Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1148 5532565 5501962 2026-03-31T22:46:37Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532565 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е за современата македонска православна црква, за останати значења видете [[Охридска архиепископија (појаснување)]].'' {|borders="0" align="right" cellpadding="0" cellspacing="10" width="200" |- {{Infobox Christian denomination | icon = Macedonian cross.svg | icon_width = 25px | icon_alt = | name = Македонска православна црква — Охридска архиепископија | image = Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png | imagewidth = 180 | alt = | caption = | abbreviation = МПЦ—ОА | type = [[Православие|Православно христијанство]] | main_classification = Православна црква | orientation = | scripture = | theology = [[Православно богословие]] | polity = | governance = | structure = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = Поглавар | leader_name1 = Архиепископ Охридски и Македонски [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|г.г. Стефан]] | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | fellowships_type = | fellowships = | fellowships_type1 = | fellowships1 = | division_type = | division = | division_type1 = | division1 = | division_type2 = | division2 = | division_type3 = | division3 = | associations = | area = | language = [[Црковнословенски јазик|Црковнословенски]] и [[Македонски јазик|македонски]] | liturgy = | headquarters = [[Скопје]] и [[Охрид]] | territory = [[Македонија]] | possessions = [[САД]] <br/> [[Канада]] <br/> [[Австралија]] <br/> [[Европска Унија]] | origin_link = | founder = *[[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Доситеј II|Доситеј II]] (возобновувач) *[[Свети Климент Охридски]] (традиционално)<ref>{{cite web|url=http://www.mpc.org.mk/English/MPC/history-mpc.asp |title=History of the Macedonian Orthodox Church |publisher=Forum18.org |access-date=2022-01-02| quote= "restoration of the Ohrid Archdiocese of Saint Clement as a Macedonian Orthodox Church was accepted"}}</ref> | founded_date = | founded_place = | independence = 1967 и 2022 {{мали|(од [[Српска православна црква|СПЦ]])}} | reunion = 2022 {{мали|(со [[Српска православна црква|СПЦ]])}} | recognition = автокефалност: 24 мај 2022 | separated_from = | branched_from = | merger = | absorbed = | separations = | merged_into = | defunct = | congregations_type = | congregations = | ministers_type = | ministers = | missionaries = | churches = | hospitals = | nursing_homes = | aid = | primary_schools = | secondary_schools = | tax_status = | tertiary = | other_names = | publications = | website = [http://www.mpc.org.mk/ mpc.org.mk/] | slogan = | logo = | footnotes = }} '''Македонска православна црква — Охридска архиепископија''' ('''МПЦ—ОА''') или само '''Македонска православна црква''' ('''МПЦ''') — автокефална и национална црква на [[Македонци]]те со [[православие|православна вероисповед]], но и Црква за сите православни верници во Македонија и надвор во дијаспората. Македонската православна црква останала непризнаена од сите канонски православни цркви сè до мај 2022 година. На [[9 мај]] [[2022]] година, [[Цариградска патријаршија|Вселенската патријаршија]] ја примила Македонската православна црква во канонско евхаристиско единство и ѝ ја признала посебноста, но под називот Охридска архиепископија. Одлучувањето за управните прашања, Патријаршијата ѝ го препуштила на [[Српска православна црква|Српската правоаславна црква]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/mk/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%98-%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%98%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%BF%D1%86-%D0%BE%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0/a-61739524|title=Крај на изолацијата: Вселенската патријаршија ја призна МПЦ-ОА за канонска {{!}} DW {{!}} 09.05.2022|last=|first=|work=DW.COM|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511194633/https://www.dw.com/mk/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%98-%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%98%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%BF%D1%86-%D0%BE%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0/a-61739524|archive-date=2022-05-11|accessdate=2022-05-11|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведување|title=„Црквата од Охрид“ или МПЦ-ОА, што стои во одлуката за канонизација на Вселенската патријаршија?|url=https://www.youtube.com/watch?v=5XhfQsPleA8|accessdate=2022-05-12|language=mk-MK}}</ref> Македонска православна црква — Охридска архиепископија, по повеќе од пет децении од едностраното прогласување автокефалност на [[Трет македонски црковно-народен собор|Третиот македонски црковно-народен собор]], повторно воспоставила канонско единство со Српската православна црква во мај 2022 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mpc.org.mk/vest.asp?id=7622|title=Vesti i nastani|work=www.mpc.org.mk|accessdate=2022-05-17}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/soborot-na-spc-odobri-kanonsko-edinstvo-na-mpc-oa/|title=Соборот на СПЦ одобри канонско единство со МПЦ-ОА - Слободен печат|date=2022-05-16|work=Слободен печат|accessdate=2022-05-17}}</ref> == Историја == === Рано христијанство === [[Христијанство]]то во [[етничка Македонија]], па и пошироко на [[Балкан]]от, прв го проповеда и шири [[апостол Павле]] при своите мисионерски патувања, за што сведочи и библиската книга [[Дела на светите апостоли]]. На тие негови патувања го придружуваат и [[апостол Лука|Лука]], [[Тимотеј Ефески|Тимотеј]], [[апостол Сила|Сила]] и [[апостол Тихик|Тихик]] кои и самите независно од апостол Павле работат на [[христијанизација]] на овие простори. Низ Македонија проповеда и [[Апостол Андреј Првоповикан]] кој и го поставува [[апостол Урбан]] за прв епископ во Македонија. [[Апостол Силуан]] бил првиот епископ во [[Солун]], а [[Епафродит]] во Адрија или Адријакија (погранично место со [[Тракија]]). Што значи дека уште тогаш се поставени темели на организирана [[Црква]]. Би спомнале тука и дека апостолите [[Аристарх]] и [[Секунд]] биле солунјани, [[Епафродит]] бил од [[Филипи]], а [[Гај]] од [[Добер]] (Дервија) кој се лоцира накаде меѓу [[Струмица]] и [[Валандово]]. Во тоа време Македонија била под [[Стар Рим|римска]] власт така што често ги менувала своите граници и својот етнички состав. Како резултат на христијанизацијата извршена во првите три века, веќе на почетокот на IV век христијаните на просторот на Македонија имале организирана Црква со црковна ерархија, чии епископи понатаму редовно учествуваат на помесните и [[вселенски собор|вселенските собори]]. * Во V век на просторот низ цела територија на етничка Македонија постојат повеќе митрополии и епископии, од кои попознати биле [[Солун]], [[Скопје]], [[Хераклеја]], [[Баргала]] и [[Стоби]]. Во тој период и низ цела територија на Македонија никнуваат многу ранохристијански [[базилика|базилики]]. * За време на владеењето на царот [[Јустинијан I]] ([[527]]-[[565]]), кој потекнувал од с. [[Таврисион]], близу до денешното [[Скопје]], бил изграден нов град наречен [[Јустинијана Прима]], во близината на родното место на царот. Скупскиот митрополит бил издигнат на ниво на автокефален [[архиепископ]]. [[Кателијан]] бил првиот архиепископ на Архиепископијата Јустинијана Прима. Имало и други архиепископи, како што се: [[Бененат]], [[Павле]], [[Јован I]], [[Леон]], и последниот - [[Јован IX]], кој во [[680]]-[[681]] година учествувал на [[Трулски собор|Трулскиот собор]] во [[Цариград]]. * Во [[VII век]] на територијата на [[Македонија]] е извршена [[словени|словенска]] колонизација при што доаѓа до мешање на староседелците со Словените. Нивната христијанизација започнува во IX век, со делото и со животот на браќата Свети [[Кирил и Методиј]], кои потекнувале од [[Солун]]. Тие ја составиле азбуката на словенскиот јазик и го превеле [[Библија|Светото Писмо]] и другите дела што биле потребни за да можат црковните служби да се молитвословат на јазикот на кој зборувал народот. Нивното дело со помошта на бугарскиот цар [[Борис I]] Михаил го продолжуваат [[Климент Охридски|Климент]] и [[Наум Охридски]], [[Константин Брегалнички]] и нивните ученици кон крајот на IX и почетокот на X век. * [[Климент Охридски]] го основал првиот [[универзитет]] на Словените на овие простори, а [[Наум Охридски]] го основал првиот словенски [[манастир]] на брегот на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]. === Охридска архиепископија === Во втората половина на X век, во рамките на [[Самуилово Царство|Самуиловата држава]] е организирана [[Охридска архиепископија|Охридската автокефална архиепископија]], во достоинство на [[патријаршија]], а подоцна, по паѓањето на Самуиловото Царство, повторно е сведена на степен на архиепископија и како таква постои цели осум века, сè до [[1767]] година кога е укината од страна на турскиот султан [[Мустафа III]], а нејзините епархии се присоединети кон [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. [[Податотека:Teodosij gologanov.jpg|мини|лево|[[Теодосиј Гологанов]] бил поборник за обновување на Охридската архиепископија]] * Нејзините епархии смениле неколку јурисдикции од соседните православни цркви. Особено жестоки борби биле водени по средината на XIX век за создавање на [[Бугарска егзархија]], во кои учествувале деjци како [[Димитар Миладинов|Браќа Миладинови]], [[Григор Прличев]], [[Кузман Шапкарев]]. Таа била афирмирана со султански ферман во 1870 година со центар во [[Цариград]] и до Балканските воjни ги вклучувала епархиите Битолска, Велешка, Дебарска, Охридска, Скопска, Струмишка, Неврокопска и имала обласни претставители во Леринско (Магленско), Воденско, Солунско, Поленинско (Кукушко), Серско, Мелнишко, Драмско. Во 1912 година имала 1.373 егзархиски училишта со 2.266 учители и 78.854 ученици во Македонија. По Балканските и [[Прва светска војна|Првата светска воjна]] и укинувањето на Бугарската егзархија во Вардарска Македонија таа беше насилно потчинета на [[Обединета православна црква на Србите, Хрватите и Словенците|Обединетата православна црква на Србите, Хрватите и Словенците]]. Во текот на бугарската окупација на Македонија (1941-1945), црквата во Македонија повторно била под управа на тогаш непризнаената Бугарска православна црква. Услови за враќање на самостојноста се создаваат дури кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. === Обновување на црквата === [[Податотека:Lamentation icon Nerezi MK.jpg|250п|мини|десно|Оплакувањето на Христа (1164), една од најпознатите македонски фрески]] [[Податотека:Dioceses of the Macedonian Orthodox Church (1967-2013).svg|мини|299x299px|десно|Епархиите на МПЦ од 1967 до 2013 година.]] [[Податотека:INICIJATIVEN ODBOR ZA mpc 1945.jpg|мини|250п|лево|Писмо од Иницијативниот одбор до Президиумот на АСНОМ за организирање самостојна Македонска православна црква (февруари 1945).]] [[Податотека:Dioceses of the Macedonian Orthodox Church (2013-2023).svg|мини|300x300px|десно|Епархиите на МПЦ во Македонија (2013-2023)]] Пред самиот крај на војната, во [[1944]] г. во селото [[Врановци]] бил создаден [[Иницијативен Одбор за организирање на Македонската православна црква]]. На [[3 јануари]] [[1945]] година, Иницијативниот одбор за обновување на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]] испратило писмо до Светиот архијерејски синод на [[Српска православна црква|Српската православна црква]] со образложение на иницијативата. Писмото пристигнало до [[СПЦ]] на [[22 јануари]] [[1945]], а на него одговорил протераниот скопски митрополит Јосиф, со зборовите: „штом бидам слободен, ќе се погрижам да се видам со вас, во [[Белград]] или [[Скопје]]“. На [[4 март]] [[1945]] година, во Скопје бил одржан [[Прв македонски црковно-народен собор|Првиот црковно-народен собор]], на кој била донесена резолуција за обновување на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]], како Македонска православна црква. Оттука, на [[9 март]] [[1945]] година, Иницјативниот одбор испратил телеграма до СПЦ со известување дека „на 4 март, во Скопје, во главниот град на [[Македонија]], се собра македонскиот црковно-народен собор на кој делегатите ја искажаа еднодушната желба на сите [[православни]] [[Македонци]] за што побрзо прогласување самостојна Македонска православна црква, односно обновување на историската Охридска ариепископија“. Светиот синод на СПЦ го замолил митрополитот Јосиф да замине во Скопје, но министерот за внатрешни работи не му издал патна дозвола.<ref>Блаже Миневски, „Српските владици ќе бидат линчувани ако се вратат во Македонија“, ''Публика'', неделен политички прилог, број 203, сабота, 8 ноември 2014, стр. 2-3.</ref> На [[2 април]] [[1945]] година, митрополитот Јосиф го известил Светиот синод на СПЦ дека формирал црковен [[суд]] за Скопската епархија, со привремено седиште во [[Врање]]. Како реакција на тоа, со акт на претседателството на [[Влада на Македонија|владата на Македонија]], број 1.228 од [[25 јули]] [[1945]] година, доставен до администраторот на Српската патријаршија, било испратено известување дека свештенството на [[Скопска епархија|Скопската епархија]], на својата редовна седница од [[18 јули]] [[1945]] година, ги разгледувало провокациите на митрополитот Јосиф, кој во [[Црква (градба)|црквите]] во [[Македонија]] го испраќал својот гласник кој делел [[пари]] за помош на Скопската, Злетовско-струмичката и Охридско-битолската епархија.<ref name="ReferenceA">Блаже Миневски, „Српските владици ќе бидат линчувани ако се вратат во Македонија“, ''Публика'', неделен политички прилог, број 203, сабота, 8 ноември 2014, стр. 3.</ref> На [[7 декември]] [[1946]] година, делегација на Иницијативниот одбор (составена од свештениците Нестор Попов, Кирил Стојанов и Мукаетов, заедно со две цивилни лица) одржала состанок со српскиот патријарх Гаврил и митрополитот Јосиф, на кој дошло до израз недоразбирањето меѓу двете страни во спорот. Подоцна, патријархот Гаврил се согласил во рамките на СПЦ, Македонците да поставуваат свештеници и да избираат нови црковни одбори и совети во кои би влегле и Македонци. Исто така, тој предложил да се достави акт до владата со молба да им се дозволи на митрополитот Јосиф и на епископите Викентие и Венјамин да се вратат во Македонија за да воспостават црковен поредок.<ref name="ReferenceA"/> На [[10 мај]] [[1947]] година, во 20 часот и 30 минути, кај партијархот Гаврил дошле [[генерал]]от [[Љубодраг Ѓуриќ]] и [[Лазар Колишевски]]. На средбата, генералот Ѓуриќ ја истакнал [[Ропство|ропската]] положба на македонскиот народ во минатото и ја критикувал великосрпската [[пропаганда]], истакнувајќи дека Македонците сакаат своја црква, а истото го истакнал и Колишевски. Во долгата дискусија, која траела два часа, патријархот Гаврил ја бранел позицијата на СПЦ и рекол дека „во Македонија мора да се воспостави редовна црковна состојба“. Притоа, тој изјавил дека би дозволил „внатрешна употреба на македонскиот дијалект, полна слобода во изборот на епархиските и црковно-општинските совети“ и изразил подготвеност за договор за имињата на парохиите. Тогаш, Колишевски рекол дека народот е поделен, т.е. едни сакаат автокефалност, а други автономија и се заканил дека ако СПЦ не попушти, [[владика]]та Борис од [[Пиринска Македонија]] е готов да се стави во служба на Македонците. Потоа, Колишевски рекол дека враќањето на митрополитот Јосиф во Македонија е невозможно, зашто против него се [[народ]]от и свештенството, велејќи дека ако митрополитот Јосиф се појави во Македонија, тој ќе биде линчуван. На крајот, Ѓуриќ и Колишевски повториле дека Македонците нема да отстапат од своите барања и дека прашањето уште повеќе ќе се заострува. Тука завршил состанокот и Колишевски и Ѓуриќ си заминале во 23 часот.<ref name="ReferenceA"/> Архијерејскиот собор на СПЦ упорно опстојувал на своите ставови и поради тоа, по Соборот од 9 и [[10 мај]] [[1946]] година, во своите понатамошни барања, Иницијативниот одбор истапувал со помали барања, т.е. наместо како автокефална, се барало да биде признаена како самостојна црква. Но, барањето на Иницијативниот одбор повторно не наишло на одобрување. По долги години на статус-кво состојба, од 4 до [[6 октомври]] [[1958]] година, во [[Охрид]] бил одржан [[Втор македонски црковно-народен собор|Вториот македонски црковно-народен собор]], каде што била прифатен предлогот за обнова на Свети-Климентовата Охридска архиепископија, олицетворена во самостојната Македонска православна црква, а за нејзин прв епископ бил избран г. [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Доситеј II|Доситеј]]. Архијерејскиот собор на СПЦ се согласил со одлуките на Македонскиот црковно-народен собор, во одлуката АС. бр. 47/1959 година и 6/1959 година зап. 57 од 17/4 јуни [[1959]] година. Одлуката за самостојност на МПЦ била потврдена преку отслужувањето на заедничка архијерејска [[литургија]] со српскиот патријарх [[Герман]], на [[19 јули]] [[1959]] година во [[црквата Св. Мина]] во Скопје, а истовремено била извршена и [[хиротонија]] на преспанско-битолскиот владика [[Климент]]. Со тоа, Светиот архијерејски синод на СПЦ дал самостојност на Македонската православна црква, со тоа што таа и понатаму останала во канонско единство со СПЦ, преку нејзиниот патријарх. По неколку дена, во [[црква Св. Никола (Штип)|црквата Св. Никола]] во [[Штип]], г. [[Наум]] бил хиротонисан за владика на [[Злетовско-струмичка епархија|Злетовско-струмичката епархија]]. Исто така, бил конституиран [[Синод на МПЦ|Синодот на МПЦ]] според Уставот на МПЦ, како и другите административни органи и тела во [[архиепископија]]та и во епархиите. Во мај [[1962]] година, во придружба од патријархот [[Герман]], со неколку епископи на СПЦ, во посета на МПЦ дошол [[патријархот московски Алексиј]], придружуван од митрополитот [[Никодим]], епископот [[Пимен]] и повеќе високодостоинственици на [[Руска православна црква|Руската православна црква]]. На празникот на [[Св. Кирил и Методиј]], во црквата [[Св. Богородица Каменска]] во [[Охрид]] била одржана и архијерејска [[литургија]], на која што зеле учество патријархот московски [[Алексиј]], патријархот српски [[Герман]] и архиепископот охридски и митрополит македонски [[Доситеј]]. Ова било прво сослужување на поглаварот на МПЦ со поглавари на други автокефални цркви. Во [[1966]] година, односите со СПЦ повторно се влошиле. По новонастанатите недоразбирања и судири, [[Светиот Синод на МПЦ]] на [[17 јули]] [[1967]] година, во Охрид, го свикал [[Трет македонски црковно-народен собор|Третиот црковно-народен собор]] и на свечената седница во охридската црква Св. Климент ја прогласил Македонската православна црква за автокефална. Чинот на прогласувањето на автокефалноста на Македонската православна црква бил извршен на Светата архијерејска литургија, отслужена во црквата [[Св. Богородица Перивлепта]] (тогаш позната и како [[Св. Климент (Охрид)|Св. Климент]]) на [[19 јули]] [[1967]] година, од [[Светиот архијерејски синод на МПЦ]]. На [[12 ноември]] [[2009]] година, Македонската православна црква во своето име ја додала додавката „Охридска архиепископија“, како директна наследничка на старата Охридска архиепископија. Покрај додавката, МПЦ-ОА извршила и промена во грбот и знамето, односно наместо приказот на црквата [[Св. Богородица - Перивлепта (Охрид)|Св. Богородица - Перивлепта]], била ставена црквата [[Св. Софија (Охрид)|Св. Софија]] во Охрид, како седиште на архиепископите на Охридската архиепископија. == Организација на МПЦ == {{главна|Устав на МПЦ - ОА}} [[Податотека:Карта на епархии на МПЦ (2023).svg|мини|355x355пкс|Епархиите на МПЦ во Македонија]] [[Податотека:Карта на архијерејски намесништва на МПЦ (2023).svg|мини|355x355пкс|Архијерејски намесништва на МПЦ во Македонија]] Епархиите на Македонската православна црква не се протегаат само на подрачјето на [[Македонија]], туку и во црковните општини надвор од границите на државата. Епархии на МПЦ се: :# [[Скопска епархија]], предводена од архиепископот г. г. Стефан; :# [[Тетовско-гостиварска епархија]], предводена од Високопреосветениот митрополит [[Јосиф Полошки|г. Јосиф]] (Тодоровски) :# [[Кумановско-осоговска епархија]], предводена од Високопреосветениот митрополит г. [[Григориј Кумановско-осоговски|г. Григориј]]; :# [[Дељадровско-илинденска епархија]], предводена од Преосветениот епископ [[Јоаким Дељадровско-илинденски|г. Јоаким]]; :# [[Дебарско-кичевска епархија]], предводена од Високопреосветениот митрополит [[Георгиј Дебарско-кичевски|г. Георгиј]] :# [[Преспанско-пелагониска епархија]], предводена од Високопреосветениот митрополит [[Петар Преспанско-пелагониски|г. Петар]]; :# [[Крушевско-демирхисарска епархија]], предводена од Високопреосветениот митрополит [[Јован Крушевско-демирхисарски|г. Јован]]; :# [[Струмичка епархија]], предводена од Високопреосветениот митрополит [[Наум Струмички|г. Наум]]; :# [[Повардарска епархија]], предводена од Високопреосветениот митрополит [[Агатангел Повардарски|г. Агатангел;]] :# [[Брегалничка епархија]], предводена од Високопреосветениот митрополит [[Иларион Брегалнички|г. Иларион]]; :# [[Делчевско-каменичка епархија]], предводена од Преосветениот епископ [[Марко Делчевско-каменички|г. Марко]]; :# [[Американско-канадска епархија]], предводена од Високопреосветениот митрополит [[Методиј Американско-канадски|г. Методиј]]; :# [[Европска епархија]], предводена од Високопреосветениот митрополит г[[Пимен Европски|. Пимен]]; :# [[Австралиско-новозеландска епархија]], чиј администратор е митрополитот преспанско-пелагониски [[Петар Преспанско-пелагониски|г. Петар]] со седиште во Мелбурн. :# [[Австралиско-сиднејска епархија]] - Епархија за [[Канбера]], [[Австралија]] и [[Тасманија]], со седиште во [[Сиднеј]].<ref>[http://novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=9612857482&id=9&setIzdanie=22673 МПЦ ја подели Австралиско-новозеландската епархија]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Од возобновувањето на МПЦ па до [[2013]] година, Тетовско-гостиварската и Кумановско-осоговската биле обединети во една [[Полошко-кумановска епархија]]. Старата епархија била предводена од [[Кирил Полошко-кумановски|митрополитот Кирил]]. По [[смрт]]та на митрополитот во 2013 година, епархијата била поделена на две нови.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.alfa.mk/News.aspx?ID=58545#.UcIHwucwemo |title=Две нови епархии на место Полошко-кумановската |accessdate=2013-06-19 |archive-date=2013-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622232445/http://www.alfa.mk/News.aspx?id=58545#.UcIHwucwemo |url-status=dead }}</ref> Во февруари 2016 година, Синодот на МПЦ одлучил во [[Австралија]] да се формира уште една епархија, т.е. 12 црковни општини да влезат во состав на МПЦ - Епархија за Австралија и [[Нов Зеланд]], а други 12 општини да бидат дел од посебна епархија, наречена МПЦ - Епархија [[Канбера]], Австралија и [[Тасманија]].<ref>„Синодот на МПЦ аминува втора епархија за Македонците во Австралија“, ''Дневник'', година XX, број 5993 петок, 19 февруари 2016, стр. 3.</ref> Во јуни 2023 година биле формирани 3 нови епархии со привремен карактер, односно новите епархиии би биле во функција до престанување на функцијата на епископот за којшто се основаат, а потоа границите се враќаат во претходна состојба, како пред основањето на новата епархија. Новите епархии биле создадени по канонскиот отпуст на архијереите г. Јован, г. Јоаким, г. Марко и г. Давид од Соборот на [[Српска православна црква|СПЦ]] и обединувањето на [[Православна Охридска Архиепископија|Православната Охридска Архиепископија (ПОА)]] со МПЦ-ОА, со што се ставил крај на 55-годишниот спор меѓу двете цркви.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/macedonia/mpc-oa-gi-prifati-vo-svoja-kanonska-jurisdikcija-arhijereite-na-poraneshnata-poa/|title=МПЦ-ОА ги прифати во своја канонска јурисдикција архијереите на поранешната ПОА|date=2023-06-20|work=А1он|language=en-US|accessdate=2024-01-03}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://koe.mk/%d1%81%d0%be%d0%be%d0%bf%d1%88%d1%82%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%be%d0%b4-%d0%ba%d1%83%d0%bc%d0%b0%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%be-%d0%be%d1%81%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%82/|title=СООПШТЕНИЕ од Кумановско-осоговската епархија (КОЕ) за привремена поделба и менување на границите на КОЕ – Кумановско-осоговска епархија|language=mk-MK|accessdate=2024-01-03|archive-date=2024-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103060520/https://koe.mk/%D1%81%D0%BE%D0%BE%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%B4-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82/|url-status=dead}}</ref> Новоформираните епархии биле: * [[Крушевско-демирхисарска епархија]], предводена од Високопреосветениот митрополит [[Јован Крушевско-демирхисарски|г. Јован]], со титула ''Митрополит Крушевско-демирхисарски'';<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mpc.org.mk/vest.asp?id=7828|title=Vesti i nastani|work=www.mpc.org.mk|accessdate=2024-01-03}}</ref> * [[Дељадровско-илинденска епархија]], предводена од Преосветениот епископ [[Јоаким Дељадровско-илинденски|г. Јоаким]], со титула ''Епископ Дељадровско-илинденски'';<ref name=":0" /> * [[Делчевско-каменичка епархија]], предводена од Преосветениот епископ [[Марко Делчевско-каменички|г. Марко]], со титула ''Епископ Делчевско-каменички'';<ref name=":0" /> Според точката 17 од Образложението на Одлуката за автокефалност, Македонската православна црква, како административен дел од едната, света, соборна и апостолска црква, ќе ги чува [[Библија|Светото Писмо]], [[Свето предание|Светото предание]], [[апостолски правила|апостолските правила]] и прописите на вселенските и помесните собори и ќе се раководи согласно со нив и со Уставот на Македонската православна црква. == Односи со другите православни цркви == [[File:2. свјетлопис патријарха србског Порфиририја и надвладике охридског Стефана, 19.5.2022.jpg|thumb|right|Белград, 19.5.2022]] Македонската православна црква во моментов е непризната од другите [[Православие|православни]] цркви, иако во основа со повеќето од нив МПЦ одржува добри односи. ===Односи со Вселенската патријаршија=== За чинот на канонизација на Пречистанските преподобномаченици химнограф на Вселенската патријаршија напиша богосложба. Ова е првпат химнограф на друга црква да напише богослужба за МПЦ-ОА,овој потег на Вселенската патријаршија, е исклучително значаен<ref>http://denesen.mk/web/?p=17510</ref>. === Односи со Бугарската православна црква === * Во 2008 година МПЦ-ОА на Бугарската православна црква ѝ подари дел од [[мошти]]те на [[Свети Климент Охридски]] за новоизградената црква во Пловдив; за време на предавањето на моштите македонските архијереи беа пречекани со голема почит и братска љубов.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://vecer.mk/makedonija/noviot-bugarski-patrijarh-treba-da-go-prodolzhi-korektniot-odnos-kon-mpc |title=архивски примерок |accessdate=2014-08-24 |archive-date=2015-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706181720/http://vecer.mk/makedonija/noviot-bugarski-patrijarh-treba-da-go-prodolzhi-korektniot-odnos-kon-mpc |url-status=dead }}</ref>. * Во мај 2014 година на празникот на [[Св. Кирил и Методиј]] во [[Софија]], [[Бугарија]], МПЦ-ОА и Бугарската православна црква за првпат заедно ги празнувале [[Св. Кирил и Методиј|Светите Кирил и Методиј]], со литургија во Соборниот храм Св. Александар Невски каде присуствувале бугарскиот патријарх Неофит и македонскиот архиепископ Стефан заедно со владиците Наум и Климент. Од посебно значење е тоа што во текот на литургијата македонските владици биле во олтарот на храмот „Св. Александар Невски“, а дополнителна почит кон МПЦ била искажана и со тоа што на г. г. Стефан му било овозможено со светиот крст да го благослови моментот и од име на МПЦ.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dnevnik.mk/?ItemID=D44821B96F07F04688D1D315919E3F2F |title=архивски примерок |accessdate=2014-08-24 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402214303/http://dnevnik.mk/?ItemID=D44821B96F07F04688D1D315919E3F2F |url-status=dead }}</ref> * На 14.05.2018 година Бугарската православна црква донесе одлука да ја одбие поканата од Македонската православна црква за учество на свечените прослави на 1000-годишнината од основањето на Архиепископијата Охрид. Тие, исто така, одбија да испратат претставник на прославата.<ref>https://bg-patriarshia.bg/news/263400</ref> === Односи со Грчката православна црква === * На погребот на претседателот Борис Трајковски, меѓу бројните делегации била и онаа од Грчката православна црква која ја сочинуваа: митрополитите Јоил од Воден и Серафим од Костур при што беа пречекани од македонски црковни великодостојници. * Поранешниот грчки архиепископ Христодулос трипати се сретнал со македонски великодостојници и тоа на граничниот премин Негочани (Ники) близу Лерин на негово барање се сретнал со митрополитот Петар, потоа во солунскиот хотел „Македонија“ се сретнал со владиците Петар, Тимотеј и Наум, а последната била во Софија<ref>http://preminportal.com.mk/content/view/1137/64/</ref>. === Односи со Романската православна црква === * Во 1995 година со благослов на романскиот патријарх г. Теоктист било дозволено двајца тогашни клирици на Цариградската патријаршија — светогорските монаси Наум и Климент, да преминат во клирот на Романската православна црква, а од таму да се јават на повикот на архиепископот Михаил за враќање на македонски монаси од светогорскиот манастир „Григоријат“ заради обновување на монаштвото во Македонската православна црква, а потоа романскиот епископ Калиник во сослужение со македонскиот митрополит г. Петар, ја извршија хиротонијата на двајцата македонски монаси по која [[јероѓакон]]от Наум стана [[јеромонах]], а монахот Климент доби чин јероѓакон<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.utrinski.mk/?ItemID=949D4FACC8EA684A89AC9985D3BB133C |title=архивски примерок |accessdate=2014-08-24 |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308002336/http://www.utrinski.mk/?ItemID=949D4FACC8EA684A89AC9985D3BB133C |url-status=dead }}</ref>. * Во август 2012 година Бигорскиот манастир си размени свети мошти со манастирот Робаја од Романската православна црква, при што епископот на нивната епархија Аргешулуи ши Мускелулуи, г. Калиник и игуменијата старица Петронија Добреску, издејствуваа надлежните чувари на гробот на Св. Николај во градот Бари да одвојат честица од светите мошти на Мирликискиот чудотворец, наменета за Бигорскиот манастир<ref>http://www.bigorski.org.mk/index.php?content_type=nastani&action=details&record_id=841</ref>. == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Викиекспедиција во Копачка 310.jpg|Манастир Света Богородица, [[Кичево]] Податотека:Iglesia de San Pantaleón, Ohrid, Macedonia, 2014-04-17, DD 35 HDR.jpg|[[Плаошник]], [[Охрид]]. Податотека:Vodoča-1.jpg|[[Водочки манастир|Водоча]], [[Струмица]]. Податотека:Kaneo i ezero.jpg|[[Црква „Св. Јован Канео“ - Охрид|Свети Јован Канео]], [[Охрид]]. Податотека:St.Bogoroditsa Eleusa.JPG|[[Вељуса]], [[Струмица]]. Податотека:Sv.Joakim.Ososgsvski.1.JPG|Свети Јоаким Осоговски, [[Крива Паланка]]. Податотека:Saint John Bigorski.jpg|[[Бигорски манастир|Свети Јован Бигорски]], [[Ростуше]]. Податотека:St.Preobrazenie Tose Proeski church.jpg|Манастир Свето Преображение, [[Крушево]]. Податотека:Манастир Св. Јован Претеча - Слепче.JPG|[[Слепченски манастир (Демирхисарско)|Манастир Св. Јован Претеча]] - [[Слепче (Демирхисарско)|Слепче]] Податотека:Saint Naum Monastery (манастир Свети Наум код Охрида, Македонија).jpg|Манастир Св. Наум Охридски Податотека:Црква „Свети Климент Охридски“ во Скопје.JPG|[[Црква „Св. Климент Охридски“ - Скопје|Архиепископски соборен храм Св. Климент Охридски]] - [[Скопје]] Податотека:Sveti Nikita Banjani.jpg|Манастир Св. Никита - [[Горњане]] </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Грб на Македонска православна црква - Охридска архиепископија]] * [[Список на архиепископи на македонската и охридската архиепископија]] * [[Охридска архиепископија]] * [[Архиепископ охридски и македонски]] * [[Македонски манастири]] == Надворешни врски == {{рв|Monasteries in the Republic of Macedonia|Повеќе слики од македонски манастири.}} {{рв|Churches in the Republic of Macedonia|Повеќе слики зод а македонски цркви.}} * [http://www.mpc.org.mk/ Официјален портал на Македонската православна црква] ; Епархии * [http://www.spe.org.mk/ Скопска епархија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131017103729/http://www.spe.org.mk/ |date=2013-10-17 }} * [http://www.tge.mk/ Тетовско-гостиварска епархија] * [http://www.koe.mk/ Кумановско-осоговска епархија] * [http://www.dke.org.mk/ Дебарско-кичевска епархија] * [http://www.pppe.mk/ Преспанско-пелагониска епархија] * [http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe/ Повардарска епархија] * [http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/ Брегалничка епархија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151008204617/http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/ |date=2015-10-08 }}. {{Епархии на МПЦ}} {{МК Религии}} {{Европа по тема|Православието во}} {{Православни цркви}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} {{Орден на Република Македонија}} {{Демографија на Македонија}} [[Категорија:Македонска православна црква - Охридска архиепископија|*]] [[Категорија:Православни цркви]] [[Категорија:Појавено во 1967 година во Македонија]] 8feut1a1aonyze7fxq0qd6c2ncuqg1p 0 2084 5532335 5528523 2026-03-31T13:02:55Z ~2026-19870-16 131859 5532335 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Штип | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Град | image_skyline = Štip 23.JPG | image_alt = | image_caption = Панорама на Штип | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Штип во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 44 |lats = 00 |latNS = N | longd = 22 |longm = 11 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Источен Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Штип]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 340 | population_footnotes = | population_total = 42,000 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = штипјанец, штипјанка, [[Список на луѓе од Штип|штипјани]]<ref>{{ОДРМЈ|Штип}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Штип}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +389 032 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = ST | blank1_name = [[патрон (светител)|Патрон]] | blank1_info = [[Свети Никола]] | iso_code = | website = [http://www.stip.gov.mk/ www.stip.gov.mk] | footnotes = }} '''Штип''' — град во источниот дел на [[Република Македонија]], распространет по долините на [[река|реките]] [[Брегалница]] и Отиња. Според пописот на [[население]]то од [[2002]] година, градот имал 40.016 (43.625 со [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]) жители и претставува најголемиот град во [[Источна Македонија]] и седми град по големина во [[Македонија]] (со 42 000 жители според [[Попис на населението во Македонија (2021)|Пописот од 2021]] година). Штип е седиште на [[Општина Штип|Штипската Општина]] и центар на Источнопланскиот Регион. Штип е еден од најстарите градови во [[Република Македонија|Македонија]]. Во [[2008]] година, [[Свети Никола]] бил прогласен за заштитник на градот.<ref name="XVIII 2014">Љ.Ш., „Утре во Ново Село ќе биде отворен музеј со восочни фигури на револуционери“, ''Дневник'', година XVIII, број 5646, петок, 19 декември 2014, стр. 21.</ref>Штип е познат по Штипскиот Роналдо(Филип Гацев)_2gacev ig == Историја == Во пишуваните документи, името [[Астибо]] за првпат го споменува античкиот хроничар Полиен во [[3 век]] пр. н.е, кој известувал дека во [[река]]та [[Астибо]] (денешна [[Брегалница]]), биле крунисувани [[Пајонци|пајонските]] [[крал]]еви. Македонскиот крал [[Александар|Александар Први]] околу [[360]] година п.н.е. го приклучил ова подрачје кон [[Античка Македонија|античко-македонското царство]]. Штип се спомнува во [[1 век]] од н.е., во време на [[Стар Рим|римскиот]] цар [[Тибериј]] ([[14]]-[[37]] година) како [[Пајонија|пајонскиот]] град [[Астибо]] и се вбројувал меѓу поголемите и позначајни старопајонски градови во источна Македонија. Научниците го лоцираат Астибо на просторот од денешниот стар дел на градот Штип, на источните падини на ридот Исар и местата Стар Конак, Тузлија и Горно Маало. Градот е забележен и во [[Табула Појтингемијана]] (античка карта од [[4 век]]) како населба, една од станиците на патот за [[Стоби]]-Пауталија ([[Ќустендил]]) – [[Сердика]] ([[Софија]]).<ref name="ReferenceA">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со карта на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 7.</ref> [[Податотека:Stip-kraiXIXv.jpg|мини|лево|Штип кон крајот на XIX век]] Во доцната [[антика]] и во раниот византиски период, населбата постоела под името [[Стипеон]], а во средниот век, околу [[6 век|6]] и [[7 век]], таа го добила денешното име Штип. Во средниот век, некаде кон крајот на [[4 век]] и во текот на [[7 век]], за време на освојувањата на [[Авари]]те и [[Словени]]те на [[Балкан]]от настрадале речиси сите доцноантички и рановизантиски градови, вклучувајќи го и Стипеон. Штип постоел и во времето на [[Самоилово царство|Самуиловото Царство]], во периодот меѓу [[976]] и [[1014]] година, а подоцна го освоиле [[Византија|Византијците]]. Во [[9 век]], градот бил под [[Бугарија|бугарска]] власт, а по [[Битка кај Велбужд|Битката кај Велбужд]] крај ([[Ќустендил]]), Штип потпаднал под [[Србија|српскиот]] владетел [[Стефан Дечански]]. === Османлиски период === Во [[1395]] година, Штип конечно паднал под власта на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] и станал каза (нахија) во составот на Ќустендилскиот санџак. Оттогаш, па сè до [[17 век]], постојат малку пишувани документи за судбината на Штип. Со [[шпанска инквизиција|шпанската инквизиција]] во почетокот на XVI век голем број на [[Евреи]] - [[Сефарди]] побегнале на територијата на Османлиското Царство, а дел од нив се населиле во Штип, што може да се забележи од турските извори од 1519 година кога во Штип живееле 38 еврејски семејства или 200 души.<ref>{{Наведена книга |title= Штип од 1900 до 1912 година |last= Цацков |first= Оливер |year= 2013 |publisher= Организација на резервните офицери на Република Македонија |location= Скопје |isbn= 9789989211225 |page= 77}}</ref> Во еден документ од [[1620]] година, градот е спомнат како [[епископ]]ско седиште, а во [[1661]] година низ Штип поминал познатиот турски патописец [[Евлија Челебија]]. Тој го опишал градот со следниве зборови:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 4-7.</ref> [[Податотека:Štip stara razglednica.jpg|мини|лево|Пазарот и градскиот часовник во Штип во почетокот на XX век]] [[Податотека:Emir Kucuk Sultanov Most vo 1919.jpg|мини|лево|Емир Ќучук Султанов мост на реката Брегалница во почетокот на XX век (изграден во 1672 година)]] "''Штип е кадилак со тврдина на ридот што чува стража. Во градот има џамии, бањи, голем карван-сарај и мала река''." Евлија Челебија запишал дека Штип имал 2.240 куќи, 24 муслимански храмови (џамии и месџети), седум теќиња, седум ана, два амама, еден карван-сарај, единаесет мектеби и една медреса. Градот имал чаршија со 450 занаетчиски и трговски дуќани, со безистен полн со скапоцена стока од сите седум подрачја на светот.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр. 85</ref> Францускиот конзул Божур забележал дека во 1800 година градот имал од 3 до 4.000 жители.<ref>Стојмилов, А., (2005), Социоекономска географија на Република Македонија, ПМФ, Скопје</ref> За време на австриско-турската војна, во [[1689]] година, Штип бил освоен од [[Австроунгарија|Австроунгарците]], но во [[1691]] година повторно го зазеле Турците.<ref name="ReferenceA"/> Во времето на Австриско-турската војна, градот претрпел големи оштетувања. Имено, при навлегувањето во градот, есента 1689 година, по наредба на генералот Пиколомини, најпрво го ограбиле, а потоа го запалиле. По овие страдања, Штип не можел да закрепне сè до XIX век, по што повторно се враќа во поранешниот сјај. Познатиот француски балканолог - Ами Буе (1794-1881), го посетил Штип во средината на XIX век и го нарекол златен град, кој тогаш имал околу 20.000 жители, од кои повеќето од половината биле христијанско население, град со развиена градска чаршија, со убави џамии, многу јавни чешми итн. Во овој период, Штип претставувал економски и културен центар во Источна Македонија. Во градот имало развиено занаетчиство од кое се издвојувале: кожарството, којунџиството, бочварството, чевларството и други. Штипските трговци-пазарџии, своите стоки натоварени на коњи ги разнесувале по околните кази. Токму во Штип, постоеле шарлаганџиски работилници во кои се преработувал афион.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр. 86</ref> [[File:Книгата на Петър Завоев Град Щип.jpg|thumb|мини|Книгата на писателот од Штип Петар Завоев "Град Штип"]] Во [[1830]] година, во Штип било отворено првото училиште на народен јазик, а во [[1868]] година, [[Јосиф Ковачев]] ([[1839]]-[[1898]]) го отворил првото педагошко училиште. Нешто подоцна, во [[1872]] година започнало со работа првото народно читалиште "Дејателност". При крајот на [[XIX век]], од [[1894]] до [[1896]] година, во училиштето (изградено во [[1872]] година) во [[Ново Село (Штип)|Ново Село]] предавал [[Гоце Делчев]], идеологот на македонското национално ослободително движење.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9-10.</ref><ref name="Историја на Штип">[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=102&Itemid=243 Историја на Штип]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Балканските и светските војни === За време на [[Балканските војни]], Штипската област била окупирана од бугарските и српските војски, а демаркационата линија помеѓу двете војски е повлечена по реката Брегалница, така што Штип и селата од левата страна ги окупирала Бугарија, која овде започнува да воведува своја администрација. Териториите од десната страна на реката ги окупира Србија. Истата судбина на овој народ му се случува и за време на [[Првата светска војна]]. Меѓу 58 000 војници од Македонија опфатени со мобилизацијата има и многу штипјани кои учествуваат на многуте фронтови, како: Криволак 1915-1916, на Добруџанскиот фронт 1916 година и [[Македонски фронт|Македонскиот фронт]] од 1916 година. Меѓу другите ужаси и последици од Првата светска војна во Штип и Штипско се појавата на заразни болести, меѓу кои маларијата, пегавиот тифус, колерата и страотниот шпански грип. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], на 6 април 1941 Штип бил бомбардиран од страна на германски авиони што полетале од бази од Бугарија. Во првиот налет била бомбардирана Соколаната во која биле сместени две воени единици на Кралска Југославија, а во вториот налет Исарот и куќите од околните маала, како и градската болница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dnevnik.mk/default.asp?ItemID=2465AFAA2867D349982667BBBB283DF9|title=Штип чествуваше за загинатите во шестоаприлското бомбардирање|date=6 април 2013 |publisher=Дневник|accessdate=2017-06-10}}</ref> На 7 април 1941 година градот бил заземен од страна на 73-та пешадиска германска дивизија, а на 18 април истата година бугарскиот Генералштаб добил известување од командата на 12-та германска армија дека им се одобрува на единиците на Првата бугарска армија да навлезат во еден дел од Македонија.<ref name=kire_filov>{{наведена книга| last = Филов| first = Кире| title = Политичките и економските промени во Штип и Штипско низ архивската документација: 1944-1946 година| publisher = Национална Установа - Универзитетска Библиотека „Гоце Делчев“ - Штип| year = 2011| isbn = 9789989147722| page = 13}}</ref> Бугарската окупаторска власт во Штип била воспоставена на [[26 април]] [[1941]] година.<ref name=kire_filov /> На [[11 март]] [[1943]] година, штипските [[Евреи]] (551 лице од 131 семејство) биле депортирани во [[концентрационен логор|концентрациониот логор]] „[[Треблинка]]“, каде што речиси сите биле убиени, а успеале да се спасат само седуммина. Веднаш по депортацијата на Евреите, фашистите го разурнале Еврејското маало во центарот на Штип, заедно со еврејското училиште, синагогата и другите објекти.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9-10 и 40-41.</ref><ref>„Евреите умееја да заработат и од она што другите го фрлаа“, ''Дневник'', година XIX, број 5715, петок, 13 март 2015, стр. 9.</ref> На [[8]] [[ноември]] [[1944]] година, единиците на [[НОБ]] го ослободиле градот. Штипјани учествувале активно во НОБ, при што во отпорот против окупаторите се вклучиле околу 2 000 борци. За време на окупацијата, 814 жители ги загубиле животите, од кои, 88 во директна борба против окупаторите. == Географија == [[Податотека:ЖС Штип (3).JPG|мини|десно|Железничката станица во Штип]] Градот Штип се наоѓа во централниот дел на [[Источна Македонија]]. Се протега на [[површина]] од 13,5 км² и лежи на [[надморска височина]] од 300 m. Градот е поделен на многу маала, меѓу нив се [[Леваците]] и [[Деснаците]], ситуирани на левата и десната страна од горниот тек на [[река]]та [[Отиња]]. Градот е сместен меѓу висините на Исарот, Мерите и Кумлакот. Малата река [[Отиња]] (долга 3 км) тече низ центарот на Штип и го дели на два дела. Исто така, низ Штип поминува и реката [[Брегалница]]. Отиња се влева во реката [[Брегалница]], во југозападниот дел на градот, во Штипско [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]. Составен дел на градот Штип е [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]], кое се наоѓа во јужниот дел на градот, во клисурата на Брегалница, веднаш зад Исарот, на патниот правец кон [[Радовиш]]. Ново Село продолжува во Кежовица Маало, кое се простира до [[минерал]]ните геотермални [[извор]]и [[Кежовица]] и Л'џи (со температура на водата меѓу 58 и 62 степени).<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 8-9.</ref> === Населби и маала === Центарот на градот се простира помеѓу ГТЦ и градската црква Св. Никола. Исарот е маало на падините на истоимениот рид. Во маалото наречено Радански пат, претежно живеат граѓани од ромскиот етникум. Од останатиот дел од Штип, од постарите маала се: Стар Конак, Кадидере, Тузлија, Горно маало и Ново Село. Од поновите населби претежно изградени после Втората светска војна се: Осми Ноември (според денот на ослободувањето), Сењак (1-4), Пребег, Дузлак, Пелтеково Имање, Баби (1-6), Леваци, Деснаци, Македонка, Балканска, Суитлак, Автокоманда, Пролет, Железничка, Каленица, Сончев град, Плуждино и други. == Население == Според пописот на [[Ќустендил]]скиот [[санџак]], во чиј состав влегувала Штипската [[нахија]], во [[1519]] година, Штип имал околу 2.700 жители, т.е. 201 турско семејство, 6 христијански маала со 333 семејства и едно еврејско маало со 15 семејства. Во [[1797]] година, Штип имал 3.000 жители, а во [[1807]] година, двојно повеќе. Во [[1837]] година, Штип веќе имал 17.000 жители, а во [[1899]] година, 20.900 жители.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 40 и 46.</ref> Според пописот од [[2002]] година, градот Штип (без [[Ново Село (Штипско)|Ново Село]]) броел 40.016 жители. Заедно со Ново Село, населението на Штип изнесувало 43.652 жители, од кои, 38.323 (87,85%) се [[Македонци]].<ref name="Историја на Штип"/> ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот Штип (заедно со [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]) имало 43.652 жители и спаѓал во групата на средни градови, а бил седми град по големина во [[Македонија|Република Македонија]].<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Етнички гледано, населението е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=23 август 2016}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|87.79}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|5.00}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|3.96}} {{Столбен постоток|Турци|orange|2.01}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.64}} {{Столбен постоток|други|grey|0.56}} {{Столбен постоток|Албанци|black|0.03}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.03}} }} {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Националност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 38 323 |- | [[Турци]] | 887 |- | [[Роми]] | 2 184 |- | [[Албанци]] | 12 |- | [[Власи]] | 1 727 |- | [[Срби]] | 272 |- | [[Бошњаци]] | 11 |- | Други | 246 |- |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|88.99}} {{Столбен постоток|турски|orange|4.18}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|3.28}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|2.63}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.49}} {{Столбен постоток|други|grey|0.41}} {{Столбен постоток|албански|black|0.01}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''38.846''' | 88,99 |- | [[албански]] | 4 | 0,01 |- | [[турски]] | 1.825 | 4,18 |- | [[ромски]] | 1.146 | 2,63 |- | [[влашки]] | 1.431 | 3,28 |- | [[српски]] | 214 | 0,49 |- | [[бошњачки]] | 5 | 0,01 |- |други | 181 | 0,41 |} ;Вероисповед Во Штип се застапени следните религиски групи:<ref name="попис"/> {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|89.63}} {{Столбен постоток|Ислам|green|7.20}} {{Столбен постоток|други|grey|2.98}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.17}} {{Столбен постоток|[[Протестантство во Македонија|протестантсво]]|orange|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''39.127''' | 89,63 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 3.145 | 7,20 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 74 | 0,17 |- | [[Протестантство во Македонија|протестанти]] | 5 | 0,01 |- | други | 1.301 | 2,98 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Штип: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|11.361 | 1953|13.845 | 1961|20.269 | 1971|27.224 | 1981|36.230 | 1991|42.826 | 1994|41.730 | 2002|43.652 | 2021|42.000 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm</ref> |9.050 |21 |977 |606 |3 |441 | — |263 | — | '''11.361''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 11.258 | 34 | 1.426 | 653 | 7 | 226 | — | 241 | — | '''13.845''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 17.527 | 71 | 783 | — | — | 483 | — | 1.405 | — | '''20.269''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 23.845 | 43 | 1.862 | 178 | — | 469 | — | 827 | — | '''27.224''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 31.359 | 65 | 1.473 | 1.029 | 955 | 472 | — | 877 | — | '''36.230''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 37.235 | 32 | 1.156 | 1.518 | 1.484 | 515 | — | 886 | — | '''42.826''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 37.136 | 18 | 877 | 1.449 | 1.694 | 283 | — | 273 | — | '''41.730''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 38.323 | 12 | 877 | 2.184 | 1.727 | 272 | 11 | 246 | — | '''43.652''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 32.658 | 29 | 1.022 | 2.293 | 1.389 | 163 | 12 | 288 | 4.146 | '''42.000''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Стопанство == [[Податотека:Куќата на Тодор Александров.jpg|300px|мини|десно|Стара штипска куќа]] Од [[Втора светска војна|Втората светска војна]] наваму, Штип важи за центар на [[текстил]]ната индустрија во [[Република Македонија|Македонија]] со 60 модни конфекции, кои вработуваат околу 6 000 [[луѓе]]. Така, во [[1952]] година започнала со работа текстилната фабрика „Македонка“, со 60 работници, а само три години подоцна, тој број се зголемил на 1 224. На врвот од своето постоење, во [[1987]] година, во „Македонка“ работеле дури 5 900 работници, со што таа претставувала заштитен знак на текстилната индустрија во Штип. Во [[1962]] година била формирана уште една модна конфекција - „Астибо“, со 119 вработени. Во [[1972]] година, фабриката „Астибо“ вработувала 2 000 работници, а во [[1987]] година - 4 800 работници.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 46.</ref> Текстилната индустрија сè уште е столб на штипското стопанство, бидејќи во [[2011]] година, оваа индустрија вработувала 5 610 работници, т.е. 40% од сите вработени во Штип. Некогашните текстилни комбинати-гиганти како „Македонка“ и „Астибо“ по распадот на [[СФРЈ]] и паѓањето во стечај, денес се поделени на повеќе приватни текстилни конфекции (вкупно 58 текстилни фирми), како што се: „Семак Фешан компани“, „Текстил Логистик Македонија“, „Албатрос“, „[[Модена]]“, „Мавис“, „Максима“, „Грација“, „Беас-АБС“, „Бритекс“, „Штипко“, „Штип-текс“, „Вивенди“, „Милано“, „Фам мода“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 13, 25 и 46.</ref> Во Штип е развиена чевларската [[индустрија]], во која се истакнува фабриката за чевли „Баргала“, како и неколку помали чевларски фирми. Исто така, во градот се развиени и прехранбената индустрија, градежништовото, телекомуникациите, производството на вино, металната индустрија итн. Во градот работат и неколку сместувачки капацитети (хотели и мотели), како што се: „Оаза“, „Изгрев“, „Гарни“, „Ким“ и „Ваго“. Во контекст на развојот на туризмот, важно е работењето на бањата „Кежовица“. Во Штип се регистрирани вкупно 4 387 [[Претпријатије|претпријатија]]. Поважни стопански претпријатија во Штип се:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 16 и 24.</ref><ref>[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=253&Itemid=250 Стпански развој во Штип]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Фабриката за масло „Брилијант“, *фабриката за кондиторски производи „Мултикрем“, *фабриката за прехранбени производи „Макпромет“, * фабриката за безалкохолни пијалаци „Синада“, * Винарската визба „Имако“, * Винарската визба „Езимит вино“, * Винарската визба „Аневски“, * Фабриката за обувки „Мар Ева Мар“, * Градежното претпријатие „[[Актива]]“, * Градежното претпријатие „Бетон“, * Градежното претпријатие „[[Пелагонија]]“, * Градежното претпријатие „Коинг“, * Дрвната индустрија „[[Бреза]]“, * Дрвната индустрија „Мебел Инженеринг“, * Дрвната индустрија „Радодизајн“, * Металната индустрија „Метална и биротехника“, * Кабелскиот оператор „Телекабел“ итн. Исто така, во Штип делуваат две јавни претпријатија: „Исар“ и „Штип-проект“. == Култура, спорт, образование и администрација == [[Податотека:НУ Центар за култура „Ацо Шопов” - Штип.JPG|мини|десно|Центарот за култура „Ацо Шопов“]] {{Listen | filename = Štip – Kočani dialect speech - Štip.ogg | title = За свадбените обичаи во Штип | description = Говор на жена од Штип на месниот [[штипско-кочански дијалект]] }} === Култура === Штип е познат по тоа што првата [[опера]] во Македонија е прикажана токму во овој град. Тоа била операта "Палјачи", изведена во [[1924]] година од страна на рускиот музиколог Сергеј Михајлов. Почнувајќи од [[1989]] година, секој ноември, во Штип се одржува најголемиот фестивал на забавна [[музика]] во Македонија, „[[Макфест]]“. Исто така, почнувајќи од [[1987]] година, во градот се одржува „[[Штипско Културно Лето]]“ - фестивал кој трае еден [[месец]] и се одржува од [[1 јули]] до [[1 август]] во културниот центар „[[Ацо Шопов]]“. Домот на младите е организатор на [[Џез|џез]]-фестивалот „Астибо“. Најпосле, секоја година, на [[8 ноември]], во Штип се одржува манифестацијата "Пастрмалијада".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stip.gov.mk/?jazik=1&id=020401|title=Cultural Manifestations|date=2007-09-13|accessdate=2007-09-13}}</ref> Поважни културни установи во Штип се:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 11.</ref> * Завод и Музеј, * [[Народен театар - Штип|Народен театар]], * Народна и универзитетска библиотека “[[Гоце Делчев]]“, * Центар за култура "Ацо Шопов", * Дом на млади, * Уметничка галерија "Безистен", и * Државен архив. ''Заводот и Музеј'' е формиран во [[1950]] година како градска установа, а од [[1953]] година прераснал во Музеј на штипскиот крај. Во негови рамки има повеќе збирки и фондови од областа на [[археологија]]та, [[историја]]та, [[етнологија]]та и [[современа македонска уметност|современата македонска уметност]]. Во музејскиот комплекс Аневи-Гочеви е поставена археолошка збирка со над 1 200 експонати, од [[неолит]]от до [[XVIII век]].<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 36-37.</ref> ''Народниот театар'' започнал со работа во [[1951]] година, а првите [[театар]]ски дејци биле учителите кои приредувале претстави со своите ученици. Оттогаш, театарот приредил над 300 премиери и над 5 000 репризни претстави, при што гостувал во над 100 градови низ [[Македонија]] и во странство, а неговите претстави ги посетиле околу еден милион гледачи.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 37-38.</ref> Корените на ''Народната и универзитетска библиотека "Гоце Делчев"'' датираат од [[1872]] година, кога штипските еснафи, со свои лични средства и преку донирање книги од домашните библиотеки, го помогнале отворањето на читалиштето "Дејателност". Во [[1941]] година, читалиштето го добило името "Гоце Делчев", а во [[1946]] година била формирана Народната библиотека "Гоце Делчев", која од [[2003]] година работи со статус на национална установа. Во рамките на библиотеката работи литературниот клуб "Искра", како и американско катче, во соработка со American Corner.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 38-39.</ref> ''Центарот за култура „Ацо Шопов“ е изграден во [[1979]] година и располага со корисна површина од 3 100 м², од кои 410 м² отпаѓаат на сценскиот простор. Центарот располага со голема сала, со 615 седишта, и со мала сала, со 120 седишта. Во составот на Центарот за култура работат: Драмско студио, Ликовно студио и Хармоникашки оркстар. Секоја година, Центарот организира околу 130 културни настани од областа на музичко-сценската драмската, ликовната и литературната уметност, како и форуми, предавања, трибини итн. Притоа, како традиционални манифестации, Центарот е домаќин на: Биеналното студио за цртеж „Во чест на поетот“, Музичкиот фестивал „Макфест“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 39.</ref> === Спорт === Штип е познат и како спортски град. Градскиот стадион со капацитет од 6 000 гледачи е домаќин на фудбалскиот клуб [[ФК Брегалница|Брегалница]], кој е формиран во [[1921]] година. Останати фудбалски клубови се [[ФК Баби|Баби]] и [[ФК Астибо|Астибо]]. Втор најпознат спортски клуб е кошаркарскиот клуб [[КК Универзитет „Гоце Делчев“|„Гоце Делчев“]]. Други позначајни клубови се: боречкиот клуб „[[Балканец]]“, кој е добитник на бројни трофеи, ракометниот клуб „Текстилец“, боксерскиот клуб „Баргала“, [[Пинг-понг|пинг-понг]] клубот при Универзитетот „Гоце Делчев“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 15.</ref> === Образование === Градот има пет основни училишта: * [[ОУ "Славејко Арсов - нас. Баби Штип|ОУ „Славејко Арсов“]] *[[ОУ "Димитар Влахов" - Штип|ОУ „Димитар Влахов“]], * [[ОУ "Ванчо Прке" - Штип|ОУ „Ванчо Прке“]], * [[ОУ "Гоце Делчев" - Штип|ОУ „Гоце Делчев“]], и * [[ОУ "Тошо Арсов" - Штип|ОУ „Тошо Арсов“]]. Во Штип работат шест средни училишта: * [[Гимназија "Славчо Стојменски" - Штип|Гимназија СОУ „Славчо Стојменски“]], * [[СОУ "Јане Сандански" - Штип|Медицинското училиште СОУ „Јане Сандански“]], * ДСУ-РЦСОО [[ДЕМУ "Коле Нехтенин" - Штип|„Коле Нехтенин“]], * [[СУ "Димитар Мирасчиев" - Штип|Текстилното училиште СОУ „Димитар Мирасчиев“]], * ДМУЦ [[Музички образовен училиштен центар "Сергеј Михајлов" - Штип|„Сергеј Михајлов“]], * [[СУ "Искра" - Штип|Средно насочено образование за деца со хендикеп „Искра“]], * ПСУ ,,Саба‘‘ [[Податотека:Stip_Macedonia_-_Panorama_from_Isar_Hill_1.jpg|алт=Stip Macedonia - Panorama from Isar Hill 1.jpg|мини|Поглед на Штип од тврдината [[Штипска тврдина|Исар]]|лево|215x215пкс]]Во [[2007]] година, во Штип бил отворен четвртиот државен универзитет во Македонија - [[Универзитет Гоце Делчев|Универзитетот „Гоце Делчев“]]. Во составот на овој универзитет во [[2012]] година имало 13 факултети со околу 16.000 студенти. Универзитетот се состои од следниве факултети: Факултет за природни и технички науки, Факултет за образовни науки (поранешен Педагошки факултет), Филолошки факултет, Земјоделски факултет, Факултет за информатика, Правен факултет, Економски факултет, Факултет за музичка уметност, Факултет за медицински науки, Технолошко-технички факултет, Електротехнички факултет, Машински факултет, и Факултет за туризам и бизнис логистика. Во состав на Универзитетот се вклучени и повеќе центри и институти: Центар за меѓууниверзитетска соработка, Центар за електронско учење, Центар за обезбедување квалитет, Центар за кариера и развој, Центар за односи со јавноста, Универзитетски спортски центар, Универзитетски културен центар, Центар за доживотно учење, ИТ центар, Институт за [[археологија]] и [[историја]], Институт за исхрана, гастрономија и диететика и Институт за информатика. Универзитетот „Гоце Делчев“ - Штип има дисперзирани студии во градовите: [[Струмица]], [[Радовиш]], [[Кавадарци]], [[Прилеп]], [[Гевгелија]] и [[Скопје]]. Како најголем град, а воедно и центар на источниот дел на Македонија, во Штип е седиштето на Основниот и Апелациониот Суд со апелационо подрајче над повеќе судови во градовите во источна Македонија. Исто така, Штип е седиште и на секторот за внатрешни работи (СВР) кој го покрива подрачјето на средишниот дел на [[Источна Македонија]]. === Орден „Св. Никола“ === Во чест на св. Никола, кој е прогласен за заштитник на градот, во 2008 година, Штип започнал да го доделува орденот „Св. Никола“ на луѓе кои дале придонес за развојот на Штип и на источниот регион, а кои потекнуваат или некогаш живееле или работеле во Штип. Добитници на овој орден се:<ref name="XVIII 2014"/> * [[Податотека:Saat-kulata vo Shtip.jpg|мини|Саат-кулата во Штип|Саат-кулата во Штип]][[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|Архиепископот Охридски и Македонски г.г. Стефан]], * Митрополитот Иларион, * [[Сашко Кедев]], * [[Методија Чепреганов]], * [[Срѓан Керим]], * [[Никола Груевски]] ([[2014]]), * Киро Глигоров (постхумано), * Ацо Шопов (постхумано). == Културно-историски знаменитости == Тврдината ''[[Штипска тврдина|Исарот]]'' е главното обележје на овој град и воодушевува со прекрасната панорама на целиот град. Таа се наоѓа на истоименото возвишение, кое се издига на 120 метри над устието на [[Отиња]] во [[Брегалница]], на западната периферија на градот. На ридот се најдени камени споменици кои потекнуваат од [[2 век]] до [[6 век]], како и остатоци од ранохристијанска базилика од [[6 век]]. Во воените походи против [[цар Самуил|царот Самуил]], [[Византија|византискиот]] цар [[Василиј II]] ја освоил тврдината Стипеон, а по освојувањето на Штип од страна на Турците, во текот на најмалку два века, тврдината била користена како нивно упориште. Денешниот изглед на тврдината потекнува од [[14 век]]. Тврдината се состоела од два дела: дворец (замок) со должина од 160 метри и најголема широчина до 20 метри, и стопански дел, со должина од 250 метри и широчина од 50 метри. Во [[2009]] година, откриени се 30 метри од тунелот што води од реката до врвот на Исарот, со што се потврдила легендата дека Штип бил освоен од Османлиите преку таен тунел под Исарот. Инаку, во своите патописи, [[Евлија Челебија]] и Џаџи Калфа сведочат дека веќе во [[17 век]], Исарот бил запустен.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9 и 28-29.</ref>[[Податотека:Štip, na razglednica so Markovo Kale, 1930ti.jpg|мини|десно|Разгледница од Штип, од 1930-те години]] ''Саат-кулата'' во Штип потекнува од [[17 век]], веројатно од [[1650]] година, а денес, таа претставува споменик на културата, заштитен од државата. Иако е позната како Саат-кула, всушност, таа претставува бегова кула, подигната за одбрана на имотот од некој турски [[бег]], чие име не е познато. Првобитно, на кулата имале пушкарници и балкон, а еден век подоцна бил поставен часовник. Еден дел од кулата бил урнат во [[1934]] година.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 29.</ref> ''Хуса Медин Пашина џамија'' или ''Црква Свети Пророк Илија'' е изградена на ридот, над јужниот брег на [[Река Отиња|реката Отиња]]. Местоположбата е на доминантна позиција над градот, поради тоа црквата во [[1882]] година била разурнета и претворена во џамија.<ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50%3A2010-01-14-16-08-48&catid=35%3A2010-01-15-21-58&Itemid=55%7C%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0 |title=епархија |accessdate=2013-02-24 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415113808/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50:2010-01-14-16-08-48&catid=35:2010-01-15-21-58&Itemid=55%7C%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0 |url-status=dead }}</ref> Црквата била позната како поп Стариева црква, изградена од Константин Дејановиќ во [[1381]] година.<ref name="епархија"/> Според некои извори џамијата потекнува од [[17 век]], додека [[Брегалничка епархија|брегалничката епархија]] наведува дека таа била изградена во [[1882]] година. Веднаш до храмот се наоѓа гробот на Хуса Медин Паша. За објектот се води и судски спор за сопственост.<ref name="епархија"/><ref name="ReferenceB">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 30.</ref> Во центарот на Штип се наоѓа Безистенот, кој порано била затворен пазар, но сега е уметничка галерија. Нема прецизни податоци за неговата градба, но се претпоставува дека потекнува од [[16 век]] или [[17 век]], а бил уништен за време на австриско-турската војна. Тој е граден од полн, масивен камен, има правоаголна основа и три издвојувања во висина, од кои, последната ја претставува куполата. Внатре, има три простории и голема купола, а на ѕидовите има мали прозорци.<ref name="ReferenceB"/> ''Емир Ќучук Султанов мост'' се наоѓа на влезот од Штип, а бил изграден во [[1672]] година. За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], преку мостот поминувала демаркационата линија, која го делела градот на српски дел (населбите од десната страна на Брегалница) и бугарски дел (левата страна на градот).<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 32.</ref> Во Ново Село, во дворот на црквата [[св. Богородица]] се наоѓа училиштето во кое две години ([[1894]] - [[1896]]) работел [[Гоце Делчев]]. Денес, тоа е реновирано и во него се наоѓа ректоратот на универзитетот „Гоце Делчев“. На едната страна од зградата, која е свртена кон црквата, поставен е релјеф во спомен на Гоце Делчев.<ref name="ReferenceC">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 31.</ref> Во Штип постојат и неколку споменици посветени на важни историски настани од поново време. Таков е Меморијалниот споменик на паднатите борци од [[НОБ]], кој се наоѓа на источната страна на Исарот. Споменикот е дело на архитектот [[Богдан Богдановиќ]], а е подигнат во [[1974]] година од страна на Собранието на Општина Штип. Во близина на зградата на музејот се наоѓа ''Споменикот на [[Евреи]]те'', изграден во [[1985]] година, во спомен на Евреите кои биле депортирани во нацистичките концентрациони логори. Споменикот е дело на уметникот Методи Андонов. Најпосле, во чест на војниците загинати за време на војната од [[2001]] година, во месноста Суитлак и во дворот на штипската касарна се подогнати спомен-обележја.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 40-42.</ref> === Знаменитости === [[Податотека:Sv. Nikola - Štip 10.JPG|мини|десно|Црквата „[[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]]“ во Штип]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> Во Штип и околината се регистрирани над 300 цркви, а гордост на градот е црквата [[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]], која е седиште на [[Брегалничка епархија|Брегалничката епархија]]. Според староста, особено се истакнува црквата [[Свети Јован Крстител]], која потекнува од [[1350]] година. *'''''Црквата „[[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]]“''''' е една од најрепрезентативните сакрални објекти во Штип. Црквата е изградена од [[Андреја Дамјанов]] на местото на постара црква од [[1341]] година. Според натписот над главниот западен влез, црквата била завршена на [[10 мај]] [[1867]] година.34 Црквата се одликува со грандиозен [[иконостас]] којшто содржи бројни вредни [[икона|икони]]. На северниот дел од иконостасот има 16 икони, а на главниот иконостас се наоѓаат дури 67 икони, најголем дел од нив насликани во [[1890]] година од страна на [[Димитар Папрадишки]]. Во [[1990]] година, во рамките на црквата е отворена [[Галерија на икони (Штип)|галерија на икони]] изработени од познати зографи меѓу 17 и 19 век. Исто така, во галеријата има и стари книги, сребрени крстови, чаши за богослужби, венчални круни, [[псалми]], евангелија и други сакрални предмети. Во јужниот дел на галеријата има 29 икони од [[XVIII век]] и [[XIX век]], изработени од зографите: Џико од селото [[Осој]], [[Константин Новев|Константин]] и [[Петре Новев]] од [[Тресонче]], [[Крсте Зографот]] од [[Велес]] итн. Во западното крило на галеријата има 32 икони од [[XIX век]], дело на [[Данаил Коцов]] од Штип и на други зографи. Во северниот дел на галеријата има 31 икона, изработени од [[Петре Новев]], [[Исаија Дебарлија]], [[Константин Андонов]] итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 32-33.</ref> *'''''Црквата св. Спас''''' се наоѓа на левата страна на реката [[Отиња]]. Таа претставува еднокорабна црква за која се смета дека ја подигнал војводата Димитар во [[1369]] година. Оригиналниот живопис на црквата не е сочуван, а по вторпат, таа била живописана во [[1601]] година од зографот Јован.<ref name="ReferenceC"/> [[Податотека:Св. Троица - Населба Баби (3).JPG|мини|десно|Црквата „Св. Троица“ во населбата Баби]] *'''''Црквата св. [[Богородица]]''''' се наоѓа во [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]] и претставува едно од ремек-делата на познатиот македонски мајстор [[Андреја Дамјанов]] и, според кажувањата, таа била градена 31 година. Според знакот што се наоѓа над влезот од јужната страна, црквата била реновирана во [[1850]] година. Црквата има голем иконостас со 90 икони.<ref name="ReferenceC"/> Во рамките на црквата, во [[1972]] година била отворена галерија на икони која содржи дури 132 дела, изработени меѓу [[1861]] и [[1866]] година од сликарот [[Станислав Деспотоски]] од [[Самоков]].<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 34.</ref> *'''Еднокорабната ''црква [[св. Архангел Михаил]]''''' се наоѓа на патот што води кон [[Исар]]от. Подигната е во првата половина на [[14 век]] од протосевастот Хрелја, а во [[1334]] година била приложена кон [[Хиландар]] од страна на [[цар Душан|царот Душан]].<ref name="ReferenceD">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 35.</ref> *'''''Црквата [[св. Јован Крстител]]''''' се наоѓа на десната страна на реката [[Отиња]], на јужната страна на [[Исар]]от, а изградена е во [[1350]] година со поддршка на [[Јован Пробиштиповиќ]], во времето кога сопственик на земјиштето бил [[деспот Оливер|деспотот Оливер]]. Од оригиналниот фрескопис, денес се видливи само фрагменти, како што е [[фреска]]та на царот [[цар Константин|Константин]] и [[царица Елена|царицата Елена]] на јужниот ѕид на црквата.<ref name="ReferenceD"/> *'''''Црквата [[Свети Илија|св. Пророк Илија]]''''' се наоѓа на јужната страна на реката [[Отиња]], изградена е во [[1381]] од [[Константин Дејановиќ]] и приложена на манастирот Хиландер. Во 1822 година била срушена, односно од истата црква е адаптирана џамија, наречена Хуса Медин Пашина џамија. Во историските извори оваа црква се спомнува како црква на поп Старие. На празникот Св.Пророк Илија на 2. Август во црквата се одржува богослужба.<ref name="епархија"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kanal5.com.mk/default.aspx?egId=13&eventId=63381&mId=37&tip=video&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |title=Канал 5 телевизија |accessdate=2013-02-24 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507172018/https://kanal5.com.mk/default.aspx?egId=13&eventId=63381&mId=37&tip=video&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Константин и Елена“ - Штип|'''Св. Константин и Елена''']] - на 2 јуни 2013 година поставен [[камен-темелник]]. Припаѓа на населбата Македонка, веднаш до споменикот на протераните Македонци од Егејскиот дел на Македонија.<ref>[http://www.sitel.com.mk/mk/postaven-kamen-temelnik-za-nova-crkva-vo-shtip-0 ''Поставен камен темелник за нова црква во Штип'']{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Црква „Св. Недела“ - Штип|'''Св. Недела''']] - се наоѓа во истоимената населба; *Св. Климент Охридски и Св. Петка - манастирска црква во населбата [[Сењак]];<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/773-2014-08-08-13-38-05 |title=''ЛИТУРГИЈА НА „СВ. ПРЕПОД. МЧ –ЧКА ПАРАСКЕВА“ ВО ПАРАКЛИСОТ „СВ. ПЕТКА“ ВО НАС. СЕЊАК ВО ШТИП'' |accessdate=2014-11-23 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415141342/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/773-2014-08-08-13-38-05 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Архангел Гаврил“ - Штип|'''Св. Архангел Гаврил''']] - се наоѓа во населбата [[Пролет (Штип)|Пролет]]. Камен темелник удрен на 19 јуни 2016 година;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/984-2016-06-19-13-05-12 |title=''ПЕДЕСЕТНИЦА И КАМЕН – ТЕМЕЛНИК ЗА ИЗГРДБА НА ПАРАКЛИС НА „СВ. ГАВРИЛ“ ВО НАС. ПРОЛЕТ ВО ШТИП'' |accessdate=2016-09-23 |archive-date=2021-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926193623/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/984-2016-06-19-13-05-12 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Штип|'''Св. Кузман и Дамјан''']] - црква во клиничкиот центар. Камен темелник удрен на 14 ноември 2016 година;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1028-2016-11-14-15-40-01 |title=''КАМЕН ТЕМЕЛНИК ЗА ИЗГРАДБА НА ЦРКВА ВО КЛИНИЧКАТА БОЛНИЦА ВО ШТИП'' |accessdate=2016-11-18 |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417152826/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1028-2016-11-14-15-40-01 |url-status=dead }}</ref> *'''[[Црква „Св. Иларион“ - Штип|Св. Иларион]] Мегленски''' - се наоѓа во населбата [[Железничка (Штип)|Железничка]];<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.televizijastar.com/2016/11/03/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0-%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%83-%D0%BD/ |title=''Свети Иларион Мегленски собра многу народ на Железничка во Штип'' |accessdate=2017-10-29 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329015640/http://www.televizijastar.com/2016/11/03/%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b8-%d0%b8%d0%bb%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d0%b5%d0%b3%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d1%81%d0%be%d0%b1%d1%80%d0%b0-%d0%bc%d0%bd%d0%be%d0%b3%d1%83-%d0%bd/ |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Воскресение Христово“ - Штип|'''Црква „Воскресение Христово“''']] — манастирска црква во месноста Семеница, на поголемо растојание источно од градот *[[Црква „Благовештение“ - Штип|'''Црква „Благовештение“''']] - единствена католичка црква во градот; *'''Св. Петка''' - се наоѓа од десната страна на реката Брегалница, од спротивна страна на ректоратот на УГД. ;Џамии *[[Кадан Ана џамија - Штип|Кадин Ана џамија]] - главна градска џамија; *[[Џамија Хусамедин Паша - Штип|Хусамедин-пашина џамија]] - повремена џамија, која работи 2 дена во неделата;{{Се бара извор}} ;Теќиња *[[Ашај Теќе]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=446|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> *[[Астибо|Астибо - Стар Конак]] — населба од римското време; *[[Бабите (Штип)|Бабите]] — тумули од железното време; *[[Штипска тврдина|Исар]] — средновековна тврдина; *[[Кемер (Штип)|Кемер]] — аквадукт од римското време; *[[Св. Архангел Главатов (Штип)|Св. Архангел Главатов]] — средновековна црква; *[[Св. Архангел Михаил (Штип)|Св. Архангел Михаил (Фитија)]] - средновековна црква со некропола; *[[Св. Власиј (Штип)|Св. Власиј]] — средновековна црква; *[[Св. Илија (Штип)|Св. Илија]] — средновековна црква; *[[Св. Јован Крстител (Штип)|Св. Јован Крстител]] — средновековна црква; *[[Трговски Центар (Штип)|Трговски Центар]] — рудник од римското време; *[[Тузлија (Штип)|Тузлија]] — некропола од римското време. == Медиуми == Штип има различни [[медиум]]ски установи. Првата приватна [[телевизија]] во [[Република Македонија|Македонија]] (и во поранешна [[Југославија]]) беше формирана во овој град од [[Миле Кокотов]] во [[1989]] година. Оваа приватна телевизија беше наречена „[[ТЕКО ТВ]]“ но, денес повеќе не постои. Во Штип, активни телевизиските станици се „[[ТВ Ирис]]“ и „[[ТВ Стар]]“. Штип има и повеќе [[радио]] станици, меѓу кои се истакнува „[[Канал 77]]“, првата приватна радио станица која има проширена мрежа низ североисточниот дел на [[земја]]та. Други поважни станици се "[[Радио Штип]]", радио '[[Angelsfm]]' и непрофитната радио станица „УГД-ФМ“ која работи во состав на Универзитетот „Гоце Делчев“. Во градот се печати локалниот весник, „[[Штипски Весник]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://iris.com.mk/ |title=Тв Ирис |accessdate=2009-02-18 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228180556/http://iris.com.mk/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.radiostip.com.mk/ Радио Штип]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cerenja.com.mk/ |title=Радио Черења |accessdate=2008-03-05 |archive-date=2011-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415011316/http://www.cerenja.com.mk/ |url-status=dead }}</ref> ==Штип како тема во уметноста и во популарната култура== * „Штип“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, 'Везилка''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 43.</ref> * „Во Штип и во Жоал“ — песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 120.</ref> == Познати личности == :''За автоматски создадени списоци на лица родени или починати во Штип, погледнете: [[:Категорија:Родени во Штип]] и [[:Категорија:Починати во Штип]]'' :''За рачно одржувани списоци на лица родени или починати во Штип, погледнете ги статиите: [[Список на луѓе родени во Штип]] и [[Список на луѓе починати во Штип]]'' {{Div col|cols=2}} * [[Станислав Лесновски]] — македонски книжевник од XIV век * [[1881]] - [[1924]], [[Тодор Александров]] — револуционер, водач на [[ВМРО]] од [[1911]] до [[1924]] * [[1863]] - [[1937]], [[Љубомир Милетиќ]] — научник, бугарски фалсификатор<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=aEif5hY18Hg|title=Изјави по промоцијата на книгата "Писма на Љубомир Милетич до Афанасиј М. Селишчев"}}</ref>, филолог, ректор на [[Софиски универзитет|Софискиот универзитет “Св. Климент Охридски”]], претседател на [[Бугарска академија на науките|Бугарската академија на науките]] од [[1926]] до [[1937]] година и претседател на [[Македонски научен институт|Македонскиот научен институт]]<ref name="ReferenceE">Љупчо Шатевски, „Штипјани неколку децении раководеле и со Бугарската академија на науките“, ''Дневник'', година XVIII, број 5553, петок, 29 август 2014, стр. 18.</ref> * [[1890]] - [[1977]], [[Тодор Павлов]], [[комунизам|комунист]], политичар и научник, [[регент]] на [[Царство Бугарија|Царството Бугарија]] во периодот [[1944]]-[[1946]] и претседател на [[Бугарска академија на науките|Бугарската академија на науките]] од [[1947]] до [[1962]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[1896]] - [[1990]], [[Ванчо Михајлов]], познат и како „Радко“ — бугаромански револуционер во [[Македонија]], водач на про-бугарското крило на ВМРО * [[1900]] - [[1988]], [[Славјанка Влахчева]] - прва медицинска сестра во Македонија, борец во [[НОБ]] * [[1901]] - [[1967]], [[Емануел Чучков]] - член на президиумот на [[АСНОМ]], доктор по [[географија|географски]] науки * [[1906]] - [[1987]], [[Михајло Апостолски]] - македонски генерал, командант на партизанските одреди во Македонија за време на [[НОБ]] и претседател на [[МАНУ]] од [[1976]] до [[1983]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[1912]] - [[1999]], [[г.г. Михаил]] - [[Охридска архиепископија|Архиепископ охридски]] и македонски, поглавар на [[МПЦ]] * [[1917]] - [[2012]], [[Киро Глигоров]] - македонски политичар, прв претседател на независна [[Република Македонија]] * [[1923]] - [[1982]], [[Ацо Шопов]] - академик на [[МАНУ]], [[македонски поети|македонски поет]] и преведувач * [[1927]] - [[2008]], [[Никола Кљусев]] - академик на МАНУ, [[Премиер на Република Македонија]] * [[Јордан Поп Јорданов]] - претседател на МАНУ од [[1983]] до [[1991]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[Ванчо Прке]] - македонски народен херој од [[НОБ]] * [[1961]], [[Жан Митрев]], лекар кардиохирург * [[1962]], [[Сашко Кедев]], лекар-[[кардиологија|кардиолог]] и политичар * [[1966]], [[Љубчо Георгиевски]] - прв претседател на [[ВМРО-ДПМНЕ]], [[Премиер на Република Македонија]] * [[1972]], [[Стојанче Ангелов]] - македонски полициски генерал, бранител и учесник во [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во 2001]], претседател на партијата [[Достоинство (политичка партија)|Достоинство]] * [[Раде Рогожаров]] - глумец * [[Дуле]] и [[Коки]] - музичари * [[Зоран Шоров]] - борач, трикратен олимпиец * [[Ферус Мустафов]] - музичар, [[саксaфон]]ист * [[Кирил Рибарски]] - музичар, [[тромбон]]ист * [[Цвета Апостолска]] - македонски учесник во НОВ * [[Голуба Брашнарска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Поликсена Воинска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Воинска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленка Бражанска]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Павлина Давиткова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Доганџиска]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Орден заслуги за народ III ред * [[Голуба Донева]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Бојка Доновска|Бојка Босотова Доновска]] (р.1928) — учесник во НОВ на Македонија * [[Павлина Ежова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванчо Апостолски]] - бил македонски политичар и учесник во НОВ * [[Љупчо Арсов]] - македонски партизан од НОБ и Претседател на СР Македонија * [[Софија Арсова]] — учесник во НОВ на Македонија. * [[Тодор Арсов]] - македонски партизан, партиски и воен раководител во НОВ * [[Олга Арсова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Арсова|Марија Арсова Методиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Велева|Николина Спасова Велева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Бота Бочварска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленка Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Глигорова|Нада Дојранска Глигорова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Георгиева|Марика Пецева Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Глигорова - Димитрушева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Катерина Глигорова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Грнева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Грујоска|Нада Икономова Михајлова Грујоска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Милка Димитровска|Милка Недева Димитровска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Дачева|Николина Панчева Дачева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васка Донева|Васка Арсова Донева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Дончева-Гашиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Иванка Дубарџиска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленче Ѓорѓевиќ|Ленче Манева Ѓорѓевиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванѓа Ефремова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вида Жежова|Вида Донева Жежова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васа Ивчева|Васа Б. Ивчева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Димче Беловски]] - македонски партизан од НОБ и политичар * [[Димитар Митевски]] - македонски партизан од НОБ и политичар * [[Бранка Ѓорческа]] - учесник во НОБ, носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Павлина Зенделска-Брашнарска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Благородна Златева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Асанда Златевска]] (1887 — 1955) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Иванова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ана Јакар]] (1923 — 1943) — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на Холокаустот * [[Катерина Јакоска]] (1915 — ?) — учесник во НОВ на Македонија * [[Панда Јорданова|Панда Заркова Јорданова]] (1892 — 1951) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лазо Гачов]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Панче Санев]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Исак Сион]] - учесник во НОБ, делегат на Првото заседание на АСНОМ и носител на Партизанска споменица 1941 * [[Иван Прилепчански]] - македонски микробиолог и партизан * [[Панче Санев]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Влатко Петров]] - македонски бранител, припадник на Скорпионите при АРМ * [[Александар Донски]] - литературен преведувач, раскажувач и историчар * [[Драгослав Шекуларац]] - поранешен македонски и југословенски фудбалер * [[Ванче Стојчев]] - македонски историчар, професор на Воената академија на АРМ {{Div col end}}'''Доселени во Штип:''' * [[Благородна Димитрова|Благородна Алексова Димитрова]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија ==Галерија== <center><gallery> Податотека:Саат-кула-Штип.jpg| Саат-кулата во Штип Податотека:Штип-центар.jpg| Панорама на Штип Податотека:Monument to fallen soldiers - Štip 16.JPG|Споменик на паднатите борци од [[НОБ]] во Штип Податотека:Sv. Kliment Ohridski - Stip 02.JPG|alt=Црквата „Св. Климент Охридски“|Црквата „Св. Климент Охридски“ Податотека:Споменикот на депортираните Евреи (Штип).jpg|alt=Споменик посветен на холокаустот на штипските Евреи од Втората светска војна|Споменик посветен на холокаустот на штипските Евреи од Втората светска војна Податотека:Безистен (Штип).jpg| Безистенот во Штип </gallery> </center> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Štip}} * [http://www.stip.gov.mk/ Општина Штип] * [http://jpisar.com.mk/jpisar/ ЈП Исар - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130510045824/http://jpisar.com.mk/jpisar/ |date=2013-05-10 }} * [http://www.stipmuzej.com.mk/ Завод и Музеј - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130214013219/http://www.stipmuzej.com.mk/ |date=2013-02-14 }} * http://www.domnamladi.com/istorijat.asp {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140217233446/http://www.domnamladi.com/istorijat.asp |date=2014-02-17 }} * [http://strumski.com/biblioteka/?id=342 "Град Щип"], Книга од писателот Петар Завоев роден во Штип * [http://strumski.com/biblioteka/?id=695 Петар А. Чачаров од Штип — „Народни клетви; клетви и благословии“, објав. во „Зборник за народни умотворби, Наука и книжнина", број VI и VIII, Софиja, 1891 г.] {{Градови во Република Македонија}} {{Општина Штип}} [[Категорија:Штип| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Штип]] 61m8ip5urravymcjt126ovggd7364yu 5532337 5532335 2026-03-31T13:05:34Z ~2026-19870-16 131859 5532337 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Штип | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Град | image_skyline = Štip 23.JPG | image_alt = | image_caption = Панорама на Штип | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Штип во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 44 |lats = 00 |latNS = N | longd = 22 |longm = 11 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Источен Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Штип]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 340 | population_footnotes = | population_total = 42,000 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = штипјанец, штипјанка, [[Список на луѓе од Штип|штипјани]]<ref>{{ОДРМЈ|Штип}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Штип}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +389 032 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = ST | blank1_name = [[патрон (светител)|Патрон]] | blank1_info = [[Свети Никола]] | iso_code = | website = [http://www.stip.gov.mk/ www.stip.gov.mk] | footnotes = }} '''Штип''' — град во источниот дел на [[Република Македонија]], распространет по долините на [[река|реките]] [[Брегалница]] и Отиња. Според пописот на [[население]]то од [[2002]] година, градот имал 40.016 (43.625 со [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]) жители и претставува најголемиот град во [[Источна Македонија]] и седми град по големина во [[Македонија]] (со 42 000 жители според [[Попис на населението во Македонија (2021)|Пописот од 2021]] година). Штип е седиште на [[Општина Штип|Штипската Општина]] и центар на Источнопланскиот Регион. Штип е еден од најстарите градови во [[Република Македонија|Македонија]]. Во [[2008]] година, [[Свети Никола]] бил прогласен за заштитник на градот.<ref name="XVIII 2014">Љ.Ш., „Утре во Ново Село ќе биде отворен музеј со восочни фигури на револуционери“, ''Дневник'', година XVIII, број 5646, петок, 19 декември 2014, стр. 21.</ref>Штип е познат по Штипскиот Роналдо(Филип Гацев) == Историја == Во пишуваните документи, името [[Астибо]] за првпат го споменува античкиот хроничар Полиен во [[3 век]] пр. н.е, кој известувал дека во [[река]]та [[Астибо]] (денешна [[Брегалница]]), биле крунисувани [[Пајонци|пајонските]] [[крал]]еви. Македонскиот крал [[Александар|Александар Први]] околу [[360]] година п.н.е. го приклучил ова подрачје кон [[Античка Македонија|античко-македонското царство]]. Штип се спомнува во [[1 век]] од н.е., во време на [[Стар Рим|римскиот]] цар [[Тибериј]] ([[14]]-[[37]] година) како [[Пајонија|пајонскиот]] град [[Астибо]] и се вбројувал меѓу поголемите и позначајни старопајонски градови во источна Македонија. Научниците го лоцираат Астибо на просторот од денешниот стар дел на градот Штип, на источните падини на ридот Исар и местата Стар Конак, Тузлија и Горно Маало. Градот е забележен и во [[Табула Појтингемијана]] (античка карта од [[4 век]]) како населба, една од станиците на патот за [[Стоби]]-Пауталија ([[Ќустендил]]) – [[Сердика]] ([[Софија]]).<ref name="ReferenceA">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со карта на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 7.</ref> [[Податотека:Stip-kraiXIXv.jpg|мини|лево|Штип кон крајот на XIX век]] Во доцната [[антика]] и во раниот византиски период, населбата постоела под името [[Стипеон]], а во средниот век, околу [[6 век|6]] и [[7 век]], таа го добила денешното име Штип. Во средниот век, некаде кон крајот на [[4 век]] и во текот на [[7 век]], за време на освојувањата на [[Авари]]те и [[Словени]]те на [[Балкан]]от настрадале речиси сите доцноантички и рановизантиски градови, вклучувајќи го и Стипеон. Штип постоел и во времето на [[Самоилово царство|Самуиловото Царство]], во периодот меѓу [[976]] и [[1014]] година, а подоцна го освоиле [[Византија|Византијците]]. Во [[9 век]], градот бил под [[Бугарија|бугарска]] власт, а по [[Битка кај Велбужд|Битката кај Велбужд]] крај ([[Ќустендил]]), Штип потпаднал под [[Србија|српскиот]] владетел [[Стефан Дечански]]. === Османлиски период === Во [[1395]] година, Штип конечно паднал под власта на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] и станал каза (нахија) во составот на Ќустендилскиот санџак. Оттогаш, па сè до [[17 век]], постојат малку пишувани документи за судбината на Штип. Со [[шпанска инквизиција|шпанската инквизиција]] во почетокот на XVI век голем број на [[Евреи]] - [[Сефарди]] побегнале на територијата на Османлиското Царство, а дел од нив се населиле во Штип, што може да се забележи од турските извори од 1519 година кога во Штип живееле 38 еврејски семејства или 200 души.<ref>{{Наведена книга |title= Штип од 1900 до 1912 година |last= Цацков |first= Оливер |year= 2013 |publisher= Организација на резервните офицери на Република Македонија |location= Скопје |isbn= 9789989211225 |page= 77}}</ref> Во еден документ од [[1620]] година, градот е спомнат како [[епископ]]ско седиште, а во [[1661]] година низ Штип поминал познатиот турски патописец [[Евлија Челебија]]. Тој го опишал градот со следниве зборови:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 4-7.</ref> [[Податотека:Štip stara razglednica.jpg|мини|лево|Пазарот и градскиот часовник во Штип во почетокот на XX век]] [[Податотека:Emir Kucuk Sultanov Most vo 1919.jpg|мини|лево|Емир Ќучук Султанов мост на реката Брегалница во почетокот на XX век (изграден во 1672 година)]] "''Штип е кадилак со тврдина на ридот што чува стража. Во градот има џамии, бањи, голем карван-сарај и мала река''." Евлија Челебија запишал дека Штип имал 2.240 куќи, 24 муслимански храмови (џамии и месџети), седум теќиња, седум ана, два амама, еден карван-сарај, единаесет мектеби и една медреса. Градот имал чаршија со 450 занаетчиски и трговски дуќани, со безистен полн со скапоцена стока од сите седум подрачја на светот.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр. 85</ref> Францускиот конзул Божур забележал дека во 1800 година градот имал од 3 до 4.000 жители.<ref>Стојмилов, А., (2005), Социоекономска географија на Република Македонија, ПМФ, Скопје</ref> За време на австриско-турската војна, во [[1689]] година, Штип бил освоен од [[Австроунгарија|Австроунгарците]], но во [[1691]] година повторно го зазеле Турците.<ref name="ReferenceA"/> Во времето на Австриско-турската војна, градот претрпел големи оштетувања. Имено, при навлегувањето во градот, есента 1689 година, по наредба на генералот Пиколомини, најпрво го ограбиле, а потоа го запалиле. По овие страдања, Штип не можел да закрепне сè до XIX век, по што повторно се враќа во поранешниот сјај. Познатиот француски балканолог - Ами Буе (1794-1881), го посетил Штип во средината на XIX век и го нарекол златен град, кој тогаш имал околу 20.000 жители, од кои повеќето од половината биле христијанско население, град со развиена градска чаршија, со убави џамии, многу јавни чешми итн. Во овој период, Штип претставувал економски и културен центар во Источна Македонија. Во градот имало развиено занаетчиство од кое се издвојувале: кожарството, којунџиството, бочварството, чевларството и други. Штипските трговци-пазарџии, своите стоки натоварени на коњи ги разнесувале по околните кази. Токму во Штип, постоеле шарлаганџиски работилници во кои се преработувал афион.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр. 86</ref> [[File:Книгата на Петър Завоев Град Щип.jpg|thumb|мини|Книгата на писателот од Штип Петар Завоев "Град Штип"]] Во [[1830]] година, во Штип било отворено првото училиште на народен јазик, а во [[1868]] година, [[Јосиф Ковачев]] ([[1839]]-[[1898]]) го отворил првото педагошко училиште. Нешто подоцна, во [[1872]] година започнало со работа првото народно читалиште "Дејателност". При крајот на [[XIX век]], од [[1894]] до [[1896]] година, во училиштето (изградено во [[1872]] година) во [[Ново Село (Штип)|Ново Село]] предавал [[Гоце Делчев]], идеологот на македонското национално ослободително движење.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9-10.</ref><ref name="Историја на Штип">[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=102&Itemid=243 Историја на Штип]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Балканските и светските војни === За време на [[Балканските војни]], Штипската област била окупирана од бугарските и српските војски, а демаркационата линија помеѓу двете војски е повлечена по реката Брегалница, така што Штип и селата од левата страна ги окупирала Бугарија, која овде започнува да воведува своја администрација. Териториите од десната страна на реката ги окупира Србија. Истата судбина на овој народ му се случува и за време на [[Првата светска војна]]. Меѓу 58 000 војници од Македонија опфатени со мобилизацијата има и многу штипјани кои учествуваат на многуте фронтови, како: Криволак 1915-1916, на Добруџанскиот фронт 1916 година и [[Македонски фронт|Македонскиот фронт]] од 1916 година. Меѓу другите ужаси и последици од Првата светска војна во Штип и Штипско се појавата на заразни болести, меѓу кои маларијата, пегавиот тифус, колерата и страотниот шпански грип. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], на 6 април 1941 Штип бил бомбардиран од страна на германски авиони што полетале од бази од Бугарија. Во првиот налет била бомбардирана Соколаната во која биле сместени две воени единици на Кралска Југославија, а во вториот налет Исарот и куќите од околните маала, како и градската болница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dnevnik.mk/default.asp?ItemID=2465AFAA2867D349982667BBBB283DF9|title=Штип чествуваше за загинатите во шестоаприлското бомбардирање|date=6 април 2013 |publisher=Дневник|accessdate=2017-06-10}}</ref> На 7 април 1941 година градот бил заземен од страна на 73-та пешадиска германска дивизија, а на 18 април истата година бугарскиот Генералштаб добил известување од командата на 12-та германска армија дека им се одобрува на единиците на Првата бугарска армија да навлезат во еден дел од Македонија.<ref name=kire_filov>{{наведена книга| last = Филов| first = Кире| title = Политичките и економските промени во Штип и Штипско низ архивската документација: 1944-1946 година| publisher = Национална Установа - Универзитетска Библиотека „Гоце Делчев“ - Штип| year = 2011| isbn = 9789989147722| page = 13}}</ref> Бугарската окупаторска власт во Штип била воспоставена на [[26 април]] [[1941]] година.<ref name=kire_filov /> На [[11 март]] [[1943]] година, штипските [[Евреи]] (551 лице од 131 семејство) биле депортирани во [[концентрационен логор|концентрациониот логор]] „[[Треблинка]]“, каде што речиси сите биле убиени, а успеале да се спасат само седуммина. Веднаш по депортацијата на Евреите, фашистите го разурнале Еврејското маало во центарот на Штип, заедно со еврејското училиште, синагогата и другите објекти.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9-10 и 40-41.</ref><ref>„Евреите умееја да заработат и од она што другите го фрлаа“, ''Дневник'', година XIX, број 5715, петок, 13 март 2015, стр. 9.</ref> На [[8]] [[ноември]] [[1944]] година, единиците на [[НОБ]] го ослободиле градот. Штипјани учествувале активно во НОБ, при што во отпорот против окупаторите се вклучиле околу 2 000 борци. За време на окупацијата, 814 жители ги загубиле животите, од кои, 88 во директна борба против окупаторите. == Географија == [[Податотека:ЖС Штип (3).JPG|мини|десно|Железничката станица во Штип]] Градот Штип се наоѓа во централниот дел на [[Источна Македонија]]. Се протега на [[површина]] од 13,5 км² и лежи на [[надморска височина]] од 300 m. Градот е поделен на многу маала, меѓу нив се [[Леваците]] и [[Деснаците]], ситуирани на левата и десната страна од горниот тек на [[река]]та [[Отиња]]. Градот е сместен меѓу висините на Исарот, Мерите и Кумлакот. Малата река [[Отиња]] (долга 3 км) тече низ центарот на Штип и го дели на два дела. Исто така, низ Штип поминува и реката [[Брегалница]]. Отиња се влева во реката [[Брегалница]], во југозападниот дел на градот, во Штипско [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]. Составен дел на градот Штип е [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]], кое се наоѓа во јужниот дел на градот, во клисурата на Брегалница, веднаш зад Исарот, на патниот правец кон [[Радовиш]]. Ново Село продолжува во Кежовица Маало, кое се простира до [[минерал]]ните геотермални [[извор]]и [[Кежовица]] и Л'џи (со температура на водата меѓу 58 и 62 степени).<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 8-9.</ref> === Населби и маала === Центарот на градот се простира помеѓу ГТЦ и градската црква Св. Никола. Исарот е маало на падините на истоимениот рид. Во маалото наречено Радански пат, претежно живеат граѓани од ромскиот етникум. Од останатиот дел од Штип, од постарите маала се: Стар Конак, Кадидере, Тузлија, Горно маало и Ново Село. Од поновите населби претежно изградени после Втората светска војна се: Осми Ноември (според денот на ослободувањето), Сењак (1-4), Пребег, Дузлак, Пелтеково Имање, Баби (1-6), Леваци, Деснаци, Македонка, Балканска, Суитлак, Автокоманда, Пролет, Железничка, Каленица, Сончев град, Плуждино и други. == Население == Според пописот на [[Ќустендил]]скиот [[санџак]], во чиј состав влегувала Штипската [[нахија]], во [[1519]] година, Штип имал околу 2.700 жители, т.е. 201 турско семејство, 6 христијански маала со 333 семејства и едно еврејско маало со 15 семејства. Во [[1797]] година, Штип имал 3.000 жители, а во [[1807]] година, двојно повеќе. Во [[1837]] година, Штип веќе имал 17.000 жители, а во [[1899]] година, 20.900 жители.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 40 и 46.</ref> Според пописот од [[2002]] година, градот Штип (без [[Ново Село (Штипско)|Ново Село]]) броел 40.016 жители. Заедно со Ново Село, населението на Штип изнесувало 43.652 жители, од кои, 38.323 (87,85%) се [[Македонци]].<ref name="Историја на Штип"/> ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот Штип (заедно со [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]) имало 43.652 жители и спаѓал во групата на средни градови, а бил седми град по големина во [[Македонија|Република Македонија]].<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Етнички гледано, населението е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=23 август 2016}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|87.79}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|5.00}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|3.96}} {{Столбен постоток|Турци|orange|2.01}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.64}} {{Столбен постоток|други|grey|0.56}} {{Столбен постоток|Албанци|black|0.03}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.03}} }} {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Националност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 38 323 |- | [[Турци]] | 887 |- | [[Роми]] | 2 184 |- | [[Албанци]] | 12 |- | [[Власи]] | 1 727 |- | [[Срби]] | 272 |- | [[Бошњаци]] | 11 |- | Други | 246 |- |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|88.99}} {{Столбен постоток|турски|orange|4.18}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|3.28}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|2.63}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.49}} {{Столбен постоток|други|grey|0.41}} {{Столбен постоток|албански|black|0.01}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''38.846''' | 88,99 |- | [[албански]] | 4 | 0,01 |- | [[турски]] | 1.825 | 4,18 |- | [[ромски]] | 1.146 | 2,63 |- | [[влашки]] | 1.431 | 3,28 |- | [[српски]] | 214 | 0,49 |- | [[бошњачки]] | 5 | 0,01 |- |други | 181 | 0,41 |} ;Вероисповед Во Штип се застапени следните религиски групи:<ref name="попис"/> {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|89.63}} {{Столбен постоток|Ислам|green|7.20}} {{Столбен постоток|други|grey|2.98}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.17}} {{Столбен постоток|[[Протестантство во Македонија|протестантсво]]|orange|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''39.127''' | 89,63 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 3.145 | 7,20 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 74 | 0,17 |- | [[Протестантство во Македонија|протестанти]] | 5 | 0,01 |- | други | 1.301 | 2,98 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Штип: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|11.361 | 1953|13.845 | 1961|20.269 | 1971|27.224 | 1981|36.230 | 1991|42.826 | 1994|41.730 | 2002|43.652 | 2021|42.000 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm</ref> |9.050 |21 |977 |606 |3 |441 | — |263 | — | '''11.361''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 11.258 | 34 | 1.426 | 653 | 7 | 226 | — | 241 | — | '''13.845''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 17.527 | 71 | 783 | — | — | 483 | — | 1.405 | — | '''20.269''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 23.845 | 43 | 1.862 | 178 | — | 469 | — | 827 | — | '''27.224''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 31.359 | 65 | 1.473 | 1.029 | 955 | 472 | — | 877 | — | '''36.230''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 37.235 | 32 | 1.156 | 1.518 | 1.484 | 515 | — | 886 | — | '''42.826''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 37.136 | 18 | 877 | 1.449 | 1.694 | 283 | — | 273 | — | '''41.730''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 38.323 | 12 | 877 | 2.184 | 1.727 | 272 | 11 | 246 | — | '''43.652''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 32.658 | 29 | 1.022 | 2.293 | 1.389 | 163 | 12 | 288 | 4.146 | '''42.000''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Стопанство == [[Податотека:Куќата на Тодор Александров.jpg|300px|мини|десно|Стара штипска куќа]] Од [[Втора светска војна|Втората светска војна]] наваму, Штип важи за центар на [[текстил]]ната индустрија во [[Република Македонија|Македонија]] со 60 модни конфекции, кои вработуваат околу 6 000 [[луѓе]]. Така, во [[1952]] година започнала со работа текстилната фабрика „Македонка“, со 60 работници, а само три години подоцна, тој број се зголемил на 1 224. На врвот од своето постоење, во [[1987]] година, во „Македонка“ работеле дури 5 900 работници, со што таа претставувала заштитен знак на текстилната индустрија во Штип. Во [[1962]] година била формирана уште една модна конфекција - „Астибо“, со 119 вработени. Во [[1972]] година, фабриката „Астибо“ вработувала 2 000 работници, а во [[1987]] година - 4 800 работници.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 46.</ref> Текстилната индустрија сè уште е столб на штипското стопанство, бидејќи во [[2011]] година, оваа индустрија вработувала 5 610 работници, т.е. 40% од сите вработени во Штип. Некогашните текстилни комбинати-гиганти како „Македонка“ и „Астибо“ по распадот на [[СФРЈ]] и паѓањето во стечај, денес се поделени на повеќе приватни текстилни конфекции (вкупно 58 текстилни фирми), како што се: „Семак Фешан компани“, „Текстил Логистик Македонија“, „Албатрос“, „[[Модена]]“, „Мавис“, „Максима“, „Грација“, „Беас-АБС“, „Бритекс“, „Штипко“, „Штип-текс“, „Вивенди“, „Милано“, „Фам мода“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 13, 25 и 46.</ref> Во Штип е развиена чевларската [[индустрија]], во која се истакнува фабриката за чевли „Баргала“, како и неколку помали чевларски фирми. Исто така, во градот се развиени и прехранбената индустрија, градежништовото, телекомуникациите, производството на вино, металната индустрија итн. Во градот работат и неколку сместувачки капацитети (хотели и мотели), како што се: „Оаза“, „Изгрев“, „Гарни“, „Ким“ и „Ваго“. Во контекст на развојот на туризмот, важно е работењето на бањата „Кежовица“. Во Штип се регистрирани вкупно 4 387 [[Претпријатије|претпријатија]]. Поважни стопански претпријатија во Штип се:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 16 и 24.</ref><ref>[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=253&Itemid=250 Стпански развој во Штип]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Фабриката за масло „Брилијант“, *фабриката за кондиторски производи „Мултикрем“, *фабриката за прехранбени производи „Макпромет“, * фабриката за безалкохолни пијалаци „Синада“, * Винарската визба „Имако“, * Винарската визба „Езимит вино“, * Винарската визба „Аневски“, * Фабриката за обувки „Мар Ева Мар“, * Градежното претпријатие „[[Актива]]“, * Градежното претпријатие „Бетон“, * Градежното претпријатие „[[Пелагонија]]“, * Градежното претпријатие „Коинг“, * Дрвната индустрија „[[Бреза]]“, * Дрвната индустрија „Мебел Инженеринг“, * Дрвната индустрија „Радодизајн“, * Металната индустрија „Метална и биротехника“, * Кабелскиот оператор „Телекабел“ итн. Исто така, во Штип делуваат две јавни претпријатија: „Исар“ и „Штип-проект“. == Култура, спорт, образование и администрација == [[Податотека:НУ Центар за култура „Ацо Шопов” - Штип.JPG|мини|десно|Центарот за култура „Ацо Шопов“]] {{Listen | filename = Štip – Kočani dialect speech - Štip.ogg | title = За свадбените обичаи во Штип | description = Говор на жена од Штип на месниот [[штипско-кочански дијалект]] }} === Култура === Штип е познат по тоа што првата [[опера]] во Македонија е прикажана токму во овој град. Тоа била операта "Палјачи", изведена во [[1924]] година од страна на рускиот музиколог Сергеј Михајлов. Почнувајќи од [[1989]] година, секој ноември, во Штип се одржува најголемиот фестивал на забавна [[музика]] во Македонија, „[[Макфест]]“. Исто така, почнувајќи од [[1987]] година, во градот се одржува „[[Штипско Културно Лето]]“ - фестивал кој трае еден [[месец]] и се одржува од [[1 јули]] до [[1 август]] во културниот центар „[[Ацо Шопов]]“. Домот на младите е организатор на [[Џез|џез]]-фестивалот „Астибо“. Најпосле, секоја година, на [[8 ноември]], во Штип се одржува манифестацијата "Пастрмалијада".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stip.gov.mk/?jazik=1&id=020401|title=Cultural Manifestations|date=2007-09-13|accessdate=2007-09-13}}</ref> Поважни културни установи во Штип се:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 11.</ref> * Завод и Музеј, * [[Народен театар - Штип|Народен театар]], * Народна и универзитетска библиотека “[[Гоце Делчев]]“, * Центар за култура "Ацо Шопов", * Дом на млади, * Уметничка галерија "Безистен", и * Државен архив. ''Заводот и Музеј'' е формиран во [[1950]] година како градска установа, а од [[1953]] година прераснал во Музеј на штипскиот крај. Во негови рамки има повеќе збирки и фондови од областа на [[археологија]]та, [[историја]]та, [[етнологија]]та и [[современа македонска уметност|современата македонска уметност]]. Во музејскиот комплекс Аневи-Гочеви е поставена археолошка збирка со над 1 200 експонати, од [[неолит]]от до [[XVIII век]].<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 36-37.</ref> ''Народниот театар'' започнал со работа во [[1951]] година, а првите [[театар]]ски дејци биле учителите кои приредувале претстави со своите ученици. Оттогаш, театарот приредил над 300 премиери и над 5 000 репризни претстави, при што гостувал во над 100 градови низ [[Македонија]] и во странство, а неговите претстави ги посетиле околу еден милион гледачи.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 37-38.</ref> Корените на ''Народната и универзитетска библиотека "Гоце Делчев"'' датираат од [[1872]] година, кога штипските еснафи, со свои лични средства и преку донирање книги од домашните библиотеки, го помогнале отворањето на читалиштето "Дејателност". Во [[1941]] година, читалиштето го добило името "Гоце Делчев", а во [[1946]] година била формирана Народната библиотека "Гоце Делчев", која од [[2003]] година работи со статус на национална установа. Во рамките на библиотеката работи литературниот клуб "Искра", како и американско катче, во соработка со American Corner.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 38-39.</ref> ''Центарот за култура „Ацо Шопов“ е изграден во [[1979]] година и располага со корисна површина од 3 100 м², од кои 410 м² отпаѓаат на сценскиот простор. Центарот располага со голема сала, со 615 седишта, и со мала сала, со 120 седишта. Во составот на Центарот за култура работат: Драмско студио, Ликовно студио и Хармоникашки оркстар. Секоја година, Центарот организира околу 130 културни настани од областа на музичко-сценската драмската, ликовната и литературната уметност, како и форуми, предавања, трибини итн. Притоа, како традиционални манифестации, Центарот е домаќин на: Биеналното студио за цртеж „Во чест на поетот“, Музичкиот фестивал „Макфест“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 39.</ref> === Спорт === Штип е познат и како спортски град. Градскиот стадион со капацитет од 6 000 гледачи е домаќин на фудбалскиот клуб [[ФК Брегалница|Брегалница]], кој е формиран во [[1921]] година. Останати фудбалски клубови се [[ФК Баби|Баби]] и [[ФК Астибо|Астибо]]. Втор најпознат спортски клуб е кошаркарскиот клуб [[КК Универзитет „Гоце Делчев“|„Гоце Делчев“]]. Други позначајни клубови се: боречкиот клуб „[[Балканец]]“, кој е добитник на бројни трофеи, ракометниот клуб „Текстилец“, боксерскиот клуб „Баргала“, [[Пинг-понг|пинг-понг]] клубот при Универзитетот „Гоце Делчев“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 15.</ref> === Образование === Градот има пет основни училишта: * [[ОУ "Славејко Арсов - нас. Баби Штип|ОУ „Славејко Арсов“]] *[[ОУ "Димитар Влахов" - Штип|ОУ „Димитар Влахов“]], * [[ОУ "Ванчо Прке" - Штип|ОУ „Ванчо Прке“]], * [[ОУ "Гоце Делчев" - Штип|ОУ „Гоце Делчев“]], и * [[ОУ "Тошо Арсов" - Штип|ОУ „Тошо Арсов“]]. Во Штип работат шест средни училишта: * [[Гимназија "Славчо Стојменски" - Штип|Гимназија СОУ „Славчо Стојменски“]], * [[СОУ "Јане Сандански" - Штип|Медицинското училиште СОУ „Јане Сандански“]], * ДСУ-РЦСОО [[ДЕМУ "Коле Нехтенин" - Штип|„Коле Нехтенин“]], * [[СУ "Димитар Мирасчиев" - Штип|Текстилното училиште СОУ „Димитар Мирасчиев“]], * ДМУЦ [[Музички образовен училиштен центар "Сергеј Михајлов" - Штип|„Сергеј Михајлов“]], * [[СУ "Искра" - Штип|Средно насочено образование за деца со хендикеп „Искра“]], * ПСУ ,,Саба‘‘ [[Податотека:Stip_Macedonia_-_Panorama_from_Isar_Hill_1.jpg|алт=Stip Macedonia - Panorama from Isar Hill 1.jpg|мини|Поглед на Штип од тврдината [[Штипска тврдина|Исар]]|лево|215x215пкс]]Во [[2007]] година, во Штип бил отворен четвртиот државен универзитет во Македонија - [[Универзитет Гоце Делчев|Универзитетот „Гоце Делчев“]]. Во составот на овој универзитет во [[2012]] година имало 13 факултети со околу 16.000 студенти. Универзитетот се состои од следниве факултети: Факултет за природни и технички науки, Факултет за образовни науки (поранешен Педагошки факултет), Филолошки факултет, Земјоделски факултет, Факултет за информатика, Правен факултет, Економски факултет, Факултет за музичка уметност, Факултет за медицински науки, Технолошко-технички факултет, Електротехнички факултет, Машински факултет, и Факултет за туризам и бизнис логистика. Во состав на Универзитетот се вклучени и повеќе центри и институти: Центар за меѓууниверзитетска соработка, Центар за електронско учење, Центар за обезбедување квалитет, Центар за кариера и развој, Центар за односи со јавноста, Универзитетски спортски центар, Универзитетски културен центар, Центар за доживотно учење, ИТ центар, Институт за [[археологија]] и [[историја]], Институт за исхрана, гастрономија и диететика и Институт за информатика. Универзитетот „Гоце Делчев“ - Штип има дисперзирани студии во градовите: [[Струмица]], [[Радовиш]], [[Кавадарци]], [[Прилеп]], [[Гевгелија]] и [[Скопје]]. Како најголем град, а воедно и центар на источниот дел на Македонија, во Штип е седиштето на Основниот и Апелациониот Суд со апелационо подрајче над повеќе судови во градовите во источна Македонија. Исто така, Штип е седиште и на секторот за внатрешни работи (СВР) кој го покрива подрачјето на средишниот дел на [[Источна Македонија]]. === Орден „Св. Никола“ === Во чест на св. Никола, кој е прогласен за заштитник на градот, во 2008 година, Штип започнал да го доделува орденот „Св. Никола“ на луѓе кои дале придонес за развојот на Штип и на источниот регион, а кои потекнуваат или некогаш живееле или работеле во Штип. Добитници на овој орден се:<ref name="XVIII 2014"/> * [[Податотека:Saat-kulata vo Shtip.jpg|мини|Саат-кулата во Штип|Саат-кулата во Штип]][[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|Архиепископот Охридски и Македонски г.г. Стефан]], * Митрополитот Иларион, * [[Сашко Кедев]], * [[Методија Чепреганов]], * [[Срѓан Керим]], * [[Никола Груевски]] ([[2014]]), * Киро Глигоров (постхумано), * Ацо Шопов (постхумано). == Културно-историски знаменитости == Тврдината ''[[Штипска тврдина|Исарот]]'' е главното обележје на овој град и воодушевува со прекрасната панорама на целиот град. Таа се наоѓа на истоименото возвишение, кое се издига на 120 метри над устието на [[Отиња]] во [[Брегалница]], на западната периферија на градот. На ридот се најдени камени споменици кои потекнуваат од [[2 век]] до [[6 век]], како и остатоци од ранохристијанска базилика од [[6 век]]. Во воените походи против [[цар Самуил|царот Самуил]], [[Византија|византискиот]] цар [[Василиј II]] ја освоил тврдината Стипеон, а по освојувањето на Штип од страна на Турците, во текот на најмалку два века, тврдината била користена како нивно упориште. Денешниот изглед на тврдината потекнува од [[14 век]]. Тврдината се состоела од два дела: дворец (замок) со должина од 160 метри и најголема широчина до 20 метри, и стопански дел, со должина од 250 метри и широчина од 50 метри. Во [[2009]] година, откриени се 30 метри од тунелот што води од реката до врвот на Исарот, со што се потврдила легендата дека Штип бил освоен од Османлиите преку таен тунел под Исарот. Инаку, во своите патописи, [[Евлија Челебија]] и Џаџи Калфа сведочат дека веќе во [[17 век]], Исарот бил запустен.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9 и 28-29.</ref>[[Податотека:Štip, na razglednica so Markovo Kale, 1930ti.jpg|мини|десно|Разгледница од Штип, од 1930-те години]] ''Саат-кулата'' во Штип потекнува од [[17 век]], веројатно од [[1650]] година, а денес, таа претставува споменик на културата, заштитен од државата. Иако е позната како Саат-кула, всушност, таа претставува бегова кула, подигната за одбрана на имотот од некој турски [[бег]], чие име не е познато. Првобитно, на кулата имале пушкарници и балкон, а еден век подоцна бил поставен часовник. Еден дел од кулата бил урнат во [[1934]] година.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 29.</ref> ''Хуса Медин Пашина џамија'' или ''Црква Свети Пророк Илија'' е изградена на ридот, над јужниот брег на [[Река Отиња|реката Отиња]]. Местоположбата е на доминантна позиција над градот, поради тоа црквата во [[1882]] година била разурнета и претворена во џамија.<ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50%3A2010-01-14-16-08-48&catid=35%3A2010-01-15-21-58&Itemid=55%7C%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0 |title=епархија |accessdate=2013-02-24 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415113808/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50:2010-01-14-16-08-48&catid=35:2010-01-15-21-58&Itemid=55%7C%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0 |url-status=dead }}</ref> Црквата била позната како поп Стариева црква, изградена од Константин Дејановиќ во [[1381]] година.<ref name="епархија"/> Според некои извори џамијата потекнува од [[17 век]], додека [[Брегалничка епархија|брегалничката епархија]] наведува дека таа била изградена во [[1882]] година. Веднаш до храмот се наоѓа гробот на Хуса Медин Паша. За објектот се води и судски спор за сопственост.<ref name="епархија"/><ref name="ReferenceB">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 30.</ref> Во центарот на Штип се наоѓа Безистенот, кој порано била затворен пазар, но сега е уметничка галерија. Нема прецизни податоци за неговата градба, но се претпоставува дека потекнува од [[16 век]] или [[17 век]], а бил уништен за време на австриско-турската војна. Тој е граден од полн, масивен камен, има правоаголна основа и три издвојувања во висина, од кои, последната ја претставува куполата. Внатре, има три простории и голема купола, а на ѕидовите има мали прозорци.<ref name="ReferenceB"/> ''Емир Ќучук Султанов мост'' се наоѓа на влезот од Штип, а бил изграден во [[1672]] година. За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], преку мостот поминувала демаркационата линија, која го делела градот на српски дел (населбите од десната страна на Брегалница) и бугарски дел (левата страна на градот).<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 32.</ref> Во Ново Село, во дворот на црквата [[св. Богородица]] се наоѓа училиштето во кое две години ([[1894]] - [[1896]]) работел [[Гоце Делчев]]. Денес, тоа е реновирано и во него се наоѓа ректоратот на универзитетот „Гоце Делчев“. На едната страна од зградата, која е свртена кон црквата, поставен е релјеф во спомен на Гоце Делчев.<ref name="ReferenceC">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 31.</ref> Во Штип постојат и неколку споменици посветени на важни историски настани од поново време. Таков е Меморијалниот споменик на паднатите борци од [[НОБ]], кој се наоѓа на источната страна на Исарот. Споменикот е дело на архитектот [[Богдан Богдановиќ]], а е подигнат во [[1974]] година од страна на Собранието на Општина Штип. Во близина на зградата на музејот се наоѓа ''Споменикот на [[Евреи]]те'', изграден во [[1985]] година, во спомен на Евреите кои биле депортирани во нацистичките концентрациони логори. Споменикот е дело на уметникот Методи Андонов. Најпосле, во чест на војниците загинати за време на војната од [[2001]] година, во месноста Суитлак и во дворот на штипската касарна се подогнати спомен-обележја.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 40-42.</ref> === Знаменитости === [[Податотека:Sv. Nikola - Štip 10.JPG|мини|десно|Црквата „[[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]]“ во Штип]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> Во Штип и околината се регистрирани над 300 цркви, а гордост на градот е црквата [[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]], која е седиште на [[Брегалничка епархија|Брегалничката епархија]]. Според староста, особено се истакнува црквата [[Свети Јован Крстител]], која потекнува од [[1350]] година. *'''''Црквата „[[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]]“''''' е една од најрепрезентативните сакрални објекти во Штип. Црквата е изградена од [[Андреја Дамјанов]] на местото на постара црква од [[1341]] година. Според натписот над главниот западен влез, црквата била завршена на [[10 мај]] [[1867]] година.34 Црквата се одликува со грандиозен [[иконостас]] којшто содржи бројни вредни [[икона|икони]]. На северниот дел од иконостасот има 16 икони, а на главниот иконостас се наоѓаат дури 67 икони, најголем дел од нив насликани во [[1890]] година од страна на [[Димитар Папрадишки]]. Во [[1990]] година, во рамките на црквата е отворена [[Галерија на икони (Штип)|галерија на икони]] изработени од познати зографи меѓу 17 и 19 век. Исто така, во галеријата има и стари книги, сребрени крстови, чаши за богослужби, венчални круни, [[псалми]], евангелија и други сакрални предмети. Во јужниот дел на галеријата има 29 икони од [[XVIII век]] и [[XIX век]], изработени од зографите: Џико од селото [[Осој]], [[Константин Новев|Константин]] и [[Петре Новев]] од [[Тресонче]], [[Крсте Зографот]] од [[Велес]] итн. Во западното крило на галеријата има 32 икони од [[XIX век]], дело на [[Данаил Коцов]] од Штип и на други зографи. Во северниот дел на галеријата има 31 икона, изработени од [[Петре Новев]], [[Исаија Дебарлија]], [[Константин Андонов]] итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 32-33.</ref> *'''''Црквата св. Спас''''' се наоѓа на левата страна на реката [[Отиња]]. Таа претставува еднокорабна црква за која се смета дека ја подигнал војводата Димитар во [[1369]] година. Оригиналниот живопис на црквата не е сочуван, а по вторпат, таа била живописана во [[1601]] година од зографот Јован.<ref name="ReferenceC"/> [[Податотека:Св. Троица - Населба Баби (3).JPG|мини|десно|Црквата „Св. Троица“ во населбата Баби]] *'''''Црквата св. [[Богородица]]''''' се наоѓа во [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]] и претставува едно од ремек-делата на познатиот македонски мајстор [[Андреја Дамјанов]] и, според кажувањата, таа била градена 31 година. Според знакот што се наоѓа над влезот од јужната страна, црквата била реновирана во [[1850]] година. Црквата има голем иконостас со 90 икони.<ref name="ReferenceC"/> Во рамките на црквата, во [[1972]] година била отворена галерија на икони која содржи дури 132 дела, изработени меѓу [[1861]] и [[1866]] година од сликарот [[Станислав Деспотоски]] од [[Самоков]].<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 34.</ref> *'''Еднокорабната ''црква [[св. Архангел Михаил]]''''' се наоѓа на патот што води кон [[Исар]]от. Подигната е во првата половина на [[14 век]] од протосевастот Хрелја, а во [[1334]] година била приложена кон [[Хиландар]] од страна на [[цар Душан|царот Душан]].<ref name="ReferenceD">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 35.</ref> *'''''Црквата [[св. Јован Крстител]]''''' се наоѓа на десната страна на реката [[Отиња]], на јужната страна на [[Исар]]от, а изградена е во [[1350]] година со поддршка на [[Јован Пробиштиповиќ]], во времето кога сопственик на земјиштето бил [[деспот Оливер|деспотот Оливер]]. Од оригиналниот фрескопис, денес се видливи само фрагменти, како што е [[фреска]]та на царот [[цар Константин|Константин]] и [[царица Елена|царицата Елена]] на јужниот ѕид на црквата.<ref name="ReferenceD"/> *'''''Црквата [[Свети Илија|св. Пророк Илија]]''''' се наоѓа на јужната страна на реката [[Отиња]], изградена е во [[1381]] од [[Константин Дејановиќ]] и приложена на манастирот Хиландер. Во 1822 година била срушена, односно од истата црква е адаптирана џамија, наречена Хуса Медин Пашина џамија. Во историските извори оваа црква се спомнува како црква на поп Старие. На празникот Св.Пророк Илија на 2. Август во црквата се одржува богослужба.<ref name="епархија"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kanal5.com.mk/default.aspx?egId=13&eventId=63381&mId=37&tip=video&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |title=Канал 5 телевизија |accessdate=2013-02-24 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507172018/https://kanal5.com.mk/default.aspx?egId=13&eventId=63381&mId=37&tip=video&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Константин и Елена“ - Штип|'''Св. Константин и Елена''']] - на 2 јуни 2013 година поставен [[камен-темелник]]. Припаѓа на населбата Македонка, веднаш до споменикот на протераните Македонци од Егејскиот дел на Македонија.<ref>[http://www.sitel.com.mk/mk/postaven-kamen-temelnik-za-nova-crkva-vo-shtip-0 ''Поставен камен темелник за нова црква во Штип'']{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Црква „Св. Недела“ - Штип|'''Св. Недела''']] - се наоѓа во истоимената населба; *Св. Климент Охридски и Св. Петка - манастирска црква во населбата [[Сењак]];<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/773-2014-08-08-13-38-05 |title=''ЛИТУРГИЈА НА „СВ. ПРЕПОД. МЧ –ЧКА ПАРАСКЕВА“ ВО ПАРАКЛИСОТ „СВ. ПЕТКА“ ВО НАС. СЕЊАК ВО ШТИП'' |accessdate=2014-11-23 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415141342/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/773-2014-08-08-13-38-05 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Архангел Гаврил“ - Штип|'''Св. Архангел Гаврил''']] - се наоѓа во населбата [[Пролет (Штип)|Пролет]]. Камен темелник удрен на 19 јуни 2016 година;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/984-2016-06-19-13-05-12 |title=''ПЕДЕСЕТНИЦА И КАМЕН – ТЕМЕЛНИК ЗА ИЗГРДБА НА ПАРАКЛИС НА „СВ. ГАВРИЛ“ ВО НАС. ПРОЛЕТ ВО ШТИП'' |accessdate=2016-09-23 |archive-date=2021-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926193623/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/984-2016-06-19-13-05-12 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Штип|'''Св. Кузман и Дамјан''']] - црква во клиничкиот центар. Камен темелник удрен на 14 ноември 2016 година;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1028-2016-11-14-15-40-01 |title=''КАМЕН ТЕМЕЛНИК ЗА ИЗГРАДБА НА ЦРКВА ВО КЛИНИЧКАТА БОЛНИЦА ВО ШТИП'' |accessdate=2016-11-18 |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417152826/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1028-2016-11-14-15-40-01 |url-status=dead }}</ref> *'''[[Црква „Св. Иларион“ - Штип|Св. Иларион]] Мегленски''' - се наоѓа во населбата [[Железничка (Штип)|Железничка]];<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.televizijastar.com/2016/11/03/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0-%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%83-%D0%BD/ |title=''Свети Иларион Мегленски собра многу народ на Железничка во Штип'' |accessdate=2017-10-29 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329015640/http://www.televizijastar.com/2016/11/03/%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b8-%d0%b8%d0%bb%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d0%b5%d0%b3%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d1%81%d0%be%d0%b1%d1%80%d0%b0-%d0%bc%d0%bd%d0%be%d0%b3%d1%83-%d0%bd/ |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Воскресение Христово“ - Штип|'''Црква „Воскресение Христово“''']] — манастирска црква во месноста Семеница, на поголемо растојание источно од градот *[[Црква „Благовештение“ - Штип|'''Црква „Благовештение“''']] - единствена католичка црква во градот; *'''Св. Петка''' - се наоѓа од десната страна на реката Брегалница, од спротивна страна на ректоратот на УГД. ;Џамии *[[Кадан Ана џамија - Штип|Кадин Ана џамија]] - главна градска џамија; *[[Џамија Хусамедин Паша - Штип|Хусамедин-пашина џамија]] - повремена џамија, која работи 2 дена во неделата;{{Се бара извор}} ;Теќиња *[[Ашај Теќе]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=446|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> *[[Астибо|Астибо - Стар Конак]] — населба од римското време; *[[Бабите (Штип)|Бабите]] — тумули од железното време; *[[Штипска тврдина|Исар]] — средновековна тврдина; *[[Кемер (Штип)|Кемер]] — аквадукт од римското време; *[[Св. Архангел Главатов (Штип)|Св. Архангел Главатов]] — средновековна црква; *[[Св. Архангел Михаил (Штип)|Св. Архангел Михаил (Фитија)]] - средновековна црква со некропола; *[[Св. Власиј (Штип)|Св. Власиј]] — средновековна црква; *[[Св. Илија (Штип)|Св. Илија]] — средновековна црква; *[[Св. Јован Крстител (Штип)|Св. Јован Крстител]] — средновековна црква; *[[Трговски Центар (Штип)|Трговски Центар]] — рудник од римското време; *[[Тузлија (Штип)|Тузлија]] — некропола од римското време. == Медиуми == Штип има различни [[медиум]]ски установи. Првата приватна [[телевизија]] во [[Република Македонија|Македонија]] (и во поранешна [[Југославија]]) беше формирана во овој град од [[Миле Кокотов]] во [[1989]] година. Оваа приватна телевизија беше наречена „[[ТЕКО ТВ]]“ но, денес повеќе не постои. Во Штип, активни телевизиските станици се „[[ТВ Ирис]]“ и „[[ТВ Стар]]“. Штип има и повеќе [[радио]] станици, меѓу кои се истакнува „[[Канал 77]]“, првата приватна радио станица која има проширена мрежа низ североисточниот дел на [[земја]]та. Други поважни станици се "[[Радио Штип]]", радио '[[Angelsfm]]' и непрофитната радио станица „УГД-ФМ“ која работи во состав на Универзитетот „Гоце Делчев“. Во градот се печати локалниот весник, „[[Штипски Весник]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://iris.com.mk/ |title=Тв Ирис |accessdate=2009-02-18 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228180556/http://iris.com.mk/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.radiostip.com.mk/ Радио Штип]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cerenja.com.mk/ |title=Радио Черења |accessdate=2008-03-05 |archive-date=2011-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415011316/http://www.cerenja.com.mk/ |url-status=dead }}</ref> ==Штип како тема во уметноста и во популарната култура== * „Штип“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, 'Везилка''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 43.</ref> * „Во Штип и во Жоал“ — песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 120.</ref> == Познати личности == :''За автоматски создадени списоци на лица родени или починати во Штип, погледнете: [[:Категорија:Родени во Штип]] и [[:Категорија:Починати во Штип]]'' :''За рачно одржувани списоци на лица родени или починати во Штип, погледнете ги статиите: [[Список на луѓе родени во Штип]] и [[Список на луѓе починати во Штип]]'' {{Div col|cols=2}} * [[Станислав Лесновски]] — македонски книжевник од XIV век * [[1881]] - [[1924]], [[Тодор Александров]] — револуционер, водач на [[ВМРО]] од [[1911]] до [[1924]] * [[1863]] - [[1937]], [[Љубомир Милетиќ]] — научник, бугарски фалсификатор<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=aEif5hY18Hg|title=Изјави по промоцијата на книгата "Писма на Љубомир Милетич до Афанасиј М. Селишчев"}}</ref>, филолог, ректор на [[Софиски универзитет|Софискиот универзитет “Св. Климент Охридски”]], претседател на [[Бугарска академија на науките|Бугарската академија на науките]] од [[1926]] до [[1937]] година и претседател на [[Македонски научен институт|Македонскиот научен институт]]<ref name="ReferenceE">Љупчо Шатевски, „Штипјани неколку децении раководеле и со Бугарската академија на науките“, ''Дневник'', година XVIII, број 5553, петок, 29 август 2014, стр. 18.</ref> * [[1890]] - [[1977]], [[Тодор Павлов]], [[комунизам|комунист]], политичар и научник, [[регент]] на [[Царство Бугарија|Царството Бугарија]] во периодот [[1944]]-[[1946]] и претседател на [[Бугарска академија на науките|Бугарската академија на науките]] од [[1947]] до [[1962]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[1896]] - [[1990]], [[Ванчо Михајлов]], познат и како „Радко“ — бугаромански револуционер во [[Македонија]], водач на про-бугарското крило на ВМРО * [[1900]] - [[1988]], [[Славјанка Влахчева]] - прва медицинска сестра во Македонија, борец во [[НОБ]] * [[1901]] - [[1967]], [[Емануел Чучков]] - член на президиумот на [[АСНОМ]], доктор по [[географија|географски]] науки * [[1906]] - [[1987]], [[Михајло Апостолски]] - македонски генерал, командант на партизанските одреди во Македонија за време на [[НОБ]] и претседател на [[МАНУ]] од [[1976]] до [[1983]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[1912]] - [[1999]], [[г.г. Михаил]] - [[Охридска архиепископија|Архиепископ охридски]] и македонски, поглавар на [[МПЦ]] * [[1917]] - [[2012]], [[Киро Глигоров]] - македонски политичар, прв претседател на независна [[Република Македонија]] * [[1923]] - [[1982]], [[Ацо Шопов]] - академик на [[МАНУ]], [[македонски поети|македонски поет]] и преведувач * [[1927]] - [[2008]], [[Никола Кљусев]] - академик на МАНУ, [[Премиер на Република Македонија]] * [[Јордан Поп Јорданов]] - претседател на МАНУ од [[1983]] до [[1991]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[Ванчо Прке]] - македонски народен херој од [[НОБ]] * [[1961]], [[Жан Митрев]], лекар кардиохирург * [[1962]], [[Сашко Кедев]], лекар-[[кардиологија|кардиолог]] и политичар * [[1966]], [[Љубчо Георгиевски]] - прв претседател на [[ВМРО-ДПМНЕ]], [[Премиер на Република Македонија]] * [[1972]], [[Стојанче Ангелов]] - македонски полициски генерал, бранител и учесник во [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во 2001]], претседател на партијата [[Достоинство (политичка партија)|Достоинство]] * [[Раде Рогожаров]] - глумец * [[Дуле]] и [[Коки]] - музичари * [[Зоран Шоров]] - борач, трикратен олимпиец * [[Ферус Мустафов]] - музичар, [[саксaфон]]ист * [[Кирил Рибарски]] - музичар, [[тромбон]]ист * [[Цвета Апостолска]] - македонски учесник во НОВ * [[Голуба Брашнарска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Поликсена Воинска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Воинска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленка Бражанска]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Павлина Давиткова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Доганџиска]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Орден заслуги за народ III ред * [[Голуба Донева]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Бојка Доновска|Бојка Босотова Доновска]] (р.1928) — учесник во НОВ на Македонија * [[Павлина Ежова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванчо Апостолски]] - бил македонски политичар и учесник во НОВ * [[Љупчо Арсов]] - македонски партизан од НОБ и Претседател на СР Македонија * [[Софија Арсова]] — учесник во НОВ на Македонија. * [[Тодор Арсов]] - македонски партизан, партиски и воен раководител во НОВ * [[Олга Арсова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Арсова|Марија Арсова Методиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Велева|Николина Спасова Велева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Бота Бочварска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленка Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Глигорова|Нада Дојранска Глигорова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Георгиева|Марика Пецева Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Глигорова - Димитрушева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Катерина Глигорова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Грнева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Грујоска|Нада Икономова Михајлова Грујоска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Милка Димитровска|Милка Недева Димитровска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Дачева|Николина Панчева Дачева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васка Донева|Васка Арсова Донева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Дончева-Гашиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Иванка Дубарџиска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленче Ѓорѓевиќ|Ленче Манева Ѓорѓевиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванѓа Ефремова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вида Жежова|Вида Донева Жежова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васа Ивчева|Васа Б. Ивчева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Димче Беловски]] - македонски партизан од НОБ и политичар * [[Димитар Митевски]] - македонски партизан од НОБ и политичар * [[Бранка Ѓорческа]] - учесник во НОБ, носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Павлина Зенделска-Брашнарска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Благородна Златева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Асанда Златевска]] (1887 — 1955) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Иванова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ана Јакар]] (1923 — 1943) — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на Холокаустот * [[Катерина Јакоска]] (1915 — ?) — учесник во НОВ на Македонија * [[Панда Јорданова|Панда Заркова Јорданова]] (1892 — 1951) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лазо Гачов]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Панче Санев]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Исак Сион]] - учесник во НОБ, делегат на Првото заседание на АСНОМ и носител на Партизанска споменица 1941 * [[Иван Прилепчански]] - македонски микробиолог и партизан * [[Панче Санев]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Влатко Петров]] - македонски бранител, припадник на Скорпионите при АРМ * [[Александар Донски]] - литературен преведувач, раскажувач и историчар * [[Драгослав Шекуларац]] - поранешен македонски и југословенски фудбалер * [[Ванче Стојчев]] - македонски историчар, професор на Воената академија на АРМ {{Div col end}}'''Доселени во Штип:''' * [[Благородна Димитрова|Благородна Алексова Димитрова]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија ==Галерија== <center><gallery> Податотека:Саат-кула-Штип.jpg| Саат-кулата во Штип Податотека:Штип-центар.jpg| Панорама на Штип Податотека:Monument to fallen soldiers - Štip 16.JPG|Споменик на паднатите борци од [[НОБ]] во Штип Податотека:Sv. Kliment Ohridski - Stip 02.JPG|alt=Црквата „Св. Климент Охридски“|Црквата „Св. Климент Охридски“ Податотека:Споменикот на депортираните Евреи (Штип).jpg|alt=Споменик посветен на холокаустот на штипските Евреи од Втората светска војна|Споменик посветен на холокаустот на штипските Евреи од Втората светска војна Податотека:Безистен (Штип).jpg| Безистенот во Штип </gallery> </center> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Štip}} * [http://www.stip.gov.mk/ Општина Штип] * [http://jpisar.com.mk/jpisar/ ЈП Исар - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130510045824/http://jpisar.com.mk/jpisar/ |date=2013-05-10 }} * [http://www.stipmuzej.com.mk/ Завод и Музеј - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130214013219/http://www.stipmuzej.com.mk/ |date=2013-02-14 }} * http://www.domnamladi.com/istorijat.asp {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140217233446/http://www.domnamladi.com/istorijat.asp |date=2014-02-17 }} * [http://strumski.com/biblioteka/?id=342 "Град Щип"], Книга од писателот Петар Завоев роден во Штип * [http://strumski.com/biblioteka/?id=695 Петар А. Чачаров од Штип — „Народни клетви; клетви и благословии“, објав. во „Зборник за народни умотворби, Наука и книжнина", број VI и VIII, Софиja, 1891 г.] {{Градови во Република Македонија}} {{Општина Штип}} [[Категорија:Штип| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Штип]] crko0nzmr2zyso9puofn7dhuyakz0wq 5532356 5532337 2026-03-31T14:44:20Z Gurther 105215 Одбиени последните 2 промени (од [[Специјална:Придонеси/~2026-19870-16|~2026-19870-16]]) и ја поврати преработката 5528523 на Forbidden History 5532356 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Штип | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Град | image_skyline = Štip 23.JPG | image_alt = | image_caption = Панорама на Штип | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Штип во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 44 |lats = 00 |latNS = N | longd = 22 |longm = 11 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Источен Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Штип]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 340 | population_footnotes = | population_total = 42,000 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = штипјанец, штипјанка, [[Список на луѓе од Штип|штипјани]]<ref>{{ОДРМЈ|Штип}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Штип}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +389 032 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = ST | blank1_name = [[патрон (светител)|Патрон]] | blank1_info = [[Свети Никола]] | iso_code = | website = [http://www.stip.gov.mk/ www.stip.gov.mk] | footnotes = }} '''Штип''' — град во источниот дел на [[Република Македонија]], распространет по долините на [[река|реките]] [[Брегалница]] и Отиња. Според пописот на [[население]]то од [[2002]] година, градот имал 40.016 (43.625 со [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]) жители и претставува најголемиот град во [[Источна Македонија]] и седми град по големина во [[Македонија]] (со 42 000 жители според [[Попис на населението во Македонија (2021)|Пописот од 2021]] година). Штип е седиште на [[Општина Штип|Штипската Општина]] и центар на Источнопланскиот Регион. Штип е еден од најстарите градови во [[Република Македонија|Македонија]]. Во [[2008]] година, [[Свети Никола]] бил прогласен за заштитник на градот.<ref name="XVIII 2014">Љ.Ш., „Утре во Ново Село ќе биде отворен музеј со восочни фигури на револуционери“, ''Дневник'', година XVIII, број 5646, петок, 19 декември 2014, стр. 21.</ref> == Историја == Во пишуваните документи, името [[Астибо]] за првпат го споменува античкиот хроничар Полиен во [[3 век]] пр. н.е, кој известувал дека во [[река]]та [[Астибо]] (денешна [[Брегалница]]), биле крунисувани [[Пајонци|пајонските]] [[крал]]еви. Македонскиот крал [[Александар|Александар Први]] околу [[360]] година п.н.е. го приклучил ова подрачје кон [[Античка Македонија|античко-македонското царство]]. Штип се спомнува во [[1 век]] од н.е., во време на [[Стар Рим|римскиот]] цар [[Тибериј]] ([[14]]-[[37]] година) како [[Пајонија|пајонскиот]] град [[Астибо]] и се вбројувал меѓу поголемите и позначајни старопајонски градови во источна Македонија. Научниците го лоцираат Астибо на просторот од денешниот стар дел на градот Штип, на источните падини на ридот Исар и местата Стар Конак, Тузлија и Горно Маало. Градот е забележен и во [[Табула Појтингемијана]] (античка карта од [[4 век]]) како населба, една од станиците на патот за [[Стоби]]-Пауталија ([[Ќустендил]]) – [[Сердика]] ([[Софија]]).<ref name="ReferenceA">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со карта на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 7.</ref> [[Податотека:Stip-kraiXIXv.jpg|мини|лево|Штип кон крајот на XIX век]] Во доцната [[антика]] и во раниот византиски период, населбата постоела под името [[Стипеон]], а во средниот век, околу [[6 век|6]] и [[7 век]], таа го добила денешното име Штип. Во средниот век, некаде кон крајот на [[4 век]] и во текот на [[7 век]], за време на освојувањата на [[Авари]]те и [[Словени]]те на [[Балкан]]от настрадале речиси сите доцноантички и рановизантиски градови, вклучувајќи го и Стипеон. Штип постоел и во времето на [[Самоилово царство|Самуиловото Царство]], во периодот меѓу [[976]] и [[1014]] година, а подоцна го освоиле [[Византија|Византијците]]. Во [[9 век]], градот бил под [[Бугарија|бугарска]] власт, а по [[Битка кај Велбужд|Битката кај Велбужд]] крај ([[Ќустендил]]), Штип потпаднал под [[Србија|српскиот]] владетел [[Стефан Дечански]]. === Османлиски период === Во [[1395]] година, Штип конечно паднал под власта на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] и станал каза (нахија) во составот на Ќустендилскиот санџак. Оттогаш, па сè до [[17 век]], постојат малку пишувани документи за судбината на Штип. Со [[шпанска инквизиција|шпанската инквизиција]] во почетокот на XVI век голем број на [[Евреи]] - [[Сефарди]] побегнале на територијата на Османлиското Царство, а дел од нив се населиле во Штип, што може да се забележи од турските извори од 1519 година кога во Штип живееле 38 еврејски семејства или 200 души.<ref>{{Наведена книга |title= Штип од 1900 до 1912 година |last= Цацков |first= Оливер |year= 2013 |publisher= Организација на резервните офицери на Република Македонија |location= Скопје |isbn= 9789989211225 |page= 77}}</ref> Во еден документ од [[1620]] година, градот е спомнат како [[епископ]]ско седиште, а во [[1661]] година низ Штип поминал познатиот турски патописец [[Евлија Челебија]]. Тој го опишал градот со следниве зборови:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 4-7.</ref> [[Податотека:Štip stara razglednica.jpg|мини|лево|Пазарот и градскиот часовник во Штип во почетокот на XX век]] [[Податотека:Emir Kucuk Sultanov Most vo 1919.jpg|мини|лево|Емир Ќучук Султанов мост на реката Брегалница во почетокот на XX век (изграден во 1672 година)]] "''Штип е кадилак со тврдина на ридот што чува стража. Во градот има џамии, бањи, голем карван-сарај и мала река''." Евлија Челебија запишал дека Штип имал 2.240 куќи, 24 муслимански храмови (џамии и месџети), седум теќиња, седум ана, два амама, еден карван-сарај, единаесет мектеби и една медреса. Градот имал чаршија со 450 занаетчиски и трговски дуќани, со безистен полн со скапоцена стока од сите седум подрачја на светот.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр. 85</ref> Францускиот конзул Божур забележал дека во 1800 година градот имал од 3 до 4.000 жители.<ref>Стојмилов, А., (2005), Социоекономска географија на Република Македонија, ПМФ, Скопје</ref> За време на австриско-турската војна, во [[1689]] година, Штип бил освоен од [[Австроунгарија|Австроунгарците]], но во [[1691]] година повторно го зазеле Турците.<ref name="ReferenceA"/> Во времето на Австриско-турската војна, градот претрпел големи оштетувања. Имено, при навлегувањето во градот, есента 1689 година, по наредба на генералот Пиколомини, најпрво го ограбиле, а потоа го запалиле. По овие страдања, Штип не можел да закрепне сè до XIX век, по што повторно се враќа во поранешниот сјај. Познатиот француски балканолог - Ами Буе (1794-1881), го посетил Штип во средината на XIX век и го нарекол златен град, кој тогаш имал околу 20.000 жители, од кои повеќето од половината биле христијанско население, град со развиена градска чаршија, со убави џамии, многу јавни чешми итн. Во овој период, Штип претставувал економски и културен центар во Источна Македонија. Во градот имало развиено занаетчиство од кое се издвојувале: кожарството, којунџиството, бочварството, чевларството и други. Штипските трговци-пазарџии, своите стоки натоварени на коњи ги разнесувале по околните кази. Токму во Штип, постоеле шарлаганџиски работилници во кои се преработувал афион.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр. 86</ref> [[File:Книгата на Петър Завоев Град Щип.jpg|thumb|мини|Книгата на писателот од Штип Петар Завоев "Град Штип"]] Во [[1830]] година, во Штип било отворено првото училиште на народен јазик, а во [[1868]] година, [[Јосиф Ковачев]] ([[1839]]-[[1898]]) го отворил првото педагошко училиште. Нешто подоцна, во [[1872]] година започнало со работа првото народно читалиште "Дејателност". При крајот на [[XIX век]], од [[1894]] до [[1896]] година, во училиштето (изградено во [[1872]] година) во [[Ново Село (Штип)|Ново Село]] предавал [[Гоце Делчев]], идеологот на македонското национално ослободително движење.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9-10.</ref><ref name="Историја на Штип">[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=102&Itemid=243 Историја на Штип]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Балканските и светските војни === За време на [[Балканските војни]], Штипската област била окупирана од бугарските и српските војски, а демаркационата линија помеѓу двете војски е повлечена по реката Брегалница, така што Штип и селата од левата страна ги окупирала Бугарија, која овде започнува да воведува своја администрација. Териториите од десната страна на реката ги окупира Србија. Истата судбина на овој народ му се случува и за време на [[Првата светска војна]]. Меѓу 58 000 војници од Македонија опфатени со мобилизацијата има и многу штипјани кои учествуваат на многуте фронтови, како: Криволак 1915-1916, на Добруџанскиот фронт 1916 година и [[Македонски фронт|Македонскиот фронт]] од 1916 година. Меѓу другите ужаси и последици од Првата светска војна во Штип и Штипско се појавата на заразни болести, меѓу кои маларијата, пегавиот тифус, колерата и страотниот шпански грип. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], на 6 април 1941 Штип бил бомбардиран од страна на германски авиони што полетале од бази од Бугарија. Во првиот налет била бомбардирана Соколаната во која биле сместени две воени единици на Кралска Југославија, а во вториот налет Исарот и куќите од околните маала, како и градската болница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dnevnik.mk/default.asp?ItemID=2465AFAA2867D349982667BBBB283DF9|title=Штип чествуваше за загинатите во шестоаприлското бомбардирање|date=6 април 2013 |publisher=Дневник|accessdate=2017-06-10}}</ref> На 7 април 1941 година градот бил заземен од страна на 73-та пешадиска германска дивизија, а на 18 април истата година бугарскиот Генералштаб добил известување од командата на 12-та германска армија дека им се одобрува на единиците на Првата бугарска армија да навлезат во еден дел од Македонија.<ref name=kire_filov>{{наведена книга| last = Филов| first = Кире| title = Политичките и економските промени во Штип и Штипско низ архивската документација: 1944-1946 година| publisher = Национална Установа - Универзитетска Библиотека „Гоце Делчев“ - Штип| year = 2011| isbn = 9789989147722| page = 13}}</ref> Бугарската окупаторска власт во Штип била воспоставена на [[26 април]] [[1941]] година.<ref name=kire_filov /> На [[11 март]] [[1943]] година, штипските [[Евреи]] (551 лице од 131 семејство) биле депортирани во [[концентрационен логор|концентрациониот логор]] „[[Треблинка]]“, каде што речиси сите биле убиени, а успеале да се спасат само седуммина. Веднаш по депортацијата на Евреите, фашистите го разурнале Еврејското маало во центарот на Штип, заедно со еврејското училиште, синагогата и другите објекти.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9-10 и 40-41.</ref><ref>„Евреите умееја да заработат и од она што другите го фрлаа“, ''Дневник'', година XIX, број 5715, петок, 13 март 2015, стр. 9.</ref> На [[8]] [[ноември]] [[1944]] година, единиците на [[НОБ]] го ослободиле градот. Штипјани учествувале активно во НОБ, при што во отпорот против окупаторите се вклучиле околу 2 000 борци. За време на окупацијата, 814 жители ги загубиле животите, од кои, 88 во директна борба против окупаторите. == Географија == [[Податотека:ЖС Штип (3).JPG|мини|десно|Железничката станица во Штип]] Градот Штип се наоѓа во централниот дел на [[Источна Македонија]]. Се протега на [[површина]] од 13,5 км² и лежи на [[надморска височина]] од 300 m. Градот е поделен на многу маала, меѓу нив се [[Леваците]] и [[Деснаците]], ситуирани на левата и десната страна од горниот тек на [[река]]та [[Отиња]]. Градот е сместен меѓу висините на Исарот, Мерите и Кумлакот. Малата река [[Отиња]] (долга 3 км) тече низ центарот на Штип и го дели на два дела. Исто така, низ Штип поминува и реката [[Брегалница]]. Отиња се влева во реката [[Брегалница]], во југозападниот дел на градот, во Штипско [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]. Составен дел на градот Штип е [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]], кое се наоѓа во јужниот дел на градот, во клисурата на Брегалница, веднаш зад Исарот, на патниот правец кон [[Радовиш]]. Ново Село продолжува во Кежовица Маало, кое се простира до [[минерал]]ните геотермални [[извор]]и [[Кежовица]] и Л'џи (со температура на водата меѓу 58 и 62 степени).<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 8-9.</ref> === Населби и маала === Центарот на градот се простира помеѓу ГТЦ и градската црква Св. Никола. Исарот е маало на падините на истоимениот рид. Во маалото наречено Радански пат, претежно живеат граѓани од ромскиот етникум. Од останатиот дел од Штип, од постарите маала се: Стар Конак, Кадидере, Тузлија, Горно маало и Ново Село. Од поновите населби претежно изградени после Втората светска војна се: Осми Ноември (според денот на ослободувањето), Сењак (1-4), Пребег, Дузлак, Пелтеково Имање, Баби (1-6), Леваци, Деснаци, Македонка, Балканска, Суитлак, Автокоманда, Пролет, Железничка, Каленица, Сончев град, Плуждино и други. == Население == Според пописот на [[Ќустендил]]скиот [[санџак]], во чиј состав влегувала Штипската [[нахија]], во [[1519]] година, Штип имал околу 2.700 жители, т.е. 201 турско семејство, 6 христијански маала со 333 семејства и едно еврејско маало со 15 семејства. Во [[1797]] година, Штип имал 3.000 жители, а во [[1807]] година, двојно повеќе. Во [[1837]] година, Штип веќе имал 17.000 жители, а во [[1899]] година, 20.900 жители.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 40 и 46.</ref> Според пописот од [[2002]] година, градот Штип (без [[Ново Село (Штипско)|Ново Село]]) броел 40.016 жители. Заедно со Ново Село, населението на Штип изнесувало 43.652 жители, од кои, 38.323 (87,85%) се [[Македонци]].<ref name="Историја на Штип"/> ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот Штип (заедно со [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]]) имало 43.652 жители и спаѓал во групата на средни градови, а бил седми град по големина во [[Македонија|Република Македонија]].<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Етнички гледано, населението е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=23 август 2016}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|87.79}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|5.00}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|3.96}} {{Столбен постоток|Турци|orange|2.01}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.64}} {{Столбен постоток|други|grey|0.56}} {{Столбен постоток|Албанци|black|0.03}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.03}} }} {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Националност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 38 323 |- | [[Турци]] | 887 |- | [[Роми]] | 2 184 |- | [[Албанци]] | 12 |- | [[Власи]] | 1 727 |- | [[Срби]] | 272 |- | [[Бошњаци]] | 11 |- | Други | 246 |- |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|88.99}} {{Столбен постоток|турски|orange|4.18}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|3.28}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|2.63}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.49}} {{Столбен постоток|други|grey|0.41}} {{Столбен постоток|албански|black|0.01}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''38.846''' | 88,99 |- | [[албански]] | 4 | 0,01 |- | [[турски]] | 1.825 | 4,18 |- | [[ромски]] | 1.146 | 2,63 |- | [[влашки]] | 1.431 | 3,28 |- | [[српски]] | 214 | 0,49 |- | [[бошњачки]] | 5 | 0,01 |- |други | 181 | 0,41 |} ;Вероисповед Во Штип се застапени следните религиски групи:<ref name="попис"/> {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|89.63}} {{Столбен постоток|Ислам|green|7.20}} {{Столбен постоток|други|grey|2.98}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.17}} {{Столбен постоток|[[Протестантство во Македонија|протестантсво]]|orange|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''39.127''' | 89,63 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 3.145 | 7,20 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 74 | 0,17 |- | [[Протестантство во Македонија|протестанти]] | 5 | 0,01 |- | други | 1.301 | 2,98 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Штип: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|11.361 | 1953|13.845 | 1961|20.269 | 1971|27.224 | 1981|36.230 | 1991|42.826 | 1994|41.730 | 2002|43.652 | 2021|42.000 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm</ref> |9.050 |21 |977 |606 |3 |441 | — |263 | — | '''11.361''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 11.258 | 34 | 1.426 | 653 | 7 | 226 | — | 241 | — | '''13.845''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 17.527 | 71 | 783 | — | — | 483 | — | 1.405 | — | '''20.269''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 23.845 | 43 | 1.862 | 178 | — | 469 | — | 827 | — | '''27.224''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 31.359 | 65 | 1.473 | 1.029 | 955 | 472 | — | 877 | — | '''36.230''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 37.235 | 32 | 1.156 | 1.518 | 1.484 | 515 | — | 886 | — | '''42.826''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 37.136 | 18 | 877 | 1.449 | 1.694 | 283 | — | 273 | — | '''41.730''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 38.323 | 12 | 877 | 2.184 | 1.727 | 272 | 11 | 246 | — | '''43.652''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 32.658 | 29 | 1.022 | 2.293 | 1.389 | 163 | 12 | 288 | 4.146 | '''42.000''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Стопанство == [[Податотека:Куќата на Тодор Александров.jpg|300px|мини|десно|Стара штипска куќа]] Од [[Втора светска војна|Втората светска војна]] наваму, Штип важи за центар на [[текстил]]ната индустрија во [[Република Македонија|Македонија]] со 60 модни конфекции, кои вработуваат околу 6 000 [[луѓе]]. Така, во [[1952]] година започнала со работа текстилната фабрика „Македонка“, со 60 работници, а само три години подоцна, тој број се зголемил на 1 224. На врвот од своето постоење, во [[1987]] година, во „Македонка“ работеле дури 5 900 работници, со што таа претставувала заштитен знак на текстилната индустрија во Штип. Во [[1962]] година била формирана уште една модна конфекција - „Астибо“, со 119 вработени. Во [[1972]] година, фабриката „Астибо“ вработувала 2 000 работници, а во [[1987]] година - 4 800 работници.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 46.</ref> Текстилната индустрија сè уште е столб на штипското стопанство, бидејќи во [[2011]] година, оваа индустрија вработувала 5 610 работници, т.е. 40% од сите вработени во Штип. Некогашните текстилни комбинати-гиганти како „Македонка“ и „Астибо“ по распадот на [[СФРЈ]] и паѓањето во стечај, денес се поделени на повеќе приватни текстилни конфекции (вкупно 58 текстилни фирми), како што се: „Семак Фешан компани“, „Текстил Логистик Македонија“, „Албатрос“, „[[Модена]]“, „Мавис“, „Максима“, „Грација“, „Беас-АБС“, „Бритекс“, „Штипко“, „Штип-текс“, „Вивенди“, „Милано“, „Фам мода“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 13, 25 и 46.</ref> Во Штип е развиена чевларската [[индустрија]], во која се истакнува фабриката за чевли „Баргала“, како и неколку помали чевларски фирми. Исто така, во градот се развиени и прехранбената индустрија, градежништовото, телекомуникациите, производството на вино, металната индустрија итн. Во градот работат и неколку сместувачки капацитети (хотели и мотели), како што се: „Оаза“, „Изгрев“, „Гарни“, „Ким“ и „Ваго“. Во контекст на развојот на туризмот, важно е работењето на бањата „Кежовица“. Во Штип се регистрирани вкупно 4 387 [[Претпријатије|претпријатија]]. Поважни стопански претпријатија во Штип се:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 16 и 24.</ref><ref>[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=253&Itemid=250 Стпански развој во Штип]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Фабриката за масло „Брилијант“, *фабриката за кондиторски производи „Мултикрем“, *фабриката за прехранбени производи „Макпромет“, * фабриката за безалкохолни пијалаци „Синада“, * Винарската визба „Имако“, * Винарската визба „Езимит вино“, * Винарската визба „Аневски“, * Фабриката за обувки „Мар Ева Мар“, * Градежното претпријатие „[[Актива]]“, * Градежното претпријатие „Бетон“, * Градежното претпријатие „[[Пелагонија]]“, * Градежното претпријатие „Коинг“, * Дрвната индустрија „[[Бреза]]“, * Дрвната индустрија „Мебел Инженеринг“, * Дрвната индустрија „Радодизајн“, * Металната индустрија „Метална и биротехника“, * Кабелскиот оператор „Телекабел“ итн. Исто така, во Штип делуваат две јавни претпријатија: „Исар“ и „Штип-проект“. == Култура, спорт, образование и администрација == [[Податотека:НУ Центар за култура „Ацо Шопов” - Штип.JPG|мини|десно|Центарот за култура „Ацо Шопов“]] {{Listen | filename = Štip – Kočani dialect speech - Štip.ogg | title = За свадбените обичаи во Штип | description = Говор на жена од Штип на месниот [[штипско-кочански дијалект]] }} === Култура === Штип е познат по тоа што првата [[опера]] во Македонија е прикажана токму во овој град. Тоа била операта "Палјачи", изведена во [[1924]] година од страна на рускиот музиколог Сергеј Михајлов. Почнувајќи од [[1989]] година, секој ноември, во Штип се одржува најголемиот фестивал на забавна [[музика]] во Македонија, „[[Макфест]]“. Исто така, почнувајќи од [[1987]] година, во градот се одржува „[[Штипско Културно Лето]]“ - фестивал кој трае еден [[месец]] и се одржува од [[1 јули]] до [[1 август]] во културниот центар „[[Ацо Шопов]]“. Домот на младите е организатор на [[Џез|џез]]-фестивалот „Астибо“. Најпосле, секоја година, на [[8 ноември]], во Штип се одржува манифестацијата "Пастрмалијада".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stip.gov.mk/?jazik=1&id=020401|title=Cultural Manifestations|date=2007-09-13|accessdate=2007-09-13}}</ref> Поважни културни установи во Штип се:<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 11.</ref> * Завод и Музеј, * [[Народен театар - Штип|Народен театар]], * Народна и универзитетска библиотека “[[Гоце Делчев]]“, * Центар за култура "Ацо Шопов", * Дом на млади, * Уметничка галерија "Безистен", и * Државен архив. ''Заводот и Музеј'' е формиран во [[1950]] година како градска установа, а од [[1953]] година прераснал во Музеј на штипскиот крај. Во негови рамки има повеќе збирки и фондови од областа на [[археологија]]та, [[историја]]та, [[етнологија]]та и [[современа македонска уметност|современата македонска уметност]]. Во музејскиот комплекс Аневи-Гочеви е поставена археолошка збирка со над 1 200 експонати, од [[неолит]]от до [[XVIII век]].<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 36-37.</ref> ''Народниот театар'' започнал со работа во [[1951]] година, а првите [[театар]]ски дејци биле учителите кои приредувале претстави со своите ученици. Оттогаш, театарот приредил над 300 премиери и над 5 000 репризни претстави, при што гостувал во над 100 градови низ [[Македонија]] и во странство, а неговите претстави ги посетиле околу еден милион гледачи.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 37-38.</ref> Корените на ''Народната и универзитетска библиотека "Гоце Делчев"'' датираат од [[1872]] година, кога штипските еснафи, со свои лични средства и преку донирање книги од домашните библиотеки, го помогнале отворањето на читалиштето "Дејателност". Во [[1941]] година, читалиштето го добило името "Гоце Делчев", а во [[1946]] година била формирана Народната библиотека "Гоце Делчев", која од [[2003]] година работи со статус на национална установа. Во рамките на библиотеката работи литературниот клуб "Искра", како и американско катче, во соработка со American Corner.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 38-39.</ref> ''Центарот за култура „Ацо Шопов“ е изграден во [[1979]] година и располага со корисна површина од 3 100 м², од кои 410 м² отпаѓаат на сценскиот простор. Центарот располага со голема сала, со 615 седишта, и со мала сала, со 120 седишта. Во составот на Центарот за култура работат: Драмско студио, Ликовно студио и Хармоникашки оркстар. Секоја година, Центарот организира околу 130 културни настани од областа на музичко-сценската драмската, ликовната и литературната уметност, како и форуми, предавања, трибини итн. Притоа, како традиционални манифестации, Центарот е домаќин на: Биеналното студио за цртеж „Во чест на поетот“, Музичкиот фестивал „Макфест“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 39.</ref> === Спорт === Штип е познат и како спортски град. Градскиот стадион со капацитет од 6 000 гледачи е домаќин на фудбалскиот клуб [[ФК Брегалница|Брегалница]], кој е формиран во [[1921]] година. Останати фудбалски клубови се [[ФК Баби|Баби]] и [[ФК Астибо|Астибо]]. Втор најпознат спортски клуб е кошаркарскиот клуб [[КК Универзитет „Гоце Делчев“|„Гоце Делчев“]]. Други позначајни клубови се: боречкиот клуб „[[Балканец]]“, кој е добитник на бројни трофеи, ракометниот клуб „Текстилец“, боксерскиот клуб „Баргала“, [[Пинг-понг|пинг-понг]] клубот при Универзитетот „Гоце Делчев“ итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 15.</ref> === Образование === Градот има пет основни училишта: * [[ОУ "Славејко Арсов - нас. Баби Штип|ОУ „Славејко Арсов“]] *[[ОУ "Димитар Влахов" - Штип|ОУ „Димитар Влахов“]], * [[ОУ "Ванчо Прке" - Штип|ОУ „Ванчо Прке“]], * [[ОУ "Гоце Делчев" - Штип|ОУ „Гоце Делчев“]], и * [[ОУ "Тошо Арсов" - Штип|ОУ „Тошо Арсов“]]. Во Штип работат шест средни училишта: * [[Гимназија "Славчо Стојменски" - Штип|Гимназија СОУ „Славчо Стојменски“]], * [[СОУ "Јане Сандански" - Штип|Медицинското училиште СОУ „Јане Сандански“]], * ДСУ-РЦСОО [[ДЕМУ "Коле Нехтенин" - Штип|„Коле Нехтенин“]], * [[СУ "Димитар Мирасчиев" - Штип|Текстилното училиште СОУ „Димитар Мирасчиев“]], * ДМУЦ [[Музички образовен училиштен центар "Сергеј Михајлов" - Штип|„Сергеј Михајлов“]], * [[СУ "Искра" - Штип|Средно насочено образование за деца со хендикеп „Искра“]], * ПСУ ,,Саба‘‘ [[Податотека:Stip_Macedonia_-_Panorama_from_Isar_Hill_1.jpg|алт=Stip Macedonia - Panorama from Isar Hill 1.jpg|мини|Поглед на Штип од тврдината [[Штипска тврдина|Исар]]|лево|215x215пкс]]Во [[2007]] година, во Штип бил отворен четвртиот државен универзитет во Македонија - [[Универзитет Гоце Делчев|Универзитетот „Гоце Делчев“]]. Во составот на овој универзитет во [[2012]] година имало 13 факултети со околу 16.000 студенти. Универзитетот се состои од следниве факултети: Факултет за природни и технички науки, Факултет за образовни науки (поранешен Педагошки факултет), Филолошки факултет, Земјоделски факултет, Факултет за информатика, Правен факултет, Економски факултет, Факултет за музичка уметност, Факултет за медицински науки, Технолошко-технички факултет, Електротехнички факултет, Машински факултет, и Факултет за туризам и бизнис логистика. Во состав на Универзитетот се вклучени и повеќе центри и институти: Центар за меѓууниверзитетска соработка, Центар за електронско учење, Центар за обезбедување квалитет, Центар за кариера и развој, Центар за односи со јавноста, Универзитетски спортски центар, Универзитетски културен центар, Центар за доживотно учење, ИТ центар, Институт за [[археологија]] и [[историја]], Институт за исхрана, гастрономија и диететика и Институт за информатика. Универзитетот „Гоце Делчев“ - Штип има дисперзирани студии во градовите: [[Струмица]], [[Радовиш]], [[Кавадарци]], [[Прилеп]], [[Гевгелија]] и [[Скопје]]. Како најголем град, а воедно и центар на источниот дел на Македонија, во Штип е седиштето на Основниот и Апелациониот Суд со апелационо подрајче над повеќе судови во градовите во источна Македонија. Исто така, Штип е седиште и на секторот за внатрешни работи (СВР) кој го покрива подрачјето на средишниот дел на [[Источна Македонија]]. === Орден „Св. Никола“ === Во чест на св. Никола, кој е прогласен за заштитник на градот, во 2008 година, Штип започнал да го доделува орденот „Св. Никола“ на луѓе кои дале придонес за развојот на Штип и на источниот регион, а кои потекнуваат или некогаш живееле или работеле во Штип. Добитници на овој орден се:<ref name="XVIII 2014"/> * [[Податотека:Saat-kulata vo Shtip.jpg|мини|Саат-кулата во Штип|Саат-кулата во Штип]][[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|Архиепископот Охридски и Македонски г.г. Стефан]], * Митрополитот Иларион, * [[Сашко Кедев]], * [[Методија Чепреганов]], * [[Срѓан Керим]], * [[Никола Груевски]] ([[2014]]), * Киро Глигоров (постхумано), * Ацо Шопов (постхумано). == Културно-историски знаменитости == Тврдината ''[[Штипска тврдина|Исарот]]'' е главното обележје на овој град и воодушевува со прекрасната панорама на целиот град. Таа се наоѓа на истоименото возвишение, кое се издига на 120 метри над устието на [[Отиња]] во [[Брегалница]], на западната периферија на градот. На ридот се најдени камени споменици кои потекнуваат од [[2 век]] до [[6 век]], како и остатоци од ранохристијанска базилика од [[6 век]]. Во воените походи против [[цар Самуил|царот Самуил]], [[Византија|византискиот]] цар [[Василиј II]] ја освоил тврдината Стипеон, а по освојувањето на Штип од страна на Турците, во текот на најмалку два века, тврдината била користена како нивно упориште. Денешниот изглед на тврдината потекнува од [[14 век]]. Тврдината се состоела од два дела: дворец (замок) со должина од 160 метри и најголема широчина до 20 метри, и стопански дел, со должина од 250 метри и широчина од 50 метри. Во [[2009]] година, откриени се 30 метри од тунелот што води од реката до врвот на Исарот, со што се потврдила легендата дека Штип бил освоен од Османлиите преку таен тунел под Исарот. Инаку, во своите патописи, [[Евлија Челебија]] и Џаџи Калфа сведочат дека веќе во [[17 век]], Исарот бил запустен.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9 и 28-29.</ref>[[Податотека:Štip, na razglednica so Markovo Kale, 1930ti.jpg|мини|десно|Разгледница од Штип, од 1930-те години]] ''Саат-кулата'' во Штип потекнува од [[17 век]], веројатно од [[1650]] година, а денес, таа претставува споменик на културата, заштитен од државата. Иако е позната како Саат-кула, всушност, таа претставува бегова кула, подигната за одбрана на имотот од некој турски [[бег]], чие име не е познато. Првобитно, на кулата имале пушкарници и балкон, а еден век подоцна бил поставен часовник. Еден дел од кулата бил урнат во [[1934]] година.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 29.</ref> ''Хуса Медин Пашина џамија'' или ''Црква Свети Пророк Илија'' е изградена на ридот, над јужниот брег на [[Река Отиња|реката Отиња]]. Местоположбата е на доминантна позиција над градот, поради тоа црквата во [[1882]] година била разурнета и претворена во џамија.<ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50%3A2010-01-14-16-08-48&catid=35%3A2010-01-15-21-58&Itemid=55%7C%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0 |title=епархија |accessdate=2013-02-24 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415113808/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50:2010-01-14-16-08-48&catid=35:2010-01-15-21-58&Itemid=55%7C%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0 |url-status=dead }}</ref> Црквата била позната како поп Стариева црква, изградена од Константин Дејановиќ во [[1381]] година.<ref name="епархија"/> Според некои извори џамијата потекнува од [[17 век]], додека [[Брегалничка епархија|брегалничката епархија]] наведува дека таа била изградена во [[1882]] година. Веднаш до храмот се наоѓа гробот на Хуса Медин Паша. За објектот се води и судски спор за сопственост.<ref name="епархија"/><ref name="ReferenceB">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 30.</ref> Во центарот на Штип се наоѓа Безистенот, кој порано била затворен пазар, но сега е уметничка галерија. Нема прецизни податоци за неговата градба, но се претпоставува дека потекнува од [[16 век]] или [[17 век]], а бил уништен за време на австриско-турската војна. Тој е граден од полн, масивен камен, има правоаголна основа и три издвојувања во висина, од кои, последната ја претставува куполата. Внатре, има три простории и голема купола, а на ѕидовите има мали прозорци.<ref name="ReferenceB"/> ''Емир Ќучук Султанов мост'' се наоѓа на влезот од Штип, а бил изграден во [[1672]] година. За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], преку мостот поминувала демаркационата линија, која го делела градот на српски дел (населбите од десната страна на Брегалница) и бугарски дел (левата страна на градот).<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 32.</ref> Во Ново Село, во дворот на црквата [[св. Богородица]] се наоѓа училиштето во кое две години ([[1894]] - [[1896]]) работел [[Гоце Делчев]]. Денес, тоа е реновирано и во него се наоѓа ректоратот на универзитетот „Гоце Делчев“. На едната страна од зградата, која е свртена кон црквата, поставен е релјеф во спомен на Гоце Делчев.<ref name="ReferenceC">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 31.</ref> Во Штип постојат и неколку споменици посветени на важни историски настани од поново време. Таков е Меморијалниот споменик на паднатите борци од [[НОБ]], кој се наоѓа на источната страна на Исарот. Споменикот е дело на архитектот [[Богдан Богдановиќ]], а е подигнат во [[1974]] година од страна на Собранието на Општина Штип. Во близина на зградата на музејот се наоѓа ''Споменикот на [[Евреи]]те'', изграден во [[1985]] година, во спомен на Евреите кои биле депортирани во нацистичките концентрациони логори. Споменикот е дело на уметникот Методи Андонов. Најпосле, во чест на војниците загинати за време на војната од [[2001]] година, во месноста Суитлак и во дворот на штипската касарна се подогнати спомен-обележја.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 40-42.</ref> === Знаменитости === [[Податотека:Sv. Nikola - Štip 10.JPG|мини|десно|Црквата „[[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]]“ во Штип]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> Во Штип и околината се регистрирани над 300 цркви, а гордост на градот е црквата [[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]], која е седиште на [[Брегалничка епархија|Брегалничката епархија]]. Според староста, особено се истакнува црквата [[Свети Јован Крстител]], која потекнува од [[1350]] година. *'''''Црквата „[[Црква „Св. Никола“ - Штип|Св. Никола]]“''''' е една од најрепрезентативните сакрални објекти во Штип. Црквата е изградена од [[Андреја Дамјанов]] на местото на постара црква од [[1341]] година. Според натписот над главниот западен влез, црквата била завршена на [[10 мај]] [[1867]] година.34 Црквата се одликува со грандиозен [[иконостас]] којшто содржи бројни вредни [[икона|икони]]. На северниот дел од иконостасот има 16 икони, а на главниот иконостас се наоѓаат дури 67 икони, најголем дел од нив насликани во [[1890]] година од страна на [[Димитар Папрадишки]]. Во [[1990]] година, во рамките на црквата е отворена [[Галерија на икони (Штип)|галерија на икони]] изработени од познати зографи меѓу 17 и 19 век. Исто така, во галеријата има и стари книги, сребрени крстови, чаши за богослужби, венчални круни, [[псалми]], евангелија и други сакрални предмети. Во јужниот дел на галеријата има 29 икони од [[XVIII век]] и [[XIX век]], изработени од зографите: Џико од селото [[Осој]], [[Константин Новев|Константин]] и [[Петре Новев]] од [[Тресонче]], [[Крсте Зографот]] од [[Велес]] итн. Во западното крило на галеријата има 32 икони од [[XIX век]], дело на [[Данаил Коцов]] од Штип и на други зографи. Во северниот дел на галеријата има 31 икона, изработени од [[Петре Новев]], [[Исаија Дебарлија]], [[Константин Андонов]] итн.<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 32-33.</ref> *'''''Црквата св. Спас''''' се наоѓа на левата страна на реката [[Отиња]]. Таа претставува еднокорабна црква за која се смета дека ја подигнал војводата Димитар во [[1369]] година. Оригиналниот живопис на црквата не е сочуван, а по вторпат, таа била живописана во [[1601]] година од зографот Јован.<ref name="ReferenceC"/> [[Податотека:Св. Троица - Населба Баби (3).JPG|мини|десно|Црквата „Св. Троица“ во населбата Баби]] *'''''Црквата св. [[Богородица]]''''' се наоѓа во [[Ново Село (штипска населба)|Ново Село]] и претставува едно од ремек-делата на познатиот македонски мајстор [[Андреја Дамјанов]] и, според кажувањата, таа била градена 31 година. Според знакот што се наоѓа над влезот од јужната страна, црквата била реновирана во [[1850]] година. Црквата има голем иконостас со 90 икони.<ref name="ReferenceC"/> Во рамките на црквата, во [[1972]] година била отворена галерија на икони која содржи дури 132 дела, изработени меѓу [[1861]] и [[1866]] година од сликарот [[Станислав Деспотоски]] од [[Самоков]].<ref>Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 34.</ref> *'''Еднокорабната ''црква [[св. Архангел Михаил]]''''' се наоѓа на патот што води кон [[Исар]]от. Подигната е во првата половина на [[14 век]] од протосевастот Хрелја, а во [[1334]] година била приложена кон [[Хиландар]] од страна на [[цар Душан|царот Душан]].<ref name="ReferenceD">Општина Штип, ''ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот''. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 35.</ref> *'''''Црквата [[св. Јован Крстител]]''''' се наоѓа на десната страна на реката [[Отиња]], на јужната страна на [[Исар]]от, а изградена е во [[1350]] година со поддршка на [[Јован Пробиштиповиќ]], во времето кога сопственик на земјиштето бил [[деспот Оливер|деспотот Оливер]]. Од оригиналниот фрескопис, денес се видливи само фрагменти, како што е [[фреска]]та на царот [[цар Константин|Константин]] и [[царица Елена|царицата Елена]] на јужниот ѕид на црквата.<ref name="ReferenceD"/> *'''''Црквата [[Свети Илија|св. Пророк Илија]]''''' се наоѓа на јужната страна на реката [[Отиња]], изградена е во [[1381]] од [[Константин Дејановиќ]] и приложена на манастирот Хиландер. Во 1822 година била срушена, односно од истата црква е адаптирана џамија, наречена Хуса Медин Пашина џамија. Во историските извори оваа црква се спомнува како црква на поп Старие. На празникот Св.Пророк Илија на 2. Август во црквата се одржува богослужба.<ref name="епархија"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kanal5.com.mk/default.aspx?egId=13&eventId=63381&mId=37&tip=video&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |title=Канал 5 телевизија |accessdate=2013-02-24 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507172018/https://kanal5.com.mk/default.aspx?egId=13&eventId=63381&mId=37&tip=video&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Константин и Елена“ - Штип|'''Св. Константин и Елена''']] - на 2 јуни 2013 година поставен [[камен-темелник]]. Припаѓа на населбата Македонка, веднаш до споменикот на протераните Македонци од Егејскиот дел на Македонија.<ref>[http://www.sitel.com.mk/mk/postaven-kamen-temelnik-za-nova-crkva-vo-shtip-0 ''Поставен камен темелник за нова црква во Штип'']{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Црква „Св. Недела“ - Штип|'''Св. Недела''']] - се наоѓа во истоимената населба; *Св. Климент Охридски и Св. Петка - манастирска црква во населбата [[Сењак]];<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/773-2014-08-08-13-38-05 |title=''ЛИТУРГИЈА НА „СВ. ПРЕПОД. МЧ –ЧКА ПАРАСКЕВА“ ВО ПАРАКЛИСОТ „СВ. ПЕТКА“ ВО НАС. СЕЊАК ВО ШТИП'' |accessdate=2014-11-23 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415141342/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/773-2014-08-08-13-38-05 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Архангел Гаврил“ - Штип|'''Св. Архангел Гаврил''']] - се наоѓа во населбата [[Пролет (Штип)|Пролет]]. Камен темелник удрен на 19 јуни 2016 година;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/984-2016-06-19-13-05-12 |title=''ПЕДЕСЕТНИЦА И КАМЕН – ТЕМЕЛНИК ЗА ИЗГРДБА НА ПАРАКЛИС НА „СВ. ГАВРИЛ“ ВО НАС. ПРОЛЕТ ВО ШТИП'' |accessdate=2016-09-23 |archive-date=2021-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926193623/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/984-2016-06-19-13-05-12 |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Штип|'''Св. Кузман и Дамјан''']] - црква во клиничкиот центар. Камен темелник удрен на 14 ноември 2016 година;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1028-2016-11-14-15-40-01 |title=''КАМЕН ТЕМЕЛНИК ЗА ИЗГРАДБА НА ЦРКВА ВО КЛИНИЧКАТА БОЛНИЦА ВО ШТИП'' |accessdate=2016-11-18 |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417152826/https://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1028-2016-11-14-15-40-01 |url-status=dead }}</ref> *'''[[Црква „Св. Иларион“ - Штип|Св. Иларион]] Мегленски''' - се наоѓа во населбата [[Железничка (Штип)|Железничка]];<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.televizijastar.com/2016/11/03/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0-%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%83-%D0%BD/ |title=''Свети Иларион Мегленски собра многу народ на Железничка во Штип'' |accessdate=2017-10-29 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329015640/http://www.televizijastar.com/2016/11/03/%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b8-%d0%b8%d0%bb%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d0%b5%d0%b3%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d1%81%d0%be%d0%b1%d1%80%d0%b0-%d0%bc%d0%bd%d0%be%d0%b3%d1%83-%d0%bd/ |url-status=dead }}</ref> *[[Црква „Воскресение Христово“ - Штип|'''Црква „Воскресение Христово“''']] — манастирска црква во месноста Семеница, на поголемо растојание источно од градот *[[Црква „Благовештение“ - Штип|'''Црква „Благовештение“''']] - единствена католичка црква во градот; *'''Св. Петка''' - се наоѓа од десната страна на реката Брегалница, од спротивна страна на ректоратот на УГД. ;Џамии *[[Кадан Ана џамија - Штип|Кадин Ана џамија]] - главна градска џамија; *[[Џамија Хусамедин Паша - Штип|Хусамедин-пашина џамија]] - повремена џамија, која работи 2 дена во неделата;{{Се бара извор}} ;Теќиња *[[Ашај Теќе]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=446|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> *[[Астибо|Астибо - Стар Конак]] — населба од римското време; *[[Бабите (Штип)|Бабите]] — тумули од железното време; *[[Штипска тврдина|Исар]] — средновековна тврдина; *[[Кемер (Штип)|Кемер]] — аквадукт од римското време; *[[Св. Архангел Главатов (Штип)|Св. Архангел Главатов]] — средновековна црква; *[[Св. Архангел Михаил (Штип)|Св. Архангел Михаил (Фитија)]] - средновековна црква со некропола; *[[Св. Власиј (Штип)|Св. Власиј]] — средновековна црква; *[[Св. Илија (Штип)|Св. Илија]] — средновековна црква; *[[Св. Јован Крстител (Штип)|Св. Јован Крстител]] — средновековна црква; *[[Трговски Центар (Штип)|Трговски Центар]] — рудник од римското време; *[[Тузлија (Штип)|Тузлија]] — некропола од римското време. == Медиуми == Штип има различни [[медиум]]ски установи. Првата приватна [[телевизија]] во [[Република Македонија|Македонија]] (и во поранешна [[Југославија]]) беше формирана во овој град од [[Миле Кокотов]] во [[1989]] година. Оваа приватна телевизија беше наречена „[[ТЕКО ТВ]]“ но, денес повеќе не постои. Во Штип, активни телевизиските станици се „[[ТВ Ирис]]“ и „[[ТВ Стар]]“. Штип има и повеќе [[радио]] станици, меѓу кои се истакнува „[[Канал 77]]“, првата приватна радио станица која има проширена мрежа низ североисточниот дел на [[земја]]та. Други поважни станици се "[[Радио Штип]]", радио '[[Angelsfm]]' и непрофитната радио станица „УГД-ФМ“ која работи во состав на Универзитетот „Гоце Делчев“. Во градот се печати локалниот весник, „[[Штипски Весник]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://iris.com.mk/ |title=Тв Ирис |accessdate=2009-02-18 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228180556/http://iris.com.mk/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.radiostip.com.mk/ Радио Штип]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cerenja.com.mk/ |title=Радио Черења |accessdate=2008-03-05 |archive-date=2011-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415011316/http://www.cerenja.com.mk/ |url-status=dead }}</ref> ==Штип како тема во уметноста и во популарната култура== * „Штип“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, 'Везилка''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 43.</ref> * „Во Штип и во Жоал“ — песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 120.</ref> == Познати личности == :''За автоматски создадени списоци на лица родени или починати во Штип, погледнете: [[:Категорија:Родени во Штип]] и [[:Категорија:Починати во Штип]]'' :''За рачно одржувани списоци на лица родени или починати во Штип, погледнете ги статиите: [[Список на луѓе родени во Штип]] и [[Список на луѓе починати во Штип]]'' {{Div col|cols=2}} * [[Станислав Лесновски]] — македонски книжевник од XIV век * [[1881]] - [[1924]], [[Тодор Александров]] — револуционер, водач на [[ВМРО]] од [[1911]] до [[1924]] * [[1863]] - [[1937]], [[Љубомир Милетиќ]] — научник, бугарски фалсификатор<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=aEif5hY18Hg|title=Изјави по промоцијата на книгата "Писма на Љубомир Милетич до Афанасиј М. Селишчев"}}</ref>, филолог, ректор на [[Софиски универзитет|Софискиот универзитет “Св. Климент Охридски”]], претседател на [[Бугарска академија на науките|Бугарската академија на науките]] од [[1926]] до [[1937]] година и претседател на [[Македонски научен институт|Македонскиот научен институт]]<ref name="ReferenceE">Љупчо Шатевски, „Штипјани неколку децении раководеле и со Бугарската академија на науките“, ''Дневник'', година XVIII, број 5553, петок, 29 август 2014, стр. 18.</ref> * [[1890]] - [[1977]], [[Тодор Павлов]], [[комунизам|комунист]], политичар и научник, [[регент]] на [[Царство Бугарија|Царството Бугарија]] во периодот [[1944]]-[[1946]] и претседател на [[Бугарска академија на науките|Бугарската академија на науките]] од [[1947]] до [[1962]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[1896]] - [[1990]], [[Ванчо Михајлов]], познат и како „Радко“ — бугаромански револуционер во [[Македонија]], водач на про-бугарското крило на ВМРО * [[1900]] - [[1988]], [[Славјанка Влахчева]] - прва медицинска сестра во Македонија, борец во [[НОБ]] * [[1901]] - [[1967]], [[Емануел Чучков]] - член на президиумот на [[АСНОМ]], доктор по [[географија|географски]] науки * [[1906]] - [[1987]], [[Михајло Апостолски]] - македонски генерал, командант на партизанските одреди во Македонија за време на [[НОБ]] и претседател на [[МАНУ]] од [[1976]] до [[1983]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[1912]] - [[1999]], [[г.г. Михаил]] - [[Охридска архиепископија|Архиепископ охридски]] и македонски, поглавар на [[МПЦ]] * [[1917]] - [[2012]], [[Киро Глигоров]] - македонски политичар, прв претседател на независна [[Република Македонија]] * [[1923]] - [[1982]], [[Ацо Шопов]] - академик на [[МАНУ]], [[македонски поети|македонски поет]] и преведувач * [[1927]] - [[2008]], [[Никола Кљусев]] - академик на МАНУ, [[Премиер на Република Македонија]] * [[Јордан Поп Јорданов]] - претседател на МАНУ од [[1983]] до [[1991]] година<ref name="ReferenceE"/> * [[Ванчо Прке]] - македонски народен херој од [[НОБ]] * [[1961]], [[Жан Митрев]], лекар кардиохирург * [[1962]], [[Сашко Кедев]], лекар-[[кардиологија|кардиолог]] и политичар * [[1966]], [[Љубчо Георгиевски]] - прв претседател на [[ВМРО-ДПМНЕ]], [[Премиер на Република Македонија]] * [[1972]], [[Стојанче Ангелов]] - македонски полициски генерал, бранител и учесник во [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во 2001]], претседател на партијата [[Достоинство (политичка партија)|Достоинство]] * [[Раде Рогожаров]] - глумец * [[Дуле]] и [[Коки]] - музичари * [[Зоран Шоров]] - борач, трикратен олимпиец * [[Ферус Мустафов]] - музичар, [[саксaфон]]ист * [[Кирил Рибарски]] - музичар, [[тромбон]]ист * [[Цвета Апостолска]] - македонски учесник во НОВ * [[Голуба Брашнарска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Поликсена Воинска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Воинска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленка Бражанска]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Павлина Давиткова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Доганџиска]] — учесник во НОВ на Македонија и носител на Орден заслуги за народ III ред * [[Голуба Донева]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Бојка Доновска|Бојка Босотова Доновска]] (р.1928) — учесник во НОВ на Македонија * [[Павлина Ежова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванчо Апостолски]] - бил македонски политичар и учесник во НОВ * [[Љупчо Арсов]] - македонски партизан од НОБ и Претседател на СР Македонија * [[Софија Арсова]] — учесник во НОВ на Македонија. * [[Тодор Арсов]] - македонски партизан, партиски и воен раководител во НОВ * [[Олга Арсова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Арсова|Марија Арсова Методиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Велева|Николина Спасова Велева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Бота Бочварска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленка Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Глигорова|Нада Дојранска Глигорова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Георгиева|Марика Пецева Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Глигорова - Димитрушева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Катерина Глигорова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојка Грнева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Грујоска|Нада Икономова Михајлова Грујоска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Милка Димитровска|Милка Недева Димитровска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Дачева|Николина Панчева Дачева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васка Донева|Васка Арсова Донева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Дончева-Гашиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Иванка Дубарџиска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленче Ѓорѓевиќ|Ленче Манева Ѓорѓевиќ]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ванѓа Ефремова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Вида Жежова|Вида Донева Жежова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Васа Ивчева|Васа Б. Ивчева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Димче Беловски]] - македонски партизан од НОБ и политичар * [[Димитар Митевски]] - македонски партизан од НОБ и политичар * [[Бранка Ѓорческа]] - учесник во НОБ, носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Павлина Зенделска-Брашнарска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Благородна Златева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Асанда Златевска]] (1887 — 1955) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Иванова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ана Јакар]] (1923 — 1943) — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на Холокаустот * [[Катерина Јакоска]] (1915 — ?) — учесник во НОВ на Македонија * [[Панда Јорданова|Панда Заркова Јорданова]] (1892 — 1951) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лазо Гачов]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Панче Санев]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Исак Сион]] - учесник во НОБ, делегат на Првото заседание на АСНОМ и носител на Партизанска споменица 1941 * [[Иван Прилепчански]] - македонски микробиолог и партизан * [[Панче Санев]] - македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Влатко Петров]] - македонски бранител, припадник на Скорпионите при АРМ * [[Александар Донски]] - литературен преведувач, раскажувач и историчар * [[Драгослав Шекуларац]] - поранешен македонски и југословенски фудбалер * [[Ванче Стојчев]] - македонски историчар, професор на Воената академија на АРМ {{Div col end}}'''Доселени во Штип:''' * [[Благородна Димитрова|Благородна Алексова Димитрова]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија ==Галерија== <center><gallery> Податотека:Саат-кула-Штип.jpg| Саат-кулата во Штип Податотека:Штип-центар.jpg| Панорама на Штип Податотека:Monument to fallen soldiers - Štip 16.JPG|Споменик на паднатите борци од [[НОБ]] во Штип Податотека:Sv. Kliment Ohridski - Stip 02.JPG|alt=Црквата „Св. Климент Охридски“|Црквата „Св. Климент Охридски“ Податотека:Споменикот на депортираните Евреи (Штип).jpg|alt=Споменик посветен на холокаустот на штипските Евреи од Втората светска војна|Споменик посветен на холокаустот на штипските Евреи од Втората светска војна Податотека:Безистен (Штип).jpg| Безистенот во Штип </gallery> </center> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Štip}} * [http://www.stip.gov.mk/ Општина Штип] * [http://jpisar.com.mk/jpisar/ ЈП Исар - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130510045824/http://jpisar.com.mk/jpisar/ |date=2013-05-10 }} * [http://www.stipmuzej.com.mk/ Завод и Музеј - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130214013219/http://www.stipmuzej.com.mk/ |date=2013-02-14 }} * http://www.domnamladi.com/istorijat.asp {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140217233446/http://www.domnamladi.com/istorijat.asp |date=2014-02-17 }} * [http://strumski.com/biblioteka/?id=342 "Град Щип"], Книга од писателот Петар Завоев роден во Штип * [http://strumski.com/biblioteka/?id=695 Петар А. Чачаров од Штип — „Народни клетви; клетви и благословии“, објав. во „Зборник за народни умотворби, Наука и книжнина", број VI и VIII, Софиja, 1891 г.] {{Градови во Република Македонија}} {{Општина Штип}} [[Категорија:Штип| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Штип]] 24kpz7ebttgnsndawnqaopjtcet782m 0 2387 5532530 5382145 2026-03-31T20:04:22Z ГП 23995 /* Галерија */ дополнување 5532530 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Infobox scientist | name = Марија Кири | image = Marie Curie c1920.jpg | caption = Марија Склодовска Кири, 1920 | birth_date = {{birth date|1867|11|7|df=y}} | birth_place = [[Варшава]], [[Конгресна Полска]], тогаш дел од [[Руска Империја|Руската Империја]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1934|7|4|1867|11|7}} | death_place = [[Паси]], [[Франција]] | citizenship = {{знамеикона|Poland}} Полјачка (од раѓање)<br />{{знамеикона|France}} Французинка (од брак) | field = [[Физика]], [[хемија]] | work_institutions = [[Париски универзитет]] | alma_mater = [[Париски универзитет]] <br />[[ESPCI]] | doctoral_advisor = [[Габриел Липман]] | doctoral_students = [[Андре-Луј Дебиерн]]<br />[[Оскар Морено]]<br />[[Маргерит Переј]] | known_for = {{plainlist| * [[Радиоактивност]] * [[Полониум]] * [[Радиум]]}} | spouse = [[Пјер Кири]] (1859–1906) венчани 1895 | children = [[Ирен Жолио - Кири|Ирен Кири]] (1897–1956)<br />[[Ева Кири]] (1904–2007) | awards = {{plainlist| * [[Нобелова награда за физика]] (1903) * [[Дејвиев медал]] (1903) * [[Матеучиев медал]] (1904) * [[Елиот Кресонов медал]] (1909) * [[Албертов медал]] (1910) * [[Нобелова награда за хемија]] (1911) * [[Вилард Гибсова награда]] (1921) }} | footnotes = Таа е единствената личност која освоила [[Нобелова награда]] за две различни науки. | signature = Marie Curie Skłodowska Signature Polish.svg }} '''Марија Саломеа Склодовска – Кири''' ([[Полски јазик|полски]] и [[француски]]: ''Marie Salomea Skłodowska Curie''; {{родена на|7|ноември|1867}} - {{починала на|4|јули|1934}}) — полско-француски [[физичар]] и [[хемичар]]. Таа е пионер во областа на [[радиоактивност]]а, а подоцна станува првиот двократен добитник на [[Нобелова награда|Нобеловата награда]] (единствена жена) и единствениот добитник на Нобеловата награда во две различни области на науката – физика и хемија. Таа, исто така, е првата жена што била поканета да предава на Универзитетот [[Сорбона]] во [[Париз]]. Родена е во [[Варшава]], но во [[1891]], на возраст од 24 години, се преселува во [[Франција]] да студира природни науки во Париз. Таму ги добива сите свои универзитетски дипломи и ја развива својата научна кариера, со што станува натурализиран граѓанин на Франција. Основач е на институтите „Кири“ во Париз и во Варшава. == Животопис == === Рани години === [[Податотека:Sklodowski Family Wladyslaw and his daughters Maria Bronislawa Helena.jpg|thumb|left|upright|Владислав Склодовски, ќерките ''(од лево)'' Марија, Бронислава, Хелена, 1890]] Родена во Варшава, Полска, во тоа време под власт на Руското Царство, нејзиното детство било тажно, обележано со смртта на нејзината сестра (починала од тифус), а по четири години и на нејзината мајка. Било забележано дека има неверојатно помнење и способност за исцрпувачка работа, занемарувајќи ги дури и храната и спиењето за време на учењето. После матурирањето на само петнаесетгодишна возраст, била потполно исцрпена и била испратена на село за да закрепне. Поради тоа што била женско, како и поради руските (анти-полски) репресии по Јануарското Востание од 1863 година, не и било дозволено да се запише на ниту еден универзитет, така што неколку години била принудена да работи како гувернанта и да го посетува нелегалниот т.н. „Летечки Универзитет“. === Новиот живот во Париз === Конечно, со финансиска помош од нејзината постара сестра Брониа, се преселила во Париз. Посетувала приватен женски колеџ, а потоа студирала физика и математика на „Сорбона“ и завршила прва во генерацијата, во пролетта 1893 година. Една година подоцна, магистрирала на математика, исто така на „Сорбона“. Под менторство на [[Анри Бекерел]], во 1903 година докторирала на Високата школа за индустриска физика и хемија во Париз, како прва жена – доктор на науки во Франција. На „Сорбона“ го запознала, а подоцна и се омажила за [[Пјер Кири]]. Заедно, ги проучувале радиоактивните материјали, особено минералот [[уранинит]], кој имал необично својство да биде порадиоактивен од ураниумот што се добивал од него. До [[1898]] година, веќе извлекле логично објаснување: минералот сигурно содржел примеси од некоја непозната радиоактивна супстанца, која што била многу порадиоактивна од ураниумот. Така, на 26 декември, Марија Кири го објавила постоењето на оваа нова супстанца. По неколкугодишна непрекината работа, рафинирале неколку тони од минералот, изолирајќи, на тој начин, [[радиум хлорид]] (на 20 април 1902 година), како и два нови хемиски елементи. Првиот го нарекле [[полониум]], во чест на родната земја на Марија, а другиот [[радиум]], поради интензивната радиоактивност. === Нобелови награди === Заедно со Пјер Кири и Анри Бекерел, ја добила Нобеловата награда за физика во 1903 година, ''„како признание за исклучителниот придонес во нивното заедничко истражување на феноменот на радиоактивноста откриен од Проф. Анри Бекерел“.'' Така, таа станала првата жена добитник на Нобеловата награда. Осум години подоцна, ја добила и Нобеловата награда за хемија во 1911 година, ''„како признание за нејзиниот придонес за напредокот на хемијата со откривањето на елементите радиум и полониум, со изолирањето на радиумот и со проучувањето на својствата и соединенијата на овој значаен хемиски елемент“.'' Необично, но намерно, Марија Кири не го патентирала процесот на изолирање на радиумот, со цел научните кругови да можат непречено да истражуваат. Само еден месец по добивањето на Нобеловата награда, била хоспитализирана поради депресија и проблеми со бубрезите. Инаку, во 1910 година, во чест на нејзиниот сопруг кој бил прегазен од кочија четири години порано (на 19 април 1906 година во Париз), основната единица за мерење на радиоактивноста била наречена [[кири (единица)|кири]]. [[Податотека:Irene and Marie Curie 1925.jpg|thumb|upright=0.8|Марија и нејзината ќерка [[Ирен Жолио - Кири|Ирен]], 1925]] Во 1921 година, триумфално пречекана, пропатувала низ САД со цел да обезбеди средства за истражување на радиумот. Во подоцнежните години, била длабоко разочарана од мноштвото лекари и производители на козметика кои користеле радиоактивен материјал без посебни мерки на претпазливост. === Смрт === Причина за нејзината смрт во 1934 година (во местото Санселемó, на југоистокот на Франција) била [[апластична анемија]] (слабокрвност), како последица од прекумерното озрачување во текот на нејзината работа, во период кога за штетните ефекти од радијацијата не се знаело доволно. Имено, честопати, по џебовите носела стаклени садови полни со радиоактивни изотопи, а знаела да зборува и за „прекрасната синозелена светлина што ја оддавале металите во мрак“. По смртта била погребана во истите гробишта во кои почивал и Пјер Кири, но во април 1995 година, во чест на големите достигнувања, посмртните останки им биле пренесени во [[Пантеон]] во Париз, помеѓу најславните личности од француската историја. И, повторно, Марија Кири е првата жена погребана во Пантеон, во знак на признание за нејзиното дело. Ќерката на Пјер и Марија Кири, [[Ирена Жолио - Кири]], и зетот [[Фредерик Жолио – Кири]] биле, исто така, физичари кои се занимавале со изучување на радиоактивноста и станале добитници на Нобеловата награда за хемија во 1935 година. Помладата ќерка, Ева, ја напишала и објавила биографијата на својата мајка, под наслов „Мадам Кири“. ==Значење и почести== Марија Кири претставува тема на песната „Сила“ (англиски: ''Power'') на американската поетеса [[Ејдриен Рич]] (''Adrienne Rich'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 56.</ref> == Галерија == <center> <gallery> Слика:Pierre and Marie Curie.jpg|Марија и Пјер Кири во нивната лабораторија Слика:Lublin UMCS Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej.jpg|Споменик на Марија Кири во Полска </gallery> </center> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница|Maria Skłodowska-Curie}} * [http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521821971 Надвор од сенките] – Студија на жените физичари * [http://www.umcs.lublin.pl/articles.php?aid=1113 Портал на Љублинскиот универзитет „Марија Склодовска – Кири“ во Полска] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081217025156/http://www.umcs.lublin.pl/articles.php?aid=1113 |date=2008-12-17 }} на англиски. * [http://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/sci/msc.htm Детална биографија на порталот „Наука во Полска“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120911201944/http://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/sci/msc.htm |date=2012-09-11 }}; со цитати, фотографии, врски и др. * [http://cordis.europa.eu/fp7/mariecurieactions/home_en.html Европски стипендии „Марија Кири“] * [http://www.mariecurie.org/ Стипендиско здружение „Марија Кири“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110717020059/http://www.mariecurie.org/ |date=2011-07-17 }} * {{Gutenberg author | id=Curie,+Marie | name=Марија Кири}} * {{Librivox author |id=1551}} * [http://www.woodrow.org/teachers/chemistry/institutes/1992/MarieCurie.html ''Марија Склодовска – Кири: Нејзиниот живот како медиумски компендиум'' ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050830013010/http://www.woodrow.org/teachers/chemistry/institutes/1992/MarieCurie.html |date=2005-08-30 }} * [http://www.nobelprize.org/physics/articles/curie/index.html Марија и Пјер Кири и откривањето на полониум и радиум] Хронологија од nobelprize.org * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Curie,+Marie Додатна библиографија на Марија Кири од Алсоската дигитална библиотека] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051125111819/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FCurie%2C+Marie |date=2005-11-25 }} * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/1107.html Некролог, New York Times, 5 јули 1934 ''Г-ѓа. Кири е мртва; Маченик за наука''] * [http://himetop.wikidot.com/marie-curie Некои места и спомени поврзани со Марија Кири] * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm Марија Кири на банкнотата од 500 француски франкови и 20000 стари полски злоти.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }} * {{IMDb title|id=0956189|title=Марија Кири}}&nbsp;– Анимирана биографија на Марија Кири на DVD од анимирани серии на светската и американската историја&nbsp;– [[Анимирани херојски класици]] дистрибуирано од Nest Learning. * {{IMDb title|id=0281993|title=Марија Кири&nbsp;– Повеќе од привлечно за окото}}&nbsp;– Во живо акција портрет на Марија Кири на DVD од основачите на серијата произведени од „Божествена забава“). * {{IMDb title|id=0075534|title=Марија Кири}}&nbsp;– Портрет на Марија Кири во телевизиски мини серии произведени од [[Би-би-си]] * [http://www.aip.org/history/curie/contents.htm "Марија Кири и студијата за радиоактивност"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131031052900/http://www.aip.org/history/curie/contents.htm |date=2013-10-31 }} на порталот [[Американски институт за физика]] .'' (На страницата исто така има скратена верзија за деца насловена [http://www.aip.org/history/curie/brief/index.html "Нејзината приказна накратко!"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150909131154/https://www.aip.org/history/curie/brief/index.html |date=2015-09-09 }}.)'' * {{Наведена мрежна страница| url=http://www.hypatiamaze.org/m_curie/curie_walk.html| title=Пешачка турнеја во Париз на Марија Кири| publisher=Хипатија| accessdate=7 ноември 2011| archive-date=2013-12-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20131224114548/http://www.hypatiamaze.org/m_curie/curie_walk.html| url-status=dead}} * [http://gallica.bnf.fr/Search?idArk=&n=15&p=1&lang=EN&adva=1&adv=1&reset=&urlReferer=%2Fadvancedsearch%3Flang%3DEN&enreg=&tri=&catsel1=f_title&cat1=curie&ope2=MUST&catsel2=f_creator&cat2=marie+curie&ope3=MUST&catsel3=f_tdm&cat3=&date=daTo&daFr=&daTo=&sel_provenance_Part=toutPartenaires&sel_provenance_Edist=toutSNE&sel_source=toutSources&dateMiseEnLigne=indexDateFrom&firstIndexationDateDebut=&firstIndexationDateFin=&tri=&submit2=Start+search Дела од Марија Кири] на [http://gallica.bnf.fr/?lang=EN Галика] {{Нобелова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кири, Марија}} [[Категорија:Експериментални физичари]] [[Категорија:Француски хемичари]] [[Категорија:Француски нобеловци]] [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Француски научници]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за хемија]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Луѓе од Варшава]] [[Категорија:Полски хемичари]] [[Категорија:Полски нобеловци]] [[Категорија:Полски физичари]] [[Категорија:Радиоактивност]] [[Категорија:Дописни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Апсолвенти на Парискиот универзитет]] [[Категорија:Откривачи на хемиски елементи]] [[Категорија:Француски пронаоѓачи]] [[Категорија:Дописни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската холандска академија на уметностите и науките]] 1yc523fwlrdnkaelwkd104g4rz8a971 0 4988 5532439 5478968 2026-03-31T18:26:00Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532439 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = {{taxobox color|[[животни]]}} | name = Животни | fossil_range = [[едикариум]] – денес {{fossilrange|610|0|}} | image = Animal diversity.png | image_width = 250px | domain = [[Еукариоти]] {{Taxobox_norank_entry | taxon = [[Заднокамшични]]}} {{Taxobox_norank_entry | taxon = [[Целовити]]}} {{Taxobox_norank_entry | taxon = [[Кончести животни]]}} | regnum = '''Животни''' | regnum_authority = [[Карл Линеј|Linnaeus]], [[Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = [[Колено (биологија)|Колено]] | subdivision = * '''''Потцарство [[Бесткивни животни|Parazoa]] ** [[Сунѓери|Porifera]] * '''''Потцарство [[Ткивни животни|Eumetazoa]] ** [[Плочкесто животно|Placozoa]] ** '''''[[Radiata]] (нерангиран)''''' *** [[Реброносци|Ctenophora]] *** [[Жаркари|Cnidaria]] ** '''''[[Bilateria]] (нерангиран)''''' *** [[Orthonectida]] *** [[Rhombozoa]] *** [[Acoelomorpha]] *** [[Стрелести животни|Chaetognatha]] *** '''Натколено [[Второусни]]''' **** [[Хордати|Chordata]] **** [[Полухордати|Hemichordata]] **** [[Иглокожи|Echinodermata]] **** [[Xenoturbellida]] **** [[Vetulicolia]] [[Изумирање|†]] *** '''''[[Првоусни|Protostomia]] (неранг.)''''' **** '''Натколено [[преслекувачи|Ecdysozoa]]''' ***** [[Kinorhyncha]] ***** [[Loricifera]] ***** [[Краставичести црви|Priapulida]] ***** [[Цевчести црви|Nematoda]] ***** [[Живи влакна|Nematomorpha]] ***** [[Lobopodia]] [[extinction|†]] ***** [[Кадифени црви|Onychophora]] ***** [[Бавнодвижачи|Tardigrada]] ***** [[Членконоги|Arthropoda]] **** '''Натколено [[Сплескани животни|Platyzoa]]''' ***** [[Сплескани црви|Platyhelminthes]] ***** [[Мешестотрепчести црви|Gastrotricha]] ***** [[Ротифери|Rotifera]] ***** [[Боцкоглавци|Acanthocephala]] ***** [[Виличноусти црви|Gnathostomulida]] ***** [[Micrognathozoa]] ***** [[Cycliophora]] **** '''Натколено [[Lophotrochozoa]]''' ***** [[Кикириткови црви|Sipuncula]] ***** [[Hyolitha]] [[Изумирање|†]] ***** [[Врвчари|Nemertea]] ***** [[Потковичести животни|Phoronida]] ***** [[Мовести животни|Bryozoa]] ***** [[Внатреанусни животни|Entoprocta]] ***** [[Дршкасти черупкари|Brachiopoda]] ***** [[Мекотели|Mollusca]] ***** [[Прстенести црви|Annelida]] ***** [[Лажичести црви|Echiura]] }} '''Животни''' ({{науч|Animalia}}) — [[многуклеточен организам|многуклеточни]] [[хетеротроф]]ни организми, од кои поголем дел минуваат одредени растојанија во потрага по [[храна]], а друг, помал дел, има седентарен начин на [[живот]]. Науката што ги проучува животните се нарекува [[зоологија]]. Порано, во животинското [[Царство (биологија)|царство]] било вклучени и [[праживотни]]те и некои други претставници, но со денешните поделби на [[Жив свет|живиот свет]], тие се во посебно царство — [[Протиста|протисти]]. Од [[Екологија|еколошки]] аспект, животните претставуваат потрошувачи (консуматори) во рамките на [[екосистем]]от. Може да се исхрануваат со [[Растенија|растителна]] ([[тревојади]]), животинска ([[месојади]]) или мешана храна ([[сештојади]]). Исто така, одредени [[безрбетници]] и [[’Рбетници|’рбетници]] се исхрануваат со мртва [[органска материја]] (сапрофаги) и со тоа придонесуваат за побрзо разградување на органската материја, правејќи ја полесно достапна за редуцентите — [[Бактерија|бактериите]]. Со својата хетеротрофност, животните всушност вршат природна контрола врз бројноста на популациите од живи организми во природата. == Животински клетки, ткива и органски системи == Животинската [[клетка]], како и [[Растенија|растителната]], е изградена од универзалните [[Органела|органели]]: [[клеточна мембрана]], [[цитоплазма]], [[Клеточно јадро|јадро]], [[рибозом]]и, [[Митохондрија|митохондрии]], [[ендоплазматичен ретикулум]] и други. Меѓутоа, за разлика од растителната клетка, животинската не е толку компактна поради отсуството на [[клеточен ѕид]]. Исто така, во животинската клетка не се сретнати [[Вакуола|вакуоли]], [[сферозом]]и и [[пластид]]и. Кај животните се разликуваат четири основни видови на [[Ткиво|ткива]]: [[епител]]но, [[Сврзно ткиво|сврзно]], [[Мускулно ткиво|мускулно]] и [[Нервно ткиво|нервно]]. Покрај овие ткива, некои клеточни наслаги во [[тело]]то на животното се одликуваат со посебен изглед и имаат специјални улоги. Тие, според своите [[Морфологија (биологија)|морфолошки]] белези, не би можеле да се наречат ткива, но, сепак, се ткива. Тоа се половите производи, [[крв]]та и [[лимфа]]та. Половите производи од [[Полови жлезди|половите жлезди]] стојат во тесна врска со епителот ([[герминативен епител]]), а крвта и лимфата како телесни сокови со неповрзани клеточни елементи, обично се доведуваат во врска со сврзното ткиво (иако можат да бидат толкувани и како посебни творби). [[Органски систем|Органските системи]] се доста добро развиени кај животните. Всушност, секој [[орган]] во животинскиот [[организам]] не функционира самостојно, туку секогаш е во некаква врска со други, слични по форма или функција органи. Се среќаваат неколку органски системи: * [[Локомоторен систем]], или систем на органите за движење, кој се состои од [[Коска|коските]] и [[мускул]]ите * [[Систем за варење|Дигестивен систем]], или систем на органите за [[варење]] на [[храна]]та * [[крвоток|Циркулаторен систем]] (крвоток), или систем на органите за транспорт на материите низ телото, а понекогаш тука се вклучува и [[Имунолошки систем|имунолошкиот систем]] за одбрана од различни видови болести или инфекции * [[Екскреторен систем]], или систем на органите за излачување на непотребните или штетни материи од организмот * [[Респираторен систем]], или систем на органите за [[дишење]] * [[Нервен систем]], или систем за брзо регулирање на работата на сите останати органски системи * [[Ендокрин систем]], или систем за побавно регулирање на работата на органите, потоа растот и развитокот на истите == Групирање и именување на животните == === Групирање и именување на животните според сродност === Најмалата група од многу слични организми се вика вид. Слични видови на животни, како на пример: домашната мачка, дивата мачка, лавот, тигарот се групираат во поголема група - род мачки. Домашното куче (Шарпланинец, леси, пудлица, далматинец и др.), лисицата и волкот и баџето го градат родот кучиња. Покрај разликите меѓу овие два рода - мачки и кучиња, животните имаат и сличности. Еве некои од нив: - Се исхрануваат со месо, имаат добро развиени кучешки заби и канџи на прстите. - Имаат добро развиени сетила за: мирис, вкус, слух и вид. - Тие се брзи и снаодливи животни. Родот мачки и родот кучиња чинат поголема сродна група - фамилија ѕверови. Повеќе фамилии како на пример: фам. ѕверови, фам.папкари, фам.копитари и други спаѓаат во редот плацентни цицачи. Редовите плацентни и безплацентни цицачи ја даваат класата цицачи. ===фосилни остатоци=== Фосилните остатоци на изумрените животни потекнуваат во период од пред околу 570 милиони години, па сè до денес. Со проучување на различните групи фосили се дошло до сознание дека повеќе од основните групи на животни се појавиле уште од најстарите периоди на создавањето на животот на Земјата. Се претпоставува дека првите животни се појавиле во древните океани, можеби, пред 700 милиони до една милијарда години. Како резултат на прилагодувањето на условите кои владееле во тоа време, а сè со цел што подобро да опстојат, кај првобитните животни се појавувале различни видови на измени, така почнувале да настануваат различни видови животни. Оние животни кои немало да се прилагодат постепено изумирале. Фосилните остатоци ни даваат само делумен приказ на животните кои ја населувале нашата планета. Тие, исто така, ни го покажуваат начинот на живеење на живите суштества и животната средина во која живееле фосилните видови животни. Но, се забележува дека најстарите фосилни остатоци не ни кажуваат ништо за потеклото на животинското царство, за градбата на првите животни, или за едноставните предци од кои различни групи животни се создавале. Имајќи ги предвид сите фосилни остатоци, за животните може да се заклучи дека има фосили кои ги поврзуваат редовите и фамилиите. За разлика од тоа, има малку, или речиси и нема, фосилни облици кои поврзуваат различни класи, а нема ниеден облик кој ги поврзува типовите. За таквите непознати облици на животни во врска со потеклото на одредени групи животни се вели дека се “алки што недостасуваат”. ===Докази за клетката === Животните се подвижни, повеќеклеточни, хетеротрофни организми. Повеќеклеточната градба мора да произлегла од едноклеточната, па така предци на животните мора да била некоја група едноклеточни, хетеротрофни организми слични на денешните праживотни. Повеќеклеточните животни се развиле од едноклеточните животни како резултат на промените на условите во средината и промените кои се јавувале кај тогашните организми. I. Од праживотното кое во својата цитоплазма имало многу јадра со внатрешна поделба на цитоплазмата може да се образуваат толку клетки колку што имало јадра. На тој начин, од прастарите едноклеточни организми со повеќе јадра се создале повеќеклеточни организми. Меѓу живите праживотни покриените со голем број трепки, обично, имаат повеќе од едно јадро. Тоа наведува на помислата дека тие би можеле да бидат предците од кои се развиле сплесканите црви. Според тоа, сплесканите црви биле првите повеќеклеточни праживотни. Но, сепак, не е толку едноставен ваквиот развоен пат на сплесканите црви. II. Второто можно потекло на повеќеклеточната градба на животните би можело да биде со поделба на клетките во колонијата. Овој предлог денес е многу пошироко прифатен. Овие праживотни би морало да бидат колонијални видови, со камшичиња. Во почетокот, секоја клетка од колонијата била слична и ги изведувала сите функции, како размножување, движење, хранење и др. Со поделбата на работата, клетките станале специјализирани за различни функции. Барањето на групи праживотни кои имаат колонијални облици од кои би можело да потекнува повеќеклеточната градба на животните, често водело до волвоксот. === Докази од анатомија === Сличностите и разликите во градбата на органите и органските системи кај животните се најлесни за одредување и затоа тие широко се користат како докази за поврзувањето на животните. При проценувањето на сличностите, најмногу се бараат делови на телото кои се со исто потекло и функција. Меѓутоа, многу од сличностите не се резултат на истиот предок, туку се резултат на подоцнежниот развој на животните, односно приспобувањето кон условите на надворешната средина. === Докази од развојот на животните === Со проучување на начините на размножување на животните и развојот на новите млади единки во текот на ембрионалниот стадиум и стадиумот на ларва можат да се добијат важни докази за заедничкиот предок. Во почетокот на развојот ембрионите на цицачите во многу нешта се слични со оние на рибите. Ваквата градба се задржува и кај возрасните риби, но како се одвива развојот на ембрионот на цицачите истиот сè повеќе ги добива особините на цицачи. Присуството на овие докази во раниот развој на цицачите укажува на заеднички предок на цицачите и рибите. === Присуство и отсуство на телесна празнина === Основна одлика на животните со двострана симетрија е присуство или отсуство на простор меѓу цревата и ѕидот на телото, наречен телесна празнина. Сплесканите црви, на пример, немаат телесна празнина Најголемата група, во која спаѓаат сите посложено градени животни, како што се прстенестите црви, мекотелите, иглокожите и ’рбетниците, имаат вистинска телесна празнина. === Симетрија на телото === Првите праживотни, веројатно, имале една оска на симетрија, односно биле зрачно симетрични. Два типа животни, сунѓери и копривкари, имаат зрачна симетрија. Сите други типови животни имаат двострана симетрија. Исклучок се иглокожите кај кои ембрионалниот развој јасно покажува дека овие животни потекнуваат од предци со двострана симетрија на телото. === Групирање === Според сите добиени сознанија, од сите горенаведени извори, како најприфатлив и најцелосен, денес се применува системот кој е наречен систем на двојно именување. Тој е предложен од шведскиот природонаучник Карл Лине. Лине ги поврзувал организмите со слична градба во една иста група, која ја нарекол вид. Сличните видови, ги групирал во поголема група наречена род, а сличните родови во фамилија. Сличните фамилии ги групирал во ред, а сличните редови во класа. Сличните класи Лине ги групирал во тип. На крајот типовите ги групирал во пет царства. На овој начин многу се олеснило групирањето на живите организми. Наместо да се наведуваат сите седум категории при именувањето, Лине предложил да се користи само името на видот и на родот. Така, човекот е групиран во родот хомо, а видот е сапиенс. Или родот е куче, а видот шарпланинец, родот е мачка, а видот домашна. Токму поради користењето на ваквиот систем на две имиња овој систем за групирање на живите организми е наречен двојно именување. Денес се познати 32 типа животни. Некои од ним им биле познати на луѓето уште пред тие да ги добијат своите имиња. Други типови, станале познати по пронаоѓањето на првите микроскопи. Повеќето животни имаат одредени заеднички одлики, како: подвижност, создавање глава, стомачна празнина и слична основна градба на ткивата. Но, животните се разликуваат според симетријата и внатрешната градба, како и според ембрионалниот развој. Овие сличности и разлики имаат свое значење во поврзувањето на животинските типови. === Општо групирање на животните === * [[безрбетници|безрбетни животни]] * [[’рбетници|’рбетни животни]] == Движење == Животните се приспособиле да се движат со посебни органи и на посебен начин во сите животни средини: во водата на копното и во воздухот. Органи за движење кај животните се: нозе, крила, перки и друго. Движењата се должат на коските и на мускулите. Коските им даваат цврстина и потпора на телото. За нив се прицврстени мускулите, како меки и еластични делови. Тие имаат особина да се стегаат и отпуштаат, со што ги движат коските и целото тело. Коските на нозете кај животните се поврзани со зглобови - подвижно. Мускулите за својата работа трошат енергија која ја добиваат со согорување на органските материи во клетките. Во водната средина живеат и се движат претставници од најпростите едноклеточни животни до најсложените ’рбетници - цицачите. * Камшикарите се едноклеточни животни кои се движат со помош на камшичето. * Трепкарите - парамециумот плива со помош на ситни трепки што се наоѓаат на површината на клеточната ципа. * Копривкарите - хидрата може да си го промени своето место на живеење со превртување и лазење по дното на водата. * Плочести црви - планаријата ползи по подлогата со помош на мускулите што и се наоѓаат под кожата. Со помош на трепките планаријата плива во водата. * Мекотелите се движат со мускулестото стапало - ползат по подлогата. *Иглокожите се движат со помош на амбулакрални ножиња. Тоа се тенки цевчести израстоци кои се полнат со вода и истите се издолжуваат. * Рибите се вистински водни животни. Тие имаат вретеновидна или чуновидна форма на телото која им овозможува полесно пливање во водата. Притоа најактивна улога игра мускулестата опашка со опашната перка. Перките им помагаат на рибите во движењето и одржувањето на рамнотежата. * Водни цицачи (кит, делфин). Телото на овие цицачи е валчесто, издолжено (рибовидно). Нивните крајници се преобразени во водни перки за пливање. * Дождовни црви - Телото на дождовниот црв постојано се собира и издолжува. Тоа му го овозможуваат мускулите и четинките. Под кожата се наоѓа слој од кружни, а под него слој од надолжни мускули. Со нивно собирање и издолжување црвот се движи. * Копнените ’рбетници: водоземците, влекачите, птиците и цицачите се движат со нозе. Жабата како и другите копнени ’рбетници освен птиците, имаат два пара крајници (предни и задни нозе). Задните нозе имаат поактивна улога во движењето, па затоа тие се подобро развиени. Нозете на ’рбетниците се изградени од долги и кратки коски, зглобно кои се подвижно поврзани. Коските се покриени со мускули кои имаат особина да се стегаат и отпуштаат, со што ги движат нозете. * Птиците се приспособиле за живот во воздушната средина. Како последица на тоа, кај птиците настанале големи промени во градбата на нивното тело. Еве некои од нив: имаат аеродинамично тело покриено со пердуви а на крилата имаат поголеми пердуви кои ја зголемуваат нивната површина. Градната коска (кобилицата) е добро развиена. На неа се поврзани градните мускули што ги движат крилата. Коските на птиците летачи се пневматични (шупливи), исполнети со воздух. На копно птиците се движат со задните нозе. Бројот на прстите на нозете е различен зависно од начинот на живеење. Најчесто имаат 3 до 4 прсти, но африканскиот ној има два прста, добро развиени кои наликуваат на стапало. * Цицачите се четириножни животни, односно имаат четири екстремитети. Крајниците на цицачите се развиени во зависност од условите за живот и начинот на движење. Како на пример: зверовитe се брзи животни, тие имаат силни и јаки нозе со кои побрзо доаѓаат до пленот. На предните нозе имаат четири прсти со канџи, и задни подолги и посилни нозе со пет прсти и каџи на нив. Копитарите пак имаат долги нозе, најчесто со еден прст препокриени со рожна материја - копито. == Исхрана == Исхрана е внесување на храна неопходна за живот. Животните со храната внесуваат готови органски материи: шеќери, белковини, масти, масла и витамини и неоргански материи: вода и минерални соли. Растенијата сами си создаваат храна па затоа се наречени произведувачи, а животните кои користат готова органска храна и се наречени потрошувачи. Според начинот на исхраната и според видот на храната што ја земаат животните се групирани во три групи: тревојади, месојади и сештојади. * Тревојадите се животни кои се хранат со растителна храна (трева, плодови, семки, корења и друго). Во оваа група спаѓаат: говедото, овцата, срната, зебрата, коњот и други. * Месојадите се животни кои се хранат со месото и крвта од животните. Тоа се брзи животни со добро развиени сетила, остри канџи и заби за полесно ловење на пленот. Во оваа група спаѓаат: лавот, тигарот, куната, волкот, лисицата и други. * Сештојади се животни кои се хранат со растителна и животинска храна. Во оваа група спаѓаат голем број животни. Еве некои од нив: ракот, мечката, птиците, жабите и други. == Начини на исхрана и органи за варење храна == Животните храната ја внесуваат во телото на повеќе начини. Некои ја внесуваат жвакана, а некои ја голтаат. Внесената храна во организмот (органот) претрпува две битни промени и тоа: механичка или дробење (ситнење) на храната и хемиско варење или разложување на храната од посложени [[органски материи]] до попрости, под дејство на сокови - ензими. Разликуваме два вида на варење на храната: клеточно и вонклеточно. Клеточно варење. Клеточното варење го среќаваме кај едноклеточните организми и просто градените повеќеклеточни организми. Амебата при движењето испушта клеточни продолжетоци наречени лажни ножиња, со нив ја внесува храната (хранливите честички) во цитоплазмата. Околу хранливата честичка во цитоплазмата се создава хранителна вакуола во која храната се вари - разложува под дејство на ензими(сокови за варење). Излачувањето на несварените или непотребните материи кај амебите се врши преку меурести творби - контрактилни (пулсативни) вакуоли. Парамециумот при движење весла со трепките. Со подолгите трепки, кои се наоѓаат на вдлабнатата страна, ја прифаќа храната. Како храна ги користи бактериите, едноклеточните организми и органските честички. Храната ја внесува преку клеточната уста во клеточното ждрело. Потоа околу храната се создава хранителна вакуола во која се вари храната. Несварените материи се исфрлаат преку контрактилна (пулсативна) вакуола. Контрактилната вакуола е меурче со додатни странични каналчиња кои се полнат и празнат и на тој начин ги исфрлаат непотребните материи и водата. Кај мешестите организми храната која доаѓа низ усниот отвор се вари во мешето. Храната се лови со пипалата, а со копривните клетки се умртвува пленот. Во мешето храната се ситни и разложува под дејство на ензимите. Потоа хранливите честички се прифаќаат од клетките на ендодермот, се внесуваат во цитоплазмата каде продолжува варењето. Значи кај мешестите организми има комбинирано варење: вонклеточно во мешето и клеточно во клетките. Кај поголемиот дел црви (дождовниот) системот за варење е цевчест и се состои од уста, голтка, желудник и црево со заден анален отвор. Храната се вари во желудникот и цревото. Дождовниот црв како храна ги користи изгниените листови од растенијата. Членконогите (инсекти и ракови) имаат најсложен систем за варење. Во зависност од видот на храната усниот апарат може да биде: за боцкање - кај комарците, за грицкање - кај лебарките, за лижење и цицање - кај пеперугите и пчелите. Системот за варење е цевчест, сличен како кај дождовниот црв. Се состои од уста, голтка и жлездест желудник во кој се натопува храна со сокови богати со ензими. Потоа храната преминува во мускулестиот желудник во кој се ситни. Потполното варење на храната се одвива во цревото со помош на цревните сокови богати со ензими (ферменти) и соковите од црниот дроб. == Надворешна покривка на телото == Телото на животните постојано е изложено на различни влијанија од надворешната средина, како што се топло, ладно, механички удари, каснувања, потоа од навлегување на бактерии, ултравиолетово зрачење и друго. Покривката на телото им овозможува на животните заштита од сите негативни надворешни влијанија. Исто така, покривката на телото ја одделува нивната внатрешна од надворешната средина. Кај различни видови на животни таа е различно изградена. Нејзината сложеност зависи од градбата на животното, неговата големина, начинот на живеење и условите кои владеат во срединатта во која што живеат. Таа може да биде едноставно градена, само од еден слој на клетки или пак во нејзината градба учествуваат повеќе слоеви на клетки. Освен тоа кај некои видови на животни телесната покривка може да стане и доволно цврста и да служи како главна потпора или скелет на животното, како што е, на пример, черупката на полжавот или оклопот на ракот Покривката на телото им повеќе функции: * заштитна – го заштитува животното од различните негативни надворешни влијанија. * преку неа може да се врши размена на гасови и вода. * таа има улога како приемнок на дразби, бидејќи во неа се сместени голем број сетилни клетки. * кај многу животни таа има способност да создава дополнителни творби: жлезди, крлушки, пердуви и влакна. * со нејзина помош цицачите и птиците го заштитува телото од губењето топлина. * Кај некои видови на животни во кожата има различни пигменти кои заедно со количеството на крвни садови ја определуваат бојата на кожата. Бојата на кожата кај некои животни им овозможува да се кријат од напаѓачите. Кај други животни бојата ги прави незабележливи во средината, а кај некои животни има предупредувачко обојување, односно таа ги плаши напаѓачите. Менувањето на бојата е предизвикано од ширење или стегање на посебни видови на клетки во кои има пигменти. Со движењето на пигментите во овие клетки се менува бојата на кожата. Некои видови ракови или жаби во покривката можат да имаат неколку видови пигменти кои се сместени во ѕвездести клетки. Телесната покривка кај повеќето животни е изградена од два типа ткива: епително и сврзно. === Телесна покривка кај безрбетниците === Телесната покривка кај безрбетниците се состои од еден слој од цилиндрични епителни клетки и е наречена епидермис. Овој слој се наоѓа над слој од клетки наречен базална мембрана. Кај прстенестите црви горниот слој на клетките во епидермисот е задебелен и создава заштитен слој наречен [[кутикула]]. Кај мекотелите, како што се полжавите и школките, телото е заштитено со варовита черупка. Кај членконогите животни телото е прекриено со посебен вид обвивка наречена хитинска обвивка. Оваа обвивка има и заштитна и потпорна улога. При растење на животните оваа обвивка не може да се растегнува, па затоа периодично се отфрла, односно животното се преслекува. Ваквото преслекување кај некои членконоги се врши во текот на целиот живот (ракови). Спротивно на нив, кај инсектите и пајаците преслекувањето се врши на одредено време. Телото на иглокожите е прекриено со кратки или подолги иглички. Ваквите иглички можат да бидат подвижни или неподвижни. === Телесна покривка кај ’рбетниците === Телесната покривка кај сите ’рбетници е составена од покривен слој епидермис кој се состои од повеќеслоен епител. Овој слој на клетки ја покрива вистинската кожа. Кога одредени делови на овој дел се зајакнуваат се создава крзно, како што е случајот кај добитокот. Кај некои ’рбетници епителните клетки создаваат и складираат рожна белковина која е нерастворлива во вода. Кај најпросто градените хордови животни, туники, телото им е покриено со обвивка, или туника, која ги прави овие животни единствени во царството на животните. Епидермисот кај рибите е тенок и не содржи рожна белковина. Повеќеклеточните жлезди во овој слој излачуваат слуз со што нивната кожа станува мазна и лигава. Тоа на рибите им помага полесно да пливаат. Кожата кај рибите создава коскени крлушки. Надворешните крлушки често се преобразуваат во лушпи. Кожата кај водоземците е слична на кожата кај рибите, а се разликува само по отсуството на коскени лушпи и создавањето на рожна белковина. Таа е набрана, растеглива и влажна. Како што ’рбетниците се приспособувале кон копнените услови за живеење, така количеството на рожнатиот слој се зголемувало и добивал сè поголема заштитна улога. Овој дел на кожата кај влекачите создава тенок слој од рожни плочки. Кај повеќето од влекачите создаваат рожни лушпи или плочки кои го штитат телото од штетните зрачења и повреди и ја намалуваат загубата на водата од телото. Новите клетки што се развиваат во подлабоките слоеви на епидермисот, во вид на рожни слоеви кај желките се носат на себе, а кај змиите и некои гуштери се преслекуваат. Во кожата на влекачите имаат само неколку жлезди и поради тоа кај нив кожата е сува. Кај некои змии и гуштери има жлезди кои излачуваат материи, кои имаат предупредувачко обојување, што обезбедуваат заштита од напаѓачите. Пердувите се најкарактеристичен дел за препознавање на птиците. Пердувите се израстоци на кожата. Тие претставуваат издолжени и распердушени рожни лушпи. Пердувите се составени од централна оска, што е навлезена во вдлабнатини на кожата На горниот дел на оската има многу странични гранчиња. Секое странично гранче има ситни куки кои се спојуваат со куките на соседните гранчиња. На овој начин пердувите создаваат целина. Птиците кои се добри летачи, на своите крилја имаат збиен распоред на пердувите кој им овозможува полесно да летаат. Бидејќи пердувите се неживи творби со нивното стареење се отфрлаат и се заменуваат со нови. == Развојно стебло на животните == * [[едноклеточни животни]] ** [[сунѓери]] ** [[сплескани црви]] ** [[цевчести црви]] ** [[прстенести црви]] ** [[раковидни организми]] ** [[мешести организми]] ** [[иглокожи]] ** [[мекотели]] ** [[стоногалки]] ** [[пајаковидни]] ** [[инсекти]] ** [[риби]] *** [[водоземци]] *** [[влекачи]] *** [[птици]] *** [[цицачи]] ==Животните како тема во уметноста и во популарната култура== ===Животните како тема во книжевноста=== * „Мајмунско царство“ — африканска приказна.<ref>''Крилатиот лав (црнечки приказни)''. Детска радост, Скопје, 1954, стр. 12-14.</ref> * „Огледалце“ — расказ на хрватскиот писател [[Григор Витез]].<ref>Григор Витез, ''Сказна за глинената птица''. Скопје: Мисла/Детска радост/Култура/Наша книга/Македонска книга, 1978, стр. 42-44.</ref> * „Другарување — за почитување“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 23-25.</ref> * „Ретка глетка“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 68-69.</ref> * „Нерешено“ — расказ за деца наКиро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 104.</ref> * „Животински бал“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 96-97.</ref> * „Децата не знаат да лажат“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 27-28.</ref> * „Декември во гората“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 84.</ref> * „Некој сака — еве, вака...“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 35.</ref> * „Чудна случка во гората“ — песна на македонскиот поет [[Иван Ивановски]].<ref>Иван Ивановски, ''Ах ти мило детенце''. Култура, Скопје, 1980, стр. 21.</ref> * „Водениот дедо“ - расказ на италијанскиот писател [[Итало Калвино]].<ref>Italo Kalvino, ''Kosmikomike: stare i nove''. Beograd: Paidea, 2008, стр. 57-66.</ref> * „Спирала“ - расказ на италијанскиот писател Итало Калвино.<ref>Italo Kalvino, ''Kosmikomike: stare i nove''. Beograd: Paidea, 2008, стр. 109-120.</ref> * „Животните од зелената шума“ - песна на полскиот поет [[Тимотеуш Карпович]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 197.</ref> * „Кога сите животни на светот“ - расказ на израелскиот писател [[Ефраим Кишон]] од 1977 година.<ref>Ephraim Kishon, ''Kod kuće je najgore – Obiteljske priče'', drugo izdanje. Zagreb: Znanje, 1984, стр. 85-87.</ref> * „Бегството на циркуските животни“ (''The Circus Animals' Desertion'') - песна на англискиот поет [[В. Б. Јејтс]].<ref>„W. B. Yeats“, во: Kenneth Allot, ed., ''The Penguin Book of Contemporary Verse 1918 – 60''. Harmonsworth, Middlesex, UK: Penguin Books, 1962, стр. 48-49.</ref> * „Зошто ловечкото куче го брка зајачето“ — расказ на македонскиот писател [[Ванчо Николески]].<ref>Ванчо Николески, ''Приказни од моето село''. Култура, Скопје, 1964, стр. 56-58.</ref> * „Тројцата брзи светски патници“ — расказ на Ванчо Николески.<ref>Ванчо Николески, ''Приказни од моето село''. Култура, Скопје, 1964, стр. 109-114.</ref> * „Шумски собор“ — расказ на Ванчо Николески.<ref>Ванчо Николески, ''Приказни од моето село''. Култура, Скопје, 1964, стр. 98-103.</ref> * „Пролетно будење“ — расказ на Ванчо Николески.<ref>Ванчо Николески, ''Приказни од моето село''. Култура, Скопје, 1964, стр. 78-81.</ref> * „Двајцата стари пријатели“ — расказ на Ванчо Николески.<ref>Ванчо Николески, ''Приказни од моето село''. Култура, Скопје, 1964, стр. 66-69.</ref> * „[[Животинска фарма]]“ - книга на британскиот писател [[Џорџ Орвел]] од 1945 година.<ref>Džordž Orvel, ''Životinjska farma''. Beograd; BIGZ, 1985, стр. 101.</ref> * „Азбука на зимата“ — песна на македонскиот писател [[Видое Подгорец]].<ref>Видое Подгорец, ''И сончогледите спијат''. Скопје: Македонска книга, Детска радост, Култура, Мисла, Наша книга, 1990, стр. 62-65.</ref> * „Шумско првенство“ — песна на македонскиот поет [[Васе Тодоров - Шлеговец]].<ref>Васе Тодоров - Шлеговец, ''Магија на детството''. Скопје: александар & александар, 2000, стр. 26.</ref> * „Саем на животни“ — песна на македонскиот поет Васе Тодоров - Шлеговец.<ref>Васе Тодоров - Шлеговец, ''Магија на детството''. Скопје: александар & александар, 2000, стр. 42.</ref> * „Конкурс за калемари“ — песна на македонскиот поет Васе Тодоров - Шлеговец.<ref>Васе Тодоров - Шлеговец, ''Магија на детството''. Скопје: александар & александар, 2000, стр. 46.</ref> * „Градина со животни“ — песна на рускиот поет [[Велимир Хлебников]].<ref>Велимир Хлебњиков, ''Краљ времена Велимир I''. Просвета: Београд, 1964, стр. 96-99.</ref> * „Циркуски животни“ - песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 5.</ref> * „Тарс“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 121-122.</ref> ===Животните како тема во музиката=== * „Животно“ (англиски: ''Animal'') - песна на британската [[Панк рок|панк]]-рок група [[Анти Ноувер Лиг]] (''Anti Nowhere League'') од 1982 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GrB1QjD1WDc YouTube, Anti-Nowhere League - 02 - Animal (пристапено на 25.12.2016)]</ref> * „Животните и јас“ (англиски: ''The Animals and Me'') - песна на британската рок-група ''The Wonder Stuff'' од 1988.<ref>[https://www.discogs.com/The-Wonder-Stuff-The-Eight-Legged-Groove-Machine/release/379123 Discogs, The Wonder Stuff – The Eight Legged Groove Machine (пристапено на 18.3.2021)]</ref> * „Чудна шума“ (српски: ''Čudna šuma'') — песна на српската рок-група ''[[YU Grupa]]'' од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MsvqAYHmrEs YouTube, YU Grupa – YU Grupa (1973) (пристапено на 23.11.2022)]</ref> * „Животни“ (англиски: ''Animals'') - песна на американската група [[Марун 5]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qpgTC9MDx1o YouTube, Maroon 5 - Animals (пристапено на 12.2.2017)]</ref> * „Животинско царство“ ([[англиски]]: ''Animal Kingdom'') — песна на американската рок-група [[Мит папетс]] (Meat Puppets) од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/29855-Meat-Puppets-Up-On-The-Sun Meat Puppets – Up On The Sun (пристапено на 28.3.2023)]</ref> * „Рането животно“ (англиски: ''Wounded Animal'') - песна на британската музичка група ''New Age Steppers'' од 2012 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KZQnu2KK8Ec YouTube, New Age Steppers - Wounded Animal (пристапено на 12.5.2017)]</ref> * „Животно“ (англиски: ''Animal'') — песна на американската рок-група [[Перл Џем]] (''Pearl Jam'') од 1993 година.<ref>[https://www.www.discogs.com/master/73754-Pearl-Jam-Vs Discogs, Pearl Jam – Vs. (пристапено на 8.6.2023)]{{Мртва_врска|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * „Неколку видови мали влакнести животни собрани заедно во пештера и забавувајќи се со Пикт“ ([[англиски]]: ''Several Species Of Small Furry Animals Gathered Together In A Cave And Grooving With A Pict'') — песна на британската рок-група [[Пинк флојд]] од 1969 година.<ref>[https://www.discogs.com/Pink-Floyd-Ummagumma/release/1645802 Discogs, Pink Floyd – Ummagumma (пристапено на 13 февруари 2021)]</ref> * „Јас сум животно“ (англиски: ''I'm An Animal'') — песна на американската [[фанк]]-група ''[[Sly & The Family Stone]]'' од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/78497-Sly-The-Family-Stone-Life Sly & The Family Stone – Life (пристапено на 30.11.2023)]</ref> * „Животно во стапица“ (англиски: ''Trapped Anymal'') - песна од истоимениот албум на британската панк-рок група [[Слитс]] (''Slits'') од 2009 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-Qr9m4Z7Wbs The Slits - Trapped Animal (пристапено на 12.5.2017)]</ref> * „Јас сум животно“ (англиски: ''I'm An Animal'') - песна на британскиот [[Рок-музика|рок-музичар]] [[Пит Таунсенд]] (''Pete Townsend'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uXNfGURmin8&list=PLWnVxuqvY7Ji-_Jt_VM9J9Yeq689HoGZb&index=2 YouTube, Pete Townshend - I Am an Animal (пристапено на 11.9.2017)]</ref> * „Животни“ (англиски: ''Animals'') - песна на американската рок-група [[Токинг хедс]] (''Talking Heads'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Cb6izAqdTnc&t=1281s YouTube, Talking Heads - Fear of Music (пристапено на 6.3.2018)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Животни| ]] [[Категорија:Организми]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Биолошки поими]] 1gim52upzgubib1a0pw9jct262j23cs 0 5455 5532652 5478914 2026-04-01T08:05:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532652 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планета | bgcolour = #D8BBA6 | name = Меркур | symbol = [[Податотека:mercury symbol (black).svg|24px|☿]] | image = [[Податотека:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|frameless|upright=1.5|Меркур]] | caption = Меркур | orbit_ref = <ref name="horizons" /> | epoch = [[J2000]] | aphelion = 69.816.900 км<br />0,466&nbsp;697 [[астрономски единици|ае]] | perihelion = 46.001.200 км<br />0,307&nbsp;499 AE | semimajor = 57.909.100 км<br />0,387&nbsp;098 AE | eccentricity = 0,205&nbsp;630<ref name="nssdcMercury" /> | period = 87,969&nbsp;1 [[ден|д]]<br />(0,240&nbsp;846 [[јулијанска година (астрономија)|г]]) | synodic_period = 115,88&nbsp;d<ref name="nssdcMercury">{{Наведена мрежна страница|title=Mercury Fact Sheet|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|publisher=[[NASA]] Goddard Space Flight Center|date=30 ноември 2007|accessdate=2008-05-28|archive-date=2014-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328023718/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|url-status=dead}}</ref> | avg_speed = 47,87 км/с<ref name="nssdcMercury" /> | inclination = 7,005° во [[еклиптика]]<br />3,38° во [[еклиптика#еклиптиката и планетите|Сончевиот екватор]]<br />6,34° во [[непроменливата рамнина]]<ref name=meanplane>{{Наведена мрежна страница |date=2009-04-03 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |accessdate=2009-04-03 }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref> | asc_node = 48,331° | arg_peri = 29,124° | mean_anomaly = 174,796° | satellites = нема | physical_characteristics = да diameter = 4.880 км | mean_radius = 2.439,7&nbsp;±&nbsp;1,0&nbsp;км<ref name=nasa>{{Наведена мрежна страница | date=February 25 2008 | first=Kirk | last=Munsell | author2=Smith, Harman; Harvey, Samantha | url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts | title=Mercury: Facts & Figures | work=Solar System Exploration | publisher=NASA | accessdate=2008-04-07 | archive-date=2002-11-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20021119033135/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts | url-status=dead }}</ref><ref name=Seidelmann2007>{{наведено списание | author= Seidelmann P. Kenneth |author2= Archinal B. A|author3= A’hearn M. F.|display-authors= et.al. | title= Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=90 | pages=155–180 | year=2007 | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y | accessdate=2007-08-28 }}</ref><br />0,3829 Земји | flattening = < 0,0006<ref name=Seidelmann2007/> | surface_area = 7,48{{e|7}}&nbsp;км²<br />0,108 Земји<ref name=nasa/> | volume = 6,083{{e|10}}&nbsp;км²<br />0,054 Земји<ref name=nasa/> | mass = 3,3022{{e|23}}&nbsp;кг<br />0,055 Земји<ref name=nasa/> | density = 5,427&nbsp;г/см³<ref name=nasa/> | surface_grav = 3,7&nbsp;[[забрзување|м/с²]]<br />0,38 [[гравитациска сила|g]]<ref name=nasa/> | escape_velocity = 4,25&nbsp;км/с<ref name=nasa/> | sidereal_day = 58,646 ден<br />1407,5&nbsp;[[час|ч]]<ref name=nasa/> | rot_velocity = {{convert|10.892|км/ч|m/s|abbr=on}} | axial_tilt = 2,11′&nbsp;±&nbsp;0,1′<ref name=Margot2007>{{наведено списание| last=Margot | first=L.J|author2=Peale, S. J.; Jurgens, R. F.; Slade, M. A.; Holin, I. V.| title=Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core| journal=Science| year=2007 | volume=316 | pages=710–714| doi=10.1126/science.1140514 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Sci...316..710M| pmid=17478713}}</ref> | right_asc_north_pole = 18 ч 44 мин 2 с<br />281,01°<ref name="nssdcMercury" /> | declination = 61,45°<ref name="nssdcMercury" /> | albedo = 0,119 ([[Бондово албедо|Бондово]])<br /> 0,106 ([[геометриско албедо|геометриско]])<ref name="nssdcMercury" /> | magnitude = до −1,9<ref name="nssdcMercury" /> | angular_size = 4,5" – 13"<ref name="nssdcMercury" /> | temperatures = да | temp_name1 = 0°N, 0°W <!-- Vasavada et al. 1999--> | min_temp_1 = 100 K | mean_temp_1 = 340 K | max_temp_1 = 700 K | temp_name2 = 85°N, 0°W | min_temp_2 = 80 K | mean_temp_2 = 200 K | max_temp_2 = 380 K | adjectives = меркурски, меркуров | atmosphere = да | surface_pressure = траги | atmosphere_composition = 42% молекуларен [[кислород]]<br />29.0% [[натриум]]<br />22.0% [[водород]]<br />6.0% [[хелиум]]<br />0.5% [[калиум]]<br />траги од [[аргон]], [[азот]], [[јаглерод диоксид]], [[вода|водена пареа]], [[ксенон]], [[криптон]] и [[неон]]<ref name="nssdcMercury" /> }} '''Меркур''' — најмалата и најблиската планета до [[Сонцето]] од осумте [[планета|планети]] во [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://macedonian.en-academic.com/858/%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80|title=Меркур|work=Академски речници и енциклопедии|language=en|accessdate=2022-04-13}}</ref>{{efn|name=џуџеста планета}} со [[орбитален период]] од околу 88 [[Земја|Земјени]] денови. Гледана од Земјата, наликува како да се движи во својата [[орбита]] за околу 116 денови, што е многу побрзо од другите планети во Сончевиот Систем. Нема познати [[природен сателит|природни сателити]].{{efn|Меркур и Венера се двете најблиски планети до Сонцето, и се единствените планети во Сончевиот Систем без природни сателити. Сончевата гравитација ќе предизвика пертурбации кај таквите сателити и истите би се судриле со планетата.}} Планетата е именувана според [[римска митологија|римското божество]] [[Меркур (митологија)|Меркур]], гласникот на боговите. Бидејќи скоро и да нема присуство на атмосфера која би ја задржувала топлината, Меркуровата површина ги има наголемите температурни промени во Сончевиот Систем, промена кпја се движи од {{convert|100|K}}&nbsp;во ноќта па сè до {{convert|700|K}}&nbsp;за време на денот во некои екваторски области. Половите се постојано на температура под {{convert|180|K}}. Меркуровата оска го има најмалиот [[осен наклон|наклон]] од сите планети во Сончевиот Систем (околу {{frac|30}} од степенот), но пак затоа го има наголемиот [[орбитален екцентрицитет]].{{efn|name=џуџеста планета}} Во [[афел]], Меркур е на растојание 1,5 пати поголемо од растојанието кога е во [[перихел]]. Меркуровата површина е ишарана со кратери и е слична со онаа на [[Месечина]]та, што укажува дека истата не била геолошки активна со милијарди години. Меркур е гравитациски сврзан и се врти на начин кој е единствен во Сончевиот Систем. Гледан релативно во однос на [[неподвижни ѕвезди|неподвижните ѕвезди]], и се врти околу својата оска точно трипати за секој два орбитални периоди околу Сонцето.{{efn|name=вртење/орбитален период}}<ref name=orbit>{{Наведена мрежна страница|title=Animated clip of orbit and rotation of Mercury|url=http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html|publisher=Sciencenetlinks.com|accessdate=2015-04-19|archive-date=2016-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505222804/http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html|url-status=dead}}</ref> Гледано од Сонцето, во [[појдовен систем|појдовниот систем]] кој се врти со орбиталното движење, изгледа како да се врти еднаш на секои две Меркурови години. Па така набљудувач на Меркур тогаш би видел само еден ден на секои две години. Бидејќи Меркур кружи околу Сонцето во внатрешноста на Земјината орбита (како и [[Венера]]), може да се појави на Земјиното небо во утрото и при зајдисонцето но не и во средината на ноќта. Исто така, како и за Венера и Месечината, можат да се забележат сите [[планетарна фаза|фази]] како што се движат по своите орбити во однос на Земјата. Иако Меркур може да се појави како светол објект кога е набљудуван од Земјата, неговата близина до Сонцето оневозможува да се набљудува со ист интензитет како и Венера. Две вселенски летала го посетиле Меркур: ''[[Маринер 10]]'' прелетал во близина во 1970-ите и ''[[MESSENGER]]'', лансиран во 2004 година, кој сè уште е во орбита. ==Физички одлики== ===Внатрешна структура=== {{multiple image |direction=horizontal |align=left |total_width=400 |image1=Internal Structure of Mercury.jpg |caption1=Внатрешната структура на Меркур: {{unbulleted list |Кора со дебелина од: 100-300 km|Плашт со дебелина од: 600 km|Јадро со полупречник од: 1800 km}} |image2=Gravity Anomalies on Mercury.jpg |caption2=Гравитациски аномалии на Меркур. Збировите на маса (црвено) навестуваат за постоење на подповршински структури и развој на истите }} Меркур има цврста силикатна кора, јадро чиј надворешен слој е составен од [[железен сулфид]], подлабок дел кој е во течна состојба и најверојатно завршува со цврсто внатрешно јадро.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/media/PressConf20120321.html |title=MESSENGER Provides New Look at Mercury's Surprising Core and Landscape Curiosities |publisher=NASA |editor-first=Tricia |editor-last=Talbert |date=March 21, 2012 |accessdate=2019-02-28 |archive-date=2019-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112170032/https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/media/PressConf20120321.html |url-status=dead }}</ref> Меркур е една од четирите [[Земјовидна планета|земјовидни планети]] во [[Сончевиот Систем]], и исто така е со карпесто тело како Земјата. Таа е најмалата планета во Сончевиот Систем, со екваторски полупречник од 2,439.7 километри(1,516.0 милји).<ref name="fact">{{Наведена мрежна страница |title=Mercury Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html |publisher=[[NASA]] Goddard Space Flight Center |date=November 30, 2007 |accessdate=May 28, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140328023718/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html |archivedate=March 28, 2014 |df=}}</ref> Меркур е исто така помала, иако помасивна, од наголемите природни сателити во Сончевиот Систем, [[Ганимед (месечина)]] и [[Титан (месечина)]].<ref name="strom">{{Наведена книга|first=Robert G.|last=Strom|author2=Sprague, Ann L.|date=2003|title=Exploring Mercury: the iron planet|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-731-5}}</ref> Таа се состои од приближно 70% метал и 30% силикатен материјал. Густината на Меркур е втора највисока во Сончевиот Систем изнесува 5,427&nbsp;g/cm³ / cm3, што е малку помалку од густината на Земјата од 5,515&nbsp;g/cm³.<ref name="fact" /> /. Ако ефектот на гравитациската компресија треба да биде факториран од двете планети, материјалите од кои е направен Меркур би биле погусти од оние на Земјата, со некомпресирана густина од 5,3&nbsp;g/cm³ наспроти 4,4&nbsp;g/cm³.<ref>{{Наведена мрежна страница |date=May 8, 2003 |url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html |title=Mercury |publisher=US Geological Survey |accessdate=November 26, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929091534/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html |archive-date=September 29, 2006 |url-status=dead}}</ref> на Земјата. Густината на Меркур може да се користи за да се заклучи детали за нејзината внатрешна структура. Иако големата густина на Земјата значително произлегува од гравитациската сила, особено во јадрото, Меркур е многу помала и нејзините внатрешни региони не се толку компримирани. Затоа, за да има толку голема густина, нејзиното јадро мора да биде големо и богато со железо.<ref>{{Наведено списание |title=On the Internal Structures of Mercury and Venus |last=Lyttleton |first=R. A. |journal=Astrophysics and Space Science |volume=5 |issue=1 |pages=18–35 |date=1969 |doi=10.1007/BF00653933 |bibcode=1969Ap&SS.. мај ..18L}}</ref> Геолозите проценуваат дека јадрото на Меркур зафаќа околу 55% ​​од нејзиниот волумен; за Земјата овој процент изнесува 17%. Истражување објавено во 2007 година сугерира дека Меркур има стопено јадро.<ref name="cornell">{{наведени вести |first=Lauren |last=Gold |title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows |date=May 3, 2007 |publisher=Cornell University |url=http://www.news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html |work=Chronicle Online |accessdate=May 12, 2008}}</ref><ref name="nrao" /> Обвивката на јадрото е слој од 500-700 кој се состои од силикати.<ref>{{Наведено списание |author=Spohn, Tilman |author2=Sohl, Frank |author3=Wieczerkowski, Karin |author4=Conzelmann, Vera |title=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo |journal=Planetary and Space Science |volume=49 |issue=14–15 |pages=1561–1570 |doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9 |bibcode=2001P&SS...49.1561S |date=2001}}</ref><ref>Gallant, R. 1986. ''The National Geographic Picture Atlas of Our Universe''. National Geographic Society, 2nd edition.</ref> Врз основа на податоците од мисијата Маринер 10 и набњудувањата засновани на Земјата, кората на Меркур е проценета со дебелина од 35&nbsp;км.<ref name="Padovan2015" /> Една посебна одлика на површината на Меркур е присуството на бројни тесни гребени, кои се протегаат до неколку стотици километри во должина. Се претпоставува дека тие се формирале како јадрото и надворешниот слој на Меркур, се оладиле во исто време кога кората веќе се зацврстувала.<ref>{{Наведено списание |title=Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere |last1=Schenk |first1=P. |first2=H. J. |journal=Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference |volume=1994 |pages=1994LPI....25.1203S |bibcode=1994LPI....25.1203S |date=March 1994 |last2=Melosh}}</ref><!-- CHRONOLOGY OF LOBATE SCARP THRUST FAULTS AND THE MECHANICAL STRUCTURE OF MERCURY'S LITHOSPHERE T. R. Watters, F. Nimmo and M. S. Robinson http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2004/pdf/1886.pdf OR Geology; November 1998; v. 26; no. 11; p. 991–994, Topography of lobate scarps on Mercury; new constraints on the planet's contraction Thomas R. Watters, Mark S. Robinson, and Anthony C. Cook OR might be the better refs--> Јадрото на Меркур има поголема застапеност на железо од онаа на која било друга голема планета во Сончевиот Систем, и неколку теории се предложени да го објаснат ова. Најшироко прифатената теорија е дека Меркур првично имала метал-силикатен однос сличен на обичните хондритни метеорити, кои се сметаат за типични карпести материи во Сончевиот Систем и маса околу 2,25 пати повеќе од нејзината сегашна маса.<ref name="Benz" /> На почетокот од историјата на Сончевиот Систем, се смета дека Меркур била погодена од [[планетезимал]] на околу 1/6 од масата и неколку километри низ неа.<ref name="Benz" /> Влијанието би го одзело поголемиот дел од оригиналната кора и обвивка, оставајќи ја кората како релативно важна компонента. Сличен ваков процес е предложен и за објаснување за настанокот на [[Месечина]]та.<ref name="Benz" /> Алтернативно, Меркур можеби се формирала од сончевата магллина пред да се стабилизира енергијата на Сонцето. Тогаќ би илама двапати поголема маса од сегашната, но како [[протоѕвезда]], температурите во близина на Меркур ќе бидат помеѓу 2,500&nbsp;K и 3,500&nbsp;К, можеби и повисоки како 10,000К.<ref name="CameronAGW1">{{Наведено списание |title=The partial volatilization of Mercury |last=Cameron |first=A. G. W. |journal=Icarus |volume=64 |issue=2 |pages=285–294 |date=1985 |doi=10.1016/0019-1035(85)90091-0 |bibcode=1985Icar...64..285C}}</ref> Голем дел од површината би испарил на такви температури, формирајќи атмосфера од „карпинска пареа“ кој ќе биде движена од [[соневиот ветер.]] <ref name="CameronAGW1" /> Трета хипотеза пак, покажува дека сончевата маглина предизвикала привлекување на честичките од кои се формирала Меркур и затоа ги изгубила полесните честички.<ref>{{Наведено списание |title=Iron/silicate fractionation and the origin of Mercury |last=Weidenschilling |first=S. J. |journal=Icarus |volume=35 |issue=1 |pages=99–111 |date=1987 |doi=10.1016/0019-1035(78)90064-7 |bibcode=1978Icar...35...99W}}</ref> Секоја хипотеза предложува различен состав на површината, и затоа се посавени 2 космички мисии за набњудување. [[MESSENGER]], која заврши во 2015, покажа поголема застапеност од очекуваното на калум и сулфур на површината, која сугерира дека хипотезата за хибридни удари и испарувањето на кората е невозможна, бидејќи калиумот и сулфурот не би постоеле поради екстремната температура.<ref name="csmon20110929">{{наведени вести |url=https://www.csmonitor.com/Science/2011/0929/Messenger-s-message-from-Mercury-Time-to-rewrite-the-textbooks |title=Messenger's message from Mercury: Time to rewrite the textbooks |work=The Christian Science Monitor |first=Mark |last=Sappenfield |date=September 29, 2011 |accessdate=August 21, 2017}}</ref> [[BebiColombo]] е сателит кој би стигнам до Меркур во 2025 година, ќе направи забелешки за овие хипотези.<ref name="ESA-Bepi">{{Наведена мрежна страница |url=http://sci.esa.int/bepicolombo/ |title=BepiColombo |series=Science & Technology |publisher=European Space Agency |accessdate=April 7, 2008}}</ref> Досегашните заклучоци ја задоволуваат третата хипотеза, но потребнни се уште истражувања и за тоа.<ref name="intra">{{наведени вести |url=https://www.chemistryworld.com/news/messenger-sheds-light-on-mercurys-formation/3002463.article |title=Messenger sheds light on Mercury's formation |work=Chemistry World |first=Jon |last=Cartwright |date=September 30, 2011 |accessdate=August 21, 2017}}</ref> === Површинска геологија === {{Главна|Геологија на Меркур}} [[File:PIA19420-Mercury-NorthHem-Topography-MLA-Messenger-20150416.jpg|thumb|center|600px|<center>Топографска карта на северната полутопка на Меркур сликано со [[MESSENGER#Scientific instruments|MLA]], инструмент на ''[[MESSENGER]]''<br />најниско (виолетово) до највисоко (црвено, {{convert|10|km|mi|abbr=on}}).</center>]] Површината на Меркур е слична на онаа на Месечината, со рамнински косини и големи кратери, кои покажуваат дека е геолошки неактивна со билиони години. Бидејќи ова е знаење кое е засновано врз поминувањето на Маринер 10 во 1975 и терестралните набљудувања, претставува последен податок за земјовидните планети.<ref name="nrao">{{наведени вести |last=Finley |first=Dave |date=May 3, 2007 |title=Mercury's Core Molten, Radar Study Shows |publisher=National Radio Astronomy Observatory |url=http://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/ |accessdate=May 12, 2008}}</ref> Како што ќе се обработуваат податоците од MESSENGER, ова знаење ќе се зголемува. На пример, откриен е невообичаен кратер со радијациски корици што научниците го нарекоа "пајакот".<ref>{{наведени вести |title=Scientists see Mercury in a new light |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2008/02/080201093149.htm |publisher=Science Daily |date=February 28, 2008 |accessdate=April 7, 2008}}</ref> Подоцна бил именуван Аполодор.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/bill-dunford/20140127-giant-spider-of-mercury.html |title=The Giant Spider of Mercury |publisher=The Planetary Society |accessdate=June 9, 2017}}</ref> [[Албедо]] областите се со значително различна рефлексивност, видени со телескоп. Меркур има дорса (т.н „гребени во вид на брчки“), височини како Месечината, монти (планини), планити (рамнини), рупи (вдлабнатини) и валес (долини).<ref name="Blue">{{Наведена мрежна страница |last=Blue |first=Jennifer |date=April 11, 2008 |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/ |title=Gazetteer of Planetary Nomenclature |publisher=US Geological Survey |accessdate=April 11, 2008}}</ref><ref name="DunneCh7">{{Наведена книга |title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury |last1=Dunne |first1=James A. |last2=Burgess |first2=Eric |url=https://history.nasa.gov/SP-424/ |publisher=NASA History Office |date=1978 |department=Chapter Seven |accessdate=May 28, 2008 |archive-date=2017-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117190025/https://history.nasa.gov/SP-424/ |url-status=dead }}</ref> Имињата на карактериситиките на Меркур потекнуваат од различни извори. Кратерите се нарекувани по артисти, музичари, сликари и писатели кои направиле изворедни или основни придонеси во своите области. Гребените или дорсата се именувани по научниците кои придонеле во истражувањата за Меркур. Депресиите или фоците се именувани по дела од архитектурата. Планините се именувани со зборот „жешко“ но на различни јазици. Рамнините се именувани по Меркур на разлицни јазици. Вдлабнатините се именувани по бродови на научни експедиции. Долинитесе именувани по радио телескопски објекти.<ref name="Blue"/><ref name="DunneCh7"/> Меркур била тешко бомбардирана од комети и астероиди за време на формирањето пред 4.6 билиони години и кратко после тоа, и за време на т.н Доцна тешкото бомбардирањекое завршило пред 3.8 билиони години.<ref>{{Наведено списание |last=Strom |first=Robert |date=1979 |volume=24 |issue=1 |title=Mercury: a post-Mariner assessment |journal=Space Science Reviews |pages=3–70 |bibcode=1979SSRv...24....3S |doi=10.1007/BF00221842}}</ref> За време на овој период на интензивно формирање на кратерите, Меркур била изложена на влијанија врз целата нејзина површина,<ref name="DunneCh7" /> но бидејќи немала атмосфера тие влијанија биле забавени.<ref>{{Наведено списание |last=Broadfoot |first=A. L|author2=S. Kumar |author3=M. J. S. Belton |author4=M. B. McElroy |title=Mercury's Atmosphere from Mariner&nbsp;10: Preliminary Results |journal=Science |volume=185 |issue=4146 |date=July 12, 1974 |pages=166–169 |doi=10.1126/science.185.4146.166 |pmid=17810510 |bibcode=1974Sci...185..166B}}</ref> Во ова време Меркур била вулкански активна; базените како што е Колорис Базен биле полни со магма, создавајки рамнини како оние на Месечината.<ref>{{Наведена мрежна страница |date=August 5, 2003 |url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html |title=Mercury |publisher=U.S. Geological Survey |accessdate=April 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929091534/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html |archive-date=September 29, 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведено списание |last=Head |first=James W |author2=Solomon, Sean C. |title=Tectonic Evolution of the Terrestrial Planets |journal=Science |date=1981 |volume=213 |issue=4503 |pages=62–76 |doi=10.1126/science.213.4503.62 |pmid=17741171 |bibcode=1981Sci...213...62H |url=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/323.pdf |citeseerx=10 јануари 1.715.4402 |access-date=2019-02-28 |archive-date=2018-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721153426/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/323.pdf |url-status=dead }}</ref> Податоците од летањето на MESSENGER во октомври 2008 покажаа многу за разбранетата површина на Меркур.Површината на Мееркур е повеќе хетерогена од таа на Марс или на Месечината, и двете од нив содржат значителни делови од сличната геологија, како што се Марија и Платеус.<ref name="awst169_18_18" /> ==== Басени и кратери ==== [[File:PIA19450-PlanetMercury-CalorisBasin-20150501.jpg|thumb|Перспектива од Колорис басенот - високо(црвена); ниско(сина).]] [[File:PIA19421-Mercury-Craters-MunchSanderPoe-20150416.jpg|thumb|left|Слики од Манч, Сандер и По кратерите покрај вулканските рамнини (портокаловиот дел) во близина на Колорис басенот.]] Кратерите на Меркур се движат од големина (пречник) на мали шуплини во вид на садови до повеќе прстенести басени со стотици километри. Тие се појавуваат во сите состојби на деградација, од релативно зрнести кратери до високо деградирани кратери. Кратерите на Меркур субтилно се разликуваат од месечевите кратери во тоа што во областа покриена со нивната ејекта е многу помала, што е последиц од посилната површинска гравитација на Меркур.<ref name="Spudis01">{{Наведено списание |first=P. D. |last=Spudis |title=The Geological History of Mercury |journal=Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior, Chicago |issue=1097 |date=2001 |page=100 |bibcode=2001mses.conf..100S}}</ref> Според правилата на [[Меѓународен астрономски сојуз|МАС]], секој нов кратер треба да биде именуван по некој артист кој е познат повеќе од педесет години, и мртов повеѓе од три години, пред датумот на иненување.<ref name="Ritzel" /> Наголемиот кратер е {{dp|Басенот Колoрис}}, со пречник од 1,550 км <ref name="newscientist30012008">{{наведени вести |url=https://www.newscientist.com/article/dn13257-bizarre-spider-scar-found-on-mercurys-surface.html |title=Bizarre spider scar found on Mercury's surface |date=January 30, 2008 |publisher=NewScientist.com news service |first=David |last=Shiga}}</ref> Влијанието што го создало овој басен било толку моќно што предизвикало ерупција на лава оставајќи концентричен прстен од околу 2 км висок. Кај [[антиподот]] на Колорис се наоѓа голем регион, невообичаен ридски терен познат како „Чудесен терен“.Една хипотеза за неговото потекло покажува дека ударните бранови при влијанието (создавање) се двишеле околу Меркур. Како резултат на големите потреси се распукала површината.<ref>{{Наведено списание |last1=Schultz |first1=Peter H. |last2=Gault |first2=Donald E. |date=1975 |title=Seismic effects from major basin formations on the moon and Mercury |journal=Earth, Moon, and Planets |volume=12 |issue=2 |pages=159–175 |doi=10.1007/BF00577875 |bibcode=1975Moon.. декември .159S}}</ref> Алтернативно, се претпоставува дека овој терен се формирал како резултат на конвергенција на ејектирање на антиподот на овој слив.<ref>{{Наведено списание |last1=Wieczorek |first1=Mark A. |last2=Zuber |first2=Maria T. |title=A Serenitatis origin for the Imbrian grooves and South Pole-Aitken thorium anomaly |journal=Journal of Geophysical Research |date=2001 |volume=106 |issue=E11 |pages=27853–27864 |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2001/2000JE001384.shtml |accessdate=May 12, 2008 |doi=10.1029/2000JE001384 |bibcode=2001JGR...10627853W}}</ref> Севкупно, околу 15 удари се потврдени на сликите од Меркур. Значаен басен е 400-километарскиот, мулти-прстенестиот Толстој басен кој има ејектно ќебе до 500 километри од неговиот раб и под кој се полни со мазни рамнински материјали. Бетховен басенот има слична големина ејекта и раб со пречник од 625 километри.<ref name="Spudis01" /> Како Месчината, и површината на Меркур имала ефекти од процесите на вселенското прелевање, вклучувајќи ги и влијанијата на Сончевиот ветер и микрометеоритите.<ref>{{Наведено списание |title=Albedo of Immature Mercurian Crustal Materials: Evidence for the Presence of Ferrous Iron |journal=Lunar and Planetary Science |volume=39 |issue=1391 |date=2008 |page=1750 |last1=Denevi |first1=B. W. |last2=Robinson |first2=M. S. |bibcode=2008LPI....39.1750D}}</ref> {{среди}} [[File:Oblique Abedin 2015.png|thumb|600px|center|<center>Интериерот на Абедин кратерот</center>]] ==== Рамнини ==== {{multiple image |direction=horizontal |align=right |total_width=400 |image1=The Mighty Caloris (PIA19213).png |caption1=[[Басенот Калорис]], еден од наголемите басени со Сончевиот Систем |image2=Mercury weird terrain.jpg |caption2=Таканаречениот „Чуден терен“ t. }} Постојат два геолошки различни рамнински региони на Меркур.<ref name="Spudis01" /><ref name="WagWolIva01" /> Разгледувајќи ја површината, масивните [[Inter-crater plains on Mercury|рамнини меѓу кратерите]] се најстарите видливи рамнини,<ref name="Spudis01" /> претставени на кратерните терени. Овие меѓу-кратерни рамнини обликувале многу поранешни кратери, и претставуваат општа слабот на помалите кратери со пречник околу 30 км.<ref name="WagWolIva01" /> Мазните рамнини се широко распространети рамни површини кои ги пополнуваат депресиите од различни големини и имаат големи сличности со месечевата Марија. Тие исполнуваат широк прстенест дел што го обиколува басенот Калорис.За разлика од Месечината, мазните рамнини на Меркурго имаат итото албедо како и другите меѓукратерски рамнини. Поради локализацијата и заоблена форма на рамнините, тие се вистинска потврда за вулканите кои постоеле.<ref name="Spudis01" /> Сите рамнини на Меркур се формирани главно после Калорис басенот, евидентирани со значително помали густини на кратерот отколку оние на Коларис.<ref name="Spudis01" /> Дното на Калорис басенот е исполнет со геолошки различна рамина, искршена со ридови и фрактури по груб многуаголен облик Не е разјаснето дали те се од вулканска лава или топење на слоеви.<ref name="Spudis01" /> ==== Компресивни одлики ==== Една необична одлика на површината на Меркур се многубројните набори, или [[rupes|рупи]], кои ги пресекуваат рамнините. Како што се ладела внатрешноста на Меркур, се контрахирала и нејзината површина почнала да се деформира, создавајќи [[wrinkle ridge|набрани гребени]] и [[lobate scarp|лобусни белези]] како последица од ударите. Тие белези можат да достигнат должина од 1000км и височина од 3 км.<ref name = "Choi2016.09">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.space.com/34199-earthquakes-rock-mercury-today.html |title=Mercuryquakes May Currently Shake Up the Tiny Planet |last=Choi |first=C. Q. |date=September 26, 2016 |website=[[Space.com]] |access-date=September 28, 2016}}</ref> Овие одлики можат да се видат од кратерите и мазните рамнини, што укажува дека тие се поскоро создадени.<ref name="Dzurisin1978">{{Наведено списание |last=Dzurisin |first=D. |date=October 10, 1978 |title=The tectonic and volcanic history of Mercury as inferred from studies of scarps, ridges, troughs, and other lineaments |journal=Journal of Geophysical Research |volume=83 |issue=B10 |pages=4883–4906 |bibcode=1978JGR....83.4883D |doi=10.1029/JB083iB10p04883}}</ref> Мапирањето на овие одлики укажува на намалување на полупречникот на Меркур во опсег од 1 до 7 км.<ref name="Watters2016">{{Наведено списание |last1=Watters |first1=T. R. |last2=Daud |first2=K. |last3=Banks |first3=M. E. |last4=Selvans |first4=M. M. |last5=Chapman |first5=C. R. |last6=Ernst |first6=C. M. |title=Recent tectonic activity on Mercury revealed by small thrust fault scarps |journal=Nature Geoscience |date=September 26, 2016 |doi=10.1038/ngeo2814 |volume=9 |issue=10 |pages=743–747 |bibcode=2016NatGe.. септември .743W}}</ref> Мали разбранувања на гребнатини со мала големина се пронајдени, со десетици метри височина и со должини во опсег од неколку километри, кои се чини дека се стари помалку од 50 милиони години, што покажува дека компресијата на внатрешноста и последователната геолошка активност на површината продолжуваат и во сегашноста.<ref name = "Choi2016.09" /><ref name= "Watters2016" /> [[Lunar Reconnaissance Orbiter|Месечевиот извиднички орбитер]] открил дека постојат вакви одлики и на [[Moon|Месечината]] . ====Вулканологија==== [[File:Picasso crater.png|thumb|Кратерот Пикасо - јамата во облик на лак која се наоѓа на источната страна на подот се претпоставува дека се формирала кога подземната магма се спуштила или исцедила, предизвикувајќи површината да се распадне во празнината што следи.]] Сликите добиени од ''MESSENGER'' покажуваат доказ за [[pyroclastic flow|пирокластични текови]] на Меркур помали [[shield volcano|штитести вулкани]].<ref name="Kerber 2009">{{Наведено списание |title=Explosive volcanic eruptions on Mercury: Eruption conditions, magma volatile content, and implications for interior volatile abundances |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=August 15, 2009 |last=Kerber |first=Laura |last2=Head |first2=James W. |last3=Solomon |first3=Sean C. |last4=Murchie |first4=Scott L. |last5=Blewett |first5=David T. <!-- |volume=285 |issue=3-4 |page=263–271--> |doi=10.1016/j.epsl.2009 април 037 |volume=119 |issue=3 |pages=635–658 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X09002611 |accessdate=April 4, 2015 |bibcode=2009E&PSL.285..263K}}</ref><ref name="Volcanism 2011">{{Наведено списание |title=Flood Volcanism in the Northern High Latitudes of Mercury Revealed by ''MESSENGER'' |journal=Science |date=September 30, 2011 |last=Head |first=James W. |last2=Chapman |first2=Clark R. |last3=Strom |first3=Robert G. |last4=Fassett |first4=Caleb I. |last5=Denevi |first5=Brett W. |volume=333 |issue=6051 |pages=1853–1856 |doi=10.1126/science.1211997 |url=http://www.sciencemag.org/content/333/6051/1853.short |accessdate=April 4, 2015 |bibcode=2011Sci...333.1853H |pmid=21960625}}</ref><ref name="becca">{{Наведено списание |last1=Thomas |first1=Rebecca J. |last2=Rothery |first2=David A. |last3=Conway |first3=Susan J. |last4=Anand |first4=Mahesh |title=Long-lived explosive volcanism on Mercury |journal=Geophysical Research Letters |date=September 16, 2014 |volume=41 |issue=17 |pages=6084–6092 |doi=10.1002/2014GL061224 |bibcode=2014GeoRL..41.6084T |url=http://oro.open.ac.uk/40782/}}</ref> Податоците од ''MESSENGER'' помогнале во идентификација на 51 пирокластични депозити на површината,<ref name="Groudge 2014">{{Наведено списание |title=Global inventory and characterization of pyroclastic deposits on Mercury: New insights into pyroclastic activity from MESSENGER orbital data |journal=Journal of Geophysical Research |date=March 2014 |last=Groudge |first=Timothy A. |last2=Head |first2=James W. |doi=10.1002/2013JE004480 |volume=119 |issue=3 |pages=635–658 |bibcode=2014JGRE..119..635G}}</ref> од кои 90% се пронајдени во рамките на кратерите кои настанале со удари на метеори.<ref name="Groudge 2014"/> Една студија од деградацијата од овие ударни кратери кои ги содржат пирокластичните депозити сугерираат дека пирокластичната активност на Меркур се одвива во подолг временски период.<ref name="Groudge 2014"/> "Бескрајна депресија" во внатрешноста на југозападниот крај на басенот Калорис се состои од најмалку девет преклопувачки вулкански отвори, секој поединечно до 8 км во пречник. Ова претставува "[[Complex volcano|сложен вулкан]]".<ref name="Rothery 2014">{{Наведено списание |title=Prolonged eruptive history of a compound volcano on Mercury: Volcanic and tectonic implications |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=January 1, 2014 |last=Rothery |first=David A. |last2=Thomas |first2=Rebeca J. |last3=Kerber |first3=Laura |volume=385 |pages=59–67 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X13005864 |accessdate=April 4, 2015 |bibcode=2014E&PSL.385...59R |doi=10.1016/j.epsl.2013 октомври 023}}</ref> Пропустливите подови се наоѓаат најмалку 1 км под нивните краеви на пукнатините и приложуваат сличност на кратерите кои се извајани од експлозивните ерупции или се изменети со колапс на мали места со повлекување на магмата низ каналите.<ref name="Rothery 2014"/> Научниците не можеле да ја квантифицираат возраста на системот за вулкански комплекс, но известиле дека би можело да биде од редот на една милијарда години.<ref name="Rothery 2014"/> === Состојби на површината и атмосфера === {{Главна|Атмосфера на Меркур}} [[File:Mercury Globe-MESSENGER mosaic centered at 0degN-0degE.jpg|thumb|Слика од Меркур добиена од ''MESSENGER'']] [[File:Merc fig2sm.jpg|right|thumb|Слика од радар од Северниот Пол на Меркур]] [[File:North pole of Mercury -- NASA.jpg|thumb|Северниот Поле на Меркур, каде NASA го потврдила откривањето за големите мразови, во темните кратери кои постојат таму.<ref name="NYTimes2012-11-28">{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/11/30/science/space/mercury-home-to-ice-messenger-spacecraft-findings-suggest.html|title=On Closest Planet to the Sun, NASA Finds Lots of Ice|work=[[The New York Times]]|first=Kenneth|last=Chang|date=November 29, 2012|page=A3|archivedate=November 29, 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/query?url=https%3A%2F%2Fwww.nytimes.com%2F2012%2F11%2F30%2Fscience%2Fspace%2Fmercury-home-to-ice-messenger-spacecraft-findings-suggest.html&date=2012-11-29|url-status=|quote=Sean C. Solomon, the principal investigator for MESSENGER, said there was enough ice there to encase Washington, D.C., in a frozen block two and a half miles deep.|df=}}</ref>]] Температурата на површината на Меркур се движи од 100 до 700 K (-173 до 427&nbsp;°C, -280 до 800&nbsp;°F)<ref name=":0">{{Наведена книга |last=Prockter |first=Louise |title=Ice in the Solar System |publisher=Johns Hopkins APL Technical Digest |volume=Volume 26 |issue=number 2 |date=2005 |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |accessdate=July 27, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060911205118/http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |archivedate=September 11, 2006 |df=}}</ref> на најекстремни места: 0 ° N, 0 ° W, или 180 ° W. Никогаш не доостигнува над 180 K на столбовите,<ref name="vasa" /> поради отсуството на атмосфера и стрмен температурен градиент помеѓу екваторот и столбовите. Доминантната точка достигнува околу 700 K за време на [[Апсида (астрономија)|перихелот]] (0 ° W или 180 ° W), но само 550 K во [[Апсида (астрономија)|афелијата]] (90 ° или 270 ° W).<ref>{{Наведена книга |first=John S. |last=Lewis |date=2004 |title=Physics and Chemistry of the Solar System |page=463 |edition=2 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-446744-6}}</ref> На темната страна на планетата температурите просечно 110 К.<ref name="vasa" /><ref>{{Наведено списание |last1=Murdock |first1=T. L. |last2=Ney |first2=E. P. |title=Mercury: The Dark-Side Temperature |journal=Science |date=1970 |volume=170 |issue=3957 |pages=535–537 |doi=10.1126/science.170.3957.535 |pmid=17799708 |bibcode=1970Sci...170..535M}}</ref> Интензитетот на сончевата светлина на површината на Меркур се движи помеѓу 4.59 и 10.61 пати повеќе од сончевата константа (1.370 W · m-2).<ref>{{Наведена книга |title=Physics and Chemistry of the Solar System |last=Lewis |first=John S. |publisher=Academic Press |date=2004 |url=https://books.google.com/?id=ERpMjmR1ErYC&pg=RA1-PA461 |accessdate=June 3, 2008 |isbn=978-0-12-446744-6}}</ref> Иако дневната светлина на површината на Меркур е обично екстремно висока, забелешките силно сугерираат дека мразот (замрзната вода) постои на Меркур. Подовите на длабоките кратери на столбовите никогаш не се изложени на директна сончева светлина, а температурите остануваат под 102 K; многу пониско од глобалниот просек.<ref>{{Наведено списание |last1=Ingersoll |first1=Andrew P. |last2=Svitek |first2=Tomas |last3=Murray |first3=Bruce C. |title=Stability of polar frosts in spherical bowl-shaped craters on the moon, Mercury, and Mars |journal=Icarus |volume=100 |issue=1 |pages=40–47 |date=1992 |bibcode=1992Icar..100...40I |doi=10.1016/0019-1035(92)90016-Z}}</ref> Водениот мраз силно го рефлектира [[радарот]], а набљудувањата на 70-метровиот [[Радар на Сончевиот Систем Голдстоун]] и на [[VLA|ВЛА]] во раните 1990-ти откриваат дека има високи радарски [[Одбивање (физика)|одбивања]] во близина на столбовите.Иако мразот не бил единствената можна причина за овие рефлексивни региони, астрономите сметаат дека тоа е најверојатно.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Williams |first=David R. |date=June 2, 2005 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/ice/ice_mercury.html |title=Ice on Mercury |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |accessdate=May 23, 2008}}</ref> Процениле дека дека ледените региони содржат околу10¹⁴–10¹⁵&nbsp;кг мраз,<ref name="Zahnle1">{{Наведено списание |last1=Rawlins |first1=K |last2=Moses |first2=J. I. |last3=Zahnle |first3=K.J. |title=Exogenic Sources of Water for Mercury's Polar Ice |journal=Bulletin of the American Astronomical Society |date=1995 |volume=27 |bibcode=1995DPS....27.2112R |page=1117}}</ref> и можат да бидат покриени со слој од [[regolith|реголит]] кој ја спречуваt [[сублимација]]та.<ref>{{Наведено списание |last1=Harmon |first1=John K. |last2=Perillat |first2=Phil J. |last3=Slade |first3=Martin A. |title=High-Resolution Radar Imaging of Mercury's North Pole |journal=Icarus |volume=149 |issue=1 |pages=1–15 |date=2001 |doi=10.1006/icar.2000.6544 |bibcode=2001Icar..149....1H}}</ref> За споредба, [[Антарктик|Антарктичкиот]] мраз на Земјата има маса од околу 4{{e|18}}&nbsp;кг, а јужната поларна капа на [[Марс (планета)|Марс]] содржи околу 10¹⁶&nbsp;кг вода.<ref name="Zahnle1" /> Потеклото на мразот на Марс е сè уште непознато, но двата најверојатни извори за ова се [[изгаснувањето]] на водата од внатрешноста на платената или таложењето при влијанието на [[Комета|кометите]].<ref name="Zahnle1" /> Меркур е премногу мала и топла за да нејзинта [[гравитација]] задржи значајна [[атмосфера]] во подолг временски период;има [[егзосфера]] <ref>{{Наведено списание |last1=Domingue |first1=Deborah L. |last2=Koehn |first2=Patrick L. |display-authors=2 |last3=Killen |first3=Rosemary M. |last4=Sprague |first4=Ann L. |last5=Sarantos |first5=Menelaos |last6=Cheng |first6=Andrew F. |last7=Bradley |first7=Eric T. |last8=McClintock |first8=William E. |title=Mercury's Atmosphere: A Surface-Bounded Exosphere |journal=Space Science Reviews |volume=131 |issue=1–4 |pages=161–186 |date=2009 |doi=10.1007/s11214-007-9260-9 |bibcode=2007SSRv..131..161D |name-list-format=vanc}}</ref> која содржи [[водород]], [[хелиум]], [[кислород]], [[натриум]], [[калциум]], [[калиум]] и друго при површински притисок помал од околу 0.5&nbsp;nPa (0.005 пикобари).<ref name=fact2015 /> Оваа егзосфера не е стабилна— атомите постојано се губат и се заменувани од различни извори. [[Hydrogen atom|Водородните атоми]] и [[helium atom|атомите на хелиум]] најверојатно доаѓаат од [[solar wind|Сончевиот ветер]], [[diffusion|дифузирани]] во [[магнетосферата]] на Меркур. === Магнетно поле и магнетосфера === {{Главна|Магнетното поле на Меркур}} [[File:Mercury Magnetic Field NASA.jpg|thumb|График кој ја покажува релативната сила на магнетното поле на Меркур]] И покрај неговата мала големина и бавната 59-дневна ротација, Меркур има значајно и очигледно глобално, [[магнетно поле]]. Според мерењата преземени од страна на Маринер 10, тоа е околу 1,1% од силата на Земјата. Силата на магнетното поле кај екваторот на Меркур е околу {{nowrap|300 [[Tesla (unit)|nT]]}}.<ref>{{Наведена книга |title=Astronomy: The Solar System and Beyond |first=Michael A. |last=Seeds |date=2004 |isbn=978-0-534-42111-3 |publisher=Brooks Cole |edition=4}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |last=Williams |first=David R. |date=January 6, 2005 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |title=Planetary Fact Sheets |publisher=NASA National Space Science Data Center |accessdate=August 10, 2006 |archive-date=2008-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |url-status=dead }}</ref> Како и на Земјата, магнетното поле на Меркур е [[диполар]]но.<ref name="chaikin1">{{Наведена книга |first=J. Kelly |last=Beatty |author2=Petersen, Carolyn Collins |author3=Chaikin, Andrew |title=The New Solar System |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64587-4}}</ref> Но за разлика од Земјата, половите на Меркур се речиси усогласени со оската на вртење на планетата.<ref name="qq">{{Наведена мрежна страница |date=January 30, 2008 |url=http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152 |title=Mercury's Internal Magnetic Field |publisher=NASA |accessdate=April 7, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130331042307/http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152 |archivedate=March 31, 2013 |df=}}</ref> Мерењата од космичките сонди на Mariner 10 и MESSENGER покажаа дека силата и обликот на магнетното поле се стабилни.<ref name="qq" /> Многу е веројатно дека ова магнетно поле е генерирано од [[динамо ефект]], на начин сличен на магнетното поле на Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Gold |first=Lauren |date=May 3, 2007 |url=http://www.news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html |title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows |publisher=Cornell University |accessdate=April 7, 2008}}</ref><ref>{{Наведено списание |last=Christensen |first=Ulrich R. |title=A deep dynamo generating Mercury's magnetic field |journal=Nature |date=2006 |volume=444 |pages=1056–1058 |doi=10.1038/nature05342 |pmid=17183319 |issue=7122 |bibcode=2006Natur.444.1056C}}</ref> Динамо ефектотпроизлегува од циркулацијата на течното јадро богато со железо. Всушност силните приливни ефекти предизвикани од високата орбитална ексцентричност на планетата која ја задржува јадрото во течната состојба неопходна за овој динамо ефект.<ref>{{Наведено списание |last=Spohn |first=T|author2=Sohl, F|author3=Wieczerkowski, K|author4=Conzelmann, V. |title=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo |journal=Planetary and Space Science |date=2001 |volume=49 |issue=14–15 |pages=1561–1570 |doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9 |bibcode=2001P&SS...49.1561S}}</ref> Магнетното поле на Меркур е доволно силно за да го опфати [[Сончевиот ветер]] околу планетата, создавајќи [[магнетосфера]]. Магнетосферата е мала, иако може да ја опфати Земјата<ref name="chaikin1" /> таа е доволно силна за ја зароби плазмата на Сончевиот ветер. Ова придонесува за [[вселенско проветрување]] на површината на планетата.<ref name="qq" /> Набљудувањата направени од вселенсколо летало {{nowrap|''Mariner 10''}} покажуваат ниска енергетска плазма во магнетосферата на „ноќната страна“ на планетата. Распрнувањата на енергетските честички од магнетното поле укажуваат на динамичен квалитет на магнетосферата на планетата.<ref name="chaikin1" /> За време на второто прелетување над планетата на 6 октомври 2008год., ''MESSENGER'' открил дека магнетното поле на Меркур може да биде екстремно „распукано“. Леталото наишло на магнетни „торнада“ – искривени снопови од магнетните полиња кои ги поврзуваат планетарното магнетното поле со меѓупланетарниот простор – кои биле широки до {{nowrap|800 км}} или една третина од полупречникот на планетата. Овие искривени снопови познати како [[Flux transfer event]]s, формираат отворени штитови на плланетата преку кои Сончевиот ветер навлегува директно и има директно влијание на површината на Меркур преку [[повторно магнетно поврзување]].<ref name="NASA060209" /> Ова исто така се сллучува и со магнетното поле на Земјата. Набљудувањата од ''MESSENGER'' покашуваат дека стапката на повторно поврзување е 10 пати поголема кај Меркур, но неговата близина до Сонцето изнесува само третина од повторното поврзување забелењано од на ''MESSENGER''.<ref name="NASA060209">{{Наведена мрежна страница |first=Bill |last=Steigerwald |date=June 2, 2009 |title=Magnetic Tornadoes Could Liberate Mercury's Tenuous Atmosphere |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html |accessdate=July 18, 2009 |archive-date=2012-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120518035510/http://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html |url-status=dead }}</ref> == Орбита, ротација и нејзината географска должина == {{multiple image |direction=horizontal |align=right |total_width=400 |image1=ThePlanets Orbits Mercury PolarView.svg |caption1=Орбитата на Меркур (2006) |image2=Mercuryorbitsolarsystem.gif |caption2=Анимација од ротацијата на Меркур и Земја околу Сонцето }} Меркур ја има [[Orbital eccentricity|најексцентрична]] орбита оа сите планети; Нејзината ексцентричност е 0.21, со растојание од Сонцето во опсег од 46.000.000 до 70.000.000&nbsp;км (29.000.000 до 43.000.000 ми). Потребни се 87.969 Земјини денови за да се комплетира орбитата. Дијаграмот ги илустрира ефектите на ексцентричноста, покажувајќи ја орбитата на Меркур, покриена со кружна орбита, која ја има истата [[голема полуоска]]. Брзината на Меркур е поголема кога е во близина на перихелот поради поголемото растојание коие го поминува во интервал од 5 дена.На дијаграмот, различното растојание од Меркур до Сонцето е претставено со големината на планетата, која е обратнопропорционална на растојанието на Меркур од Сонцето. Оваа варијација на растојанието до Сонцето се должи врз дејството на [[Плимна сила|плимната сила]] врз површината на Меркур предизвикана од [[Сонце]]<nowiki/>то која е 17 пати посилна од оние меѓу Месечината и Земјата.<ref>{{Наведено списание |last1=Van Hoolst |first1=Tim |last2=Jacobs |first2=Carla |date=2003 |title=Mercury's tides and interior structure |journal=Journal of Geophysical Research |volume=108 |issue=E11 |page=7 |doi=10.1029/2003JE002126 |bibcode=2003JGRE..108.5121V}}</ref> Во комбинација со [[#Spin–orbit resonance|спин- орбиталната резонанција]] од 3:2 на ротацијата на планетата околу својата оска, исто така резултира во комплекс од варијации на температурата на површината<ref name="strom"/> Резонанцијата прави еден [[Сончево време|сончев ден]], кој трае точно две години на Меркур или околу 176 Земјини денови.<ref name="compare">{{Наведена мрежна страница |title=Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars |publisher=Planetary Society |url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html |accessdate=April 12, 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/616VoDl1i?url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html |archivedate=August 21, 2011 |df=}}</ref> Орбитата на Меркур е наклонета за 7 степени од рамнината на [[Земјината орбита]] ([[еклиптика]]та),како што е покажано да дијаграмот од десно. Како резултат на тоа, преминот на Меркур може да се случи само кога планетата ја поминува рамнината на еклиптиката за времето кога лежи меѓу Земјата и Сонцето. Ова се случува просечно на секои 7 години.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Espenak |first=Fred |date=April 21, 2005 |url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html |title=Transits of Mercury |publisher=NASA/Goddard Space Flight Center |accessdate=May 20, 2008}}</ref> [[Осен наклон|Осниот наклон]] на Меркур е речиси нула ,<ref name="Cosmic1" /> со најдобра измерена вредност ниска до 0.027 степени.<ref name="Margot2007">{{Наведено списание |last=Margot |first=J. L. |display-authors=4 |author2=Peale, S. J|author3=Jurgens, R. F|author4=Slade, M. A|author5=Holin, I. V. |title=Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core |journal=Science |date=2007 |volume=316 |pages=710–714 |doi=10.1126/science.1140514 |bibcode=2007Sci...316..710M |pmid=17478713 |issue=5825}}</ref> Ова е значително помала од онаа на [[Јупитер]], која го има вториот најмал осен наклон од сите планети со 3.1 степени. Ова значи дека за набљудувач на половите на Меркур, центарот на Сонцето никогаш не оди повеќе од 2.1 [[Minute of arc|аркусминути]] над хоризонтот.<ref name="Margot2007" /> На одредени точки на површината на Меркур, од еден наљудувач во еден момент може да забележиме дека се гледа половина од површината на Сонцето на хоризотот, потоа да го снема и повторно да се издигне сè во еден ист ден. Ова е поради тоа што околу четири Земјини дена пред [[Апсида (астрономија)|перихелот]], аголната [[орбитална брзина]] на Меркур е еднаква на нејзината аголна [[вртежна брзина]], така што очигледното движење на Сонцето престанува; поблиску до перихелот, аголната орбитална брзина на Меркур, ја надминува аголната вртежна брзина. Хипотетички се смета дека Сонцето се движи по [[повратна]]<nowiki/>насока. Thus, to a hypothetical observer on Mercury, the Sun appears to move in a [[apparent retrograde motion|retrograde]] direction. Четири Земјини денови по перихелот, продолжува нормално движење на Сонцето.<ref name="strom" /> Сличен ефект би се случил ако Меркур е во синхрона ротација: наизменичната добивка и губење на ротација над револуцијата би предизвикале либрација од 23,65 ° во должина.<ref>{{Наведена книга |title=Popular Astronomy: A Review of Astronomy and Allied Sciences |url=https://books.google.com/books?id=ePc-AQAAIAAJ+ |year=1896 |publisher=Goodsell Observatory of Carleton College}}<!-- "although in the case of Venus the libration in longitude due to the eccentricity of the orbit amounts to only 47' on either side of the mean position, in the case of Mercury it amounts to 23° 39'" --></ref> Поради истата причина, постојат две точки на екваторот на Меркур, оддалечени 180 степени по географска должина, во било која од нив, околу перихелот во алтернативни Меркурски години, Сонцето поминува одозгора, потоа ја менува насоката и се враќа, и на крај ја менува по вторпат насоката и поминува одозгора по трети пат, земајќи вкупно 16 Земјини денови за целиот процес. Во други Меркурски години истото се случува на другата точка од овие две. Амплитудата на повратното движење е мала, така што севкупниот ефект е дека, за две или три недели, Сонцето е речиси стационарно одозгора, и е најбрилијантно бидејќи Меркур е во перихелот а Сонцето е најблиску до неа. Ова изложеност на Сонце ги прави овие две точки најжешки на Меркур. За ралика од овие постојат две точки кои се оддалечени на 90 степени по географска должина од другите, каде Сонцето минува одозгора само кога планетата е во афелот, кога движењето на Сонцето на небото на Меркур е релативно брзо. Овие точки, кои се наоѓаат на екваторот, кога Сонцето го поминува хоризонтот како што е опишано во претходниот параграф, покажува дека добиваат многу помалку светлина од оние првите. === Должинска конвенција === Должинската конвенција на Марс ја става нулата на должината на двете најжешки точки на површината, како што е опишано погоре. Меѓутоа , кога оваа област беше првпат посетена од страна на {{nowrap|''Mariner 10''}}, овој нулти меридијан беше во темнина, па затоа беше невозможно да се избере дел од површината за да се дефинира точната позиција на меридијанот . Затоа е избран еден мал кратер западно од првичната точка , наречен [[Hun Kal (crater)|Hun Kal]], кој дава точна референтна точка за мерење на должината. Центарот на Hun Kal го дефинира 20° западен меридијан&nbsp;. [[Меѓународен астрономски сојуз|Меѓународниот астрономски сојуз]] од 1970 укажува на тоа дека должината се мери точно во западната насока на Меркур.<ref name="usgs">{{Наведена мрежна страница |url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/WGCCRE/constants/iau2000_table1.html |accessdate=October 22, 2009 |title=USGS Astrogeology: Rotation and pole position for the Sun and planets (IAU WGCCRE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20111024101856/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/WGCCRE/constants/iau2000_table1.html |archive-date=October 24, 2011 |url-status=dead}}</ref> Двете најжешки места на екваторот се наоѓаат на должина 0° западно и 180° западно, додека најладните пак на 90° западно и 270° западно. Сепак , проектот ''[[MESSENGER]]'' користи конвенција точна кон Исток.<ref name="ArchinalA’Hearn2010">{{Наведено списание |last1=Archinal |first1=Brent A. |display-authors=4 |last2=A'Hearn |first2=Michael F. |last3=Bowell |first3=Edward L. |last4=Conrad |first4=Albert R. |last5=Consolmagno |first5=Guy J. |last6=Courtin |first6=Régis |last7=Fukushima |first7=Toshio |last8=Hestroffer |first8=Daniel |last9=Hilton |first9=James L. |last10=Krasinsky |first10=George A. |last11=Neumann |first11=Gregory A. |last12=Oberst |first12=Jürgen |last13=Seidelmann |first13=P. Kenneth |last14=Stooke |first14=Philip J. |last15=Tholen |first15=David J. |last16=Thomas |first16=Peter C. |last17=Williams |first17=Iwan P. |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=109 |issue=2 |date=2010 |pages=101–135 |issn=0923-2958 |doi=10.1007/s10569-010-9320-4 |bibcode=2011CeMDA.109..101A}}</ref> == Површина и атмосфера на Меркур == Меркур нема [[атмосфера]]. Поради својата мала маса, а следствено и мала [[гравитација]] тој не успеал во текот на историјата да ја задржи. Единствено нешто што може да се забележи налик на атмосфера се локални слаби концентации на [[натриум]] (Na), резултат на [[сончев ветар|сончевиот ветар]] кој ги избива од површината на Меркур. Ова не значи дека натриумот е најзастапен елемент на површината. Таа главно е составена од силикатни карпи. Во внатрешноста се наоѓа јадро од [[железо]] и [[никел]] поради што Меркур има магнетно поле кое е само 1% од јачината на Земјиното магнетно поле, и е наклонета 7° во однос на оската на вртење. [[Податотека:Mercury Earth Comparison.png|thumb|200px|Споредба меѓу Меркур и Земјата]] Површината на Меркур многу наликува на површината на [[Месечина]]та. Изрешетана од безбројни кратери кои се резултат од интензивното бомбардирање со [[астероид]]и во раната историја на [[Сончевиот Систем]], пред 4,5 до 3,5 милијарди години. Но за разлика од Месечината, заради нешто поголемиот пречник, дебелината на [[литосфера]]та е потенка (потребно е подолго време да се излади), а исто така може да се забележат рамнини од лава и гребени кои се резултат на вулканската историја на Меркур. Дневната температура на површината на Меркур е над 500 K (227 °С), а ноќе може да падне до 100К (-173 °С). Големите дневни температури се резултат на фактот што Меркур се наоѓа многу близу до [[Сонце]]то, а додека студените ноќи се должат на отсуството на атмосфера или друг флуид (како што се океаните на Земјата) кои во текот на ноќта ја оддаваат топлината која ја акумулирале тој ден. Во некои региони, во зависност од типот на почвата, температурата може да достигне и до 600 К (327 °С). Заради изолаторскиот ефект на горниот слој на почвата, веднаш под површината температурата се движи од 314 К до 446 К. === Рембрантов басен === [[MESSENGER]] во својот втор прелет на планетата Меркур откри ударен [[басен]] стар 3.9 милиони години. Ова е и првпат да се научниците да видат басен со добро откриено дно на Меркур, бидејќи повеќето се покриени од лава. Басенот е наречен ''Рембрант'', по истоимениот холандски сликар [[Рембрант ван Рајн]].<ref>[http://astklubkum.xtreemhost.com/Joomla/index.php?option=com_content&view=article&id=223 MESSENGER со нови податоци за Меркур | Кумановски Астрономски Клуб - Кокино]</ref> == Меркур кај старите народи == Најстарите набљудувања на Мекур се направени највероватно од [[Асирија|асирски]] астроном, некаде во [[14 век п.н.е.]]. Неговите набљудувања се најдени на таканаречените "МULAPIN" табли. Според преводот од [[клинесто писмо|клинестото писмо]], планетата била наречена УДУ.ИДИМ.ГУ,УД, или во превод "планета што скока". [[Вавилон]]ците за неа првпат пишувале во првиот милениум пред наша ера, и тие ја нарекле планетата Набу, според нивниот бог - гласник. Во античка [[Кина]], планетата била позната како Ч'ен-Хсинг (Часовна Ѕвезда). Била поврзувана со правецот на [[север]] и фазата на водата во Ву Сјинг (што ги претставува Петте Фази на водата, преведени и како [[Петте елементи (кинеска филозофија)|Петте елементи]].) Во [[Хинду митологија]]та Меркур бил наречен Буда, и се мислело дека богот претседавал во среда. Во [[Германска митологија|германската паганска митологија]], богот [[Один]] (уште познат како Водeн (Woden)) бил поврзуван со Меркур, а англиското име за среда (Wednesday) е деривирано од денот на Воден (Woden's Day) Во [[Маи|Мајанската култура]], Меркур е најверојатно претставен како утка (или четири утки, две за одсабајле, две за навечер) која служела како гласник на подземјето. [[Стара Грција|Старите Грци]] за оваа планета имале две имиња: кога се појавувала како утринска ѕвезда била позната како Аполо, а навечер ја нарекувале Хермес. Второто име го добил бидејќи се движи многу брзо по небото, токму како брзиот [[Хермес]], гласникот на боговите. Самите астрономи од тоа време знаеле дека двете имиња се однесуваат на едно исто нешто. Денешното име нешто подоцна му го дале [[Стар Рим|Римјаните]]. Меркур, според [[Римска митологија|нивната митологија]], бил бог на трговијата, патувањето, крадењето... (пандан на Хермес во старогрчката митологија). == Набљудувања на Меркур во поново време == Првите [[телескоп]]ски набљудувања на Меркур ги има направено [[Галилео Галилеј]] во [[17 век]]. Иако ги забележал фазите кај [[Венера]], неговиот телескоп не бил доволно јак истото да го забележи и кај Меркур. Во [[1963]] година, [[Пјер Гасенди]] ги направил првите набљудувања на [[премин (астрономија)|преминот]] на планетата преку [[Сонце]]то кога го забележал преминот предвиден од [[Јохан Кеплер]]. Во [[1939]] година, Ѓовани Цупи со својот телескоп конечно покажал дека Меркур има свои фази гледано од [[Земја]]та, слично како [[Венера]] и [[Месечина]]та. Во [[1962]] година советските научници водени од [[Владимир Котелников]] станаа првите што пратија радарски сигнал до Меркур и го фатија назад по одбивањето од неговата површина. Три години подоцна, американските научници Гордон Петенгил и Р. Дајс покажале со помош на набљудување со радар дека периодот на револуција на Меркур е 58 дена. == Мисии до Меркур == [[Податотека:Mercury Mariner10.jpg|thumb|150px|лево|Поглед кон Меркур од [[Маринер 10]].]] Меркур досега е посетен од две летала. Првото е [[Маринер 10]], кое во текот на [[1974]] и [[1975]] трипати пролета покрај планетата. Успеа да сними 45% од површината, процент кој до денес не е зголемен заради блискоста на Меркур до Сонцето, што го отежнува неговото фотографирање. Месенџер (MESSENGER) леталото е вотор, и тоа за време на пролетувањето во [[14 јануари]] [[2008]] сними 30% од површината, а уште еднаш ќе помине покрај Меркур во [[2009]] година, по што ќе следи влегување во орбита во [[2011]], кога и се планира да сними карта на целата површина од оваа планета. == Набљудување == Планетата Меркур е видлива и со голо око. Можеме да ја набљудуваме дваесеттина дена во текот на годината и тоа или веднаш по [[зајдисонце]] или пред [[изгрејсонце]]. Бидејќи се наоѓа близу до [[Сонце]]то, никогаш не може да го забележиме искачен повеќе од дваесеттина степени над [[хоризонт]]от. Како последица на тоа што Меркур е поблиску до Сонцето во однос на Земјата, Меркур гледан гледан од Земјата пројавува мени, слично како Месечината. [[Привидна ѕвездена величина|Привидната величина]] на Меркур се движи меѓу -2,0 (посветло од [[Сириус]]) и 5,5. [[Хабловиот телескоп]] не може да гледа во Меркур, заради сигурносниот систем кој му забранува да набљудува блиско до Сонцето. == Надворешни врски == * [http://astklubkum.xtreemhost.com/Joomla/index.php?option=com_content&view=article&id=190 Меркур] - [[Астрономски Клуб Куманово]] * [http://astklubkum.xtreemhost.com/Joomla/index.php?option=com_content&view=article&id=223 Вториот прелет на MESSENGER]- [[Астрономски Клуб Куманово]] ==Белешки== {{reflist | group = lower-alpha | refs = {{efn | name=џуџеста планета | [[Плутон]] се сметал за [[планета]] од своето откривање во 1930 година па до 2006 година, но по овој период е класифицирана како [[џуџеста планета]]. Орбиталниот екцентрицитет на Плутон е поголем од оној на Меркур. Плутон исто така е помал од Меркур, но се претпоставувало дека е поголем сè до 1976 година. }} {{efn | name = Клинест облик MUL | Some sources precede the cuneiform transcription with "MUL". "MUL" is a cuneiform sign that was used in the Sumerian language to designate a star or planet, but it is not considered part of the actual name. The "4" is a reference number in the Sumero-Akkadian transliteration system to designate which of several syllables a certain cuneiform sign is most likely designating. }} {{efn | name=вртење/орбитален период | Во астрономијата, збпрпвите „вртење“ и „орбитален период“ имаат различни значења. „Вртење“ е вртењето на телото околу оска која минува низ телото, како што „Земјата се завртува за еден ден.“ „Орбитален период“ е движењето околу центарот на надворешното тело, обично во орбита, како што „Земјиниот орбитален период околу Сонцето изнесува една година.“ Глаголите „вртење“ и „орбитирање“ се користат соодветно од видот на појавата. }} }} {{среди}} == Наводи == {{reflist}} {{Сончев Систем}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Планети во Сончевиот Систем]] [[Категорија:Меркур| ]] [[Категорија:Астрономски тела познати од стариот век]] k38fly8t249gyuk3xiflekj0531gaei 0 7502 5532374 5224743 2026-03-31T16:34:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532374 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за научник |name = Леонард Ојлер{{малзак|Leonhard Euler}} |box_width = 300п |image = Leonhard Euler 2.jpg |image_width = 200п |caption = |birth_date = {{роден на|15|април|1707}} |birth_place = {{роден во|Базел}}, [[Швајцарија]] |death_date = {{починал на|18|септември|1783}}) |death_place = {{починал во|Санкт Петербур}}, [[Руска Империја|Русија]] |residence = [[Прусија]]<br />[[Русија]]<br />[[Швајцарија]] |citizenship = |nationality = [[Швајцарија|Швајцарец]] |ethnicity = |field = [[Математичар]] и [[физичар]] |work_institutions = [[Руска Академија на Науките|Царска Руска Академија на Науките]]<br /> [[Пруска Академија на Науките|Берлинска Академија]] |alma_mater = [[Базелски универзитет]] |doctoral_advisor = [[Јохан Бернули]] |doctoral_students = [[Јохан Фридрих Хенерт|Јохан Хенерт]]<br />[[Жозеф Лагранж]] |known_for = [[е (математичка константа)|Ојлеров број]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |prizes = |religion = [[Калвинизам|Калвинист]]<ref>{{наведена книга|title=Scientists of Faith|author=Dan Graves|location=Grand Rapids, MI|year=1996|publisher=Kregel Resources|pages=85–86}}</ref> |footnotes = |signature = Euler signature.jpg }} '''Леонард Паул Ојлер''' ([[Германски јазик|германски]]: ''Leonhard Paul Euler''; [[15 април]] [[1707]] — [[18 септември]] [[1783]]) — [[Швајцарија|швајцарски]] [[математичар]] и [[физичар]], еден од пронаоѓачите на чистата [[математика]]. Не само што открил и докажал важни теореми во предметите како [[геометрија]], [[калкулус]], [[механика]] и теоријата на броеви, туку и развил методи за решавање на проблеми во набљудувачката [[астрономија]] и демонстрирал практична примена на математиката во [[технологија]]та и во секојдневниот живот. Основите на математиката, Ојлер ги изучил од [[Јохан Бернули]], еден од првите математичари во [[Европа]] во тоа време. Ојлер бил близок пријател со неговите синови Даниел и Николас. Во [[1727]] година се преселил во [[Петроград]] каде што се вклучил во Академијата на науки во [[1733]]. == Животопис == Леонард Ојлер е роден во [[Базел]], [[Швајцарија]], како син на Паул Ојлер, свештеник во реформистичката црква, и на Маргарет Брукер, ќерка на свештеник. Имал две помлади сестри, Ана Марија и Марија Магдалена. Набрзо по раѓањето на Леонард, Ојлерови се преселиле од Базел во градот [[Рихен]], каде што Ојлер го поминал најголем дел од своето детство. Паул Ојлер бил пријател на [[Јохан Бернули|Бернулиевото]] семејство, кој тогаш се сметал за [[Европа|европски]] водечки [[математичар]], кој веројатно најмногу влијаел на младиот Леонард. Ојлеровите први значајни школувања започнале во Базел, каде што бил испратен да живее со својата баба од мајка. На возраст од тринаесет години, Ојлер дипломирал на Универзитетот на Базел и во [[1723]] година се здобил со дипломата магистер по [[филозофија]] за тезата „Споредба на филозофиите на [[Декарт]] и [[Њутн]]“. Во тоа време следел постојани саботни часови од Јохан Бернули, кој набрзо открил дека неговиот ученик поседува неверојатен талент за математика.<ref name="childhood">{{наведена книга |last= James |first= Ioan |title= Remarkable Mathematicians: From Euler to von Neumann |publisher= Cambridge |date= 2002|pages=2 |id= ISBN 0-521-52094-0}}</ref> Ојлер во тоа време студирал [[теологија]], [[Грчки јазик|грчки]] и [[Хебрејски јазик|хебрејски]] по наговор на неговиот татко, со цел да стане свештеник, но Јохан Бернули го убедил Паул Ојлер дека судбината на неговиот син е да стане математичар. Во [[1726]] година, Ојлер ја завршил својата докторска теза со наслов ''De Sono''<ref>{{PDFlink|[http://www.17centurymaths.com/contents/euler/e002tr.pdf Превод на Ојлеровата диплома на англиски од Ијан Брус]|232&nbsp;[[Кибибајт|KiB]]}}</ref> и во [[1727]] година се пријавил на натпреварот на Париската академија, каде што проблемот таа година бил да се најде најпогодниот начин да се сместат јарболите на брод. На натпреварот, Ојлер го освоил второто место, зад [[Пјер Бугер]], познат како „таткото на морнарската архитектурата“. Ојлер веднаш потоа ја освоил оваа долго посакувана годишна награда, која ја добивал уште 12 пати подоцна во неговата кариера.<ref name="prize">{{наведено списание| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 156}}</ref> [[Податотека:Leonhard Euler.jpg|мини|десно|130п|Леонард Ојлер]] == Творештво == Ојлер се смета за ненадминат математичар на [[XVIII век]] и еден од најдобрите на сите времиња. Тој е, исто така, еден од најпродуктивните математичари: неговите собрани дела исполнуваат 60-80 четвороделни тома. Има направено многу важни откритија во различни полиња, како што се: [[калкулус]] и графичка теорија. Исто така, тој е творец на најголемиот дел од модерната математичка терминологија и нотација, особено во делот на [[математичка анализа|математичката анализа]], како на пример, нотацијата за [[математичка функција]].<ref name="function">{{наведена книга| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All| year = 1999| publisher=The Mathematical Association of America | pages = 17}}</ref> Исто така, Ојлер е познат и по својата работа во областа на [[механика]]та, [[оптика]]та и [[астрономија]]та. === Придонеси за математиката === Ојлер работел на скоро сите области во [[математика]]та: [[геометрија]], [[калкулус]], [[тригонометрија]], [[алгебра]], теорија за броевите, како и во [[физика]]та, месечевата теорија и други области од физиката. Меѓу математичарите, единствено Унгарецот [[Пал Ердеш]], математичар на [[XX век]], бил слично продуктивен како Ојлер. === Математичка нотација === [[Податотека:Pm1234-Euler1755.png|мини|десно|Ојлеровата нотација е многу блиска на современата. Извадок од ''Диференцијално сметање'', објавено во [[1755]] година]] Ојлер претставил и популаризирал неколку нотациони конвенции низ многубројни негови распространети учебници. Најважно од сè е објавувањето на концептот на [[функција]]та,<ref name="function" /> т.е. тој бил првиот кој напишал <code>f(x)</code>, каде што f е функција на аргументот x. Тој, исто така, ја претставил модерната нотација на [[Тригонометрија|тригонометриските функции]], буквата e како база на природен [[логаритам]] (денес познат и како Ојлеров број), грчката буква Σ (сигма) за сумирање и буквата i како [[имагинарна единица]].<ref name=Boyer>{{наведена книга|title = A History of Mathematics|last= Boyer|first=Carl B|author2= Uta C. Merzbach|publisher= [[John Wiley & Sons]]|id= ISBN 0-471-54397-7|pages = 439–445}}</ref> Употребата на грчката буква π ≈ 3,14159 (пи) која го изразува односот на должината на кружницата со нејзиниот пречник, исто така, била популаризирана од Ојлер, иако не потекнува од неговото творештво.<ref name="pi">{{Наведена мрежна страница| url = http://www.stephenwolfram.com/publications/talks/mathml/mathml2.html| title = Mathematical Notation: Past and Future|access-date= 14 August 2006| last = Wolfram| first = Stephen}}</ref> === Математичка анализа === Во [[XVIII век]], математичките истражувања се темелеле на достигнувањата во областа на [[Математичка анализа|анализата]], а членовите на семејството Бернули, кои биле блиски пријатели на семејството Ојлер биле заслужни за голем број откритија во ова поле. Благодарение на нивното влијание, Ојлер се фокусирал на изучување на математичката анализа. Иако некои негови [[доказ]]и според современите стандарди не биле прифатливи,<ref name="bazel">-{Gerhard Wanner, Ernst Harrier}-, -{''Analysis by its history''}-, -{Springer}-, [[2005]], стр. 62</ref> неговите идеи биле основа за многу понатамошни достигнувања. Ојлер е познат по големиот придонес во областа на [[степенов ред|степеновите редови]], прикажувањето на [[Функција (математика)|функција]] во облик на збир на бесконечно многу собироци, како што е: :<math>e^x = \sum_{n=0}^\infty {x^n \over n!} = \lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{0!} + \frac{x}{1!} + \frac{x^2}{2!} + \cdots + \frac{x^n}{n!}\right)</math> и нивната честа употреба. Значајно Ојелрово откритие е и развојот на бројот [[Број е|''e'']] и [[Инверзна функција|инверзната]] [[Тангенс|тангенсна функција]] во степеновиот ред. Неговата слободна употреба на степновите редови му овозможила да го реши познатиот [[Базелски проблем]] во [[1735]] година:<ref name="bazel"/> :<math>\lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \cdots + \frac{1}{n^2}\right) = \frac{\pi ^2}{6}.</math> [[Податотека:Euler's formula.svg|мини|180п|[[Геометрија|Геометриска]] интерпретација на [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]]]] Ојлер ја вовел и употребата на [[Експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] и [[Логаритам|логаритмите]] во аналитилчките докази. Тој открил начин како да се изразат различни логаритамски функции со помош на степеновите редови и успешни ги дефинирал логаритмите од бегативните и [[комплексен број|комплексни броеви]], со што го проширил доменот на математичката примена на логаритмите.<ref name="Boyer"/> Тој, исто така, ја дефинирал и [[експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] за [[комплексни броеви|комплексните броеви]] и ја открил нејзината поврзаност со [[тригонометриска функција|тригонометриските функции]]. За произволен [[реален број]] [[фи (буква)|φ]], според [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]] важи еднаквоста :<math>e^{i\varphi} = \cos \varphi + i\sin \varphi.\,</math> Во случај кога <math>\varphi = \pi</math>, настанатата формула е позната како [[Ојлеров идентитет]], :<math>e^{i \pi} +1 = 0 \ </math> Оваа формула во книгата на [[Ричард Фајнман]] е наречена „најзначајна математичка формула“, бидејќи во еден израз со користење на операциите собирање, множење и степенување, наведени се 5 значајни константи: 0, 1, ''e'', ''i'' и π.<ref name="Feynman">-{Richard Feynman}-, -{''The Feynman Lectures on Physics: Volume I''}-, 1970, глава 22: Алгебра</ref> Читателите на математичкото списание ''Математикал Интелиџенсер'' (''Mathematical Intelligencer'') во [[1988]] година, овој идентитет го прогласиле за ''најубавата математичка формула на сите времиња''.<ref name=MathInt>-{David Wells}-, -{''Are these the most beautiful?''}-, -{Mathematical Intelligencer}-, [[1990]], бр. 12, стр. 37-41<br /> -{David Wells}-, -{''Which is the most beautiful?''}-, -{Mathematical Intelligencer}-, 1988, бр. 10, стр. 30-31<br /> Видете уште: {{Наведена мрежна страница |url=http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html |title=''The Mathematical Tourist'' |author=Ivars Peterson |publisher= |accessdate=19 јуни 2008 |archive-date=2007-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070519014323/http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html |url-status=dead }}</ref> Интересно е дека меѓу првопласираните формули на тоа гласање се нашле три кои ги открил Ојлер.<ref name=MathInt/> Меѓу останатото, Ојлер ја разработил и теоријата на [[трансцендентална функција]], воведувајќи ја [[гама-функција]]та и нови методи за решавање на степените. Откривајќи начин за пресмнетка на определен [[интеграл]] со комплексни граници, тој го навестил развојот на [[Комплексна анализа|комплексната анализа]]. Тој работел на полето на [[Функционална анализа|функционалната анализа]] и ја дал познатата [[Ојлер-Лагранжова формула]]. Ојлер бил првиот математичар кој користел аналитички методи за решавање на проблемите од [[Теорија на броеви|теоријата на броеви]]. На тој начин, тој соединил две различни математички гранки и вовел нова област во истражувањето - [[аналитичка теорија на броеви]].Во процесот на воведување на новото поле, Ојлер ги создал теориите на [[хипергеометриски ред]]овиа, [[Хиперболична функција|хиперболична тригонометриска функција]] и аналитичката теорија на [[Генерализирано верижноп отстапување|верижните отстапувања]]. Ојлер докажал дека има бесконечно многу [[Прост број|прости броеви]], користејќи ја дивергентноста на [[хармониски редови|хармониските редови]] и употребувајќи аналитички методи за да дојде до одредени сознанија за начинот на кој простите броеви се распоредени во групата на природните броеви. Ојлеровите придонеси на ова поле овозможиле да се открие [[теорема за прости броеви|теоремата за прости броеви]].<ref name="analiza">-{William Dunham}-, -{''Euler: The Master of Us All''}-, -{The Mathematical Association of America}-, [[1999]], глава 3-4</ref> === Теорија на броеви === Ојлеровиот интерес за [[Теорија на броеви|теоријата на броеви]] го поттикнал [[Кристијан Голдбах]], негов пријател од Петроградската академија. Доста негови работи на ова поле биле засновани на делата на [[Пјер де Ферма]]. Ојлер развил некои негови идеи и утврдил неколку [[хипотеза|хипотези]]. Ојлер ја поврзал природата на простите броеви со идејата на математичката анализа. Тој дошол до доказот дека сумата на реципрочната вредност на простите броеви дивергира, при што е откриена врска меѓу [[Бернхард Риман|Римановата]] [[Риманова зета-функција|зета-функција]] и простите броеви, денес позната како Ојлерова формула за Римановата зета-функција. Ојлер ги докажал [[Исак Њутн|Њутновите]] [[Њутнови идентитети|идентитети]], [[Мала Фермаова теорема|малата Фермаова теорема]], [[Фермаова теорема за збир на квадратите|Фермаовата теорема за збир на квадратите]] и дал значаен придонес во [[Лагранж]]овата [[Лагранжова теорема за четири квадрати|теорема за четири квадратиа]]. Покрај тоа, тој тој ја вовел [[Ојлерова фи функција|функција]] φ(''n''), која го дава бројот на сите позитивни цели броеви помали од цел број ''n'', кои со него се [[заемно прости броеви|заемно прости]]. Со користењето на особините на оваа функција, Ојлер ја воопштил малата Фермаова теорема, а тој резултат денес е познат како [[Ојлерова теорема]]. Тој дал значаен придонес и во разбирањето на [[Совршен број|совршените броеви]], кои ги фасцинирале математичарите уште од времето на [[Евклид]], направил очигледен напредок во формулирањето на [[Теорема за прости броеви|торемата за прости броеви]] и ја поставил хипотезата која подоцна е докажана како закон на квадратни реипротитети. Денес, тие концепти се сметаат за основни за теоремата за теорија на броеви, а Ојлер со своите идеи укажал на патот по кој подоцна продолжил [[Карл Фридрих Гаус]].<ref name="numbertheory">{{наведена книга| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All | year = 1999| publisher=The Mathematical Association of America |department= 1,4}}</ref> До [[1772]] година, Ојлер докажал дека <math>2^{31}- 1 = 2147483647</math> е ([[Мерсенов број|Мерсенов]]) прост број. Тоа бил најголемиот пресметан прост број сѐ [[1867]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://primes.utm.edu/notes/by_year.html |title=''The largest known prime by year: A Brief History'' |author=Chris Caldwell|publisher= |accessdate=20 јуни 2008}}</ref> === Теорија на графови === {{Главна|Кенигсбершки мостови}} [[Податотека:Konigsberg bridges.png|рамка|десно|Географска карта на [[Калининград|Кенигсберг]] од Ојлерово време, која која прикажува вистински распоред на седум [[мост]]ови со нагласување на текот на реката [[Прегола (река)|Прегел]] и самите мостови.]] Во [[1736]] година, Ојлер го решил проблемот познат како ''Седум мостови на Кенигсберг''.<ref name="mostovi">-{Gerald Alexanderson}-, -{''Euler and Königsberg's bridges: a historical view''}-, -{Bulletin of the American Mathematical Society}-, јули [[2006]], бр. 43, стр. 567</ref> Главниот град на [[Прусија]], [[Калининград|Кенигсберг]], денес [[Калининград]] се наоѓал на реката [[Прегола (река)|Прегел]] и на негова територија се наоѓале и два големи речни острова, кои биле поврзани со остатокот од градот и меѓусебно со помош на седум [[мост]]ови. Се поставувало прашањето дали е можно да се појде од една точка и да се врати на неа, така што секој мост да се помине точно еднаш. Тоа, според дадените услови не е можно, што значи дека Ојлеровиот пат не постои. Ова решение се смета за прва теорема на [[Теорија на графови|теоријата на графови]], односно теоријата на планарни графови.<ref name="mostovi"/> Формулата, која ги поврзува бројот на темиња (''V''), рабови (''E'') и страни (''F'') на испакнат [[полиедар]], <math>V-E+F=2</math>, исто така, е заслуга на Ојлер.<ref>-{Peter R. Cromwell}-, -{''Polyhedra''}-, -{Cambridge University Press}-, [[Кембриџ]], [[1997]] стр. 189-190</ref> Константата, која се јавува во наведената формула е позната како Ојлерова одлика на графовите или било кој друг објект и е во блиска врска со неговиот [[Род (математика)|род]].<ref>-{Alan Gibbons}-, -{''Algorithmic Graph Theory''}-, -{Cambridge University Press}-, [[Кембриџ]], [[1985]], стр. 72</ref> Изучувањето и генерализацијата на наведените формули кои ги истражувале и [[Огистен Луј Коши|Коши]]<ref name="Kosi">-{A.L. Cauchy}-, -{''Recherche sur les polyèdres—premier mémoire''}-, -{Journal de l'Ecole Polytechnique}-, [[1813]], бр. 9, стр. 66-86</ref> и [[Симон Антоан Жан Л'Улије|Л'Улије]],<ref name="Lhuillier">-{S.A.J. L'Huillier}-, -{''Mémoire sur la polyèdrométrie''}-, -{Annales de Mathématiques}-, 1861, бр. 3, стр. 169-189</ref> биле основа на [[топологија]]та. === Аналитичка геометрија === Ојлеровиот придонес во [[Аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] се состои во формулација на равенства кои опишуваат [[конус]], [[цилиндар]] и различни вртежни површини. Пред тоа, тој докажал дека најкраткото растојание меѓу две точки на искривена површина се претвора во [[отсечка]], доколку таа површина се претстави на [[рамнина]]. Ојлер бил првиот математичар којшто ги проучувал сите криви заедно и темелно се занимавал со трансценденталната функција (на пр. [[синусоида]]та). Ојлер напишал книга за поделбата на кривите и површините. Во ''Вовед во анализата на бесконечно величини'' се наоѓа комплетна и исцрпна дискусија за [[Поларен координатен систем|поларните координати]], кои се дадени во современ облик. Тој докажал и неколку теореми во општата геометрија, меѓу кои и тврдењето дека [[тежиште]]то, [[ортоцентар]]от и центарот на опишаната [[кружница]] во [[триаголник]] секогаш и припаѓаат на една иста [[права (линија)|права]]. Во негова чест, таа права е наречена [[Ојлерова права]]. === Применета математика === Некои од Ојлеровите значајни достигувања ги вклучуваат: решавањето на [[реални проблеми|реалните проблеми]] со примена на аналитички методи и опишување на многубројната примена на [[Бернулиеви бројеви|Бернулиевите броеви]], [[Фуриеов ред|Фуриеовите редови]], [[Венов дијаграм|Веновите дијаграми]], [[Ојлерови бројеви|Ојлеровите броеви]], константите[[Број е|e]] и [[Пи|π]], [[Верижно расложување|верижните разложувања]] и [[интеграл]]ите. Тој направил целина од [[Готфрид Вилхелм Лајбниц|Лајбницовото]] [[диференцијално сметање]] и [[Исак Њутн|Њутновите]] [[методи на флуксија]] и измислил начин со кој била многу полесна примената на методите на анализата во решавањето на физичките проблеми. Ојлер направил и големи чекори во зголемувањето на [[Бројчена апроксимација|бројчената апроксимација]] на интегралите, така што ја вовел и употребил [[Ојлерова апроксимација|Ојлеровата апроксимација]]. Меѓу најзначајните методи се [[Ојлерова метода|Ојлеровата метода]] и [[Ојлер-Маклоренова формула|Ојлер-Малореновата формула]]. Најпосле, тој ја олеснил употребата на [[диференцијална равенка|диференцијалните равенки]], водени од т.н. [[Ојлер-Маскерониева константа]]: :<math>\gamma = \lim_{n \rightarrow \infty } \left( 1+ \frac{1}{2} + \frac{1}{3} + \frac{1}{4} + \cdots + \frac{1}{n} - \ln(n) \right).</math> Зборовите на [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] за Ојлер се следниве: {{цитатник|''Читајте го Ојлер, читајте го Ојлер, тој е наш заеднички учител.''<ref>name=strojk</ref>}} === Физика и астрономија === Ојлер помогнал во развивањето на [[Ојлер-Бернулиева равенка за гредата|Ојлер-Бернулиевата равенка за гредата]], која станала срж на инженерството. Покрај успешната примена на аналитичките алатки за проблемите во класичната математика, Ојлер, исто така, ги применувал овие техники за проблемите со небесни тела. Низ текот на неговата кариера, неговата работа во [[астрономија]]та била забележана од неколку луѓе од Париската академија. Неговите достигнувања вклучуваат дефинирање на орбитите на [[Комета|кометите]] и други небесни тела со огромна точност, а разбирајќи ја природата на кометите, тој ја пресметал паралаксата на [[Сонце]]то. Неговите пресметки, исто така, придонеле за развивање на точни табели за [[географска должина]].<ref>Youschkevitch, A P; Biography in ''Dictionary of Scientific Biography'' (New York 1970–1990).</ref> Покрај тоа, Ојлер направил важни придонеси и во [[оптика]]та. Не се согласувал со [[Њутн]]овата корпускуларна теорија за светлината во ''Opticks'' (Оптика), каде што тоа била главната идеја. Неговата работа од [[1740]] година во врска со оптиката помогнала за тоа теоријата на бранот на светлината предложена од [[Кристијан Хајгенс]], да стане доминантен начин на размислување, сѐ до развивањето на [[Квантна теорија на светлината|квантната теорија на светлината]].<ref name="optics">{{наведено списание | author = Home, R.W. | year = 1988 | title = Leonhard Euler's 'Anti-Newtonian' Theory of Light | journal = Annals of Science | volume = 45 | issue = 5 | pages = 521–533}}</ref> == Лична филозофија и религиозни верувања == Ојлер и неговиот пријател [[Даниел Бернули]] биле противници на [[Лајбниц]]овиот [[монизам]] и филозофијата на [[Кристијан Волф]]. Ојлер инсистирал дека знаењето е пронајдено во оној дел на основата на прецизните квантитативни права, нешто што монизмот и науката на Волф не можеле да го направат. Ојлеровите потпирања на [[религија]]та можеби, исто така, придонеле за неговата одбивност кон доктрината. Тој отишол толку далеку, што идеите на Волф да ги нарекувал „пагански и атеистички“.<ref name="wolff">{{наведено списание| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 153–154}}</ref> Повеќето што се знае за религиските верувања на Ојлер е извлечено од писмата до една германска принцеза и неговата претходна работа ''Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister'' (Одбрана на божественото откровение против критиките на слободните мислители). Овие дела го претставуваат Ојлер како чесен [[христијанин]] со големи познавања од [[Библија|та]].<ref name="theology">{{наведено списание| last = Euler| first = Leonhard | editor = Orell-Fussli| year = 1960| title = Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister| journal = Leonhardi Euleri Opera Omnia (series 3)| volume = 12 }}</ref> Во тој поглед, постои позната анегдота, инспирирана од аргументите на Ојлер во секуларната битка на [[филозофија]]та и религијата, која била одржана за време на Ојлеровото второ исклучување од академијата Св. Петербург: :[[Франција|Францускиот]] филозоф [[Дени Дидро]] бил во посета на [[Русија]] на покана од царицата Катарина. Но, таа била известена дека аргументите за [[атеизам]] на филозофот влијаат на некои членови од судот, па така го замолила Ојлер да му се спротивстави на Французинот. Дидро подоцна бил известен дека еден образован математичар пронашол доказ за постоењето на [[Бог]] и се сложил да го види доказот. Ојлер се појавил пред самиот Дидро и со тон на огромна убедливост објавил: „Господине, оттука Бог постои“. Дидро, за кој целата математика била глупост, стоел глувонемо додека звуците на кикотење се наслушнувале од судот. Засрамен, побарал да ја напушти [[Русија]], барање коешто великодушно го одобрила царицата. Колку и да е забавна оваа анегдота, во секој случај таа е лажна, поради тоа што Дидро бил многу способен математичар, кој подоцна објавил расправа на темата претходно дискутирана со Ојлер. === Дела === [[Податотека:Methodus inveniendi - Leonhard Euler - 1744.jpg|мини|180п|Насловна страница на Ојлеровото дело''Methodus inveniendi lineas curvas'' ([[1744]])]] {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Година !! Дело |- | [[1736]] || ''Mechanica'' |- | [[1739]] || ''Tentamen novae theoriae musica'' |- | [[1744]] || ''Methodus inveniendi lineas curvas'' |- | [[1748]] || ''Introduction to Analysis of the Infinite'' |- | [[1755]] || ''Institutiones calculi differentialis'' |- | [[1756]] || ''Theoria motus corporum solidorum'' |} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{wikisource author|Leonhard Euler}} {{wikiquote|Leonhard Euler}} {{commons|Leonhard Euler}} * [http://www.britannica.com/eb/article-9033216/Leonhard-Euler Статија на Енциклопедија Британика] * [http://www.eulerarchive.org/ Архива за Ојлер] * [http://www.leonhard-euler.ch/ Ојлеров комитет на Швајцарската Академија на Науките] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110520092329/http://www.leonhard-euler.ch/ |date=2011-05-20 }} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/References/Euler.html Наводи за Леонард Ојлер] * [http://www.euler-2007.ch/en/index.htm Тристагодишнина на Ојлер, 2007] * [http://www.eulersociety.org/ Ојлеровото општество] * [http://www.pdmi.ras.ru/EIMI/2007/AG/ Ојлеров конгрес 2007]—Петроград, Русија * [http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 „''Euler - 300th anniversary lecture“''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081227054759/http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 |date=2008-12-27 }}, од Робин Вилсон на колеџот Грешам, 9 мај 2007 (достапна за симнување како видео или аудио податотеки) * [http://www.projecteuler.net Проект Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210602232829/https://projecteuler.net/ |date=2021-06-02 }} * [http://www.math.dartmouth.edu/~euler/historica/family-tree.html Семејно дрво на Ојлерови] * [http://tiger.towson.edu/~gstiff1/eulerbio.htm Биографија на Леонард Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080206092050/http://tiger.towson.edu/~gstiff1/eulerbio.htm |date=2008-02-06 }} * [http://mathsforeurope.digibel.be/Euler.html#6.%20Other%20work%20from%20Euler Биографија на Леонард Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080110084503/http://mathsforeurope.digibel.be/Euler.html#6.%20Other%20work%20from%20Euler |date=2008-01-10 }} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ојлер, Леонард}} [[Категорија:Швајцарски математичари]] [[Категорија:Швајцарски физичари]] [[Категорија:Писатели од 18 век]] [[Категорија:Математичари од 18 век]] [[Категорија:Швајцарски христијани]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Редовни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Членови на Торинската академија на науките]] [[Категорија:Починати во Санкт Петербург]] szlu0kyfmn17ued5s76ccszwb3uyvfb 5532706 5532374 2026-04-01T09:04:50Z Bjankuloski06 332 5532706 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за научник |name = Леонард Ојлер{{малзак|Leonhard Euler}} |box_width = 300п |image = Leonhard Euler 2.jpg |image_width = 200п |caption = |birth_date = {{роден на|15|април|1707}} |birth_place = {{роден во|Базел}}, [[Швајцарија]] |death_date = {{починал на|18|септември|1783}}) |death_place = {{починал во|Санкт Петербур}}, [[Руска Империја|Русија]] |residence = [[Прусија]]<br />[[Русија]]<br />[[Швајцарија]] |citizenship = |nationality = [[Швајцарија|Швајцарец]] |ethnicity = |field = [[Математичар]] и [[физичар]] |work_institutions = [[Руска Академија на Науките|Царска Руска Академија на Науките]]<br /> [[Пруска Академија на Науките|Берлинска Академија]] |alma_mater = [[Базелски универзитет]] |doctoral_advisor = [[Јохан Бернули]] |doctoral_students = [[Јохан Фридрих Хенерт|Јохан Хенерт]]<br />[[Жозеф Лагранж]] |known_for = [[е (математичка константа)|Ојлеров број]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |prizes = |religion = [[Калвинизам|Калвинист]]<ref>{{наведена книга|title=Scientists of Faith|author=Dan Graves|location=Grand Rapids, MI|year=1996|publisher=Kregel Resources|pages=85–86}}</ref> |footnotes = |signature = Euler signature.jpg }} '''Леонард Паул Ојлер''' ([[Германски јазик|германски]]: ''Leonhard Paul Euler''; [[15 април]] [[1707]] — [[18 септември]] [[1783]]) — [[Швајцарија|швајцарски]] [[математичар]] и [[физичар]], еден од пронаоѓачите на чистата [[математика]]. Не само што открил и докажал важни теореми во предметите како [[геометрија]], [[калкулус]], [[механика]] и теоријата на броеви, туку и развил методи за решавање на проблеми во набљудувачката [[астрономија]] и демонстрирал практична примена на математиката во [[технологија]]та и во секојдневниот живот. Основите на математиката, Ојлер ги изучил од [[Јохан Бернули]], еден од првите математичари во [[Европа]] во тоа време. Ојлер бил близок пријател со неговите синови Даниел и Николас. Во [[1727]] година се преселил во [[Петроград]] каде што се вклучил во Академијата на науки во [[1733]]. == Животопис == Леонард Ојлер е роден во [[Базел]], [[Швајцарија]], како син на Паул Ојлер, свештеник во реформистичката црква, и на Маргарет Брукер, ќерка на свештеник. Имал две помлади сестри, Ана Марија и Марија Магдалена. Набрзо по раѓањето на Леонард, Ојлерови се преселиле од Базел во градот [[Рихен]], каде што Ојлер го поминал најголем дел од своето детство. Паул Ојлер бил пријател на [[Јохан Бернули|Бернулиевото]] семејство, кој тогаш се сметал за [[Европа|европски]] водечки [[математичар]], кој веројатно најмногу влијаел на младиот Леонард. Ојлеровите први значајни школувања започнале во Базел, каде што бил испратен да живее со својата баба од мајка. На возраст од тринаесет години, Ојлер дипломирал на Универзитетот на Базел и во [[1723]] година се здобил со дипломата магистер по [[филозофија]] за тезата „Споредба на филозофиите на [[Декарт]] и [[Њутн]]“. Во тоа време следел постојани саботни часови од Јохан Бернули, кој набрзо открил дека неговиот ученик поседува неверојатен талент за математика.<ref name="childhood">{{наведена книга |last= James |first= Ioan |title= Remarkable Mathematicians: From Euler to von Neumann |publisher= Cambridge |date= 2002|pages=2 |id= ISBN 0-521-52094-0}}</ref> Ојлер во тоа време студирал [[теологија]], [[Грчки јазик|грчки]] и [[Хебрејски јазик|хебрејски]] по наговор на неговиот татко, со цел да стане свештеник, но Јохан Бернули го убедил Паул Ојлер дека судбината на неговиот син е да стане математичар. Во [[1726]] година, Ојлер ја завршил својата докторска теза со наслов ''De Sono''<ref>{{PDFlink|[http://www.17centurymaths.com/contents/euler/e002tr.pdf Превод на Ојлеровата диплома на англиски од Ијан Брус]|232&nbsp;[[Кибибајт|KiB]]}}</ref> и во [[1727]] година се пријавил на натпреварот на Париската академија, каде што проблемот таа година бил да се најде најпогодниот начин да се сместат јарболите на брод. На натпреварот, Ојлер го освоил второто место, зад [[Пјер Бугер]], познат како „таткото на морнарската архитектурата“. Ојлер веднаш потоа ја освоил оваа долго посакувана годишна награда, која ја добивал уште 12 пати подоцна во неговата кариера.<ref name="prize">{{наведено списание| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 156}}</ref> [[Податотека:Leonhard Euler.jpg|мини|десно|130п|Леонард Ојлер]] == Творештво == Ојлер се смета за ненадминат математичар на [[XVIII век]] и еден од најдобрите на сите времиња. Тој е, исто така, еден од најпродуктивните математичари: неговите собрани дела исполнуваат 60-80 четвороделни тома. Има направено многу важни откритија во различни полиња, како што се: [[калкулус]] и графичка теорија. Исто така, тој е творец на најголемиот дел од модерната математичка терминологија и нотација, особено во делот на [[математичка анализа|математичката анализа]], како на пример, нотацијата за [[математичка функција]].<ref name="function">{{наведена книга| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All| year = 1999| publisher=The Mathematical Association of America | pages = 17}}</ref> Исто така, Ојлер е познат и по својата работа во областа на [[механика]]та, [[оптика]]та и [[астрономија]]та. === Придонеси за математиката === Ојлер работел на скоро сите области во [[математика]]та: [[геометрија]], [[калкулус]], [[тригонометрија]], [[алгебра]], теорија за броевите, како и во [[физика]]та, месечевата теорија и други области од физиката. Меѓу математичарите, единствено Унгарецот [[Пал Ердеш]], математичар на [[XX век]], бил слично продуктивен како Ојлер. === Математичка нотација === [[Податотека:Pm1234-Euler1755.png|мини|десно|Ојлеровата нотација е многу блиска на современата. Извадок од ''Диференцијално сметање'', објавено во [[1755]] година]] Ојлер претставил и популаризирал неколку нотациони конвенции низ многубројни негови распространети учебници. Најважно од сè е објавувањето на концептот на [[функција]]та,<ref name="function" /> т.е. тој бил првиот кој напишал <code>f(x)</code>, каде што f е функција на аргументот x. Тој, исто така, ја претставил модерната нотација на [[Тригонометрија|тригонометриските функции]], буквата e како база на природен [[логаритам]] (денес познат и како Ојлеров број), грчката буква Σ (сигма) за сумирање и буквата i како [[имагинарна единица]].<ref name=Boyer>{{наведена книга|title = A History of Mathematics|last= Boyer|first=Carl B|author2= Uta C. Merzbach|publisher= [[John Wiley & Sons]]|id= ISBN 0-471-54397-7|pages = 439–445}}</ref> Употребата на грчката буква π ≈ 3,14159 (пи) која го изразува односот на должината на кружницата со нејзиниот пречник, исто така, била популаризирана од Ојлер, иако не потекнува од неговото творештво.<ref name="pi">{{Наведена мрежна страница| url = http://www.stephenwolfram.com/publications/talks/mathml/mathml2.html| title = Mathematical Notation: Past and Future|access-date= 14 August 2006| last = Wolfram| first = Stephen}}</ref> === Математичка анализа === Во [[XVIII век]], математичките истражувања се темелеле на достигнувањата во областа на [[Математичка анализа|анализата]], а членовите на семејството Бернули, кои биле блиски пријатели на семејството Ојлер биле заслужни за голем број откритија во ова поле. Благодарение на нивното влијание, Ојлер се фокусирал на изучување на математичката анализа. Иако некои негови [[доказ]]и според современите стандарди не биле прифатливи,<ref name="bazel">-{Gerhard Wanner, Ernst Harrier}-, -{''Analysis by its history''}-, -{Springer}-, [[2005]], стр. 62</ref> неговите идеи биле основа за многу понатамошни достигнувања. Ојлер е познат по големиот придонес во областа на [[степенов ред|степеновите редови]], прикажувањето на [[Функција (математика)|функција]] во облик на збир на бесконечно многу собироци, како што е: :<math>e^x = \sum_{n=0}^\infty {x^n \over n!} = \lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{0!} + \frac{x}{1!} + \frac{x^2}{2!} + \cdots + \frac{x^n}{n!}\right)</math> и нивната честа употреба. Значајно Ојелрово откритие е и развојот на бројот [[Број е|''e'']] и [[Инверзна функција|инверзната]] [[Тангенс|тангенсна функција]] во степеновиот ред. Неговата слободна употреба на степновите редови му овозможила да го реши познатиот [[Базелски проблем]] во [[1735]] година:<ref name="bazel"/> :<math>\lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \cdots + \frac{1}{n^2}\right) = \frac{\pi ^2}{6}.</math> [[Податотека:Euler's formula.svg|мини|180п|[[Геометрија|Геометриска]] интерпретација на [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]]]] Ојлер ја вовел и употребата на [[Експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] и [[Логаритам|логаритмите]] во аналитилчките докази. Тој открил начин како да се изразат различни логаритамски функции со помош на степеновите редови и успешни ги дефинирал логаритмите од бегативните и [[комплексен број|комплексни броеви]], со што го проширил доменот на математичката примена на логаритмите.<ref name="Boyer"/> Тој, исто така, ја дефинирал и [[експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] за [[комплексни броеви|комплексните броеви]] и ја открил нејзината поврзаност со [[тригонометриска функција|тригонометриските функции]]. За произволен [[реален број]] [[фи (буква)|φ]], според [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]] важи еднаквоста :<math>e^{i\varphi} = \cos \varphi + i\sin \varphi.\,</math> Во случај кога <math>\varphi = \pi</math>, настанатата формула е позната како [[Ојлеров идентитет]], :<math>e^{i \pi} +1 = 0 \ </math> Оваа формула во книгата на [[Ричард Фајнман]] е наречена „најзначајна математичка формула“, бидејќи во еден израз со користење на операциите собирање, множење и степенување, наведени се 5 значајни константи: 0, 1, ''e'', ''i'' и π.<ref name="Feynman">-{Richard Feynman}-, -{''The Feynman Lectures on Physics: Volume I''}-, 1970, глава 22: Алгебра</ref> Читателите на математичкото списание ''Математикал Интелиџенсер'' (''Mathematical Intelligencer'') во [[1988]] година, овој идентитет го прогласиле за ''најубавата математичка формула на сите времиња''.<ref name=MathInt>-{David Wells}-, -{''Are these the most beautiful?''}-, -{Mathematical Intelligencer}-, [[1990]], бр. 12, стр. 37-41<br /> -{David Wells}-, -{''Which is the most beautiful?''}-, -{Mathematical Intelligencer}-, 1988, бр. 10, стр. 30-31<br /> Видете уште: {{Наведена мрежна страница |url=http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html |title=''The Mathematical Tourist'' |author=Ivars Peterson |publisher= |accessdate=19 јуни 2008 |archive-date=2007-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070519014323/http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html |url-status=dead }}</ref> Интересно е дека меѓу првопласираните формули на тоа гласање се нашле три кои ги открил Ојлер.<ref name=MathInt/> Меѓу останатото, Ојлер ја разработил и теоријата на [[трансцендентална функција]], воведувајќи ја [[гама-функција]]та и нови методи за решавање на степените. Откривајќи начин за пресмнетка на определен [[интеграл]] со комплексни граници, тој го навестил развојот на [[Комплексна анализа|комплексната анализа]]. Тој работел на полето на [[Функционална анализа|функционалната анализа]] и ја дал познатата [[Ојлер-Лагранжова формула]]. Ојлер бил првиот математичар кој користел аналитички методи за решавање на проблемите од [[Теорија на броеви|теоријата на броеви]]. На тој начин, тој соединил две различни математички гранки и вовел нова област во истражувањето - [[аналитичка теорија на броеви]].Во процесот на воведување на новото поле, Ојлер ги создал теориите на [[хипергеометриски ред]]овиа, [[Хиперболична функција|хиперболична тригонометриска функција]] и аналитичката теорија на [[Генерализирано верижноп отстапување|верижните отстапувања]]. Ојлер докажал дека има бесконечно многу [[Прост број|прости броеви]], користејќи ја дивергентноста на [[хармониски редови|хармониските редови]] и употребувајќи аналитички методи за да дојде до одредени сознанија за начинот на кој простите броеви се распоредени во групата на природните броеви. Ојлеровите придонеси на ова поле овозможиле да се открие [[теорема за прости броеви|теоремата за прости броеви]].<ref name="analiza">-{William Dunham}-, -{''Euler: The Master of Us All''}-, -{The Mathematical Association of America}-, [[1999]], глава 3-4</ref> === Теорија на броеви === Ојлеровиот интерес за [[Теорија на броеви|теоријата на броеви]] го поттикнал [[Кристијан Голдбах]], негов пријател од Петроградската академија. Доста негови работи на ова поле биле засновани на делата на [[Пјер де Ферма]]. Ојлер развил некои негови идеи и утврдил неколку [[хипотеза|хипотези]]. Ојлер ја поврзал природата на простите броеви со идејата на математичката анализа. Тој дошол до доказот дека сумата на реципрочната вредност на простите броеви дивергира, при што е откриена врска меѓу [[Бернхард Риман|Римановата]] [[Риманова зета-функција|зета-функција]] и простите броеви, денес позната како Ојлерова формула за Римановата зета-функција. Ојлер ги докажал [[Исак Њутн|Њутновите]] [[Њутнови идентитети|идентитети]], [[Мала Фермаова теорема|малата Фермаова теорема]], [[Фермаова теорема за збир на квадратите|Фермаовата теорема за збир на квадратите]] и дал значаен придонес во [[Лагранж]]овата [[Лагранжова теорема за четири квадрати|теорема за четири квадратиа]]. Покрај тоа, тој тој ја вовел [[Ојлерова фи функција|функција]] φ(''n''), која го дава бројот на сите позитивни цели броеви помали од цел број ''n'', кои со него се [[заемно прости броеви|заемно прости]]. Со користењето на особините на оваа функција, Ојлер ја воопштил малата Фермаова теорема, а тој резултат денес е познат како [[Ојлерова теорема]]. Тој дал значаен придонес и во разбирањето на [[Совршен број|совршените броеви]], кои ги фасцинирале математичарите уште од времето на [[Евклид]], направил очигледен напредок во формулирањето на [[Теорема за прости броеви|торемата за прости броеви]] и ја поставил хипотезата која подоцна е докажана како закон на квадратни реипротитети. Денес, тие концепти се сметаат за основни за теоремата за теорија на броеви, а Ојлер со своите идеи укажал на патот по кој подоцна продолжил [[Карл Фридрих Гаус]].<ref name="numbertheory">{{наведена книга| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All | year = 1999| publisher=The Mathematical Association of America |department= 1,4}}</ref> До [[1772]] година, Ојлер докажал дека <math>2^{31}- 1 = 2147483647</math> е ([[Мерсенов број|Мерсенов]]) прост број. Тоа бил најголемиот пресметан прост број сѐ [[1867]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://primes.utm.edu/notes/by_year.html |title=''The largest known prime by year: A Brief History'' |author=Chris Caldwell|publisher= |accessdate=20 јуни 2008}}</ref> === Теорија на графови === {{Главна|Кенигсбершки мостови}} [[Податотека:Konigsberg bridges.png|рамка|десно|Географска карта на [[Калининград|Кенигсберг]] од Ојлерово време, која која прикажува вистински распоред на седум [[мост]]ови со нагласување на текот на реката [[Прегола (река)|Прегел]] и самите мостови.]] Во [[1736]] година, Ојлер го решил проблемот познат како ''Седум мостови на Кенигсберг''.<ref name="mostovi">-{Gerald Alexanderson}-, -{''Euler and Königsberg's bridges: a historical view''}-, -{Bulletin of the American Mathematical Society}-, јули [[2006]], бр. 43, стр. 567</ref> Главниот град на [[Прусија]], [[Калининград|Кенигсберг]], денес [[Калининград]] се наоѓал на реката [[Прегола (река)|Прегел]] и на негова територија се наоѓале и два големи речни острова, кои биле поврзани со остатокот од градот и меѓусебно со помош на седум [[мост]]ови. Се поставувало прашањето дали е можно да се појде од една точка и да се врати на неа, така што секој мост да се помине точно еднаш. Тоа, според дадените услови не е можно, што значи дека Ојлеровиот пат не постои. Ова решение се смета за прва теорема на [[Теорија на графови|теоријата на графови]], односно теоријата на планарни графови.<ref name="mostovi"/> Формулата, која ги поврзува бројот на темиња (''V''), рабови (''E'') и страни (''F'') на испакнат [[полиедар]], <math>V-E+F=2</math>, исто така, е заслуга на Ојлер.<ref>-{Peter R. Cromwell}-, -{''Polyhedra''}-, -{Cambridge University Press}-, [[Кембриџ]], [[1997]] стр. 189-190</ref> Константата, која се јавува во наведената формула е позната како Ојлерова одлика на графовите или било кој друг објект и е во блиска врска со неговиот [[Род (математика)|род]].<ref>-{Alan Gibbons}-, -{''Algorithmic Graph Theory''}-, -{Cambridge University Press}-, [[Кембриџ]], [[1985]], стр. 72</ref> Изучувањето и генерализацијата на наведените формули кои ги истражувале и [[Огистен Луј Коши|Коши]]<ref name="Kosi">-{A.L. Cauchy}-, -{''Recherche sur les polyèdres—premier mémoire''}-, -{Journal de l'Ecole Polytechnique}-, [[1813]], бр. 9, стр. 66-86</ref> и [[Симон Антоан Жан Л'Улије|Л'Улије]],<ref name="Lhuillier">-{S.A.J. L'Huillier}-, -{''Mémoire sur la polyèdrométrie''}-, -{Annales de Mathématiques}-, 1861, бр. 3, стр. 169-189</ref> биле основа на [[топологија]]та. === Аналитичка геометрија === Ојлеровиот придонес во [[Аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] се состои во формулација на равенства кои опишуваат [[конус]], [[цилиндар]] и различни вртежни површини. Пред тоа, тој докажал дека најкраткото растојание меѓу две точки на искривена површина се претвора во [[отсечка]], доколку таа површина се претстави на [[рамнина]]. Ојлер бил првиот математичар којшто ги проучувал сите криви заедно и темелно се занимавал со трансценденталната функција (на пр. [[синусоида]]та). Ојлер напишал книга за поделбата на кривите и површините. Во ''Вовед во анализата на бесконечно величини'' се наоѓа комплетна и исцрпна дискусија за [[Поларен координатен систем|поларните координати]], кои се дадени во современ облик. Тој докажал и неколку теореми во општата геометрија, меѓу кои и тврдењето дека [[тежиште]]то, [[ортоцентар]]от и центарот на опишаната [[кружница]] во [[триаголник]] секогаш и припаѓаат на една иста [[права (линија)|права]]. Во негова чест, таа права е наречена [[Ојлерова права]]. === Применета математика === Некои од Ојлеровите значајни достигувања ги вклучуваат: решавањето на [[реални проблеми|реалните проблеми]] со примена на аналитички методи и опишување на многубројната примена на [[Бернулиеви бројеви|Бернулиевите броеви]], [[Фурјеов ред|Фурјеовите редови]], [[Венов дијаграм|Веновите дијаграми]], [[Ојлерови бројеви|Ојлеровите броеви]], константите[[Број е|e]] и [[Пи|π]], [[Верижно расложување|верижните разложувања]] и [[интеграл]]ите. Тој направил целина од [[Готфрид Вилхелм Лајбниц|Лајбницовото]] [[диференцијално сметање]] и [[Исак Њутн|Њутновите]] [[методи на флуксија]] и измислил начин со кој била многу полесна примената на методите на анализата во решавањето на физичките проблеми. Ојлер направил и големи чекори во зголемувањето на [[Бројчена апроксимација|бројчената апроксимација]] на интегралите, така што ја вовел и употребил [[Ојлерова апроксимација|Ојлеровата апроксимација]]. Меѓу најзначајните методи се [[Ојлерова метода|Ојлеровата метода]] и [[Ојлер-Маклоренова формула|Ојлер-Малореновата формула]]. Најпосле, тој ја олеснил употребата на [[диференцијална равенка|диференцијалните равенки]], водени од т.н. [[Ојлер-Маскерониева константа]]: :<math>\gamma = \lim_{n \rightarrow \infty } \left( 1+ \frac{1}{2} + \frac{1}{3} + \frac{1}{4} + \cdots + \frac{1}{n} - \ln(n) \right).</math> Зборовите на [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] за Ојлер се следниве: {{цитатник|''Читајте го Ојлер, читајте го Ојлер, тој е наш заеднички учител.''<ref>name=strojk</ref>}} === Физика и астрономија === Ојлер помогнал во развивањето на [[Ојлер-Бернулиева равенка за гредата|Ојлер-Бернулиевата равенка за гредата]], која станала срж на инженерството. Покрај успешната примена на аналитичките алатки за проблемите во класичната математика, Ојлер, исто така, ги применувал овие техники за проблемите со небесни тела. Низ текот на неговата кариера, неговата работа во [[астрономија]]та била забележана од неколку луѓе од Париската академија. Неговите достигнувања вклучуваат дефинирање на орбитите на [[Комета|кометите]] и други небесни тела со огромна точност, а разбирајќи ја природата на кометите, тој ја пресметал паралаксата на [[Сонце]]то. Неговите пресметки, исто така, придонеле за развивање на точни табели за [[географска должина]].<ref>Youschkevitch, A P; Biography in ''Dictionary of Scientific Biography'' (New York 1970–1990).</ref> Покрај тоа, Ојлер направил важни придонеси и во [[оптика]]та. Не се согласувал со [[Њутн]]овата корпускуларна теорија за светлината во ''Opticks'' (Оптика), каде што тоа била главната идеја. Неговата работа од [[1740]] година во врска со оптиката помогнала за тоа теоријата на бранот на светлината предложена од [[Кристијан Хајгенс]], да стане доминантен начин на размислување, сѐ до развивањето на [[Квантна теорија на светлината|квантната теорија на светлината]].<ref name="optics">{{наведено списание | author = Home, R.W. | year = 1988 | title = Leonhard Euler's 'Anti-Newtonian' Theory of Light | journal = Annals of Science | volume = 45 | issue = 5 | pages = 521–533}}</ref> == Лична филозофија и религиозни верувања == Ојлер и неговиот пријател [[Даниел Бернули]] биле противници на [[Лајбниц]]овиот [[монизам]] и филозофијата на [[Кристијан Волф]]. Ојлер инсистирал дека знаењето е пронајдено во оној дел на основата на прецизните квантитативни права, нешто што монизмот и науката на Волф не можеле да го направат. Ојлеровите потпирања на [[религија]]та можеби, исто така, придонеле за неговата одбивност кон доктрината. Тој отишол толку далеку, што идеите на Волф да ги нарекувал „пагански и атеистички“.<ref name="wolff">{{наведено списание| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 153–154}}</ref> Повеќето што се знае за религиските верувања на Ојлер е извлечено од писмата до една германска принцеза и неговата претходна работа ''Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister'' (Одбрана на божественото откровение против критиките на слободните мислители). Овие дела го претставуваат Ојлер како чесен [[христијанин]] со големи познавања од [[Библија|та]].<ref name="theology">{{наведено списание| last = Euler| first = Leonhard | editor = Orell-Fussli| year = 1960| title = Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister| journal = Leonhardi Euleri Opera Omnia (series 3)| volume = 12 }}</ref> Во тој поглед, постои позната анегдота, инспирирана од аргументите на Ојлер во секуларната битка на [[филозофија]]та и религијата, која била одржана за време на Ојлеровото второ исклучување од академијата Св. Петербург: :[[Франција|Францускиот]] филозоф [[Дени Дидро]] бил во посета на [[Русија]] на покана од царицата Катарина. Но, таа била известена дека аргументите за [[атеизам]] на филозофот влијаат на некои членови од судот, па така го замолила Ојлер да му се спротивстави на Французинот. Дидро подоцна бил известен дека еден образован математичар пронашол доказ за постоењето на [[Бог]] и се сложил да го види доказот. Ојлер се појавил пред самиот Дидро и со тон на огромна убедливост објавил: „Господине, оттука Бог постои“. Дидро, за кој целата математика била глупост, стоел глувонемо додека звуците на кикотење се наслушнувале од судот. Засрамен, побарал да ја напушти [[Русија]], барање коешто великодушно го одобрила царицата. Колку и да е забавна оваа анегдота, во секој случај таа е лажна, поради тоа што Дидро бил многу способен математичар, кој подоцна објавил расправа на темата претходно дискутирана со Ојлер. === Дела === [[Податотека:Methodus inveniendi - Leonhard Euler - 1744.jpg|мини|180п|Насловна страница на Ојлеровото дело''Methodus inveniendi lineas curvas'' ([[1744]])]] {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Година !! Дело |- | [[1736]] || ''Mechanica'' |- | [[1739]] || ''Tentamen novae theoriae musica'' |- | [[1744]] || ''Methodus inveniendi lineas curvas'' |- | [[1748]] || ''Introduction to Analysis of the Infinite'' |- | [[1755]] || ''Institutiones calculi differentialis'' |- | [[1756]] || ''Theoria motus corporum solidorum'' |} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{wikisource author|Leonhard Euler}} {{wikiquote|Leonhard Euler}} {{commons|Leonhard Euler}} * [http://www.britannica.com/eb/article-9033216/Leonhard-Euler Статија на Енциклопедија Британика] * [http://www.eulerarchive.org/ Архива за Ојлер] * [http://www.leonhard-euler.ch/ Ојлеров комитет на Швајцарската Академија на Науките] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110520092329/http://www.leonhard-euler.ch/ |date=2011-05-20 }} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/References/Euler.html Наводи за Леонард Ојлер] * [http://www.euler-2007.ch/en/index.htm Тристагодишнина на Ојлер, 2007] * [http://www.eulersociety.org/ Ојлеровото општество] * [http://www.pdmi.ras.ru/EIMI/2007/AG/ Ојлеров конгрес 2007]—Петроград, Русија * [http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 „''Euler - 300th anniversary lecture“''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081227054759/http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 |date=2008-12-27 }}, од Робин Вилсон на колеџот Грешам, 9 мај 2007 (достапна за симнување како видео или аудио податотеки) * [http://www.projecteuler.net Проект Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210602232829/https://projecteuler.net/ |date=2021-06-02 }} * [http://www.math.dartmouth.edu/~euler/historica/family-tree.html Семејно дрво на Ојлерови] * [http://tiger.towson.edu/~gstiff1/eulerbio.htm Биографија на Леонард Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080206092050/http://tiger.towson.edu/~gstiff1/eulerbio.htm |date=2008-02-06 }} * [http://mathsforeurope.digibel.be/Euler.html#6.%20Other%20work%20from%20Euler Биографија на Леонард Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080110084503/http://mathsforeurope.digibel.be/Euler.html#6.%20Other%20work%20from%20Euler |date=2008-01-10 }} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ојлер, Леонард}} [[Категорија:Швајцарски математичари]] [[Категорија:Швајцарски физичари]] [[Категорија:Писатели од 18 век]] [[Категорија:Математичари од 18 век]] [[Категорија:Швајцарски христијани]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Редовни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Членови на Торинската академија на науките]] [[Категорија:Починати во Санкт Петербург]] gvr1oc8bf0utphavcsj0ecndhtme2gq 0 7523 5532388 5002471 2026-03-31T17:02:00Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532388 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Манастир | name = Лесновски манастир | image = Поглед на Лесновскиот манастир.jpg | caption = Поглед на манастирот | full = Лесновски манастир | other_names = | order = [[МПЦ - ОА]] | established = XIV век | disestablished = | abbot = | diocese = [[Брегалничка епархија|Брегалничка]] | churches = [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Лесново|Црква „Св. Архангел Михаил“]]<br>[[Црква „Св. Наум Охридски“ - Лесново|Параклис „Св. Наум Охридски“]]<br>[[Црква „Св. Јован Крстител“ - Лесново|Параклис „Св. Јован Крстител“]]<br>[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Лесново|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]]<br>[[Црква „Свето Преображение“ - Лесново|Црква „Свето Преображение“]]<br>[[Црква „Св. Илија“ - Лесново|Црква „Св. Илија“]] | founder = | dedication = [[Гаврил Лесновски]] | people = | location = во близина на [[Злетово]], [[Општина Пробиштип]] {{МКД}} | coord = {{Coord|42|00|48|N|22|13|42|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} | oscoor = | remains = 6 цркви, конаци, гробови | public_access = да | other_info = ([[Злетовска парохија]]) }} '''Свети Гаврил Лесновски''' или '''Лесновски манастир''' — [[манастир]] во с. [[Лесново]], [[Пробиштип]]ско. Главната црква е посветена на Светите Архангели [[Архангел Михаил|Михаил]] и [[Архангел Гаврил|Гаврил]]. Постои мислење дека манастирот бил изграден кога св. Гаврил Лесновски се замонашил или пак по неговата смрт, кога се развил [[култ]]от за подвижничкиот живот (како што е наведено во краткото негово житие од [[1330]] година). Времето во кое живеел Гаврил Лесновски не е прецизно утврдено. Постои мислење дека тоа треба да се бара во [[11 век]], а оттаму заклучокот дека манастирот бил изграден во втората половина на 11 век, кога во крајот северно од [[Брегалница]] бил развиен силно култот за пустожителите, меѓу кои и за светиот отец Гаврил. == Легенда == Настанувањето на [[манастир]]от се поврзува со животот на [[пустиник]]от [[Св. Гаврил Лесновски|Гаврил Лесновски]]. За св. Гаврил постојат повеќе житија (хагеографии). Првото е сосема кратко и е напишано околу 1330 година. Во опширното [[житие]] на пустиножителот од [[1868]] година стои дека за време на неговиот живот, манастирот постоел и во него тој се [[Замонашување|замонашил]]. Според едно од житијата во средината на XI век во с. Лесново живееле четворицата големи испосници, светители — [[Јован Рилски]], [[Прохор Пчински]], [[Јоаким Осоговски]] и Гаврил Лесновски. Четворицата светители или како народот ги именува четворицата духовни браќа скоро 30 години живееле во пост, [[молитва]] и строг послужителски живот во [[пештера]] во тогашната многу густо пошумена лесновска гора во близина на селото Лесново. Откако оствариле духовна зрелост кај секој од нив се појавила потреба од поединечно продолжување на сопствената духовна мисија. Заминале на четири различни страни и изградиле манастири, при што Гаврил Лесновски останал во с. Лесново и го подигнал (основал) Лесновскиот манастир. == Историја == [[Податотека:Lesnovo_monastery.jpg|мини|лево|200п|Црквата „Св. Архангел Михаил“ во 1912 година]] [[Податотека:Lesnovski manastir, od 1930-ti godini.jpg|мини|180п|Монах пред манастирот (1930-те години)]] За првпат во пишани споменици се спомнува во 1330, кога книжевникот [[Станислав]] препишал во манастирот [[пролог]], каде го сместил и краткото житие на Гаврил Лесновски. Денес ракописот се чува во [[Белград]]. Во [[1341]] година деспотот [[Јован Оливер]] го обновил, а по неколку години бил проширен со вториот дел. На црковниот собир во [[Скопје]], [[1347]] година од страна на [[Стефан Душан]] бил назначен овој манастир за седиште на новоформираната [[Злетовска епископија]], што ја заменила [[Мородвиска епископија|Мородвиската]]. Веројатно и тоа било причина манастирот да биде проширен. Во [[1381]] година повторно бил приложен на манастирот [[Хилендар]]. Во [[1558]] година, при [[игумен]]от [[Неофит]], манастирот бил поправен, а во [[1581]] при игуменот [[Спиридон]], го препокрил кратовскиот [[болјар]]ин [[Никола Бојчиќ]]. Благодарение на жителите на Кратовско и [[Крива Паланка|кривопаланечко]], манастирот успеал да дотрае низ целиот [[среден век]], па сè до денес, зошто од нив бил неколу пати поправан. При крајот на [[17 век]] запустел, но во [[1805]] го обновил [[еромохај]]от [[Теодосиј (еромохај)|Теодосиј]]. Во [[1814]], од една белешка гледаме дека тој бил игумен на манастирот. Овој манастир е еден од побогатите [[книжевни центри во Македонија]]. Низ повеќе институции надвор од Македонија се чуваат ракописи што се пишувани во него или потекнуваат од неговата богата [[библиотека]]. Познати се збирките во: Белград, [[Софија]], [[Пловдив]]. Досега [[славистика]]та идентификува значителен број ракописи од овој манастир, од кои позначајни се: [[Прологот од 1330 година]], [[Минејот од 1342 година]], [[Паранејсот од 1353 година]] итн. Голем е и бројот на книжевниците што во манастирот ја вршеле својата книжевна дејност. На прв план тоа е Станислав - првиот книжевник од Лесновскиот книжевен центар и основач на [[Калиграфија|калиграфската]] школа; Партенија, негов ученик, псевдонимниот книжевник Тахота, Калиник, Драјко, Радоња, Силвестер, [[поп Лазар од Кратово]], [[поп Никола]] итн. Неговото прераснување во книжевен центар се поврзува со фактот што поседувал економски богат статус. Под негова прбижна потчинетост биле многу цркви и манастири, како и села. Да се спомене дека истиот бил и засолниште за голем број [[револуционер]]и и ослободителни групи, што се бореле за национална слобода на [[Македонци|Македонскиот народ]]. == Лесновски скрипторум == Книжевното училиште во манастирот се нарекувало Скрипториум. Постоело уште од половината на [[11 век|XI век]] , но имало и калиграфско (препишувачко) училиште формирано во [[12 век|XIII век]]. Сè до 40-тите години од XIX век во манастирот се наоѓала и најголемата библиотека на Балканот, со огромен фонд на книги и ракописи собирани од најстарите времиња и најдалечни краеви, но и создавани тука на автохтоното македонско подрачје. <gallery> File:Радомирово евангелие.jpg|[[Радомирово евангелие]] File:Станиславов пролог.jpg|[[Станиславов пролог]] File: Lesnovo-Prolog2.jpg|[[Лесновски Ковачевиќев пролог]] File:Lesnovo-Parenesis.jpg|[[Лесновски паренезис]] </gallery> == Градби == === Главна манастирска црква === {{главна|Црква „Св. Архангел Михаил“ - Лесново}} [[Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Лесново.jpg|мини|десно|150п|Црквата „Св. Архангел Михаил“]] Според најстарото житие на свети Гаврил Лесновски, напишано од Станислав Граматик во [[1330]] година, овој храм и манастирот потекнуваат од 11 век, основан од Свети Гаврил Лесновски, посветен на Свети Архангел Михаил. Возобновен е во 1341 година од Деспот Јован Оливер. Фрескоживописот е завршен во 1347 година најверојатно од четворица зографи. Иконостасот е во длабока резба од 1811-1814, прво дело на тајфата на [[Петре Филиповски – Гарката]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/ |title=Брегалничка епархија |accessdate=2015-10-15 |archive-date=2015-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151008204617/http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/ |url-status=dead }}</ref> === Параклиси === Во дворот на манастирот се наоѓаат два [[параклис]]а. [[црквата „Св. Наум Охридски“ - Лесново]], сместена во манастирските конаци; и [[Црква „Св. Јован Крстител“ - Лесново|црквата „Св. Јован Крстител“]], сместена во обновениот источен конак. Црквата „Св. Јован Крстител“ била осветена на 9 октомври 2016 година.<ref>[http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1015-2016-10-09-11-49-39 Осветување на параклисот посветен на „Св. Јован Крстител“ во источниот обновен конак при лесновската обител] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161019061458/http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/82-2010-01-15-21-45/2010-01-15-21-513/1015-2016-10-09-11-49-39 |date=2016-10-19 }}, страница на [[Брегалничка епархија|Брегалничката епархија]].</ref> === Пештерни цркви === Во непосредна близина на манастирскиот комплекс се сместени три [[пештерна црква|пештерни цркви]]: [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Лесново|црквата „Успение на Пресвета Богородица“]], [[Црква „Свето Преображение“ - Лесново|црквата „Свето Преображение“]] и [[Црква „Св. Илија“ - Лесново|црквата „Св. Илија“]]. === Метоси === Во рамки на манастирскиот имот како [[метох|метоси]] влегуваат [[Зеленградски манастир|Зеленградскиот манастир]] посветен на [[Свети Спиридон]], кој се наоѓа во близина на селото [[Зеленград]]; како и [[Злетовски манастир|Злетовскиот манастир]] посветен на [[Богородица Марија]], кој се наоѓа во близина на селото [[Злетово]]. <gallery mode=packed heights=140px> Податотека:Поглед на Зеленградскиот манастир.jpg|Зеленградски манастир Податотека:Конаците на Злетовскиот манастир.jpg|Злетовски манастир </gallery> === Конаци === Манастирските конаци се изградени во 19 век. Во нив е сместена [[камбанарија]]та и магацинска зграда. === Голема лавра === Во непосредна близина на манастирот се наоѓаат остатоци од некогашните над 20 скитови (мали молитвеници во карпи), параклиси и пештерни испосници кои го потврдуваат интензивното монашко живеење поврзано за Лесновскиот манастир, од дамнина наречен „Голема лавра“. Во манастирот некогаш имало и 200, до 300 монаси, вклучувајќи ги и оние кои живееле наоколу. Тие ја формирале до тоа време најголемата монашка заедница на овие простори. == Значење == Манастирот Св. Гаврил Лесновски е еден од најзначајните и најубавите средновековни и сакрални [[споменици]] на културата, не само во Република Македонија туку и пошироко. Не само што со своето богатство и содржини на [[иконостас]]от и фрескосликарството претставува голема мистерија, туку тој е познат и по својата моќ да лекува болни лица. Селаните веруваат дека светецот Гаврил Лесновски ги штити нив, нивното село и манастирот и дека неговиот дух е присутен. Тие исто така веруваат дека не случајно тука се настанати и селото и манастирот и со гордост истакнуваат дека овој простор е [[библија|библиски]]. Масовната посета на манастирот е за време на празниците [[21 септември]] и [[28 јануари]], кога доаѓаат голем број поклоници, посетители и гости. == Галерија == <gallery mode=packed heights=140px> Податотека:Внатрешноста на Лесновскиот манастир.jpg|Внатрешноста на манастирот Податотека:Гробови во дворот на Лесновскиот манастир.jpg|Гробови во манастирскиот двор Податотека:Камбанаријата во Лесновскиот манастир.jpg|Камбанаријата во манастирот Податотека:Конаците на Лесновскиот манастир.jpg|Манастирските конаци со камбанаријата Податотека:Конаците на Лесновскиот манастир 2.jpg|Манастирските конаци со купола од црквата „Св. Архангел Михаил“ во позадина </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{рв|Lesnovo Monastery}} * {{наведена мрежна страница|url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/2010-01-15-00-36/122-2010-01-15-00-50-65036413|title=Манастир „Свети Гаврил Лесновски“|publisher=Брегалничка епархија|accessdate=2015-10-15|archive-date=2015-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815235102/http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/2010-01-15-00-36/122-2010-01-15-00-50-65036413|url-status=dead}} {{КНМ-Пробиштип}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Лесновски манастир| ]] [[Категорија:Манастири во Македонија]] [[Категорија:Лесново|Манастир]] [[Категорија:Осогово]] ihb04isq5fgcotbu4op9if5ydc9k1yk 0 7634 5532417 5531117 2026-03-31T17:59:48Z Виолетова 1975 5532417 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = Блаже Ристовски |honorific-suffix = |image = Блаже Ристовски.jpg |imagesize = 150px |office = [[Потпретседател на Владата на Република Македонија|Вицепремиер]] |president = [[Никола Кљусев]] |term_start = [[20 март]] [[1991]] |term_end = |predecessor = [[Стево Црвенковски]] |successor = |birth_date = {{роден на|21|март|1931}} |birth_place = [[Гарниково]], [[Вардарска Бановина]], [[Кралство Југославија]] |death_date = {{починал на и возраст|df=yes|2018|11|28|1931|3|21}} |death_place = [[Скопје]], [[Македонија]] |nationality = [[Македонија|Македонец]] |ethnicity = [[Македонци|Македонец]] |party = |alma_mater = [[Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Скопје|Филолошки факултет]] |profession = [[историчар]], политичар |religion = |spouse = |website = }} '''Блаже Ристовски''' ([[Гарниково]], [[Кавадарци|Кавадаречко]], {{роден на|21|март|1931}} - [[Скопје]], {{починал на|28|ноември|2018}}) — македонски [[книжевен историчар]], [[филолог]], [[фолклорист]] и [[историчар]]. Во првата [[Влада на Република Македонија од 1991]] Ристовски е избран за потпретседател. Тој е уредник на првата „[[Македонска енциклопедија]]“ во издание на [[МАНУ]].<ref>[https://sdk.mk/index.php/kultura/pochina-akademik-blazhe-ristovski-potpretsedatel-na-prvata-vlada/ Податоци за животот на Блаже Ристовски]</ref> == Животопис == === Потекло === Ристовски потекнува од македонско патриотско семејство кое директно било вклучено во македонското национално ослободително движење. Неговиот дедо Ристо бил деец на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], кој поради својата дејност бил на трипати осудуван на по стоиедна година затвор како селски началник на Организацијата. === Образование === Основно образовани завршил во родното село [[Гарниково]], а гимназија во [[Кавадарци]]. Завршил Филолошки факултет во [[Скопје]] во [[1955]] година. Во [[1965]] година станува доктор по филолошки науки. Од 1995 година бил редовен член на [[МАНУ]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://manu.edu.mk/teams/d-r-blaze-ristovski/ |title=Биографија на МАНУ |accessdate=2019-12-27 |archive-date=2019-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227112005/http://manu.edu.mk/teams/d-r-blaze-ristovski/ |url-status=dead }}</ref> ===Дејност во НОБ=== Уште како дете, во летото 1943 година, се вклучил во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|Народноослободителната борба]], носел писма до [[Јованче Балавура]]. Во 1944 година, кога сè уште не бил доволно свесен и информиран, учествувал на собирите во [[Кавадарци]] каде се зборувало за слободата. На 13 години бил поставен за помошник-учител, на назначениот учител во [[Гарниково]], а во Кавадарци на одреден начин ги одржувал конференциите во IV реон. === Конспиративна дејност === {{double image|right|Прва страница од обвинението против Блаже Ристовски.jpg|160|Втора страница од обвинението против Блаже Ристовски.jpg|160|Прва страница од обвинението против Ристо Чулев, Киро Велковски и Блаже Ристовски|Втора страница}} Во [[1945]] година учествувал во формирањето на конспиративната група [[Македонска активна народно-комунистичка организација]] (МАНКО). Во овој период Блаже Ристовски активно учествувал во создавањето на библиотека со скромен фонд од областа на историјата и културата на Македонија и првата демонстрација поради што бил уапсен од полицијата. Меѓутоа властите не ја откриле конспиративната група и Ристовски заедно со останатите уапсени бил ослободен. Во учебната 1945/46 година Ристовски учествувал во нелегалното печатење на околу 300 летоци, кои подоцна ги сокрил во својата куќа, меѓутоа поради лошите услови тие биле уништени. Ристовски им предложил на Ристо Чулев и Киро Велковски, негови блиски пријатели, да испечатат летоци и да ги растурат во текот на училишната екскурзија. Идејата била прифатена, текстот бил напишан од Ристовски, а летоците биле испечатени и поделени во три дела. Меѓутоа полицијата дознала за оваа активност. Сите ученици тргнале на ексурзијата, но автобустот со кој патувале бил застанат во Скопје каде што Ристовски, заедно со Ристо Чулев и Киро Велковски, бил уапсен на [[15 април]] [[1948]] година. Во текот на два месеци Ристовски бил испитуван од страна на [[УДБА]] по што бил преместен во Централниот затвор во Скопје. Три дена по пристигнувањето во овој затвор на Ристовски му бил доставен обвинителен акт според кој тој и неговите пријатели биле обвинети за ''непријатели на слободата на нашиот (македонскиот б.н) народ''. Според обвинитителниот акт уште во 1946 година групата ја започнала својата противнародна дејност и создавање на терористичка и бандитска група. По добивањето на обвиненито Ристовски заедно со останатите притворени бил одведен до окружниот суд каде што бил осуден на 6 месеци затвор. По изрекувањето на пресудатата, казната ја издржувал во Идризово. Неколку дена пред истекот на 6-месечната казна, Ристовски бил ослободен. За овие настани Ристовски истакнува: ''Барем во тие денови на нашата заедничка активност, ние не презедовме, ниту планиравме никаква терористичка акција. Ако не бевме откриени, можеби и ќе дојдеше до тоа, но... Исто така е важно да се нагласи дека нашата група беше самородна и немаше никакви врски со никаква организација, ниту пак имаше некакво име и разработена програма. Тоа беше еден видлив израз на младешкото незадоволство од постојната ситуација во врска со решението на македонското национално прашање во Југославија, изблик на нашиот македонскиот патриотизам, но без нужната идеолошко-политича подготовка и без точна претстава за историските процеси, настани и личности...'' <ref>Д-р Стојан Ристески, „Судени за Македонија (1945-1985)“, Охрид, 1995.</ref> === Научна дејност === Со научна дејност започнал да се занимава уште по запишувањето на студиите, а првиот истражувачки труд го објавува во тогашниот орган на Катедрата за јужнословенски јазици ''Македонски јазик''. Иако редовен студент, работи како главен уредник на списанието ''Народно здравје'' и шеф на Отсекот за печат во Институтот за здравствено просветување во [[Скопје]] (1953 - 1955). По едногодишно професорување во [[Кавадарци]] (1956/57), се враќа во [[Скопје]] и работи како јазичен уредник на [[Радио Скопје]] (1957 - 1961). Како лектор за македонски јазик и предавач за македонска книжевност на Филозофскиот факултет на Универзитетот во [[Љубљана]] (1961 - 1966) ги води и предавањата на Педагошката академија во [[Марибор]] (1965 - 1966). По одбраната на докторската дисертација ''Крсте П. Мисирков – животот и делото'' во 1965 година е избран за директор на [[Институт за фолклор „Марко Цепенков“|Институтот за фолклор]] во [[Скопје]]. Го покренува и го уредува спианието „Македонски фолкор“. Основач е и претседател на биеналниот Меѓународен симпозиум за балканскиот фолклор во [[Охрид]]. Организира успешна теренска собирачка дејност на македонските народни умотворби, а ја конципира и издавачката дејност на Институтот за фолклор. Како научен советник, преминува во [[Институтот за национална историја]], каде што го раководи Тимот за културната историја и Балканолошкото одделение. Избран е за прв потпретседател на првата Влада на самостојна Република Македонија (1991 - 1992), а до пензионирањето е научен советник во [[Институт за старословенска култура|Институтот за старословенска култура]] (1993 - 1995). Беше член на редакциите на списанието ''Етнологиа Славица'' ([[Братислава]]), ''Демос'' ([[Берлин]]), ''Народно стваралаштво - Фолклор'' ([[Белград]]), ''Погледи'', ''Современост'', ''Гласник'' на Институтот за национална историја ([[Скопје]]) и др. Беше претседател на Здружението на фолклористите на Македонија и на Сојузот на здруженијата на фолклористите на [[Југославија]], прв потпретседател на Одборот на Балканскиот фестивал на народни песни и игри во [[Охрид]] (1967), член на Републичката комисија за културни врски со странство, претседател на Советот на Филозофско-историскиот факултет цивилизации (Сорбона III) во [[Париз]] (1986 и 1992) и секретар на [[МАНУ]] (1999 - 2002). == Објавени научни дела == [[Податотека:Македонски преродбенски 19 век.jpg|мини|десно|200п]] Како истражувач на македонската литературна, јазична и национална историја и на фолклорот во Македонија, објавил повеќе книги за развитокот на македонската културно-национална мисла и над 800 статии и други прилози во разни зборници и списанија во земјата и во странство. Научно-стражувачките интереси му се движат во неколку тематски релации и ги зафаќаат спецификите на појавата и развитокот на македонскиот народ и македонската национална мисла и акција до нејзината конечна афирмација, историјата на македонскиот писмен и литературен јазик, литературната историја и фолклорот. Посебно ги истра- жува и ги афирмира националните дејци од XIX и XX век: [[Крсте П. Мисирков]], [[Димитрија Чуповски|Димитрија Д. Чуповски]], [[Наце Димов|Наце Д. Димов]], [[Ѓорѓија Пулевски|Ѓорѓија М. Пулевски]], [[Петар Драганов|Петар Д. Драганов]], [[Марко Цепенков]], [[Кочо Рацин]], [[Васил Икономов]], [[Никола Вапцаров]], [[Тодор Чопов]] и др. Во неговите трудови донесе нова документарна фактографија и научна аргументација и со аналитички и критички пристап кон изворите и литературата претстави на научната јавност низа пројави, настани и процеси и цела плејада заслужни профили од македонското културно- национално минато. Соавтор е на пет учебника по историја за основното и средното образование. * „Крсте П. Мисирков (1874 - 1926)“ (1966) * „Вардар, научно-литературно и општествено-политичко списание на К. П. Мисирков“ (1966) * „Лозарите во развитокот на македонската национална мисла“ (1968) * „Македонскиот народ и македонската национална свест“ (1968) * „Крсте Мисирков“ (1968) * „Наце Д. Димов (1876-1916)“ (1973) * „Ѓорѓија М. Пулевски и неговите книшки 'Самовила Македонска' и 'Македонска песнарка'“ (1973) * „Македонски народноослободителни песни“ (1974) * „Димитрија Чуповски (1878-1940) и Македонското научно литературно другарство во Петроград“ * „Прилози кон проучувањето на македонско-руските врски и развитокот на македонската национална мисла“, во две книги (1978) * „Македонскиот стих 1900-1944“, две книги (1980) * „Пројави и профили од македонската литературна историја“, две книги (1982) * „Македонскиот народ и македонската нација“, две книги (1983) * „Кочо Рацин. Историско-литературни истражувања“ (1983) * „Васил Икономов (1848 - 1934)“ (1985) * „Крсте Мисирков (1874-1926)“ (1986) * „Македонскиот фолклор и националната свест“, две книги (1987) * „Портрети и процеси од македонската книжевност и национална историја“, три книги (1989-1990) * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/58/%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE_%D0%BD%D0%B0_%D0%92%D0%B0%D0%BF%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_-_%D0%91.%D0%A0%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8.pdf „Беседа за делото на Вапцаров“ (1990)] * „Крсте П. Мисирков, Одбрани страници“ (1991) * „Рациновите македонски народноослободителни песни“ (1993) * „Македонски летопис“, две книги (1993) * „Македонија и македонската нација“ (1995) * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2a/%D0%83%D0%BE%D1%80%D1%93%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8_-_%D0%BC%D0%B5%D1%93%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%91.%D0%A0%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8.pdf „Ѓоргија М. Пулевски, меѓник во нашата културно-национална историја“ (1996)] * Предговор кон Цеко Стефанов Попиванов „Земјата, драма во три чина“ (1996) * „Димитрија Чуповски и македонската национална свест“ (1996) * „Националната мисла на Мисирков“ (1997) * „Раните ракописи на Крсте П. Мисирков на македонски јазик“ (1998) * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0e/%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%92._%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_-_%D0%91.%D0%A0%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8.pdf „Димитар В. Македонски“ (1999)] * „Историја на македонската нација“ (1999) * „Животот и делото на Кочо Рацин (1908-1943)“ (2009) === Објавени дела за читање во целост === <center> <gallery> File:Беседа за делото на Вапцаров - Б.Ристовски.pdf|Статија „Беседа за делото на Вапцаров“ (1990) File:Ѓорѓија Пулевски - меѓник во нашата историја-Б.Ристовски.pdf|Научен труд „Ѓорѓија Пулевски - меѓник во нашата културно-национална историја“ (1996) File:Димитар В. Македонски - Б.Ристовски.pdf|Книга „Димитар В. Македонски“ (1999) File:Македонската колонија во Петроград.pdf|Научен труд „Македонската колонија во Петроград и односот кон Балканските војни и Првата светска војна“ (2014) </gallery> </center> == Мисли == : ''„Вистина, основната маса на денешниот македонски народ се Словените што дошле на овој дел од Балканскиот Полуостров главно во VI и на почетокот на VII век, но и покрај сите погроми тие не го нашле овој простор наполно испустен: апсорбирајќи делови од затечените народи (антички Македонци, Илири, Траки, Грци, Римјани, прадедовците на денешните Албанци и Власи и др.) Словените ја апсорбирале и нивната култура и при тоа смешување постепено се создавал народ со претежно словенски етнички елементи, со словенски јазик и словенско-византиска култура. ...Во историјата на македонскиот народ несомнено важна улога имал словенскиот карактер на основниот етник, но не може и не треба да се превиди ни значењето на античките Македонци што посредно му дадоа на овој народ територија, име и крв. Ако историјата на турко-монголските Бугари се прима како неразделен дел од историјата на современиот бугарски народ, зошто Македонците да не го почитуваат минатото и славата на својата земја, на своето име и на дел од својата крв? Зашто, како што вели Д.Македонски во 1871 г. „не зинала земјата па да ги голтне“ тие стари Македонци, ами тие се влеале во масата на овој народ.“'' <ref>Б. Ристовски, „Македонскиот народ и македонската нација“. II. 22 и 32, Скопје 1983</ref> : ''Со многу празнини и недоизјаснетости, се обидуваме да ги оцртаме основните линии на идната полна монографија на Мисирков и на македонската национална мисла. Зашто да се зборува за Мисирков значи да се зборува за патиштата на развитокот на македонската мисла, и обратно. Тие се испреплетени во текот на цели три децении и повеќе, а нивното проучување претполага познавање на најзначајниот период од македонската национално-политичка и културна историја, со што нашата млада наука, на сегашниов степен, не може да се пофали. Затоа при разгледувањето на најкритичните моменти од развитокот на Мисирков и македонската национална мисла си дозволивме да се задржуваме и на некои постранични материјали што помогнуваат за разбирањето на мошне комплицираниот стек на разни околности што ги диктирале постапките и делата на Мисирков и на неговите сомисленици.'' <ref>том 1 на "Избрани дела в десет тома", озаглавен "Мисирков" (Крсте П. Мисирков (1874 – 1926). Прилог кон проучувањето на развитокот на македонската национална мисла"</ref> : ''Но видете, од сите тие забелешки што тие ги прават има само една за која тие сега веднаш реагираат, а тоа е што тие не нашле некаде да е напишано дека тие се автохтоно население во Македонија. Ние за Албанците во Албанија и на Косово, воопшто не разговараме во Енциклопедијата. Нема такви текстови. Меѓутоа, ние пишуваме само за Албанците во Македонија. Според тоа, ние за етногенезата и за историјата на Албанија и на Албанците во нашата енциклопедија не сме поставиле одредница. Во оваа кратка енциклопедија сакаме да пишуваме само за Македонија и за се она што е во Македонија, тоа е едно. Второ, научна вистина е дека нивната теза, дека тие се автохтоно население и во Македонија, е асолутно неодржлива.''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://radiolav.com.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=334:2009-10-04-16-52-40&catid=50:2009-02-11-19-11-42&Itemid=95 |title=„Науката во рацете на манипулантите!?“ |accessdate=2011-11-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100654/http://radiolav.com.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=334:2009-10-04-16-52-40&catid=50:2009-02-11-19-11-42&Itemid=95 |url-status=dead }}</ref> : ''Точно е дека уште не си ја знаеме сопствената историја. Други со векови ни ја интерпретирале по своја кројка нашата историска судбина. Современите Македонци во Република Македонија се профилирани од српскиот и бугарскиот образовен историски ракурс, од "југословенскиот" калап и од сопствената усно пренесувана историска традиција. Во другите делови од македонскиот народ решавачко влијание имаше бугарската, грчката и албанската државна политика, просвета и пропаганда, иако сè уште се чува и народната традиција. Македонското образование започна дури од крајот на 1944 година, но тоа ги понесе и атавизмите и наслагите од минатото и духот на 30-тите години. Тогаш се следеше главно социјалистичката "жица" кај некои македонски дејци и револуционери и според тоа се определуваше нивната "напредност" и се правеше историската валоризација. Освен тоа, во образовниот процес потенцирано беа внесени и "словенските" развојни правци, во голема мера пренесени и од руската/советската историска наука и идеологија од XIX и XX век. Македонската историска научна мисла е затемелена главно во втората половина на 19, но појасни национални видици се поставија дури од почетокот на 20 век. Тогаш се појавија и националните корифеи од Македонското научно-литературно другарство К. Мисирков и Д. Чуповски и нивните бројни приврзаници во земјата и во странство и беа поставени научните темели на македонската историографија. Многу печатени сознанија дојдоа кај нас многу доцна, па дури и денеска уште не се стигнати до свеста на нашиот народ.''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.m-p-c.org/Vesti/Teshki_Pazari.htm |title=ИМА(ЛО) ТЕШКИ ПАЗАРИ ЗА СМЕТКА НА МАКЕДОНИЈА |accessdate=2011-11-27 |archive-date=2011-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111110173519/http://www.m-p-c.org/Vesti/Teshki_Pazari.htm |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Влада на Македонија (1991)}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Ристовски, Блаже}} [[Категорија:Родени во 1931 година]] [[Категорија:Починати во 2018 година]] [[Категорија:Луѓе од Гарниково]] [[Категорија:Починати во Скопје]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 1991]] [[Категорија:Македонски македонисти]] [[Категорија:Македонски слависти]] [[Категорија:Македонски историчари]] [[Категорија:Македонски академици]] [[Категорија:Југословенски македонисти]] [[Категорија:Југословенски слависти]] [[Категорија:Југословенски историчари]] [[Категорија:Југословенски академици]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] [[Категорија:Вицепремиери на Македонија]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници и притвореници во Југославија]] [[Категорија:Југословенски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници во Македонија]] [[Категорија:Носители на Пушкиновиот медал]] 8obwzqv7bowls0bach1qjv5ksxsq2qg 0 9338 5532412 5479185 2026-03-31T17:54:34Z Виолетова 1975 /* Епилог на случувањата */ 5532412 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | width = | partof = | image = | caption = | date = 9 јули 1997 | place = [[Гостивар]] и [[Тетово]] | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = | result = | status = | combatants_header = | combatant1 = {{Знаменце|Macedonian_Police_insignia.png}} [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|Македонска полиција]] | combatant2 = [[Македонски Албанци|Месни Албанци]] | commander1 = {{знамеикона|Republic of Macedonia}} [[Киро Глигоров]] <br/> {{знамеикона|Republic of Macedonia}} [[Бранко Црвенковски]] <br/> {{знамеикона|Republic of Macedonia}} [[Томислав Чокревски]] | commander2 = {{Знаменце|Partia Demokratike Shqiptare.svg}} [[Арбен Џафери]] <br> {{Знаменце|Partia Demokratike Shqiptare.svg}} [[Руфи Османи]]<br/> {{Знаменце|PDP logo.png}} [[Алајдин Демири]] | units1 = {{Знаменце|Macedonian Police insignia.png}} [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] | units2 = непознато | strength1 = непознато | strength2 = непознато | casualties1 = 3 повредени | casualties2 = 4 мртви<br>70 повредени<br>312 приведени | casualties3 = 4 мртви | notes = }} '''Деветтојулските настани во Гостивар и Тетово''' — инциденти кои се случиле на [[9 јули]] [[1997]] година во [[Гостивар]] и [[Тетово]]. Тие се претходница на [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во Република Македонија од 2001]] преку кој се потпиша [[Охридски рамковен договор|Охридскиот рамковен договор]]. ==Причини за полициската акција и нередите во Гостивар и Тетово== Во [[Република Македонија]] во 1996 година со новиот закон за територијална организација се организираат локални избори. На [[Локални избори во Македонија (1996)|локалните избори]] во неколку општини во [[Западна Македонија]] победуват кандидатите за градоначалници на [[ДПА]] (Демократска партија на Албанците). Тогашните градоначалници на [[Општина Гостивар|Гостивар]] – [[Руфи Османи]] и на [[Општина Тетово|Тетово]] – [[Алајдин Демири]] и покрај тоа што со уставот на [[Република Македонија]] е забрането истакнување на знамиња на туѓи држави на територијата на [[Република Македонија]] го истакнуваат државното знаме на Република [[Албанија]] пред општинските згради. Во тие моменти на [[Косово]] започнуваше војната, а во македонската јавност се разви голема полемика за тоа дека власта треба да интервенира и да ги симне знамињата на туѓата држава од пред општинските згради во [[Гостивар]] и [[Тетово]]. Во градовите владееше вжештена атмосфера на најавата на членови на македонските партии дека тие ќе го симнат албанското знаме, доколку не го стори тоа полицијата, а постоеше голема опасност да избијат големи меѓуетнички вооружени судири. Премиерот [[Бранко Црвенковски]] под притисок на јавноста се решава да спроведе полициска акција за отстранување на знамињата. ==Почеток и тек на полициската акција== Полициските рации во Гостивар започнаа уште доцна вечерта на 8 јули 1997 кога најпрвин беше исклучена струјата, а потоа полицијата изврши упад во неколку ноќни барови. На 9 јули 1997 на околу пладне на гостиварскиот плоштад неколку илјадна толпа луѓе излегоа на мирни протести веејќи албански и турски знамиња, а можеа да се забележат и некои исламски и саудиски знамиња. Пред насобраната толпа говореше Руфи Османи, а толпата скандираше разни навредливи слогани и „Албанија, Албанија“. Причината за овој протест беше одлуката на Уставниот суд против користење на албанското знаме на јавните места во [[Македонија]]. Во јуни и јули имаше постојани парламентарни дебати околу користењето на албанското знаме, додека некои пратеници поддржуваа одлука тоа да биде дозволено знамето да биде истакнато на државните празници и други свечености. Но, изгледаше дека нема да има компромис околу ова прашање. Истиот ден околу 15 часот во Гостивар пристигнаа специјалните единици на Македонската полиција од разни краишта ([[Прилеп]], [[Битола]], [[Скопје]], [[Штип]]) и започна акцијата за отстранување на знамињата. Меѓутоа протестите ескалираа кога низ градот се расчуја рафали од автоматско огнено оружје. На ова полицијата била приморана да возврати при што загинаа 4 цивили Албанци и да почне со масовни апсења. Во тие моменти низ градот се случуваше тотална бркотница и хаос. По апсењата и упадите во неколку куќи, кон крајот на денот пред општините се развеа државното македонско знаме (албанското беше симнато), а градоначалниците на Гостивар и Тетово беа уапсени. Тие неколку денови во градовите беше во сила и полицискиот час. На 10 јули повторно имаше насилни демонстрации околу употребата на албанското знаме, со пукање од двете страни во [[Гостивар]], кое резултираше биланс од 70 повредени лица вклучувајќи и три полицајци. Во јули, двете главни албански партии, ПДП и НДП одржаа заеднички конгрес во [[Тетово]], за да го засилат албанското барање. Заедничкиот конгрес тогаш одлучи да формира своја парамилитарна полиција со црни униформи, кои потсетуваа на албанските сили на оската во Втората светска војна. ==Епилог на случувањата== Градоначалниците Руфи Османи и Алајдин Демири под кривично дело кршење на Уставот и законите на [[Република Македонија]] беа осудени на по 13 години затвор, а подоцна беа помилувани (од коалиционата влада на [[ВМРО-ДПМНЕ]] и [[ДПА]]). Руфи Османи поднесе тужба против Македонија во [[Европски суд за човекови права|Судот за човекови права во Стразбур]], која беше отфрлена.<ref>[https://mk.tv21.tv/gostivar-19-godishnina-od-devettojulskite-nastani/ За затворската казна]</ref> [[Македонци]]те ова го протолкуваа како функционирање на правната држава, а Албанците случувањата ги искористија како аргумент пред светската јавност дека власта ги крши нивните човекови права и дека се обесправени и дискриминирани. == Наводи == [[Категорија:Историја на Македонија (1991-денес)]] [[Категорија:Историја на Гостивар]] [[Категорија:Македонија во 1997 година]] [[Категорија:Судири во 1997 година]] [[Категорија:Албански сепаратизам во Македонија]] 7te02ds3mtsa959l75derrc16ya96pl 5532413 5532412 2026-03-31T17:54:48Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532413 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | width = | partof = | image = | caption = | date = 9 јули 1997 | place = [[Гостивар]] и [[Тетово]] | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = | result = | status = | combatants_header = | combatant1 = {{Знаменце|Macedonian_Police_insignia.png}} [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|Македонска полиција]] | combatant2 = [[Македонски Албанци|Месни Албанци]] | commander1 = {{знамеикона|Republic of Macedonia}} [[Киро Глигоров]] <br/> {{знамеикона|Republic of Macedonia}} [[Бранко Црвенковски]] <br/> {{знамеикона|Republic of Macedonia}} [[Томислав Чокревски]] | commander2 = {{Знаменце|Partia Demokratike Shqiptare.svg}} [[Арбен Џафери]] <br> {{Знаменце|Partia Demokratike Shqiptare.svg}} [[Руфи Османи]]<br/> {{Знаменце|PDP logo.png}} [[Алајдин Демири]] | units1 = {{Знаменце|Macedonian Police insignia.png}} [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] | units2 = непознато | strength1 = непознато | strength2 = непознато | casualties1 = 3 повредени | casualties2 = 4 мртви<br>70 повредени<br>312 приведени | casualties3 = 4 мртви | notes = }} '''Деветтојулските настани во Гостивар и Тетово''' — инциденти кои се случиле на [[9 јули]] [[1997]] година во [[Гостивар]] и [[Тетово]]. Тие се претходница на [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во Република Македонија од 2001]] преку кој се потпиша [[Охридски рамковен договор|Охридскиот рамковен договор]]. ==Причини за полициската акција и нередите во Гостивар и Тетово== Во [[Република Македонија]] во 1996 година со новиот закон за територијална организација се организираат локални избори. На [[Локални избори во Македонија (1996)|локалните избори]] во неколку општини во [[Западна Македонија]] победуват кандидатите за градоначалници на [[ДПА]] (Демократска партија на Албанците). Тогашните градоначалници на [[Општина Гостивар|Гостивар]] – [[Руфи Османи]] и на [[Општина Тетово|Тетово]] – [[Алајдин Демири]] и покрај тоа што со уставот на [[Република Македонија]] е забрането истакнување на знамиња на туѓи држави на територијата на [[Република Македонија]] го истакнуваат државното знаме на Република [[Албанија]] пред општинските згради. Во тие моменти на [[Косово]] започнуваше војната, а во македонската јавност се разви голема полемика за тоа дека власта треба да интервенира и да ги симне знамињата на туѓата држава од пред општинските згради во [[Гостивар]] и [[Тетово]]. Во градовите владееше вжештена атмосфера на најавата на членови на македонските партии дека тие ќе го симнат албанското знаме, доколку не го стори тоа полицијата, а постоеше голема опасност да избијат големи меѓуетнички вооружени судири. Премиерот [[Бранко Црвенковски]] под притисок на јавноста се решава да спроведе полициска акција за отстранување на знамињата. ==Почеток и тек на полициската акција== Полициските рации во Гостивар започнаа уште доцна вечерта на 8 јули 1997 кога најпрвин беше исклучена струјата, а потоа полицијата изврши упад во неколку ноќни барови. На 9 јули 1997 на околу пладне на гостиварскиот плоштад неколку илјадна толпа луѓе излегоа на мирни протести веејќи албански и турски знамиња, а можеа да се забележат и некои исламски и саудиски знамиња. Пред насобраната толпа говореше Руфи Османи, а толпата скандираше разни навредливи слогани и „Албанија, Албанија“. Причината за овој протест беше одлуката на Уставниот суд против користење на албанското знаме на јавните места во [[Македонија]]. Во јуни и јули имаше постојани парламентарни дебати околу користењето на албанското знаме, додека некои пратеници поддржуваа одлука тоа да биде дозволено знамето да биде истакнато на државните празници и други свечености. Но, изгледаше дека нема да има компромис околу ова прашање. Истиот ден околу 15 часот во Гостивар пристигнаа специјалните единици на Македонската полиција од разни краишта ([[Прилеп]], [[Битола]], [[Скопје]], [[Штип]]) и започна акцијата за отстранување на знамињата. Меѓутоа протестите ескалираа кога низ градот се расчуја рафали од автоматско огнено оружје. На ова полицијата била приморана да возврати при што загинаа 4 цивили Албанци и да почне со масовни апсења. Во тие моменти низ градот се случуваше тотална бркотница и хаос. По апсењата и упадите во неколку куќи, кон крајот на денот пред општините се развеа државното македонско знаме (албанското беше симнато), а градоначалниците на Гостивар и Тетово беа уапсени. Тие неколку денови во градовите беше во сила и полицискиот час. На 10 јули повторно имаше насилни демонстрации околу употребата на албанското знаме, со пукање од двете страни во [[Гостивар]], кое резултираше биланс од 70 повредени лица вклучувајќи и три полицајци. Во јули, двете главни албански партии, ПДП и НДП одржаа заеднички конгрес во [[Тетово]], за да го засилат албанското барање. Заедничкиот конгрес тогаш одлучи да формира своја парамилитарна полиција со црни униформи, кои потсетуваа на албанските сили на оската во Втората светска војна. ==Епилог на случувањата== Градоначалниците Руфи Османи и Алајдин Демири под кривично дело кршење на Уставот и законите на [[Република Македонија]] беа осудени на по 13 години затвор, а подоцна беа помилувани (од коалиционата влада на [[ВМРО-ДПМНЕ]] и [[ДПА]]). Руфи Османи поднесе тужба против Македонија во [[Европски суд за човекови права|Судот за човекови права во Стразбур]], која беше отфрлена.<ref>[https://mk.tv21.tv/gostivar-19-godishnina-od-devettojulskite-nastani/ За затворската казна]</ref> [[Македонци]]те ова го протолкуваа како функционирање на правната држава, а Албанците случувањата ги искористија како аргумент пред светската јавност дека власта ги крши нивните човекови права и дека се обесправени и дискриминирани. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Македонија (1991-денес)]] [[Категорија:Историја на Гостивар]] [[Категорија:Македонија во 1997 година]] [[Категорија:Судири во 1997 година]] [[Категорија:Албански сепаратизам во Македонија]] gwbkgk3chpg9y8r2d3i6oq8mxplgnun 0 10391 5532401 5531935 2026-03-31T17:24:58Z Ehrlich91 24281 5532401 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Доленци}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Доленци | слика = Воздушен поглед на Доленци.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 236 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 790 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=5 | lat_sec=2 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=9 | lon_sec=18 | слава = [[Ѓурѓовден]] | мрежно место = | карта = Доленци во Општина Битола.svg }} '''Доленци''' — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == По раскажувањето на народот, се претпоставува дека селото го добило името по својата местоположба. Бидејќи се наоѓа во дол, односно подолу од другите села зборовите „дол“ и „долу“ преку различни трансформации во употребата се дошло до зборот „Доленци“ и оттогаш го добива името.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=186|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-30-03|archive-date=2026-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=186|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Сретсело на Доленци.jpg|мини|300п|лево|Сретселото]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], во насока на превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=21 ноември 2017|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=101}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 790 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 20 километри и се наоѓа недалеку до патот Битола-[[Ресен]].<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]], кој се двои од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] кај селото [[Кажани]]. Селото се наоѓа во плодното Цапарско Поле помеѓу [[Цапарска Река]] на исток и [[Шемница|Маловишка Река]] на запад. Околни села се [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], [[Кажани]], [[Лера]] и [[Рамна]]. Во Доленци постојат две чешми: Горна и Долна. Секое домаќинство има и посебен бунар со добра вода за пиење. Бунарите се длабоки 2 до 3 метри.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=248-250|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Кале, Караица, Лагои, Слогои, Старо Село, Ќерамидница, Каменица, Оџини Ливади, Рамниште, Боздот, Лепушка и Бричак.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, чии куќи се групирани во три маала: Горно, Средно и Долно Маало. Во Горно Маало се македонските куќи, додека во останатите две, албанските куќи.<ref name=":0" /> == Историја == На оддалеченост од еден километар на север од селото се наоѓа месноста Старо Село. Тоа е во долината на патот за познатото влашко село [[Гопеш]]. Во народот се говори дека се наоѓало старото македонско село Доленци, но тоа село пропаднало. На селиштето се познаваат рушевини од [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Доленци|црквата „Св. Ѓорѓи“]] и гробови, а по нивите засадени со тутун се наоѓаат остатоци од куќи. Црквата во 1957 година била во рушевини и бил зачуван само јужниот ѕид со височина од 3 метри.<ref name=":0" /> Селото на денешното место го основале 2-3 семејства, кои дошле од Старото Село. Од споменатите семејства потекнуваат денешните македонски родови: Наневци, Шљамовци, Кузеи, Митреи и Цветини. Подоцна се доселиле муслиманските Албанци. Денешните мештани говорат дека кон крајот на {{римски|18}} век најпрвин се доселил еден албански говедар од Колоња во Јужна Албанија. Споменатиот Албанец подоцна повикал уште 6-7 албански домаќинства, кои биле негови браќа и роднини. Затоа во 1801 година во селото се разликувале два дела: христијански и турски односно албански дел. До 1912 година, Албанците имале 90, а Македонците 20 куќи. Доселеното албанско население биле [[Тоски]].<ref name=":0" /> Во 1912 година, Албанците заминале за [[Битола]]. Подоцна, еден дел се вратиле во селото, додека останатите останале во Битола или заминале во Турција. Најмногу земја на иселените Албанци купиле селаните од соседното [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]].<ref name=":0" /> Во Средното Маало се наоѓа џамијата, која била срушена во 1912 година, а потоа обновена.<ref name=":0" /> Вкупно 5 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Атарот зафаќа површина од 7,7&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 421 [[хектар]], на обработливото земјиште отпаѓаат 218,2 хектари, а на пасиштата 82,1 хектар.<ref name="енциклопедија" /> Селото има полјоделско-шумарска функција и во него работи продавница.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|428 |1953|433 |1961|434 |1971|482 |1981|466 |1991|397 |1994|281 |2002|265 |2021|236 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Доленци имало 550 жители, од кои 200 [[Македонци]] христијани и 350 [[Албанци]] муслимани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Доленци се води како чисто албанско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 91 куќа.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Доленци имало 580 жители, од кои 420 [[Албанци]] и 160 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 200 [[Албанци]] и 150 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Доленци е средно по големина село, но со намалување на бројот на жители. Во 1961 година, селото броело 434 жители, а во 1994 година 281 жител, од кои 226 биле [[Албанци]] и 54 жители [[Македонци]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Доленци имало 265 жители, од кои 51 [[Македонци|Македонец]], 212 [[Албанци]], 1 [[Бошњаци|Бошњак]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=21 ноември 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 236 жители, од кои 30 [[Македонци]], 200 [[Македонски Албанци|Албанци]], 1 [[Македонски Турци|Турчин]], 1 останат и 4 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Доленци: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | '''1948''' | — | — | — | — | — | — | '''428''' |- style="text-align:center;" | '''1953''' | 200 | 102 | 130 | — | 1 | — | '''433''' |- style="text-align:center;" | '''1961''' | 235 | 198 | 0 | — | 1 | — | '''434''' |- style="text-align:center;" | '''1971''' | 239 | 67 | 26 | — | 150 | — | '''482''' |- style="text-align:center;" | '''1981''' | 184 | 183 | 1 | — | 98 | — | '''466''' |- style="text-align:center;" | '''1991''' | 125 | 257 | 0 | — | 15 | — | '''397''' |- style="text-align:center;" | '''1994''' | 54 | 226 | 0 | — | 1 | — | '''281''' |- style="text-align:center;" | '''2002''' | 51 | 212 | 0 | 1 | 1 | — | '''265''' |- style="text-align:center;" | '''2021''' | 30 | 200 | 1 | 0 | 1 | 4 | '''236''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Доленци е македонско-албанско село, албанските родови во селото се доселенички. Македонците се еден дел староседелци од старото село на Доленци, а другиот дел доселени.<ref name=":0" /> * '''Албански родови:''' **'''Доселеници:''' ''Јаовци'' (6 к.), ''Алиловци'' (6 к.), ''Абдиловци'' (3 к.), ''Мединовци'' (5 к.), ''Незировци'' (2 к.), ''Исмаиловци'' (2 к.), ''Мусовци'' (2 к.), ''Ѓаковци'' (2 к.), ''Ферзуловци'' (1 к.), ''Реџеповци'' (1 к.), ''Исмаиловци'' (1 к.) и ''Селимовци'' (1 к.), доселени се во турско време од [[Албанија|Јужна Албанија]]. Во родот Реџеповци се знае следното родословие: Даљан (жив, 61 година во 1951 г.)-Демир-Реџеп-Демир, кој се доселил, порано биле еден род со Алиловци; ''Назифовци'' (1 к,), доселени се од селото [[Сопотско]] во [[Преспа]]; ''Зекмановци'' (1 к.), доселени се од раселеното село [[Буково (превој)|Буково]] во Преспа, кое се наоѓало на патот [[Ресен]]-[[Охрид]]. * '''Македонски родови:''' **'''Староседелци:''' ''Цветини'' (8 к.), ''Кузевци'' (7 к.), ''Митревци'' (4 к.), ''Шљамовци'' (3 к.) и ''Наневци'' (1 к.), живееле во Старо Село. **'''Доселеници:''' ''Ќипревци'' (4 к.), ''Грујовци'' (2 к.), ''Рајини'' (2 к.), ''Колевци'' (1 к.) и ''Пиљовци'' (1 к.), доселени се од соседното село [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]]; ''Јоановци'' (1 к.), доселени се од селото [[Ротино]]; ''Андоновци'' (1 к.), доселени се од [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] во 1920 година; ''Белевци'' (1 к.), исто така доселени од [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]]; ''Гроздановци'' (1 к.), доселени се од селото [[Свиништа]] во [[Охридско]]; ''Бојиштани'' (2 к.), доселени се од селото [[Боиште]] во [[Железник]]. === Иселеништво === До 1951 година од селото имало иселеници во [[Аргентина]] (2 семејства), [[Соединети Американски Држави|САД]] (3 семејства), [[Велес]] (1 семејство), [[Скопје]] (1 семејство), [[Австралија]] (4 семејства) и во [[Битола]] (1 семејство).<ref>{{Наведена книга|title=|others=Русиќ, Бранислав. Цапарско Поле. Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16.}}</ref> До 1957 година се знаело за осум македонски семејства, кои заминале во Битола (2 к.), Америка (1 к.) и Австралија (5 к.), додека во 1903 година во Битола се иселил родот Дошљаковци.<ref name=":0" /> Дел од албанското население се иселило во 1912 година.<ref name=":0" /> Иселеништвото продолжило и потоа и водело кон [[Битола]], [[Скопје]], [[Ресен]], [[Турција]] (муслиманите), прекуокеанските земји и низ [[Европа]].<ref name=":1" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Елпида Караманди“ - Доленци.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Елпида Караманди“ - Доленци|Подрачното основно училиште „Елпида Караманди“]], петгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Елпида Караманди“ - Битола]]<ref name="основно">{{наведена мрежна страница|url=http://www.elpidakaramandi.edu.mk/|title=ПУ Доленци|publisher=[[ОУ „Елпида Караманди“ - Битола]]|accessdate=21 ноември 2017|location=македонски}}</ref> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Доленци било село во нахијата Ѓават-Кол во Битолската Каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Доленци се наоѓале селата Гопеш, Ѓавато, Кажани, Лера, Маловиште, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0207 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 227 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529205527/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|archive-date=2020-05-29|dead-url=|accessdate=21 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 223 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|29}}</ref> * [[Кале (Доленци)|Кале]] — населба од доцноантичко време; * [[Суви Ливади (Доленци)|Суви Ливади]] — базилика од старохристијанско време; и * [[Старо Село (Доленци)|Старо Село]] — црква и некропола од средниот век. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Доленци|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — главна селска црква ;Џамии<ref name="верски објекти"/> * [[Џамија (Доленци)|Џамија]] — селска џамија <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Џамија во Доленци.jpg|Џамијата на сретсело Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 36.jpg|Главната селска црква „Св. Ѓорѓи“ </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Ѓурѓовден]] — селска слава == Личности == ;Родени во или по потекло од Доленци * [[Никола Алтипармаков|Никола Вељанов Алтипармаков]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Иљо Вељанов Алтипармаков]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3"/> <!--== Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Автобуска постојка во Доленци.jpg|Автобуска постојка во селото Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 32.jpg|Поглед на селото од далечина Податотека:Dolenci - P1100543.JPG|Поглед на [[Пелистер]] од полето кај Доленци </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Dolenci, Bitola|Доленци}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Доленци (Битолско)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] d8sl2y8svnxdmfbylt3p0n0pw4bp0tz 0 10398 5532421 5520876 2026-03-31T18:02:56Z Ehrlich91 24281 5532421 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Ѓавато}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Воздушен поглед на Ѓавато.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 35 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 850 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=4 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=8 | lon_sec=18 | слава = | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Битола.svg }} '''Ѓавато''' (познато и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Името на селото првпат е забележано во документи од {{римски|16}} век. Низ годините се споменува под слични варијанти. Името е добиено од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло со значење „премин“ (премин преку планина) или во врска со средновековни давачки.<ref name="речник">{{Наведена книга |title=Речник на имињата на населените места во Р Македонија|last=Иванова|first=Олга|publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]]|year=2014|isbn=|location=Скопје|pages=87}}</ref> Всушност, може да се каже дека името претставува примарно топографско име. Тоа е добиено по пат на топонимизацијата на апелативот ѓавато („премин преку планина“). Во непосредна близина на селото се наоѓа [[Ѓавато (превој)|планинскиот превој Ѓавато]] на 1.269 метри надморска височина.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-03-31|archive-date=2026-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Panorama na s.Gjavato.JPG|мини|300п|лево|Поглед на дел од селото]] [[Податотека:Potok Shupur m.v Alamanica s.Gjavato.JPG|мини|300п|деснок|Поток Шупур кај месноста Аламаљца во пролет]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], во близина на [[Ѓавато (превој)|истоимениот]] превој, каде што атарот се допира со подрачјето на [[Општина Ресен]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=31 март 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=119}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 850 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 21 километар<ref name="енциклопедија" /> и се наоѓа недалеку до патот Битола-[[Ресен]]. До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]], кој пак започнува од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] кај селото [[Кажани]]. Ѓавато некогаш било големо и познато село кај истоимениот превој, во близина на патот [[Битола]]-[[Охрид]]. Најблиски околни села се [[Доленци (Битолско)|Доленци]] и [[Кажани]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од чешми и од бунари. Најмалку вода поседува маалото Савје (во средишниот дел на селото), каде се наоѓаат училиштето, задружниот дом и продавницата.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=241-243|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Дервен, Шумјак, Чинов Рид, Бела Вода, Муџеа Чешма, Манејчино Гробче, Извор, Вртушка, Куцоо, Сулејманов Камен, Киска, Дојчиноец, Каланџик, Стенчиња, Вакавска Ливада, Сува Леска, Студена Чешма, Долишта, Слогои, Ѓироец, Злидол, Синалка, Кекинца, Мечидол, Јазаишта, Маглен, Попов Кладенец, Петкаџик, Ракида, Кленики, Гаџојла, Под Црква, Намазан, Причек, Солиште и Кале.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, чии куќи се групирани во девет маала меѓусебно оддалечени од 500 до 1000 метри. Маалата се наречени (почнувајќи од југ): Пејновско (Пејчинова), Савја (Савева), Думва или Топија (Топева), Брајчево (Брајчева), Тумтја, Ѓилишовско (Ѓимишова), Митровско (Митрова), Маџаровско (Маџарова) и Матрак.<ref name=":0" /> Селото се наоѓа во подножјето на планината [[Бигла (планина)|Бигла]]. Сртот на планината и превојот Ѓавато претставуваат природна [[вододелница]] помеѓу Јадранскиот и Егејскиот речен слив. Многубројните потоци и мали реки како притоки на [[Шемница]] главно пресушуваат во текот на втората половина на јуни, поради што во летните месеци селото има недостиг на вода. == Историја == Просторот каде патниот правец Битола - Ресен се искачува на највисоката кота (1168 м.н.в) претставува планински тесец или премин, односно и селото Ѓавато пред околу 4 века првобитно се наоѓало на самиот премин таканаречен Дервен, што доаѓа од називот на луѓето кои го одржувале чист и прооден самиот премин Дервенџии, на овој простор сѐ уште постојат остатоци од некогашни куќи на жителите, [[црква]] и гробишта. Поради месноста каде се наоѓало селото низ него минувале и отседнувале патници, а особено војска. Ѓаваштани најмногу страдале од пљачкашки банди, а во еден случај и било запалено. [[File:Prevoj gjavato prostor kade porano bilo smesteno s.Gjavato.jpg|thumb|лево|Превој Ѓавато, просторот каде некогаш било стационирано с.&nbsp;Ѓавато]] како показатели не наведуваат остатоците пронајдени на планинскиот превој Ѓавато: Селото се споменува во османлиски даночни регистри на немуслиманското население од вилает Манастир од 1611-1612 година со 60 домаќинства.<ref>Турски извори за българската история, т. VII, София 1986, с. 181.</ref> Во [[1639]] во Ѓавато имало буна против [[Османлиско Царство|Османлиската власт]]. Непосреден повод за нејзиното избувнување било апсењето на ајдутинот Белче. Селаните се спротивставиле. Спомнати во предводувањето на буната во с. Ѓавато се Митре, Никола, Илија и Голе. Започнала борба во која [[Турци]]те имале пушки и сабји, а селаните вили и стапови. Неколку селани загинале, Белче бил убиен, по што Турците му ја отсекле главата и му ја однеле на кадијата како доказ дека бил ликвидиран.<ref>{{наведена книга|title=[[Македонска Енциклопедија]]|last=|first=|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=[[Скопје]], [[Македонија]]|pages=228}}</ref> ---- [[Ѓорѓи Сугарев]] бил активен како војвода во Ѓавато пред и за време на [[Илинденското востание]]. Таму тој се претворил во легенда за време на Битката кај село Ѓавато, каде што со својата храброст и себеодрекување тој на востанатиот народ му дал пример како се војува за својата земја. Во {{Римски|19}} век, Ѓавато било село во нахијата Ѓават-кол, во рамките на Битолската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. [[File:Pogled na selo Gjavato.JPG|thumb|Поглед на село Ѓавато]] ==== Комунистичките и прогресивни движења во село Ѓавато пред и за време на Втората светска војна ==== 1936 год, '''Учитествување и политичката активност на Тодор Ангелевски во село Ѓавато''' Во учебната 1936/37 година во село Ѓавато, за учител бил назначен Тодор Анелевски од село Лавци, кого селаните популарно го викале Тошо Даскало. Тој заедно со учителите што учителствувале во овој крај, Борис Стрезовски, Пенко Здравковски, Драгољуб Митровиќ и Илија Јанкуловски наишле на поволна клима, т.е. доста прогресивни селани за плодна политичка работа. Тошо во Ѓавато станал особено близок со Трајан Белев и Јонче Мурџевски. 1937 година, '''Саботирањето на изборите во село Ѓавато''' На општинските избори во 1937 година, селската прогресивна струја, благодарение на политичката активност на Тошо Даскало и Трајан Белев, од стихијна опозиција станала поорганизирана политичка сила. Кога прогресивните селани од Ѓавато сфатиле дека власта сака да им наметне свој кандидат, една организирана група на чело со Тошо Чаталов, Сотир Бубев, Томе Бендев и Тодор Чаталовски дошле на гласачкото место и ги искинале гласачките списоци. Набрзо, некои уште истата вечер, а некои другиот ден, врзани со синџири ги спровеле пеш до Битола. Истите биле условно казнети. [[File:Selo Gjavato - Saveva mala.jpg|thumb|лево|село Ѓавато - Савева мала]] 1938 година, '''Формирање на набавно-продајна задруга во Ѓавато''' Работата на '''Трајан Белев и Тошо Даскалот''' и други прогресивни учители меѓу многубројните бедни и средни селани во Ѓавато вродила со плод кога во 1938 година успеале да им се спротивстават на приватниците - бакали со тоа што била формирана набавно-продајна задруга. Задругата во исто време служела како форма за прибирање на селаните и вршење на прогресивно влијание врз истите. Било купено радио на батерии и формирана библиотека со претежно прогресивна литература. Управата на задругата ја сочинувале: Коле Бендев- Ѓаваштанец, претседател и Илија Јанкулов - учител, книговодител, Методија Мацанов, Ѓаваштанец, работник, магационер. Март 1940 година, '''Формирање на партиска ќелија во Ѓавато''' Разгранетата дејност на МК на КПЈ-Битола се почувствувала и во село Ѓавато. Тука, членот на МК-Богоја Фотев од село Бистрица формирал партиска ќелија во Ѓавато, од три члена: Тодор Ангелевски (Тошо Даскало)- секретар и членовите Трајан Белев- работник и Илија Јанкуловски- учител во Ѓавато. Набрзо партиската ќелија значително се проширила. Во месец август партиска ќелија во Ѓавато сега броела единаесет членови. Тоа биле: Трајан Белев- секретар Тодор Ангелевски (Тошо Даскало) Илија Јанкулоски Коле Бендев Крсте Илиев Димитрија Филипов Методија Мацанов Тодор Чаталовски Митре Чаталовски Ташко Чаталовски Сотир Бубев. Неколку месеци подоцна на ревизија дошол Перо Јовановски-Тиквар, а есента секретарот на ПК за Македонија Блажо Орландиќ. Врските на ѓаватската партиск ќелија биле со Битола и Ресен. Март 1941 година, Протести на селани пред Комесарството, Комунистите од село Ѓавато заедно со незадоволните соселани, околу 50-60 души, мажи и жени, од порано договорени, тргнале кон Комесарството да бараат прехранбени артикли (сол, масло и сл.). Таму, тие сретнале друга група селани од други села со иста цел. Во канцеларијата на Комесарството влегле само жени, истапувајќи смело со своите барања. Меѓутоа, разочарувањето било поголемо, затоа што добиле само „ветувања“. [[File:Selo Gjavato zimski pejsaz.JPG|thumb|Село Ѓавато - зимски пејзаж]] Март 1941 година, '''Формирање на прва СКОЈ-евска група во Ѓавато''' Постапувајќи по директивите на Блажо Орландиќ - омасовување на Партиската ќелија и формирање на СКОЈ, во март 1941 година, во Ѓавато, прогресивните и проверени младинци формирале прва СКОЈ-евска група. Неа ја сочинувале: Јонче Мурџевски-член на КПЈ- секретар Мијал Грбевски Лазе Ласоски Науме Ј. Тунтевски Покрај теоретско изградување и други деловни работи, групата имала за задача да ги разбие патријахалните сфаќања на селото и да привлече за симпатизери и соработници и младинки, во што нешто подоцна и успеале. 9 април 1941 година, '''Борби со германските сили на Дервен''' На преминот меѓу Ресен и Битола, бившата југословенска армија имала направено по патот за Битола препреки од балвани (трупци) и камења на секои 200 метри. Тој терен бил чуван од еден зајакнат [[баталјон]], снабден со потребна муниција, оружје и други воени материјали. Кога наближиле германските тенкови, ноќта на 9 април отпочнала борба во која од страна на југословенската војска паднале околу 50-60 мртви и ранети. Германците, како надмоќни, лесно ги поминале препреките. По борбата, на Дервенот останале многу воени материјали, оружје и муниција. По наредба на Партиската ќелија доста од материјалот и оружјето било прибрано и сокриено. [[File:Selo Gjavato.JPG|thumb|лево|село Ѓавато]] 28 август 1941 година, ''' Дочек на владиката во село Ѓавато''' Окупаторската власт сакајќи што повеќе да се здобие со симпатии мегу населението, му приредила помпезен пречек на владиката Борис Симонов Неврокопски, родум од Ѓавато, нашколуван од Егзархијата и приврзаник на окупаторските сили. Во селската црква владиката одржал говор во кој почнал да го напаѓа комунизмот, Советскиот Сојуз како и народноослободителната војска. Тогаш младите комунисти и симпатизери од Ѓавато на чело со '''Јонче Мурџевски '''демонстративно ја напуштиле црквата со што „гробната“ тишина била нарушена, а целта на владиката осуетена. Средината на ноември 1941 година, '''Мирче Ацев во I реон''' Мирче Ацев како одговорен на Комитетот при МК - Битола бил во обиколка на селата од Првиот регион. Со цел да направи увид врз работата на Партиските ќелии, а истовременода да даде поконкретни инструкции на членовите на КПЈ на теренот. Заедно со Коле Бендев, член на КПЈ од Ѓавато, Мирче Ацев стигнал до '''Ѓавато'''. Таму, на нивата на Трајан Белев во присуство на Коле Бендев, Јонче Мурџевски, Трајан Белев, сите од Ѓавато, и Серафим Богдановски- Цано и Борис Стерјевски од с. Лера одржале состанок, на кој Мирче Ацев ги истакнал промените во ПК, им го прочитал писмото на ПК на КПЈ до членовите на КПЈ и СКОЈ, за грешките на Шарло и потребата од вооружено востание во Македонија, за акцијата на прилепскиот одред и сл. Февруари 1942 година, '''Неуспешниот обид за апсење на Трајан Белев''' Секретарот на Први Реон на КПЈ-Трајан Белев поради својата голема партиска активност и полупречник на движење, станал за полицијата сомнителен, па решила да го уапси. Кога органи на окупаторската власт дошле да го уапсат Белев благодарение на својата умешност и ладнокрвност како и известувањето од страна на членовите на КПЈ од Ѓавато и негоиот син Методија, Трајан Белев се вратил во Битола и оттогаш станал илегалец. Местото на реонски секретар времено го имал Коле Бендев од село Ѓавато, а подоцна Серафим Богдановски-Цано од село Лера. [[File:Selo Gjavato-Uciliste.JPG|thumb|Село Ѓавато - Училиште]] 12 март 1942 година, ''' Формирање на читалиште „Гоце Делчев“ во село Ѓавато''' На 12.III.1942 под име „Народно читалиште- Гоце Делчев“ во село Ѓавато членовите на КПЈ и СКОЈ ја оствариле својата замисла, т.е. отвориле во селото културно-просветно установа која ја користеле легално за политичка агитација, купување на прогресивна литература. Читалиштето било место каде овозможувало послободно собирање на луѓето, размена на мисли, партиски политички живот како и просветување на населението.Во управата на читалиштето биле избрани луѓе од власта ( на пример кметот на селото, со цел залажување на власта), но главните раководители биле комунистите и тоа: 1.Претседател Борис Стрезовски-учител, член на КПЈ; 2.Потпреседател Коле Бендев, член на КПЈ; 3.Касиер-библиотекар- Методија Мацанов; 4.Секретар- Илија Бендев. Март 1942 година, '''Селски протести пред окупаторската власт''' Партиската организација во Ѓавато го искористила незадоволството на населението кое не добивало редовно следување на прехранбените артикли и организирала во март 1942 година едно демонстративно истапување пред окупторската власт во село Кажани. Откако кметот им укажал дека артикли нема и дека треба да се стрпат незадоволните наговорени од ѓаватските комунисти решиле другиот ден заеднички да истапат и во Битола. Така и сториле. [[File:Selo Gjavato - Poranesen internat.JPG|thumb|лево|село Ѓавато - Поранешен ученички интернат]] 2 август 1942 година, '''Акцијата на Одредот „Даме Груев“ во село Смилево''' Бугарската окупаторска власт сакајќи да го прикаже секој македонски национален празник како бугарски за Илинден припремила голема свечаност во село Смилево, било планирано селото да го посети, бугарскиот министер за внатрешни работи Габровски. Меѓутоа, раководството на партизанскиот одред „Пелистер“решил својата прва акција да ја изведе со митинг во Смилево. '''Одредот помогнат од комунистите на селата Ѓавато''', Смилево, и други (тие ги исекле телефонски жици) утрото свечано навлегол во село Смилево. Одредот снабден со храна од селаните се повлекол. помпезноста на окупаторот изостанала. '''Напад на полицискиот подучасток во село Кажани''' (18 август 1942 година) Штабот на [[Битолско-преспански НОПО „Даме Груев“]] за да му помогне на прилепскиот партизански одред „Димитар Влахов“ и ги одвлече окупаторските сили, кои се сконцентрирале за да го рзбијат, во координација со партиските ќелии од Први реон подготвил акција за напад. Цел на нападот бил IV пограничен подучасток засилен со воени единици. Ноќата помеѓу 18 и 19 август три групи со строго определени задачи. ''' Чии водачи на групи биле Ѓаваштаните Лазе Ласовски, Мијал Грбевски и Стојан Бендев'''. Покрај Ѓаваштани во акцијата зеле учество партијци, скоевци и симпатизери од селата Братиндол, Ротино, Доленци и Лера со тоа што ги исекле телефонските жици меѓу Битола и Кажани и Кажани и Ресен. Поради непредвиден настан акцијата започнала нешто порано, т.е. 18 август 1942 година и траела 2-3 саати. Партизаните немале мртви. Окупаторот бил изненаден и дал неколку жртви. Напорите што ги вложиле војниците и полициските сили да го откријат Одредот не им успеале. [[File:Selo Gjavato - Gulabova mala.JPG|thumb|село Ѓавато - Гулабова мала и поглед кон село Доленци во позадина]] 22 август 1942 година, '''Строги мерки на полицијата против комунистите''' Нападот на полицијата и војската во село Кажани од страна на Одредот „Даме Груев“ и немоќта да го ликвидираат окупаторските сили, презеле уште построги мерки спрема населението. воведување на полициски час, забрана на минување од село в село без дозвола, строга контрола којшто купува, шпиунирање, зголемена антикумунистичка агитација исл. Кон населението во селата од Први реон биле спроведени големи малтретирања, особено спрема семејствата на илегалците и членовите на КПЈ и Скојшто биле во затвор. Август 1942 година '''Голема провала во Први реон''' По неуспешниот обид на окупаторот да го пронајде Одредот се спровеле големи апсења на територијата на Први реон. Благодарение на слабото движење на реонскиот секретар Серафим Богдановски- Цано настанала голема провала. Предавството на Цано водело до тоа што тој станал соработник на полицијата. Тогаш многумина комунисти и скоевци биле затворени. Во затворот биле малтретирани, навредувани и на крајот судени. Меѓу многутемина осудени на доживотен затвор биле Борис Стрезовски и Јонче Мурџевски, кои биле осудени на смрт и бесење. По оваа голема провела во Први реон активноста на комунистите скоро сосема замрела. [[File:Pogled od selo kazani kon selo Gjavato.JPG|thumb|лево|поглед од село кажани кон село Ѓавато]] '''Завршните борби Август 1944 година во с. Ѓавато формирање на НОО (народно ослободителни одреди) за неколку села''' Во месноста „Шабанови ливади“ во август 1944 година бил одржан голем народен собир на кого зборувал Трајче Грујоски. На собирот присуствувале 150-200 души од Ѓавато и уште неколку од соседните села Маловиште, Кажани, Доленци, Гопеш, Рамна и Лера. По говорот на Грујоски присутните избрале НОО со седиште во Ѓавато. НОО покрај редовното снабдување на НОВ со храна. материјали, извештаи и сл. спровел во почетокот на септември мобилизација на сите лица на возраст од 18-40 години. Вкупно 13 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> [[File:Zemjodelec selo Gjavato.JPG|thumb|Земјоделец во Ѓавато.]] == Стопанство == Во селото најзастапено е [[градинарство]], мал дел [[овоштарство]] и [[сточарство]], мали млекарници. Застапено е и [[живинарство]]то. Интересно е да се напомене дека посебно во текот на пролетните, летните и есенските месеци добрите климатски услови во село Ѓавато овозможуваат развој на [[пчеларство]]то и билкарството, односно собирањето на лековити билки и [[растенија]], [[чај]], шумски и други споредни производи. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1554 |1953|1502 |1961|1116 |1971|829 |1981|523 |1991|269 |1994|162 |2002|122 |2021|35 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] ([[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]) од [[1900]] година, во Ѓавато живееле 1.500 жители, сите [[Македонци]] [[христијани]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ѓавато се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 240 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|12}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 1.800 жители, сите [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":0">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 1.300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото броело 1.116 жители во [[1961]] година, додека во [[1994]] година живееле само 122 жители. Според пописot од [[2002]] година, Ѓавато има 122 жители, сите [[Македонци]].<ref name="makstat.stat.gov.mk">Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. [[Државен завод за статистика]].</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 35 жители, од кои 34 [[Македонци]] и 1 останат. Селото Ѓавато е типичен пример за силната миграција која ги зафатила селата во [[Битолско]], така што од една голема и развиена населба во средината на XX век, денес Ѓавато е мало село со сè уште присутни миграциони движења. {{Пописи|1.500|1.800|1.554|1.502|1.116|829|523|269|162|122|35}} === Родови === Ѓавато е македонско православно село, родовите во селото се староседелски кои живееле во околните раселени села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. Родови во Ѓавато се: Савја (50 куќи), Пејчиновци (35 куќи), Брајчевци (35 куќи), Матраковци (28 куќи), Тумтја (26 куќи), Думва или Топија (22 куќи), Маџаровци (17 куќи), Ќилишовци (16 куќи) и Митровци (18 куќи) сите овие родови се доселени од околните села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. За родот Брајчевци се претпоставува дека уште подалечно потекло имаат од селото [[Брајчино]], [[Преспа]].<ref>{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/469501519|title=Битољско-Прилепска котлина : антропогеографска проучавања 1914-1997|last=Трифуноски|first=Јован Ф.|date=1998|publisher=Српска академија наука и уметности|year=|isbn=8670252678|location=|pages=|oclc=469501519}}</ref> Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од 1951 година, родови во селото се: * '''Староседелци:''' ''Гулабовци (10 к.), Пичаловци (12 к.), Цибалевци (4 к.), Малевци (3 к.), Продановци (4 к.), Размовци (6 к.), Белевци (5 к.), Алушовци и Босилковци и Кулевчевци (5 к.), Шулајковци (2 к.), Таневци (3 к.), Галевци (2 к.), Гурабијовци (1 к.), Кондовци (3 к.), Пулковци (1 к.), Чомаровци (1 к.), Додовци (7 к.), Кекевци (1 к.), Башевци (3 к.), Шибевци (1 к.), Кузевци (1 к.), Симоновци (1 к.), Точуковци (1 к.), Штуревци (4 к.), Попчевци (3 к.), Атанасовци (1 к.), Буџевци (8 к.), Тановчевци (3 к.), Батковци (2 к.), Манговци или Србиновци (1 к.), Ќотовци (1 к.), Гулевци (1 к.), Корунчевци (2 к.), Мурџевци (3 к.), Банаковци (1 к.), Лајмановци (8 к.), Чекановци (3 к.), Кацевци (3 к.), Рашајновци (1 к.), Огненовци или Гоцаревци (3 к.), Даскаловци (2 к.), Мацановци (2 к.), Крковци или Главинчевци (15 к.), Колупачовци (3 к.), Ласовци (4 к.), Корвејковци (1 к.), Толевци (4 к.), Колимачковци (3 к.), Лалевчевци (1 к.), Пурдевци (4 к.), Шошевци (3 к.), Пурдуловци (5 к.), Буневци (1 к.), Илијевци (2 к.), Клочовци (2 к.), Жулевци (1 к.), Грбевци (7 к.), Питрончевци (1 к.), Чоковци (1 к.), Начовци (4 к.), Перчевци (4 к.), Здравевци (3 к.), Апостоловци (11 к.), Јуруковци (8 к.), Бендевци (7 к.), Гаговци (2 к.), Бубевци (3 к.), Папалевци (6 к.), Димовци (1 к.), Дурмишовци (2 к.), Пашовци (3 к.), Четаловци (6 к.), Филиповци (5 к.), Богдановци (1 к.), Лајчаровци (2 к.), Чунковци (5 к.), Штраколовци (1 к.) и Мишовци (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Тумтевци (9 к.)'' доселени се околу 1820 година од селото [[Туминец]] во [[Мала Преспа]] (денес во [[Албанија]]); ''Ѓештаковци (5 к.)'' доселени се околу 1820 година од некое село во [[Мала Преспа]]; ''Роканчевци (1 к.)'' доселени се во 1860 година од селото [[Свиниште]]; ''Пајаковци (4 к.)'' доселени се во 1851 година од селото [[Перово]] во [[Преспа]]; ''Крушаровци (1 к.)'' доселени се во 1921 година од селото [[Долна Бела Црква]] во [[Преспа]]; ''Чаковци (1 к.)'' доселени се во 1911 година од [[Музакија]] во [[Албанија]]. Они се [[Власи]]; ''Бела или Беловци (1 к.)'' доселени се во 1943 година од селото [[Гопеш]]. И они се [[Власи]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Цапарско Поле|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Општествени установи == == Самоуправа и политика == Месната заедница во село Ѓавато. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 206 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на месна заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 68 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[File:Crkva Sv.Bogorodica s.Gjavato.JPG|thumb|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато]] [[File:Crkva sv.Bogorodica s.Gjavato- Glaviste.JPG|thumb|лево|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато м.в Главиште]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> *[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — црква на превојот Ѓавато; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Пресвета Богородица“]] — главната селска црква; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Главиште|Црква „Пресвета Богородица“]] — црква во месноста Главиште; ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Кале (Ѓавато)|Кале]] — населба од доцноантичко време; *[[Св. Богородица (Ѓавато)|Св. Богородица]] — некропола од доцноантичко време; *[[Старо Село (Ѓавато)|Старо Село]] — населба од средниот век; Интересн податок е да се напомене да во околината на с.&nbsp;Ѓавато има три цркви под името Св.Богородица односно тоа се црквите Св.Богородица сместена на планинскиот превој Ѓавато, црквата Св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато сместена источно од селото на еден километар од с.&nbsp;Ѓавато поточно на тромеѓата на атерите на с.&nbsp;Ѓавато-с.&nbsp;Кажани-с.&nbsp;Доленци каде се наоѓаат и селски гробишта на овие три села, бидејќи за време на османлиската власт с.&nbsp;Кажани и с.&nbsp;Доленци биле муслимански села и малубројните христијаните од овие две села ја користеле оваа црква за верски обреди како и просторот околу црквата за гробишта на починатите христијаните кои живееле во с.&nbsp;Ѓавато и соседните села Доленци и Кажани, и третата обновена црква од поново време Св.Богородица на м.в.Главиште на 500 метри западно од селото во пазувите на Бигла планина. == Редовни настани == [[File:Den Golema Bogorodica crkva Sv Bogorodica-prevoj Gjavato.JPG|thumb|Ден Голема богородица 28.Август во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] [[File:Golema Bogorodica vo dvorot na crkvata Sv.Bogorodica prevoj Gjavato.JPG|thumb|лево|Голема богородица во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] Како Селска слава населението на с.&nbsp;Ѓавато ја слави Голема Богородица или Успание на пресвета богородица на 28.Август, мештаните славењето на овој празник го започнуваат во вечетните часови на 27 август вечер спроти Голема Богородица со одење во црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато, следниот ден на 28.Август има голем собир во дворот на црквата од утринските часови до пладне, кога се оди на ручек во с.&nbsp;Ѓавато, во попладневните часови голем број на граѓани од с.&nbsp;Ѓавато како и лица од Битола, Скопје, Ресен и други градови кои потекнуваат од с.&nbsp;Ѓавато како и голем број христијани од другите села на сред село кај поранешното училиште Трајан Белев со музика и игра го одбележуваат овој христијански празник, Во касните вечерни часови Младите продолжуваат со прослава во селскиот дом или салата на поранешното школо како игранка. До неодамна до пред деценија постоеше прославување на овој празник три дена на 28, 29, и 30 август но последните децении со зголемување на миграциите на населението и се помалиот број на жители во с.&nbsp;Ѓавато прославувањето на овој празник се сведе на 28. Август ден на Голема Богородица. Населението на с.&nbsp;Ѓавато и за други верски празници прават собири на сред село или во една од трите цркви, како на пример, [[Бадник]] и [[Коледе]] на 5,6 јануари, [[Божик]] 7 јануари, Богојавление - [[Водици]] 19 јануари зависно од датумот Населението од Ѓавато, Кажани и Доленци се собираат во црквата Св. Богородица во с.&nbsp;Ѓавато за големиот христијански празник [[Велигден]], на третиот ден од велигден населението од с.&nbsp;Ѓавато ја посетува црквата Св.Богородица на местото викано Главиште. Исто така сосбир се прави и на 21.Септемвти - Мала Богородица во дворот на црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато. == Личности == '''Личности родени во Ѓавато:''' * [[Љуба Додова|Љуба Чаталова Додова]] (р.1925) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Јонче Мурџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Белев-Гоце]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Михајло Андоновски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Џодовски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Буџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Тодор Чумковски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Цибалевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Илија Алушевски]] (1928 - 2004) - македонски фолклорист, етнолог, просветен деец, публицист, [[кореограф]] и запишувач на усната литература во битолскиот крај и пошироко, поттикнувач и организатор на јавни фолклорни манифестации.<ref name="значајни">{{наведена книга|title=Значајни личности за Битола|author=Андоновска Ленче|author2=Благој Николов|author3= Трајко Огненовски|author4= Гордана Пешевска|author5= Анета Стефановска|author6= Светлана Талеска|date=2007|publisher=Национална установа Универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|year=|isbn=978-9989-2783-0-3|editor=Науме Ѓорѓиески|location=Битола|pages=20-21}}</ref> * [[Димитар Башевски]] (р. [[27 јуни]] [[1943]]) - романописец, поет, раскажувач, преведувач и издавач. * [[Владо Додовски]] (1938–1999) - новинар, театарски критичар и писател. *[[Владимир Јончевски|Владимир „Шеки“ Јончевски]] (р. 16 јули 1945) - Професор по физика во СОУ „Јосип Броз-Тито“- Битола '''[[Македонска револуционерна организација|Илинденци]]''' * [[Митре Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ташко Петров Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Тодор Костов Коровојков]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Апостол Наумов Коцевски|Апостол Наумов Кацевски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Митре Симонов Крковски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Коте Јованов Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Андон Јотев Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Науме Трпев Главинчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стојан Николов Гулабовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Георги Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Наум Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Трајан Темелков Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Никола Китев Бубев]] — македонски револуционер.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Трене Стојанов Бунев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бендев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бочваров]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Петре Димов Марковски]] — македонски револуционер.<ref name=":5">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том III, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стеван Митрев Мацанов]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Тодор Стефанов Мурџев]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Јован Митрев Начовски]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Богоја Христов Стојковски]] — македонски револуционер.<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ванѓел Наумов Перчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":6">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Спиро Митрев Пичалов]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> *[[Георги Христов Јуруков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7">{{Наведена книга|title=|first=|publisher=|others=Јасмина Дамјановска; Ленина Жила; Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел I. Државен архив на Република Македонија.|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> *[[Тодор Ангелев Јуруковски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7" /> == Култура и спорт == == Иселеништво == По неуспехот на Илинденското востание дел од овдешното население на село Ѓавато заминува на печалба пред сè Бугарија (Софија), Србија (Белград), Романија (Букурешт) или во други европски земји како и во некои прекуокеански земји. Оваа појава со несмален интензитет е присутна и меѓу двете светски војни. Еден до два члена од семејството оделе на печалба и останувале по пет до шест години. Многу ретко едниот, а поретко двајцата се враќале назад. Периодот послем балканските војни и Првата светска војна бидејќи голем дел од турското население на соседното село [[Кажани]] заминало, се иселува во Турција дел од населението од с.&nbsp;Ѓавато се населуваат во с.&nbsp;Кажани. До 1951 година од селото се иселиле повеќе од 200 семејства од разни родови во селото. Само во [[Соединети Американски Држави|САД]] се иселиле преку 50 семејства. Големо иселување до овој период имало и во [[Битола]] (преку 30 семејства), [[Австралија]] (преку 20 семејства), [[Канада]] (преку 10 семејства). Иселеништво имало и во [[Бугарија]] (20 семејства, [[Софија]], [[Плевен]], итн), во [[Скопје]], [[Аргентина]] (2 семејства), [[Србија]] (1 семејство), [[Турција]] (1 семејство), [[Охрид]] (1 семејство), [[Германија]] (1 семејство).<ref name=":1" /> Печалбарската традиција, продолжила и послем ослободувањето на најголемата миграција се случула во шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век кога огромен број на жители на село Ѓавато трајно се иселуваат во Америка, Австралија, Канада или некои Европски земји, сега во вид на иселеништво не е запрена до денешни дни. Голем дел на населението на село Ѓавато во периодот на шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век како последните две децении на минатиот век, пред сè од економски карактер заради вработување се иселуваат во внатрешноста на Р Македонија пред сè во Скопје, Ресен, Битола или други градови. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ǵavato}} http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130224013351/http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ |date=2013-02-24 }} http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304195722/http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf |date=2016-03-04 }} http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130109011332/http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola |date=2013-01-09 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120907074503/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm |date=2012-09-07 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215929/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215922/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140508014511/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm |date=2014-05-08 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121205004918/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm |date=2012-12-05 }} Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239. {{Општина Битола}} [[Категорија:Села во Општина Битола]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Ѓавато (Битолско)| ]] tacxe6hydpg5kn55vz3wj0qwpc13aux 5532508 5532421 2026-03-31T19:11:43Z Ehrlich91 24281 5532508 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Ѓавато}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Воздушен поглед на Ѓавато.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 35 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 850 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=4 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=8 | lon_sec=18 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Битола.svg }} '''Ѓавато''' (познато и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Името на селото првпат е забележано во документи од {{римски|16}} век. Низ годините се споменува под слични варијанти. Името е добиено од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло со значење „премин“ (премин преку планина) или во врска со средновековни давачки.<ref name="речник">{{Наведена книга |title=Речник на имињата на населените места во Р Македонија|last=Иванова|first=Олга|publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]]|year=2014|isbn=|location=Скопје|pages=87}}</ref> Всушност, може да се каже дека името претставува примарно топографско име. Тоа е добиено по пат на топонимизацијата на апелативот ѓавато („премин преку планина“). Во непосредна близина на селото се наоѓа [[Ѓавато (превој)|планинскиот превој Ѓавато]] на 1.269 метри надморска височина.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-03-31|archive-date=2026-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Panorama na s.Gjavato.JPG|мини|300п|лево|Поглед на дел од селото]] [[Податотека:Potok Shupur m.v Alamanica s.Gjavato.JPG|мини|300п|деснок|Поток Шупур кај месноста Аламаљца во пролет]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], во близина на [[Ѓавато (превој)|истоимениот]] превој, каде што атарот се допира со подрачјето на [[Општина Ресен]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=31 март 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=119}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 850 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 21 километар<ref name="енциклопедија" /> и се наоѓа недалеку до патот Битола-[[Ресен]]. До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]], кој пак започнува од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] кај селото [[Кажани]]. Ѓавато некогаш било големо и познато село кај истоимениот превој, во близина на патот [[Битола]]-[[Охрид]]. Најблиски околни села се [[Доленци (Битолско)|Доленци]] и [[Кажани]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од чешми и од бунари. Најмалку вода поседува маалото Савје (во средишниот дел на селото), каде се наоѓаат училиштето, задружниот дом и продавницата.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=241-243|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Дервен, Шумјак, Чинов Рид, Бела Вода, Муџеа Чешма, Манејчино Гробче, Извор, Вртушка, Куцоо, Сулејманов Камен, Киска, Дојчиноец, Каланџик, Стенчиња, Вакавска Ливада, Сува Леска, Студена Чешма, Долишта, Слогои, Ѓироец, Злидол, Синалка, Кекинца, Мечидол, Јазаишта, Маглен, Попов Кладенец, Петкаџик, Ракида, Кленики, Гаџојла, Под Црква, Намазан, Причек, Солиште и Кале.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, чии куќи се групирани во девет маала меѓусебно оддалечени од 500 до 1000 метри. Маалата се наречени (почнувајќи од југ): Пејновско (Пејчинова), Савја (Савева), Думва или Топија (Топева), Брајчево (Брајчева), Тумтја, Ѓилишовско (Ѓимишова), Митровско (Митрова), Маџаровско (Маџарова) и Матрак.<ref name=":0" /> Селото се наоѓа во подножјето на планината [[Бигла (планина)|Бигла]]. Сртот на планината и превојот Ѓавато претставуваат природна [[вододелница]] помеѓу Јадранскиот и Егејскиот речен слив. Многубројните потоци и мали реки како притоки на [[Шемница]] главно пресушуваат во текот на втората половина на јуни, поради што во летните месеци селото има недостиг на вода. == Историја == [[Податотека:Prevoj gjavato prostor kade porano bilo smesteno s.Gjavato.jpg|мини|300п|десно|Превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]], просторот каде некогаш се наоѓало селото]] [[Податотека:Pogled na selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Поглед на селото]] [[Податотека:Selo Gjavato - Saveva mala.jpg|мини|300п|десно|Поглед на маалото Савева]] Први пишани документи во кои се споменува Ѓавато е од првата половина на {{римски|17}} век, кога неговите мештани биле [[Дервенџиство|дервенџии]].<ref name=":0" /> Овие документи биле османлиските даночни регистри на немуслиманското население од вилаетот Манастир (Битола) од 1611-1612 година со 60 домаќинства.<ref>Турски извори за българската история, т. VII, София 1986, с. 181.</ref> Во 1639 година во Ѓавато имало буна против [[Османлиско Царство|Османлиската власт]]. Непосреден повод за нејзиното избувнување било апсењето на ајдутинот Белче. Селаните се спротивставиле. Спомнати во предводувањето на буната се Митре, Никола, Илија и Голе. Започнала борба во која [[Турци]]те имале пушки и сабји, а селаните вили и стапови. Неколку селани загинале, Белче бил убиен, по што Турците му ја отсекле главата и му ја однеле на кадијата како доказ дека бил ликвидиран.<ref>{{наведена книга|title=[[Македонска Енциклопедија]]|last=|first=|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=[[Скопје]], [[Македонија]]|pages=228}}</ref> Во средината на {{римски|17}} век, селото го споменува [[Евлија Челебија]] како христијанско. До средината на {{римски|19}} век, на превојот Ѓавато (1.179 м.) и во непосредната околина се наоѓале седум мали словенски села — Ѓавато, Извор, Дреноец, Сува Леска, Утојца, Илино и Старо Село (старото [[Кажани]]). Меѓутоа, сите тие села, како што се пренесува биле уништени од албанскиот [[башибозук]] околу 1860-тите. Затоа, мештаните на тие села го основале денешното Ѓавато 3 километри североисточно од истоимениот превој. Претходно, на местото на денешното село се наоѓале кошари.<ref name=":0" /> На местата каде се наоѓале овие мали села се наоѓаат остатоци од ѕидови на куќи, напуштени ниви обраснати со шума и гробови. Најмногу старини се наоѓаат на селиштето Ѓавато, кое било на самиот превој од западната страна. Тоа селиште е познато и под името Дервен, каде се наоѓале рушевините од [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|црквата „Успение на Пресвета Богородица“]], која денес е обновена, две чешми, гробишта и ѕидови од куќи. До крајот на отоманскиот период, на Дервен се наоѓала турска кула, додека во српско време постоела жандермериска станица.<ref name=":0" /> Покрај, црквата на самиот превој, во југоисточниот дел на денешното село се наоѓа [[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|главната селска црква „Пресвета Богородица“]] подигната во втората половина на {{римски|19}} век.<ref name=":0" /> [[Ѓорѓи Сугарев]] бил активен како војвода во Ѓавато пред и за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. Таму тој се претворил во легенда за време на битката кај село Ѓавато, каде што со својата храброст и себеодрекување тој на востанатиот народ му дал пример како се војува за својата земја. Селото многу настрадало за време на востанието, кога Турците и Албанците ги запалиле сите куќи, а народот избегал во шумата.<ref name=":0" /> За време на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], во селото учителствувал [[Тодор Ангелевски]] од селото [[Лавци (Битолско)|Лавци]], кого селаните популарно го викале Тошо Даскало. Ангелевски заедно со Трајан Белев ги саботирале општинските избори во 1937 година бидејќи власта сакала да подметне свој кандидат при што ги искинале гласачките списоци на гласачкото место. Набргу потоа, биле приведени и со синџири биле спроведени пеш до Битола, каде биле условно казнети. Трајан Белев и Тошо Даскалот во 1938 година основале набавно-продајна задруга, а во март 1940 година основале и партиска ќелија на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]] во Ѓавато. Неколку месеци подоцна на ревизија дошол Перо Јовановски-Тиквар, а есента секретарот на ПК за Македонија Блажо Орландиќ. Врските на ѓаватската партиск ќелија биле со Битола и Ресен. Март 1941 година, Протести на селани пред Комесарството, Комунистите од село Ѓавато заедно со незадоволните соселани, околу 50-60 души, мажи и жени, од порано договорени, тргнале кон Комесарството да бараат прехранбени артикли (сол, масло и сл.). Таму, тие сретнале друга група селани од други села со иста цел. Во канцеларијата на Комесарството влегле само жени, истапувајќи смело со своите барања. Меѓутоа, разочарувањето било поголемо, затоа што добиле само „ветувања“. [[File:Selo Gjavato zimski pejsaz.JPG|thumb|Село Ѓавато - зимски пејзаж]] Март 1941 година, '''Формирање на прва СКОЈ-евска група во Ѓавато''' Постапувајќи по директивите на Блажо Орландиќ - омасовување на Партиската ќелија и формирање на СКОЈ, во март 1941 година, во Ѓавато, прогресивните и проверени младинци формирале прва СКОЈ-евска група. Неа ја сочинувале: Јонче Мурџевски-член на КПЈ- секретар Мијал Грбевски Лазе Ласоски Науме Ј. Тунтевски Покрај теоретско изградување и други деловни работи, групата имала за задача да ги разбие патријахалните сфаќања на селото и да привлече за симпатизери и соработници и младинки, во што нешто подоцна и успеале. 9 април 1941 година, '''Борби со германските сили на Дервен''' На преминот меѓу Ресен и Битола, бившата југословенска армија имала направено по патот за Битола препреки од балвани (трупци) и камења на секои 200 метри. Тој терен бил чуван од еден зајакнат [[баталјон]], снабден со потребна муниција, оружје и други воени материјали. Кога наближиле германските тенкови, ноќта на 9 април отпочнала борба во која од страна на југословенската војска паднале околу 50-60 мртви и ранети. Германците, како надмоќни, лесно ги поминале препреките. По борбата, на Дервенот останале многу воени материјали, оружје и муниција. По наредба на Партиската ќелија доста од материјалот и оружјето било прибрано и сокриено. [[File:Selo Gjavato.JPG|thumb|лево|село Ѓавато]] 28 август 1941 година, ''' Дочек на владиката во село Ѓавато''' Окупаторската власт сакајќи што повеќе да се здобие со симпатии мегу населението, му приредила помпезен пречек на владиката Борис Симонов Неврокопски, родум од Ѓавато, нашколуван од Егзархијата и приврзаник на окупаторските сили. Во селската црква владиката одржал говор во кој почнал да го напаѓа комунизмот, Советскиот Сојуз како и народноослободителната војска. Тогаш младите комунисти и симпатизери од Ѓавато на чело со '''Јонче Мурџевски '''демонстративно ја напуштиле црквата со што „гробната“ тишина била нарушена, а целта на владиката осуетена. Средината на ноември 1941 година, '''Мирче Ацев во I реон''' Мирче Ацев како одговорен на Комитетот при МК - Битола бил во обиколка на селата од Првиот регион. Со цел да направи увид врз работата на Партиските ќелии, а истовременода да даде поконкретни инструкции на членовите на КПЈ на теренот. Заедно со Коле Бендев, член на КПЈ од Ѓавато, Мирче Ацев стигнал до '''Ѓавато'''. Таму, на нивата на Трајан Белев во присуство на Коле Бендев, Јонче Мурџевски, Трајан Белев, сите од Ѓавато, и Серафим Богдановски- Цано и Борис Стерјевски од с. Лера одржале состанок, на кој Мирче Ацев ги истакнал промените во ПК, им го прочитал писмото на ПК на КПЈ до членовите на КПЈ и СКОЈ, за грешките на Шарло и потребата од вооружено востание во Македонија, за акцијата на прилепскиот одред и сл. Февруари 1942 година, '''Неуспешниот обид за апсење на Трајан Белев''' Секретарот на Први Реон на КПЈ-Трајан Белев поради својата голема партиска активност и полупречник на движење, станал за полицијата сомнителен, па решила да го уапси. Кога органи на окупаторската власт дошле да го уапсат Белев благодарение на својата умешност и ладнокрвност како и известувањето од страна на членовите на КПЈ од Ѓавато и негоиот син Методија, Трајан Белев се вратил во Битола и оттогаш станал илегалец. Местото на реонски секретар времено го имал Коле Бендев од село Ѓавато, а подоцна Серафим Богдановски-Цано од село Лера. [[File:Selo Gjavato-Uciliste.JPG|thumb|Село Ѓавато - Училиште]] 12 март 1942 година, ''' Формирање на читалиште „Гоце Делчев“ во село Ѓавато''' На 12.III.1942 под име „Народно читалиште- Гоце Делчев“ во село Ѓавато членовите на КПЈ и СКОЈ ја оствариле својата замисла, т.е. отвориле во селото културно-просветно установа која ја користеле легално за политичка агитација, купување на прогресивна литература. Читалиштето било место каде овозможувало послободно собирање на луѓето, размена на мисли, партиски политички живот како и просветување на населението.Во управата на читалиштето биле избрани луѓе од власта ( на пример кметот на селото, со цел залажување на власта), но главните раководители биле комунистите и тоа: 1.Претседател Борис Стрезовски-учител, член на КПЈ; 2.Потпреседател Коле Бендев, член на КПЈ; 3.Касиер-библиотекар- Методија Мацанов; 4.Секретар- Илија Бендев. Март 1942 година, '''Селски протести пред окупаторската власт''' Партиската организација во Ѓавато го искористила незадоволството на населението кое не добивало редовно следување на прехранбените артикли и организирала во март 1942 година едно демонстративно истапување пред окупторската власт во село Кажани. Откако кметот им укажал дека артикли нема и дека треба да се стрпат незадоволните наговорени од ѓаватските комунисти решиле другиот ден заеднички да истапат и во Битола. Така и сториле. [[File:Selo Gjavato - Poranesen internat.JPG|thumb|лево|село Ѓавато - Поранешен ученички интернат]] 2 август 1942 година, '''Акцијата на Одредот „Даме Груев“ во село Смилево''' Бугарската окупаторска власт сакајќи да го прикаже секој македонски национален празник како бугарски за Илинден припремила голема свечаност во село Смилево, било планирано селото да го посети, бугарскиот министер за внатрешни работи Габровски. Меѓутоа, раководството на партизанскиот одред „Пелистер“решил својата прва акција да ја изведе со митинг во Смилево. '''Одредот помогнат од комунистите на селата Ѓавато''', Смилево, и други (тие ги исекле телефонски жици) утрото свечано навлегол во село Смилево. Одредот снабден со храна од селаните се повлекол. помпезноста на окупаторот изостанала. '''Напад на полицискиот подучасток во село Кажани''' (18 август 1942 година) Штабот на [[Битолско-преспански НОПО „Даме Груев“]] за да му помогне на прилепскиот партизански одред „Димитар Влахов“ и ги одвлече окупаторските сили, кои се сконцентрирале за да го рзбијат, во координација со партиските ќелии од Први реон подготвил акција за напад. Цел на нападот бил IV пограничен подучасток засилен со воени единици. Ноќата помеѓу 18 и 19 август три групи со строго определени задачи. ''' Чии водачи на групи биле Ѓаваштаните Лазе Ласовски, Мијал Грбевски и Стојан Бендев'''. Покрај Ѓаваштани во акцијата зеле учество партијци, скоевци и симпатизери од селата Братиндол, Ротино, Доленци и Лера со тоа што ги исекле телефонските жици меѓу Битола и Кажани и Кажани и Ресен. Поради непредвиден настан акцијата започнала нешто порано, т.е. 18 август 1942 година и траела 2-3 саати. Партизаните немале мртви. Окупаторот бил изненаден и дал неколку жртви. Напорите што ги вложиле војниците и полициските сили да го откријат Одредот не им успеале. [[File:Selo Gjavato - Gulabova mala.JPG|thumb|село Ѓавато - Гулабова мала и поглед кон село Доленци во позадина]] 22 август 1942 година, '''Строги мерки на полицијата против комунистите''' Нападот на полицијата и војската во село Кажани од страна на Одредот „Даме Груев“ и немоќта да го ликвидираат окупаторските сили, презеле уште построги мерки спрема населението. воведување на полициски час, забрана на минување од село в село без дозвола, строга контрола којшто купува, шпиунирање, зголемена антикумунистичка агитација исл. Кон населението во селата од Први реон биле спроведени големи малтретирања, особено спрема семејствата на илегалците и членовите на КПЈ и Скојшто биле во затвор. Август 1942 година '''Голема провала во Први реон''' По неуспешниот обид на окупаторот да го пронајде Одредот се спровеле големи апсења на територијата на Први реон. Благодарение на слабото движење на реонскиот секретар Серафим Богдановски- Цано настанала голема провала. Предавството на Цано водело до тоа што тој станал соработник на полицијата. Тогаш многумина комунисти и скоевци биле затворени. Во затворот биле малтретирани, навредувани и на крајот судени. Меѓу многутемина осудени на доживотен затвор биле Борис Стрезовски и Јонче Мурџевски, кои биле осудени на смрт и бесење. По оваа голема провела во Први реон активноста на комунистите скоро сосема замрела. [[File:Pogled od selo kazani kon selo Gjavato.JPG|thumb|лево|поглед од село кажани кон село Ѓавато]] '''Завршните борби Август 1944 година во с. Ѓавато формирање на НОО (народно ослободителни одреди) за неколку села''' Во месноста „Шабанови ливади“ во август 1944 година бил одржан голем народен собир на кого зборувал Трајче Грујоски. На собирот присуствувале 150-200 души од Ѓавато и уште неколку од соседните села Маловиште, Кажани, Доленци, Гопеш, Рамна и Лера. По говорот на Грујоски присутните избрале НОО со седиште во Ѓавато. НОО покрај редовното снабдување на НОВ со храна. материјали, извештаи и сл. спровел во почетокот на септември мобилизација на сите лица на возраст од 18-40 години. Вкупно 13 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> [[File:Zemjodelec selo Gjavato.JPG|thumb|Земјоделец во Ѓавато.]] == Стопанство == Во селото најзастапено е [[градинарство]], мал дел [[овоштарство]] и [[сточарство]], мали млекарници. Застапено е и [[живинарство]]то. Интересно е да се напомене дека посебно во текот на пролетните, летните и есенските месеци добрите климатски услови во село Ѓавато овозможуваат развој на [[пчеларство]]то и билкарството, односно собирањето на лековити билки и [[растенија]], [[чај]], шумски и други споредни производи. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1554 |1953|1502 |1961|1116 |1971|829 |1981|523 |1991|269 |1994|162 |2002|122 |2021|35 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] ([[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]) од [[1900]] година, во Ѓавато живееле 1.500 жители, сите [[Македонци]] [[христијани]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ѓавато се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 240 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|12}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 1.800 жители, сите [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":0">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 1.300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото броело 1.116 жители во [[1961]] година, додека во [[1994]] година живееле само 122 жители. Според пописot од [[2002]] година, Ѓавато има 122 жители, сите [[Македонци]].<ref name="makstat.stat.gov.mk">Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. [[Државен завод за статистика]].</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 35 жители, од кои 34 [[Македонци]] и 1 останат. Селото Ѓавато е типичен пример за силната миграција која ги зафатила селата во [[Битолско]], така што од една голема и развиена населба во средината на XX век, денес Ѓавато е мало село со сè уште присутни миграциони движења. {{Пописи|1.500|1.800|1.554|1.502|1.116|829|523|269|162|122|35}} === Родови === Ѓавато е македонско православно село, родовите во селото се староседелски кои живееле во околните раселени села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. Родови во Ѓавато се: Савја (50 куќи), Пејчиновци (35 куќи), Брајчевци (35 куќи), Матраковци (28 куќи), Тумтја (26 куќи), Думва или Топија (22 куќи), Маџаровци (17 куќи), Ќилишовци (16 куќи) и Митровци (18 куќи) сите овие родови се доселени од околните села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. За родот Брајчевци се претпоставува дека уште подалечно потекло имаат од селото [[Брајчино]], [[Преспа]].<ref>{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/469501519|title=Битољско-Прилепска котлина : антропогеографска проучавања 1914-1997|last=Трифуноски|first=Јован Ф.|date=1998|publisher=Српска академија наука и уметности|year=|isbn=8670252678|location=|pages=|oclc=469501519}}</ref> Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од 1951 година, родови во селото се: * '''Староседелци:''' ''Гулабовци (10 к.), Пичаловци (12 к.), Цибалевци (4 к.), Малевци (3 к.), Продановци (4 к.), Размовци (6 к.), Белевци (5 к.), Алушовци и Босилковци и Кулевчевци (5 к.), Шулајковци (2 к.), Таневци (3 к.), Галевци (2 к.), Гурабијовци (1 к.), Кондовци (3 к.), Пулковци (1 к.), Чомаровци (1 к.), Додовци (7 к.), Кекевци (1 к.), Башевци (3 к.), Шибевци (1 к.), Кузевци (1 к.), Симоновци (1 к.), Точуковци (1 к.), Штуревци (4 к.), Попчевци (3 к.), Атанасовци (1 к.), Буџевци (8 к.), Тановчевци (3 к.), Батковци (2 к.), Манговци или Србиновци (1 к.), Ќотовци (1 к.), Гулевци (1 к.), Корунчевци (2 к.), Мурџевци (3 к.), Банаковци (1 к.), Лајмановци (8 к.), Чекановци (3 к.), Кацевци (3 к.), Рашајновци (1 к.), Огненовци или Гоцаревци (3 к.), Даскаловци (2 к.), Мацановци (2 к.), Крковци или Главинчевци (15 к.), Колупачовци (3 к.), Ласовци (4 к.), Корвејковци (1 к.), Толевци (4 к.), Колимачковци (3 к.), Лалевчевци (1 к.), Пурдевци (4 к.), Шошевци (3 к.), Пурдуловци (5 к.), Буневци (1 к.), Илијевци (2 к.), Клочовци (2 к.), Жулевци (1 к.), Грбевци (7 к.), Питрончевци (1 к.), Чоковци (1 к.), Начовци (4 к.), Перчевци (4 к.), Здравевци (3 к.), Апостоловци (11 к.), Јуруковци (8 к.), Бендевци (7 к.), Гаговци (2 к.), Бубевци (3 к.), Папалевци (6 к.), Димовци (1 к.), Дурмишовци (2 к.), Пашовци (3 к.), Четаловци (6 к.), Филиповци (5 к.), Богдановци (1 к.), Лајчаровци (2 к.), Чунковци (5 к.), Штраколовци (1 к.) и Мишовци (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Тумтевци (9 к.)'' доселени се околу 1820 година од селото [[Туминец]] во [[Мала Преспа]] (денес во [[Албанија]]); ''Ѓештаковци (5 к.)'' доселени се околу 1820 година од некое село во [[Мала Преспа]]; ''Роканчевци (1 к.)'' доселени се во 1860 година од селото [[Свиниште]]; ''Пајаковци (4 к.)'' доселени се во 1851 година од селото [[Перово]] во [[Преспа]]; ''Крушаровци (1 к.)'' доселени се во 1921 година од селото [[Долна Бела Црква]] во [[Преспа]]; ''Чаковци (1 к.)'' доселени се во 1911 година од [[Музакија]] во [[Албанија]]. Они се [[Власи]]; ''Бела или Беловци (1 к.)'' доселени се во 1943 година од селото [[Гопеш]]. И они се [[Власи]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Цапарско Поле|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Општествени установи == == Самоуправа и политика == Месната заедница во село Ѓавато. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 206 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на месна заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 68 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[File:Crkva Sv.Bogorodica s.Gjavato.JPG|thumb|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато]] [[File:Crkva sv.Bogorodica s.Gjavato- Glaviste.JPG|thumb|лево|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато м.в Главиште]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> *[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — црква на превојот Ѓавато; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Пресвета Богородица“]] — главната селска црква; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Главиште|Црква „Пресвета Богородица“]] — црква во месноста Главиште; ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Кале (Ѓавато)|Кале]] — населба од доцноантичко време; *[[Св. Богородица (Ѓавато)|Св. Богородица]] — некропола од доцноантичко време; *[[Старо Село (Ѓавато)|Старо Село]] — населба од средниот век; Интересн податок е да се напомене да во околината на с.&nbsp;Ѓавато има три цркви под името Св.Богородица односно тоа се црквите Св.Богородица сместена на планинскиот превој Ѓавато, црквата Св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато сместена источно од селото на еден километар од с.&nbsp;Ѓавато поточно на тромеѓата на атерите на с.&nbsp;Ѓавато-с.&nbsp;Кажани-с.&nbsp;Доленци каде се наоѓаат и селски гробишта на овие три села, бидејќи за време на османлиската власт с.&nbsp;Кажани и с.&nbsp;Доленци биле муслимански села и малубројните христијаните од овие две села ја користеле оваа црква за верски обреди како и просторот околу црквата за гробишта на починатите христијаните кои живееле во с.&nbsp;Ѓавато и соседните села Доленци и Кажани, и третата обновена црква од поново време Св.Богородица на м.в.Главиште на 500 метри западно од селото во пазувите на Бигла планина. == Редовни настани == [[File:Den Golema Bogorodica crkva Sv Bogorodica-prevoj Gjavato.JPG|thumb|Ден Голема богородица 28.Август во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] [[File:Golema Bogorodica vo dvorot na crkvata Sv.Bogorodica prevoj Gjavato.JPG|thumb|лево|Голема богородица во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] Како Селска слава населението на с.&nbsp;Ѓавато ја слави Голема Богородица или Успание на пресвета богородица на 28.Август, мештаните славењето на овој празник го започнуваат во вечетните часови на 27 август вечер спроти Голема Богородица со одење во црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато, следниот ден на 28.Август има голем собир во дворот на црквата од утринските часови до пладне, кога се оди на ручек во с.&nbsp;Ѓавато, во попладневните часови голем број на граѓани од с.&nbsp;Ѓавато како и лица од Битола, Скопје, Ресен и други градови кои потекнуваат од с.&nbsp;Ѓавато како и голем број христијани од другите села на сред село кај поранешното училиште Трајан Белев со музика и игра го одбележуваат овој христијански празник, Во касните вечерни часови Младите продолжуваат со прослава во селскиот дом или салата на поранешното школо како игранка. До неодамна до пред деценија постоеше прославување на овој празник три дена на 28, 29, и 30 август но последните децении со зголемување на миграциите на населението и се помалиот број на жители во с.&nbsp;Ѓавато прославувањето на овој празник се сведе на 28. Август ден на Голема Богородица. Населението на с.&nbsp;Ѓавато и за други верски празници прават собири на сред село или во една од трите цркви, како на пример, [[Бадник]] и [[Коледе]] на 5,6 јануари, [[Божик]] 7 јануари, Богојавление - [[Водици]] 19 јануари зависно од датумот Населението од Ѓавато, Кажани и Доленци се собираат во црквата Св. Богородица во с.&nbsp;Ѓавато за големиот христијански празник [[Велигден]], на третиот ден од велигден населението од с.&nbsp;Ѓавато ја посетува црквата Св.Богородица на местото викано Главиште. Исто така сосбир се прави и на 21.Септемвти - Мала Богородица во дворот на црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато. == Личности == '''Личности родени во Ѓавато:''' * [[Љуба Додова|Љуба Чаталова Додова]] (р.1925) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Јонче Мурџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Белев-Гоце]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Михајло Андоновски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Џодовски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Буџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Тодор Чумковски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Цибалевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Илија Алушевски]] (1928 - 2004) - македонски фолклорист, етнолог, просветен деец, публицист, [[кореограф]] и запишувач на усната литература во битолскиот крај и пошироко, поттикнувач и организатор на јавни фолклорни манифестации.<ref name="значајни">{{наведена книга|title=Значајни личности за Битола|author=Андоновска Ленче|author2=Благој Николов|author3= Трајко Огненовски|author4= Гордана Пешевска|author5= Анета Стефановска|author6= Светлана Талеска|date=2007|publisher=Национална установа Универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|year=|isbn=978-9989-2783-0-3|editor=Науме Ѓорѓиески|location=Битола|pages=20-21}}</ref> * [[Димитар Башевски]] (р. [[27 јуни]] [[1943]]) - романописец, поет, раскажувач, преведувач и издавач. * [[Владо Додовски]] (1938–1999) - новинар, театарски критичар и писател. *[[Владимир Јончевски|Владимир „Шеки“ Јончевски]] (р. 16 јули 1945) - Професор по физика во СОУ „Јосип Броз-Тито“- Битола '''[[Македонска револуционерна организација|Илинденци]]''' * [[Митре Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ташко Петров Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Тодор Костов Коровојков]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Апостол Наумов Коцевски|Апостол Наумов Кацевски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Митре Симонов Крковски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Коте Јованов Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Андон Јотев Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Науме Трпев Главинчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стојан Николов Гулабовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Георги Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Наум Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Трајан Темелков Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Никола Китев Бубев]] — македонски револуционер.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Трене Стојанов Бунев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бендев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бочваров]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Петре Димов Марковски]] — македонски револуционер.<ref name=":5">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том III, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стеван Митрев Мацанов]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Тодор Стефанов Мурџев]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Јован Митрев Начовски]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Богоја Христов Стојковски]] — македонски револуционер.<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ванѓел Наумов Перчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":6">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Спиро Митрев Пичалов]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> *[[Георги Христов Јуруков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7">{{Наведена книга|title=|first=|publisher=|others=Јасмина Дамјановска; Ленина Жила; Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел I. Државен архив на Република Македонија.|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> *[[Тодор Ангелев Јуруковски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7" /> == Култура и спорт == == Иселеништво == По неуспехот на Илинденското востание дел од овдешното население на село Ѓавато заминува на печалба пред сè Бугарија (Софија), Србија (Белград), Романија (Букурешт) или во други европски земји како и во некои прекуокеански земји. Оваа појава со несмален интензитет е присутна и меѓу двете светски војни. Еден до два члена од семејството оделе на печалба и останувале по пет до шест години. Многу ретко едниот, а поретко двајцата се враќале назад. Периодот послем балканските војни и Првата светска војна бидејќи голем дел од турското население на соседното село [[Кажани]] заминало, се иселува во Турција дел од населението од с.&nbsp;Ѓавато се населуваат во с.&nbsp;Кажани. До 1951 година од селото се иселиле повеќе од 200 семејства од разни родови во селото. Само во [[Соединети Американски Држави|САД]] се иселиле преку 50 семејства. Големо иселување до овој период имало и во [[Битола]] (преку 30 семејства), [[Австралија]] (преку 20 семејства), [[Канада]] (преку 10 семејства). Иселеништво имало и во [[Бугарија]] (20 семејства, [[Софија]], [[Плевен]], итн), во [[Скопје]], [[Аргентина]] (2 семејства), [[Србија]] (1 семејство), [[Турција]] (1 семејство), [[Охрид]] (1 семејство), [[Германија]] (1 семејство).<ref name=":1" /> Печалбарската традиција, продолжила и послем ослободувањето на најголемата миграција се случула во шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век кога огромен број на жители на село Ѓавато трајно се иселуваат во Америка, Австралија, Канада или некои Европски земји, сега во вид на иселеништво не е запрена до денешни дни. Голем дел на населението на село Ѓавато во периодот на шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век како последните две децении на минатиот век, пред сè од економски карактер заради вработување се иселуваат во внатрешноста на Р Македонија пред сè во Скопје, Ресен, Битола или други градови. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ǵavato}} http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130224013351/http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ |date=2013-02-24 }} http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304195722/http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf |date=2016-03-04 }} http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130109011332/http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola |date=2013-01-09 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120907074503/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm |date=2012-09-07 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215929/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215922/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140508014511/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm |date=2014-05-08 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121205004918/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm |date=2012-12-05 }} Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239. {{Општина Битола}} [[Категорија:Села во Општина Битола]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Ѓавато (Битолско)| ]] j42t3o6m7bfbvbb9sqzrn5s5easw99y 5532523 5532508 2026-03-31T19:40:13Z Ehrlich91 24281 5532523 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Ѓавато}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Воздушен поглед на Ѓавато.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 35 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 850 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=4 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=8 | lon_sec=18 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Битола.svg }} '''Ѓавато''' (познато и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Името на селото првпат е забележано во документи од {{римски|16}} век. Низ годините се споменува под слични варијанти. Името е добиено од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло со значење „премин“ (премин преку планина) или во врска со средновековни давачки.<ref name="речник">{{Наведена книга |title=Речник на имињата на населените места во Р Македонија|last=Иванова|first=Олга|publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]]|year=2014|isbn=|location=Скопје|pages=87}}</ref> Всушност, може да се каже дека името претставува примарно топографско име. Тоа е добиено по пат на топонимизацијата на апелативот ѓавато („премин преку планина“). Во непосредна близина на селото се наоѓа [[Ѓавато (превој)|планинскиот превој Ѓавато]] на 1.269 метри надморска височина.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-03-31|archive-date=2026-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Panorama na s.Gjavato.JPG|мини|300п|лево|Поглед на дел од селото]] [[Податотека:Potok Shupur m.v Alamanica s.Gjavato.JPG|мини|300п|деснок|Поток Шупур кај месноста Аламаљца во пролет]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], во близина на [[Ѓавато (превој)|истоимениот]] превој, каде што атарот се допира со подрачјето на [[Општина Ресен]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=31 март 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=119}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 850 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 21 километар<ref name="енциклопедија" /> и се наоѓа недалеку до патот Битола-[[Ресен]]. До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]], кој пак започнува од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] кај селото [[Кажани]]. Ѓавато некогаш било големо и познато село кај истоимениот превој, во близина на патот [[Битола]]-[[Охрид]]. Најблиски околни села се [[Доленци (Битолско)|Доленци]] и [[Кажани]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од чешми и од бунари. Најмалку вода поседува маалото Савје (во средишниот дел на селото), каде се наоѓаат училиштето, задружниот дом и продавницата.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=241-243|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Дервен, Шумјак, Чинов Рид, Бела Вода, Муџеа Чешма, Манејчино Гробче, Извор, Вртушка, Куцоо, Сулејманов Камен, Киска, Дојчиноец, Каланџик, Стенчиња, Вакавска Ливада, Сува Леска, Студена Чешма, Долишта, Слогои, Ѓироец, Злидол, Синалка, Кекинца, Мечидол, Јазаишта, Маглен, Попов Кладенец, Петкаџик, Ракида, Кленики, Гаџојла, Под Црква, Намазан, Причек, Солиште и Кале.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, чии куќи се групирани во девет маала меѓусебно оддалечени од 500 до 1000 метри. Маалата се наречени (почнувајќи од југ): Пејновско (Пејчинова), Савја (Савева), Думва или Топија (Топева), Брајчево (Брајчева), Тумтја, Ѓилишовско (Ѓимишова), Митровско (Митрова), Маџаровско (Маџарова) и Матрак.<ref name=":0" /> Селото се наоѓа во подножјето на планината [[Бигла (планина)|Бигла]]. Сртот на планината и превојот Ѓавато претставуваат природна [[вододелница]] помеѓу Јадранскиот и Егејскиот речен слив. Многубројните потоци и мали реки како притоки на [[Шемница]] главно пресушуваат во текот на втората половина на јуни, поради што во летните месеци селото има недостиг на вода. == Историја == [[Податотека:Prevoj gjavato prostor kade porano bilo smesteno s.Gjavato.jpg|мини|300п|десно|Превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]], просторот каде некогаш се наоѓало селото]] [[Податотека:Pogled na selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Поглед на селото]] [[Податотека:Selo Gjavato - Saveva mala.jpg|мини|300п|десно|Поглед на маалото Савева]] [[Податотека:Selo Gjavato - Gulabova mala.JPG|мини|300п|десно|Поглед на Гулабовско Маало и селото [[Доленци (Битолско)|Доленци]] во позадина]] [[Податотека:Pogled od selo kazani kon selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Поглед од село [[Кажани]] кон Ѓавато]] Први пишани документи во кои се споменува Ѓавато е од првата половина на {{римски|17}} век, кога неговите мештани биле [[Дервенџиство|дервенџии]].<ref name=":0" /> Овие документи биле османлиските даночни регистри на немуслиманското население од вилаетот Манастир (Битола) од 1611-1612 година со 60 домаќинства.<ref>Турски извори за българската история, т. VII, София 1986, с. 181.</ref> Во 1639 година во Ѓавато имало буна против [[Османлиско Царство|Османлиската власт]]. Непосреден повод за нејзиното избувнување било апсењето на ајдутинот Белче. Селаните се спротивставиле. Спомнати во предводувањето на буната се Митре, Никола, Илија и Голе. Започнала борба во која [[Турци]]те имале пушки и сабји, а селаните вили и стапови. Неколку селани загинале, Белче бил убиен, по што Турците му ја отсекле главата и му ја однеле на кадијата како доказ дека бил ликвидиран.<ref>{{наведена книга|title=[[Македонска Енциклопедија]]|last=|first=|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=[[Скопје]], [[Македонија]]|pages=228}}</ref> Во средината на {{римски|17}} век, селото го споменува [[Евлија Челебија]] како христијанско. До средината на {{римски|19}} век, на превојот Ѓавато (1.179 м.) и во непосредната околина се наоѓале седум мали словенски села — Ѓавато, Извор, Дреноец, Сува Леска, Утојца, Илино и Старо Село (старото [[Кажани]]). Меѓутоа, сите тие села, како што се пренесува биле уништени од албанскиот [[башибозук]] околу 1860-тите. Затоа, мештаните на тие села го основале денешното Ѓавато 3 километри североисточно од истоимениот превој. Претходно, на местото на денешното село се наоѓале кошари.<ref name=":0" /> На местата каде се наоѓале овие мали села се наоѓаат остатоци од ѕидови на куќи, напуштени ниви обраснати со шума и гробови. Најмногу старини се наоѓаат на селиштето Ѓавато, кое било на самиот превој од западната страна. Тоа селиште е познато и под името Дервен, каде се наоѓале рушевините од [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|црквата „Успение на Пресвета Богородица“]], која денес е обновена, две чешми, гробишта и ѕидови од куќи. До крајот на отоманскиот период, на Дервен се наоѓала турска кула, додека во српско време постоела жандермериска станица.<ref name=":0" /> Покрај, црквата на самиот превој, во југоисточниот дел на денешното село се наоѓа [[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|главната селска црква „Пресвета Богородица“]] подигната во втората половина на {{римски|19}} век.<ref name=":0" /> [[Ѓорѓи Сугарев]] бил активен како војвода во Ѓавато пред и за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. Таму тој се претворил во легенда за време на битката кај село Ѓавато, каде што со својата храброст и себеодрекување тој на востанатиот народ му дал пример како се војува за својата земја. Селото многу настрадало за време на востанието, кога Турците и Албанците ги запалиле сите куќи, а народот избегал во шумата.<ref name=":0" /> За време на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], во селото учителствувал [[Тодор Ангелевски]] од селото [[Лавци (Битолско)|Лавци]], кого селаните популарно го викале Тошо Даскало. Ангелевски заедно со Трајан Белев ги саботирале општинските избори во 1937 година бидејќи власта сакала да подметне свој кандидат при што ги искинале гласачките списоци на гласачкото место. Набргу потоа, биле приведени и со синџири биле спроведени пеш до Битола, каде биле условно казнети. Трајан Белев и Тошо Даскалот во 1938 година основале набавно-продајна задруга, а во март 1940 година основале и партиска ќелија на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]] во Ѓавато. Следната година, во март 1941 година, во селото била основана првата група на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојузот на комунистичката младина на Југославија]]. Кога започнала [[Втора светска војна|Втората светска војна]], поранешната југословенска армија по патот за Битола направила препреки од балвани и камења на секои 200 метри, кој бил чуван од еден зајакнат баталјон. Сепак, германските тенкови на 9 април 1941 година лесно ги поминале препреките и во борбата убиле 50-60 војници. По оваа кратка борба останале многу воени материјали, оружје и муниција, кои биле прибрани и сокриени од страна на партиската ќелија. На 28 август 1941 година, окупаторската власт го донела владиката [[Борис Симонов Неврокопски]], родум од Ѓавато, да одржи говор во селската црква, во која го напаѓал комунизмот, Советскиот Сојуз и народноослободителната војска. За време на говорот, младите комунисти и симпатизери од Ѓавато на чело со [[Јонче Мурџевски]] демонстративно ја напуштиле црквата. Следната година, на 12 март во селото било основано читалиштето „Гоце Делчев“ од страна на членовите на КПЈ и СКОЈ, но бил вклучен и кметот на селото со цел да се залаже власта. Истиот месец, во селото биле организирани протести поради недостигот од прехранбени производи. На 18 август 1942 година, дел од селаните учествувале во нападот на полицискиот подучасток во соседното село [[Кажани]]. Во август 1944 година, во месноста Шабанови Ливади бил одржан голем народен собир при што бил основан народноослободителен одбор со седиште во Ѓавато. Вкупно 13 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == [[File:Zemjodelec selo Gjavato.JPG|thumb|Земјоделец во Ѓавато.]] Во селото најзастапено е [[градинарство]], мал дел [[овоштарство]] и [[сточарство]], мали млекарници. Застапено е и [[живинарство]]то. Интересно е да се напомене дека посебно во текот на пролетните, летните и есенските месеци добрите климатски услови во село Ѓавато овозможуваат развој на [[пчеларство]]то и билкарството, односно собирањето на лековити билки и [[растенија]], [[чај]], шумски и други споредни производи. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1554 |1953|1502 |1961|1116 |1971|829 |1981|523 |1991|269 |1994|162 |2002|122 |2021|35 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] ([[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]) од [[1900]] година, во Ѓавато живееле 1.500 жители, сите [[Македонци]] [[христијани]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ѓавато се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 240 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|12}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 1.800 жители, сите [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":0">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 1.300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото броело 1.116 жители во [[1961]] година, додека во [[1994]] година живееле само 122 жители. Според пописot од [[2002]] година, Ѓавато има 122 жители, сите [[Македонци]].<ref name="makstat.stat.gov.mk">Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. [[Државен завод за статистика]].</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 35 жители, од кои 34 [[Македонци]] и 1 останат. Селото Ѓавато е типичен пример за силната миграција која ги зафатила селата во [[Битолско]], така што од една голема и развиена населба во средината на XX век, денес Ѓавато е мало село со сè уште присутни миграциони движења. {{Пописи|1.500|1.800|1.554|1.502|1.116|829|523|269|162|122|35}} === Родови === Ѓавато е македонско православно село, родовите во селото се староседелски кои живееле во околните раселени села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. Родови во Ѓавато се: Савја (50 куќи), Пејчиновци (35 куќи), Брајчевци (35 куќи), Матраковци (28 куќи), Тумтја (26 куќи), Думва или Топија (22 куќи), Маџаровци (17 куќи), Ќилишовци (16 куќи) и Митровци (18 куќи) сите овие родови се доселени од околните села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. За родот Брајчевци се претпоставува дека уште подалечно потекло имаат од селото [[Брајчино]], [[Преспа]].<ref>{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/469501519|title=Битољско-Прилепска котлина : антропогеографска проучавања 1914-1997|last=Трифуноски|first=Јован Ф.|date=1998|publisher=Српска академија наука и уметности|year=|isbn=8670252678|location=|pages=|oclc=469501519}}</ref> Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од 1951 година, родови во селото се: * '''Староседелци:''' ''Гулабовци (10 к.), Пичаловци (12 к.), Цибалевци (4 к.), Малевци (3 к.), Продановци (4 к.), Размовци (6 к.), Белевци (5 к.), Алушовци и Босилковци и Кулевчевци (5 к.), Шулајковци (2 к.), Таневци (3 к.), Галевци (2 к.), Гурабијовци (1 к.), Кондовци (3 к.), Пулковци (1 к.), Чомаровци (1 к.), Додовци (7 к.), Кекевци (1 к.), Башевци (3 к.), Шибевци (1 к.), Кузевци (1 к.), Симоновци (1 к.), Точуковци (1 к.), Штуревци (4 к.), Попчевци (3 к.), Атанасовци (1 к.), Буџевци (8 к.), Тановчевци (3 к.), Батковци (2 к.), Манговци или Србиновци (1 к.), Ќотовци (1 к.), Гулевци (1 к.), Корунчевци (2 к.), Мурџевци (3 к.), Банаковци (1 к.), Лајмановци (8 к.), Чекановци (3 к.), Кацевци (3 к.), Рашајновци (1 к.), Огненовци или Гоцаревци (3 к.), Даскаловци (2 к.), Мацановци (2 к.), Крковци или Главинчевци (15 к.), Колупачовци (3 к.), Ласовци (4 к.), Корвејковци (1 к.), Толевци (4 к.), Колимачковци (3 к.), Лалевчевци (1 к.), Пурдевци (4 к.), Шошевци (3 к.), Пурдуловци (5 к.), Буневци (1 к.), Илијевци (2 к.), Клочовци (2 к.), Жулевци (1 к.), Грбевци (7 к.), Питрончевци (1 к.), Чоковци (1 к.), Начовци (4 к.), Перчевци (4 к.), Здравевци (3 к.), Апостоловци (11 к.), Јуруковци (8 к.), Бендевци (7 к.), Гаговци (2 к.), Бубевци (3 к.), Папалевци (6 к.), Димовци (1 к.), Дурмишовци (2 к.), Пашовци (3 к.), Четаловци (6 к.), Филиповци (5 к.), Богдановци (1 к.), Лајчаровци (2 к.), Чунковци (5 к.), Штраколовци (1 к.) и Мишовци (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Тумтевци (9 к.)'' доселени се околу 1820 година од селото [[Туминец]] во [[Мала Преспа]] (денес во [[Албанија]]); ''Ѓештаковци (5 к.)'' доселени се околу 1820 година од некое село во [[Мала Преспа]]; ''Роканчевци (1 к.)'' доселени се во 1860 година од селото [[Свиниште]]; ''Пајаковци (4 к.)'' доселени се во 1851 година од селото [[Перово]] во [[Преспа]]; ''Крушаровци (1 к.)'' доселени се во 1921 година од селото [[Долна Бела Црква]] во [[Преспа]]; ''Чаковци (1 к.)'' доселени се во 1911 година од [[Музакија]] во [[Албанија]]. Они се [[Власи]]; ''Бела или Беловци (1 к.)'' доселени се во 1943 година од селото [[Гопеш]]. И они се [[Власи]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Цапарско Поле|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Општествени установи == == Самоуправа и политика == Месната заедница во село Ѓавато. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 206 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на месна заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 68 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[File:Crkva Sv.Bogorodica s.Gjavato.JPG|thumb|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато]] [[File:Crkva sv.Bogorodica s.Gjavato- Glaviste.JPG|thumb|лево|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато м.в Главиште]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> *[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — црква на превојот Ѓавато; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Пресвета Богородица“]] — главната селска црква; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Главиште|Црква „Пресвета Богородица“]] — црква во месноста Главиште; ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Кале (Ѓавато)|Кале]] — населба од доцноантичко време; *[[Св. Богородица (Ѓавато)|Св. Богородица]] — некропола од доцноантичко време; *[[Старо Село (Ѓавато)|Старо Село]] — населба од средниот век; Интересн податок е да се напомене да во околината на с.&nbsp;Ѓавато има три цркви под името Св.Богородица односно тоа се црквите Св.Богородица сместена на планинскиот превој Ѓавато, црквата Св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато сместена источно од селото на еден километар од с.&nbsp;Ѓавато поточно на тромеѓата на атерите на с.&nbsp;Ѓавато-с.&nbsp;Кажани-с.&nbsp;Доленци каде се наоѓаат и селски гробишта на овие три села, бидејќи за време на османлиската власт с.&nbsp;Кажани и с.&nbsp;Доленци биле муслимански села и малубројните христијаните од овие две села ја користеле оваа црква за верски обреди како и просторот околу црквата за гробишта на починатите христијаните кои живееле во с.&nbsp;Ѓавато и соседните села Доленци и Кажани, и третата обновена црква од поново време Св.Богородица на м.в.Главиште на 500 метри западно од селото во пазувите на Бигла планина. == Редовни настани == [[File:Den Golema Bogorodica crkva Sv Bogorodica-prevoj Gjavato.JPG|thumb|Ден Голема богородица 28.Август во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] [[File:Golema Bogorodica vo dvorot na crkvata Sv.Bogorodica prevoj Gjavato.JPG|thumb|лево|Голема богородица во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] Како Селска слава населението на с.&nbsp;Ѓавато ја слави Голема Богородица или Успание на пресвета богородица на 28.Август, мештаните славењето на овој празник го започнуваат во вечетните часови на 27 август вечер спроти Голема Богородица со одење во црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато, следниот ден на 28.Август има голем собир во дворот на црквата од утринските часови до пладне, кога се оди на ручек во с.&nbsp;Ѓавато, во попладневните часови голем број на граѓани од с.&nbsp;Ѓавато како и лица од Битола, Скопје, Ресен и други градови кои потекнуваат од с.&nbsp;Ѓавато како и голем број христијани од другите села на сред село кај поранешното училиште Трајан Белев со музика и игра го одбележуваат овој христијански празник, Во касните вечерни часови Младите продолжуваат со прослава во селскиот дом или салата на поранешното школо како игранка. До неодамна до пред деценија постоеше прославување на овој празник три дена на 28, 29, и 30 август но последните децении со зголемување на миграциите на населението и се помалиот број на жители во с.&nbsp;Ѓавато прославувањето на овој празник се сведе на 28. Август ден на Голема Богородица. Населението на с.&nbsp;Ѓавато и за други верски празници прават собири на сред село или во една од трите цркви, како на пример, [[Бадник]] и [[Коледе]] на 5,6 јануари, [[Божик]] 7 јануари, Богојавление - [[Водици]] 19 јануари зависно од датумот Населението од Ѓавато, Кажани и Доленци се собираат во црквата Св. Богородица во с.&nbsp;Ѓавато за големиот христијански празник [[Велигден]], на третиот ден од велигден населението од с.&nbsp;Ѓавато ја посетува црквата Св.Богородица на местото викано Главиште. Исто така сосбир се прави и на 21.Септемвти - Мала Богородица во дворот на црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато. == Личности == '''Личности родени во Ѓавато:''' * [[Љуба Додова|Љуба Чаталова Додова]] (р.1925) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Јонче Мурџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Белев-Гоце]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Михајло Андоновски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Џодовски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Буџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Тодор Чумковски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Цибалевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Илија Алушевски]] (1928 - 2004) - македонски фолклорист, етнолог, просветен деец, публицист, [[кореограф]] и запишувач на усната литература во битолскиот крај и пошироко, поттикнувач и организатор на јавни фолклорни манифестации.<ref name="значајни">{{наведена книга|title=Значајни личности за Битола|author=Андоновска Ленче|author2=Благој Николов|author3= Трајко Огненовски|author4= Гордана Пешевска|author5= Анета Стефановска|author6= Светлана Талеска|date=2007|publisher=Национална установа Универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|year=|isbn=978-9989-2783-0-3|editor=Науме Ѓорѓиески|location=Битола|pages=20-21}}</ref> * [[Димитар Башевски]] (р. [[27 јуни]] [[1943]]) - романописец, поет, раскажувач, преведувач и издавач. * [[Владо Додовски]] (1938–1999) - новинар, театарски критичар и писател. *[[Владимир Јончевски|Владимир „Шеки“ Јончевски]] (р. 16 јули 1945) - Професор по физика во СОУ „Јосип Броз-Тито“- Битола '''[[Македонска револуционерна организација|Илинденци]]''' * [[Митре Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ташко Петров Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Тодор Костов Коровојков]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Апостол Наумов Коцевски|Апостол Наумов Кацевски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Митре Симонов Крковски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Коте Јованов Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Андон Јотев Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Науме Трпев Главинчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стојан Николов Гулабовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Георги Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Наум Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Трајан Темелков Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Никола Китев Бубев]] — македонски револуционер.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Трене Стојанов Бунев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бендев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бочваров]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Петре Димов Марковски]] — македонски револуционер.<ref name=":5">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том III, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стеван Митрев Мацанов]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Тодор Стефанов Мурџев]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Јован Митрев Начовски]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Богоја Христов Стојковски]] — македонски револуционер.<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ванѓел Наумов Перчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":6">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Спиро Митрев Пичалов]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> *[[Георги Христов Јуруков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7">{{Наведена книга|title=|first=|publisher=|others=Јасмина Дамјановска; Ленина Жила; Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел I. Државен архив на Република Македонија.|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> *[[Тодор Ангелев Јуруковски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7" /> == Култура и спорт == == Иселеништво == По неуспехот на Илинденското востание дел од овдешното население на село Ѓавато заминува на печалба пред сè Бугарија (Софија), Србија (Белград), Романија (Букурешт) или во други европски земји како и во некои прекуокеански земји. Оваа појава со несмален интензитет е присутна и меѓу двете светски војни. Еден до два члена од семејството оделе на печалба и останувале по пет до шест години. Многу ретко едниот, а поретко двајцата се враќале назад. Периодот послем балканските војни и Првата светска војна бидејќи голем дел од турското население на соседното село [[Кажани]] заминало, се иселува во Турција дел од населението од с.&nbsp;Ѓавато се населуваат во с.&nbsp;Кажани. До 1951 година од селото се иселиле повеќе од 200 семејства од разни родови во селото. Само во [[Соединети Американски Држави|САД]] се иселиле преку 50 семејства. Големо иселување до овој период имало и во [[Битола]] (преку 30 семејства), [[Австралија]] (преку 20 семејства), [[Канада]] (преку 10 семејства). Иселеништво имало и во [[Бугарија]] (20 семејства, [[Софија]], [[Плевен]], итн), во [[Скопје]], [[Аргентина]] (2 семејства), [[Србија]] (1 семејство), [[Турција]] (1 семејство), [[Охрид]] (1 семејство), [[Германија]] (1 семејство).<ref name=":1" /> Печалбарската традиција, продолжила и послем ослободувањето на најголемата миграција се случула во шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век кога огромен број на жители на село Ѓавато трајно се иселуваат во Америка, Австралија, Канада или некои Европски земји, сега во вид на иселеништво не е запрена до денешни дни. Голем дел на населението на село Ѓавато во периодот на шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век како последните две децении на минатиот век, пред сè од економски карактер заради вработување се иселуваат во внатрешноста на Р Македонија пред сè во Скопје, Ресен, Битола или други градови. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ǵavato}} http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130224013351/http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ |date=2013-02-24 }} http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304195722/http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf |date=2016-03-04 }} http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130109011332/http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola |date=2013-01-09 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120907074503/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm |date=2012-09-07 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215929/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215922/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140508014511/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm |date=2014-05-08 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121205004918/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm |date=2012-12-05 }} Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239. {{Општина Битола}} [[Категорија:Села во Општина Битола]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Ѓавато (Битолско)| ]] mayj2mhlk19h0raut4rroclfqpc140k 5532524 5532523 2026-03-31T19:41:04Z Ehrlich91 24281 /* Историја */ 5532524 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Ѓавато}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Воздушен поглед на Ѓавато.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 35 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 850 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=4 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=8 | lon_sec=18 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Битола.svg }} '''Ѓавато''' (познато и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Името на селото првпат е забележано во документи од {{римски|16}} век. Низ годините се споменува под слични варијанти. Името е добиено од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло со значење „премин“ (премин преку планина) или во врска со средновековни давачки.<ref name="речник">{{Наведена книга |title=Речник на имињата на населените места во Р Македонија|last=Иванова|first=Олга|publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]]|year=2014|isbn=|location=Скопје|pages=87}}</ref> Всушност, може да се каже дека името претставува примарно топографско име. Тоа е добиено по пат на топонимизацијата на апелативот ѓавато („премин преку планина“). Во непосредна близина на селото се наоѓа [[Ѓавато (превој)|планинскиот превој Ѓавато]] на 1.269 метри надморска височина.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-03-31|archive-date=2026-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Panorama na s.Gjavato.JPG|мини|300п|лево|Поглед на дел од селото]] [[Податотека:Potok Shupur m.v Alamanica s.Gjavato.JPG|мини|300п|деснок|Поток Шупур кај месноста Аламаљца во пролет]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], во близина на [[Ѓавато (превој)|истоимениот]] превој, каде што атарот се допира со подрачјето на [[Општина Ресен]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=31 март 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=119}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 850 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 21 километар<ref name="енциклопедија" /> и се наоѓа недалеку до патот Битола-[[Ресен]]. До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]], кој пак започнува од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] кај селото [[Кажани]]. Ѓавато некогаш било големо и познато село кај истоимениот превој, во близина на патот [[Битола]]-[[Охрид]]. Најблиски околни села се [[Доленци (Битолско)|Доленци]] и [[Кажани]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од чешми и од бунари. Најмалку вода поседува маалото Савје (во средишниот дел на селото), каде се наоѓаат училиштето, задружниот дом и продавницата.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=241-243|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Дервен, Шумјак, Чинов Рид, Бела Вода, Муџеа Чешма, Манејчино Гробче, Извор, Вртушка, Куцоо, Сулејманов Камен, Киска, Дојчиноец, Каланџик, Стенчиња, Вакавска Ливада, Сува Леска, Студена Чешма, Долишта, Слогои, Ѓироец, Злидол, Синалка, Кекинца, Мечидол, Јазаишта, Маглен, Попов Кладенец, Петкаџик, Ракида, Кленики, Гаџојла, Под Црква, Намазан, Причек, Солиште и Кале.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, чии куќи се групирани во девет маала меѓусебно оддалечени од 500 до 1000 метри. Маалата се наречени (почнувајќи од југ): Пејновско (Пејчинова), Савја (Савева), Думва или Топија (Топева), Брајчево (Брајчева), Тумтја, Ѓилишовско (Ѓимишова), Митровско (Митрова), Маџаровско (Маџарова) и Матрак.<ref name=":0" /> Селото се наоѓа во подножјето на планината [[Бигла (планина)|Бигла]]. Сртот на планината и превојот Ѓавато претставуваат природна [[вододелница]] помеѓу Јадранскиот и Егејскиот речен слив. Многубројните потоци и мали реки како притоки на [[Шемница]] главно пресушуваат во текот на втората половина на јуни, поради што во летните месеци селото има недостиг на вода. == Историја == [[Податотека:Prevoj gjavato prostor kade porano bilo smesteno s.Gjavato.jpg|мини|300п|десно|Превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]], просторот каде некогаш се наоѓало селото]] [[Податотека:Selo Gjavato - Saveva mala.jpg|мини|300п|десно|Поглед на маалото Савева]] [[Податотека:Selo Gjavato - Gulabova mala.JPG|мини|300п|десно|Поглед на Гулабовско Маало и селото [[Доленци (Битолско)|Доленци]] во позадина]] [[Податотека:Pogled od selo kazani kon selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Поглед од село [[Кажани]] кон Ѓавато]] Први пишани документи во кои се споменува Ѓавато е од првата половина на {{римски|17}} век, кога неговите мештани биле [[Дервенџиство|дервенџии]].<ref name=":0" /> Овие документи биле османлиските даночни регистри на немуслиманското население од вилаетот Манастир (Битола) од 1611-1612 година со 60 домаќинства.<ref>Турски извори за българската история, т. VII, София 1986, с. 181.</ref> Во 1639 година во Ѓавато имало буна против [[Османлиско Царство|Османлиската власт]]. Непосреден повод за нејзиното избувнување било апсењето на ајдутинот Белче. Селаните се спротивставиле. Спомнати во предводувањето на буната се Митре, Никола, Илија и Голе. Започнала борба во која [[Турци]]те имале пушки и сабји, а селаните вили и стапови. Неколку селани загинале, Белче бил убиен, по што Турците му ја отсекле главата и му ја однеле на кадијата како доказ дека бил ликвидиран.<ref>{{наведена книга|title=[[Македонска Енциклопедија]]|last=|first=|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=[[Скопје]], [[Македонија]]|pages=228}}</ref> Во средината на {{римски|17}} век, селото го споменува [[Евлија Челебија]] како христијанско. До средината на {{римски|19}} век, на превојот Ѓавато (1.179 м.) и во непосредната околина се наоѓале седум мали словенски села — Ѓавато, Извор, Дреноец, Сува Леска, Утојца, Илино и Старо Село (старото [[Кажани]]). Меѓутоа, сите тие села, како што се пренесува биле уништени од албанскиот [[башибозук]] околу 1860-тите. Затоа, мештаните на тие села го основале денешното Ѓавато 3 километри североисточно од истоимениот превој. Претходно, на местото на денешното село се наоѓале кошари.<ref name=":0" /> На местата каде се наоѓале овие мали села се наоѓаат остатоци од ѕидови на куќи, напуштени ниви обраснати со шума и гробови. Најмногу старини се наоѓаат на селиштето Ѓавато, кое било на самиот превој од западната страна. Тоа селиште е познато и под името Дервен, каде се наоѓале рушевините од [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|црквата „Успение на Пресвета Богородица“]], која денес е обновена, две чешми, гробишта и ѕидови од куќи. До крајот на отоманскиот период, на Дервен се наоѓала турска кула, додека во српско време постоела жандермериска станица.<ref name=":0" /> Покрај, црквата на самиот превој, во југоисточниот дел на денешното село се наоѓа [[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|главната селска црква „Пресвета Богородица“]] подигната во втората половина на {{римски|19}} век.<ref name=":0" /> [[Ѓорѓи Сугарев]] бил активен како војвода во Ѓавато пред и за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. Таму тој се претворил во легенда за време на битката кај село Ѓавато, каде што со својата храброст и себеодрекување тој на востанатиот народ му дал пример како се војува за својата земја. Селото многу настрадало за време на востанието, кога Турците и Албанците ги запалиле сите куќи, а народот избегал во шумата.<ref name=":0" /> За време на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], во селото учителствувал [[Тодор Ангелевски]] од селото [[Лавци (Битолско)|Лавци]], кого селаните популарно го викале Тошо Даскало. Ангелевски заедно со Трајан Белев ги саботирале општинските избори во 1937 година бидејќи власта сакала да подметне свој кандидат при што ги искинале гласачките списоци на гласачкото место. Набргу потоа, биле приведени и со синџири биле спроведени пеш до Битола, каде биле условно казнети. Трајан Белев и Тошо Даскалот во 1938 година основале набавно-продајна задруга, а во март 1940 година основале и партиска ќелија на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]] во Ѓавато. Следната година, во март 1941 година, во селото била основана првата група на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојузот на комунистичката младина на Југославија]]. Кога започнала [[Втора светска војна|Втората светска војна]], поранешната југословенска армија по патот за Битола направила препреки од балвани и камења на секои 200 метри, кој бил чуван од еден зајакнат баталјон. Сепак, германските тенкови на 9 април 1941 година лесно ги поминале препреките и во борбата убиле 50-60 војници. По оваа кратка борба останале многу воени материјали, оружје и муниција, кои биле прибрани и сокриени од страна на партиската ќелија. На 28 август 1941 година, окупаторската власт го донела владиката [[Борис Симонов Неврокопски]], родум од Ѓавато, да одржи говор во селската црква, во која го напаѓал комунизмот, Советскиот Сојуз и народноослободителната војска. За време на говорот, младите комунисти и симпатизери од Ѓавато на чело со [[Јонче Мурџевски]] демонстративно ја напуштиле црквата. Следната година, на 12 март во селото било основано читалиштето „Гоце Делчев“ од страна на членовите на КПЈ и СКОЈ, но бил вклучен и кметот на селото со цел да се залаже власта. Истиот месец, во селото биле организирани протести поради недостигот од прехранбени производи. На 18 август 1942 година, дел од селаните учествувале во нападот на полицискиот подучасток во соседното село [[Кажани]]. Во август 1944 година, во месноста Шабанови Ливади бил одржан голем народен собир при што бил основан народноослободителен одбор со седиште во Ѓавато. Вкупно 13 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == [[File:Zemjodelec selo Gjavato.JPG|thumb|Земјоделец во Ѓавато.]] Во селото најзастапено е [[градинарство]], мал дел [[овоштарство]] и [[сточарство]], мали млекарници. Застапено е и [[живинарство]]то. Интересно е да се напомене дека посебно во текот на пролетните, летните и есенските месеци добрите климатски услови во село Ѓавато овозможуваат развој на [[пчеларство]]то и билкарството, односно собирањето на лековити билки и [[растенија]], [[чај]], шумски и други споредни производи. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1554 |1953|1502 |1961|1116 |1971|829 |1981|523 |1991|269 |1994|162 |2002|122 |2021|35 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] ([[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]) од [[1900]] година, во Ѓавато живееле 1.500 жители, сите [[Македонци]] [[христијани]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ѓавато се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 240 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|12}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 1.800 жители, сите [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":0">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 1.300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото броело 1.116 жители во [[1961]] година, додека во [[1994]] година живееле само 122 жители. Според пописot од [[2002]] година, Ѓавато има 122 жители, сите [[Македонци]].<ref name="makstat.stat.gov.mk">Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. [[Државен завод за статистика]].</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 35 жители, од кои 34 [[Македонци]] и 1 останат. Селото Ѓавато е типичен пример за силната миграција која ги зафатила селата во [[Битолско]], така што од една голема и развиена населба во средината на XX век, денес Ѓавато е мало село со сè уште присутни миграциони движења. {{Пописи|1.500|1.800|1.554|1.502|1.116|829|523|269|162|122|35}} === Родови === Ѓавато е македонско православно село, родовите во селото се староседелски кои живееле во околните раселени села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. Родови во Ѓавато се: Савја (50 куќи), Пејчиновци (35 куќи), Брајчевци (35 куќи), Матраковци (28 куќи), Тумтја (26 куќи), Думва или Топија (22 куќи), Маџаровци (17 куќи), Ќилишовци (16 куќи) и Митровци (18 куќи) сите овие родови се доселени од околните села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. За родот Брајчевци се претпоставува дека уште подалечно потекло имаат од селото [[Брајчино]], [[Преспа]].<ref>{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/469501519|title=Битољско-Прилепска котлина : антропогеографска проучавања 1914-1997|last=Трифуноски|first=Јован Ф.|date=1998|publisher=Српска академија наука и уметности|year=|isbn=8670252678|location=|pages=|oclc=469501519}}</ref> Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од 1951 година, родови во селото се: * '''Староседелци:''' ''Гулабовци (10 к.), Пичаловци (12 к.), Цибалевци (4 к.), Малевци (3 к.), Продановци (4 к.), Размовци (6 к.), Белевци (5 к.), Алушовци и Босилковци и Кулевчевци (5 к.), Шулајковци (2 к.), Таневци (3 к.), Галевци (2 к.), Гурабијовци (1 к.), Кондовци (3 к.), Пулковци (1 к.), Чомаровци (1 к.), Додовци (7 к.), Кекевци (1 к.), Башевци (3 к.), Шибевци (1 к.), Кузевци (1 к.), Симоновци (1 к.), Точуковци (1 к.), Штуревци (4 к.), Попчевци (3 к.), Атанасовци (1 к.), Буџевци (8 к.), Тановчевци (3 к.), Батковци (2 к.), Манговци или Србиновци (1 к.), Ќотовци (1 к.), Гулевци (1 к.), Корунчевци (2 к.), Мурџевци (3 к.), Банаковци (1 к.), Лајмановци (8 к.), Чекановци (3 к.), Кацевци (3 к.), Рашајновци (1 к.), Огненовци или Гоцаревци (3 к.), Даскаловци (2 к.), Мацановци (2 к.), Крковци или Главинчевци (15 к.), Колупачовци (3 к.), Ласовци (4 к.), Корвејковци (1 к.), Толевци (4 к.), Колимачковци (3 к.), Лалевчевци (1 к.), Пурдевци (4 к.), Шошевци (3 к.), Пурдуловци (5 к.), Буневци (1 к.), Илијевци (2 к.), Клочовци (2 к.), Жулевци (1 к.), Грбевци (7 к.), Питрончевци (1 к.), Чоковци (1 к.), Начовци (4 к.), Перчевци (4 к.), Здравевци (3 к.), Апостоловци (11 к.), Јуруковци (8 к.), Бендевци (7 к.), Гаговци (2 к.), Бубевци (3 к.), Папалевци (6 к.), Димовци (1 к.), Дурмишовци (2 к.), Пашовци (3 к.), Четаловци (6 к.), Филиповци (5 к.), Богдановци (1 к.), Лајчаровци (2 к.), Чунковци (5 к.), Штраколовци (1 к.) и Мишовци (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Тумтевци (9 к.)'' доселени се околу 1820 година од селото [[Туминец]] во [[Мала Преспа]] (денес во [[Албанија]]); ''Ѓештаковци (5 к.)'' доселени се околу 1820 година од некое село во [[Мала Преспа]]; ''Роканчевци (1 к.)'' доселени се во 1860 година од селото [[Свиниште]]; ''Пајаковци (4 к.)'' доселени се во 1851 година од селото [[Перово]] во [[Преспа]]; ''Крушаровци (1 к.)'' доселени се во 1921 година од селото [[Долна Бела Црква]] во [[Преспа]]; ''Чаковци (1 к.)'' доселени се во 1911 година од [[Музакија]] во [[Албанија]]. Они се [[Власи]]; ''Бела или Беловци (1 к.)'' доселени се во 1943 година од селото [[Гопеш]]. И они се [[Власи]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Цапарско Поле|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Општествени установи == == Самоуправа и политика == Месната заедница во село Ѓавато. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 206 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на месна заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 68 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[File:Crkva Sv.Bogorodica s.Gjavato.JPG|thumb|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато]] [[File:Crkva sv.Bogorodica s.Gjavato- Glaviste.JPG|thumb|лево|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато м.в Главиште]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> *[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — црква на превојот Ѓавато; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Пресвета Богородица“]] — главната селска црква; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Главиште|Црква „Пресвета Богородица“]] — црква во месноста Главиште; ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Кале (Ѓавато)|Кале]] — населба од доцноантичко време; *[[Св. Богородица (Ѓавато)|Св. Богородица]] — некропола од доцноантичко време; *[[Старо Село (Ѓавато)|Старо Село]] — населба од средниот век; Интересн податок е да се напомене да во околината на с.&nbsp;Ѓавато има три цркви под името Св.Богородица односно тоа се црквите Св.Богородица сместена на планинскиот превој Ѓавато, црквата Св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато сместена источно од селото на еден километар од с.&nbsp;Ѓавато поточно на тромеѓата на атерите на с.&nbsp;Ѓавато-с.&nbsp;Кажани-с.&nbsp;Доленци каде се наоѓаат и селски гробишта на овие три села, бидејќи за време на османлиската власт с.&nbsp;Кажани и с.&nbsp;Доленци биле муслимански села и малубројните христијаните од овие две села ја користеле оваа црква за верски обреди како и просторот околу црквата за гробишта на починатите христијаните кои живееле во с.&nbsp;Ѓавато и соседните села Доленци и Кажани, и третата обновена црква од поново време Св.Богородица на м.в.Главиште на 500 метри западно од селото во пазувите на Бигла планина. == Редовни настани == [[File:Den Golema Bogorodica crkva Sv Bogorodica-prevoj Gjavato.JPG|thumb|Ден Голема богородица 28.Август во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] [[File:Golema Bogorodica vo dvorot na crkvata Sv.Bogorodica prevoj Gjavato.JPG|thumb|лево|Голема богородица во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] Како Селска слава населението на с.&nbsp;Ѓавато ја слави Голема Богородица или Успание на пресвета богородица на 28.Август, мештаните славењето на овој празник го започнуваат во вечетните часови на 27 август вечер спроти Голема Богородица со одење во црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато, следниот ден на 28.Август има голем собир во дворот на црквата од утринските часови до пладне, кога се оди на ручек во с.&nbsp;Ѓавато, во попладневните часови голем број на граѓани од с.&nbsp;Ѓавато како и лица од Битола, Скопје, Ресен и други градови кои потекнуваат од с.&nbsp;Ѓавато како и голем број христијани од другите села на сред село кај поранешното училиште Трајан Белев со музика и игра го одбележуваат овој христијански празник, Во касните вечерни часови Младите продолжуваат со прослава во селскиот дом или салата на поранешното школо како игранка. До неодамна до пред деценија постоеше прославување на овој празник три дена на 28, 29, и 30 август но последните децении со зголемување на миграциите на населението и се помалиот број на жители во с.&nbsp;Ѓавато прославувањето на овој празник се сведе на 28. Август ден на Голема Богородица. Населението на с.&nbsp;Ѓавато и за други верски празници прават собири на сред село или во една од трите цркви, како на пример, [[Бадник]] и [[Коледе]] на 5,6 јануари, [[Божик]] 7 јануари, Богојавление - [[Водици]] 19 јануари зависно од датумот Населението од Ѓавато, Кажани и Доленци се собираат во црквата Св. Богородица во с.&nbsp;Ѓавато за големиот христијански празник [[Велигден]], на третиот ден од велигден населението од с.&nbsp;Ѓавато ја посетува црквата Св.Богородица на местото викано Главиште. Исто така сосбир се прави и на 21.Септемвти - Мала Богородица во дворот на црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато. == Личности == '''Личности родени во Ѓавато:''' * [[Љуба Додова|Љуба Чаталова Додова]] (р.1925) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Јонче Мурџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Белев-Гоце]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Михајло Андоновски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Џодовски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Буџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Тодор Чумковски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Цибалевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Илија Алушевски]] (1928 - 2004) - македонски фолклорист, етнолог, просветен деец, публицист, [[кореограф]] и запишувач на усната литература во битолскиот крај и пошироко, поттикнувач и организатор на јавни фолклорни манифестации.<ref name="значајни">{{наведена книга|title=Значајни личности за Битола|author=Андоновска Ленче|author2=Благој Николов|author3= Трајко Огненовски|author4= Гордана Пешевска|author5= Анета Стефановска|author6= Светлана Талеска|date=2007|publisher=Национална установа Универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|year=|isbn=978-9989-2783-0-3|editor=Науме Ѓорѓиески|location=Битола|pages=20-21}}</ref> * [[Димитар Башевски]] (р. [[27 јуни]] [[1943]]) - романописец, поет, раскажувач, преведувач и издавач. * [[Владо Додовски]] (1938–1999) - новинар, театарски критичар и писател. *[[Владимир Јончевски|Владимир „Шеки“ Јончевски]] (р. 16 јули 1945) - Професор по физика во СОУ „Јосип Броз-Тито“- Битола '''[[Македонска револуционерна организација|Илинденци]]''' * [[Митре Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ташко Петров Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Тодор Костов Коровојков]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Апостол Наумов Коцевски|Апостол Наумов Кацевски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Митре Симонов Крковски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Коте Јованов Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Андон Јотев Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Науме Трпев Главинчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стојан Николов Гулабовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Георги Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Наум Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Трајан Темелков Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Никола Китев Бубев]] — македонски револуционер.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Трене Стојанов Бунев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бендев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бочваров]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Петре Димов Марковски]] — македонски револуционер.<ref name=":5">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том III, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стеван Митрев Мацанов]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Тодор Стефанов Мурџев]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Јован Митрев Начовски]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Богоја Христов Стојковски]] — македонски револуционер.<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ванѓел Наумов Перчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":6">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Спиро Митрев Пичалов]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> *[[Георги Христов Јуруков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7">{{Наведена книга|title=|first=|publisher=|others=Јасмина Дамјановска; Ленина Жила; Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел I. Државен архив на Република Македонија.|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> *[[Тодор Ангелев Јуруковски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7" /> == Култура и спорт == == Иселеништво == По неуспехот на Илинденското востание дел од овдешното население на село Ѓавато заминува на печалба пред сè Бугарија (Софија), Србија (Белград), Романија (Букурешт) или во други европски земји како и во некои прекуокеански земји. Оваа појава со несмален интензитет е присутна и меѓу двете светски војни. Еден до два члена од семејството оделе на печалба и останувале по пет до шест години. Многу ретко едниот, а поретко двајцата се враќале назад. Периодот послем балканските војни и Првата светска војна бидејќи голем дел од турското население на соседното село [[Кажани]] заминало, се иселува во Турција дел од населението од с.&nbsp;Ѓавато се населуваат во с.&nbsp;Кажани. До 1951 година од селото се иселиле повеќе од 200 семејства од разни родови во селото. Само во [[Соединети Американски Држави|САД]] се иселиле преку 50 семејства. Големо иселување до овој период имало и во [[Битола]] (преку 30 семејства), [[Австралија]] (преку 20 семејства), [[Канада]] (преку 10 семејства). Иселеништво имало и во [[Бугарија]] (20 семејства, [[Софија]], [[Плевен]], итн), во [[Скопје]], [[Аргентина]] (2 семејства), [[Србија]] (1 семејство), [[Турција]] (1 семејство), [[Охрид]] (1 семејство), [[Германија]] (1 семејство).<ref name=":1" /> Печалбарската традиција, продолжила и послем ослободувањето на најголемата миграција се случула во шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век кога огромен број на жители на село Ѓавато трајно се иселуваат во Америка, Австралија, Канада или некои Европски земји, сега во вид на иселеништво не е запрена до денешни дни. Голем дел на населението на село Ѓавато во периодот на шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век како последните две децении на минатиот век, пред сè од економски карактер заради вработување се иселуваат во внатрешноста на Р Македонија пред сè во Скопје, Ресен, Битола или други градови. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ǵavato}} http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130224013351/http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ |date=2013-02-24 }} http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304195722/http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf |date=2016-03-04 }} http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130109011332/http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola |date=2013-01-09 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120907074503/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm |date=2012-09-07 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215929/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215922/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140508014511/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm |date=2014-05-08 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121205004918/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm |date=2012-12-05 }} Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239. {{Општина Битола}} [[Категорија:Села во Општина Битола]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Ѓавато (Битолско)| ]] q15g4bk684f39xp7yypymkbx8575o2u 0 10571 5532574 5313700 2026-04-01T01:51:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532574 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Марвинци | слика = Поглед на Марвинци.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Вардарски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Валандово}} | област = [[Бојмија]] | население = 437 | година = 2021 | поштенски број = 2460 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 114 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=17 | lat_sec=00 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=29 | lon_sec=53 | слава = | мрежно место = | карта = Марвинци во Општина Валандово.svg }} '''Марвинци''' — село во [[Општина Валандово]], во областа [[Бојмија]], во околината на градот [[Валандово]]. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во областа [[Бојмија]], во јужниот дел на територијата на [[Општина Валандово]], од левата страна на реката [[Вардар]], а нејзиниот атар се допира со подрачјето на [[Општина Гевгелија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија: географски, демографски, и аграрни обележја|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|pages=191}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 114 метри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува [[Регионален пат 1401|регионалниот пат 1401]], кој ја поврзува [[Струмица]] со селото. == Историја == [[Податотека:Marvinci vo 1931.jpg|мини|десно|300п|Селото Марвинци во 1931 година]] Подрачјето на Марвинци е населено уште од античкиот период, за што сведочат остатоците од населба на населбата и тврдината [[Исар (Марвинци)|Исар]], кое се наоѓа над селото.<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|56}}</ref> Селото било срамнето со земја при [[Валандовски земјотрес (1931)|Валандовскиот земјотрес]] во 1931 година. Епицентарот на земјотресот бил во самото село.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.porta3.mk/razurnuvachkiot-zemjotres-vo-valandovo-od-1931-godina/|title=Разурнувачкиот земјотрес во Валандово од 1931 година|last=Порта3|date=2017-12-21|work=Порта3 - градежништво, архитектура и екологија|accessdate=2024-03-23}}</ref> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа површина од 7,6&nbsp;км². На него обработливото земјиште зазема површина од 311 [[хектар]]и, на шумите отпаѓаат 227 хектари, а на пасиштата 137 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|336 |1953|365 |1961|379 |1971|462 |1981|564 |1991|526 |1994|519 |2002|504 |2021|437 }} Според податоците од 1873 година во „[[Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника]]“, селото имало 18 домаќинства со 64 жители христијани.<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995, стр. 192-193.</ref> Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Марвинци имало 160 жители, сите [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 164.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Марвинци имало 240 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 100-101.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Марвинци е средно село по големина со пораст на бројот на населението. Така, селото во 1961 година имало 379 жители, а во 1994 година 519 жители, од кои 275 биле [[Македонци]] и 244 [[Срби]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Марвинци имало 504 жители, од кои 224 [[Македонци]] и 280 [[Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=17 јули 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 437 жители, од кои 196 [[Македонци]], 2 [[Македонски Албанци|Албанци]], 1 [[Македонски Турци|Турчин]], 215 [[Македонски Срби|Срби]], 1 [[Македонски Бошњаци|Бошњак]], 1 останат и 21 лице без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|160|240|336|365|379|462|564|526|519|504|437}} <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == [[Податотека:Викиекспедиција Бојмија 212.jpg|мини|300п|десно|Подрачното основно училиште во селото]] * [[ПУ „Мито Симеонов“ - Марвинци|Основно училиште „Мито Симеонов“]], подрачно петгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Јосифово]]<ref name=":10">{{Наведена мрежна страница|url=https://ooustrasopindzur.edu.mk/|title=За нас|work=ООУ „Страшо Пинџур“|accessdate=20 јануари 2024}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Марвинци било македонско село во [[Дојранска Каза|Дојранската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Валандово]], една од малкуте општини кои не биле изменети со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Валандово. Во периодот 1955-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Валандово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Валандовска градска општина, во која покрај селото Марвинци се наоѓале градот Валандово и селата Балинци, Брајковци, Грчиште, Пирава, Раброво и Честово. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната општина Марвинци, во која влегувале селата Балинци, Брајковци, Грчиште и Марвинци. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 0294 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 380 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта"/> * [[Исар (Марвинци)|Исар]] — населба и некропола; * [[Сред Село (Марвинци)|Сред Село]] — некропола од хеленистичко време; * [[Ќурќиевица (Марвинци)|Ќурќиевица]] — некропола од железно време; и * [[Црква (Марвинци)|Црква]] — осамен наод од римско време. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Марвинци|Црква „Св. Петка“]] — главна селска црква изградена во {{римски|19}} век ;Споменици * Споменик на народниот борец [[Мито Симеонов]], сместен пред основното училиште <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Исар кај Марвинци 2.jpg|Воздушен поглед на Исарот Податотека:Викиекспедиција до Бојмија 241.jpg|Споменик на Мито Симеонов кај училиштето Податотека:Викиекспедиција Бојмија 200.jpg|Главната селска црква „Св. Петка“ </gallery> <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Марвинци == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Викиекспедиција Бојмија 190.jpg|Овци над селото Податотека:Викиекспедиција Бојмија 195.jpg|Дел од селото Податотека:Викиекспедиција Бојмија 193.jpg|Дел од селото, а во позадина планината [[Кожуф]] Податотека:Викиекспедиција Бојмија 210.jpg|Стариот објект на основното училиште Податотека:Викиекспедиција до Бојмија 229.jpg|Влезот Податотека:Викиекспедиција до Бојмија 230.jpg|Дел од селото Податотека:Викиекспедиција до Бојмија 231.jpg|Дел од селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Валандово]] * [[Валандово]] * [[Бојмија]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Marvinci}} {{Општина Валандово}} [[Категорија:Марвинци| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Валандовски села]] [[Категорија:Села во Општина Валандово]] rgvxjk4messwhbx912iq7wkd6lym4wl 0 11009 5532754 5169338 2026-04-01T11:45:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532754 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика= | име=Мидинци | регион= | општина={{општинскигрб|Општина Кичево}} | население=60 | поштенски број= | надморска височина=732 | географска широчина=41° 37' 4" сев. ш. | географска должина=20° 55' 32" ист. д. | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=37 | lat_sec=4 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=55 | lon_sec=32 | мрежно место= | карта= Мидинци во Општина Кичево.svg }} '''Мидинци''' — село во [[Општина Кичево]], во околината на градот [[Кичево]]. == Географија и местоположба == Селото Мидинци се наоѓа во областа [[Кичевија|Горно Кичево]], на [[Зајаска Река]]. Селото е меѓу планините [[Буковиќ (планина)|Буковиќ]] и [[Бистра (планина)|Бистра]], оддалечено 13,4 километри северно од [[Кичево]]. Атарот на селото Мидинци граничи со атарите на селата: Од исток [[Букојчани]], од запад [[Колари]], од југ [[Зајас]], и од север [[Србиново]]. Одделни места во атарот на селото ги носат следните имиња: Присој, Буковиќ, Поле, Осијница, Момиран, Колиби, Киш, Варвароец, Качидол, Бачишки ридои, Гура и Голема ледина. Селото е со куќи од збиен тип и се состои од Горна, Чилевска и Илијовска маала.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Кичевска Котлина: Сеоска насеља и становништво|last=Трифуноски|first=Јован Ф.|publisher=|year=1968|isbn=|location=Скопје|pages=61-62}}</ref> == Историја == Во XIX век селото било дел од [[Кичевска каза|Кичевската каза]] во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Според податоците од 1873 година, селото Мидинци имало (познато како Маданци) 19 домаќинства со 70 жители христијани (Македонци).<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995, стр.92-93.</ref> Една статистика, која ја подготвил кичевскиот училиштен инспектор Крсто Димчев во 1909 година, ги дава следниве податоци за Мидинци:<ref>Стойчева, Станислава. Аспекти на грамотността на българското население в Македония (1878 – 1912), Македонски преглед, година ХХХVІІІ, 2015, кн. 2, с. 76.</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Домаќинства ! rowspan="2" |Гурбетчии ! colspan="3" |Писмени ! colspan="3" |Неписмени |- !мажи !жени !вкупно !мажи !жени !вкупно |- |19 |16 |16 |0 |16 |38 |53 |91 |} == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|156 |1953|166 |1961|159 |1971|132 |1981|81 |1991|54 |1994|47 |2002|33 |2021|60 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Мидинци живееле 192 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":1">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_27.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр.256.]</ref> Според секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) од 1905 година, во Мидинци имало 152 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":2">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.154-155.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. ''Мидимци'' се води како чисто македонско село во Кичевската каза на Битолскиот санџак со 25 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|34}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 100 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот од 2002 година, во селото Мидинци живеат 33 жители, од кои 31 [[Македонци|Македонец]] и 2 останати.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 60 жители, од кои 25 [[Македонци]], 28 [[Македонски Албанци|Албанци]], 1 останат и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|192|152|156|166|159|132|81|54|47|33|60}} === Родови === Мидинци е населено со македонско православно население, во селото има и староседелски и доселенички родови. Родови во Мидинци се: ''Чилевци'' (10 к.), ''Лазевци'' (2 к.), ''Степановци'' (2 к.) и ''Илијовци'' (4 к.), ова се староседелски родови, родовите Лазевци и Степановци потекнуваат од ист предок; ''Китановци'' (4 к.) доселени се од некое село во [[Мијаци|мијачкиот крај]], затоа овој род ги нарекуваат Мијаци; ''Иљковци'' (2 к.) доселени се од сега албанското село [[Колари]], го знаат следното родословие: Петре (жив на 38&nbsp;г. во 1961 година) Методија-Стојан-Иљо кој се доселил; ''Столевци'' (2 к.) доселени се исто така од селото Колари, го знаат следното родословие: Столе (жив на 52&nbsp;г. во 1961 година) Гаве-Исе кој се доселил. Тие се најмлад род во селото.<ref name=":0" /> Според истражувањата пак на Тома Смиљаниќ во периодот од 1921-1926 година родови во селото се: ''Балтовци (3 к.), Мијовци (6 к.), Станишовци (5 к.) и Влчевци (1 к.)'' '''староседелци'''. Од ''Влчевци'' има иселеници во [[Ваљево]]; Китановци (5 к.) доселени се од [[Мијаци|мијачкиот крај]]; ''Чилевци (4 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Тодоровци (1 к.)'' доселени се од некое околно село; ''Столевци (3 к.)'' доселени се од [[Мијаци|мијачкото]] село [[Тресонче]]. Некои од нивниот род преминале во [[Колари]], и таму се поалбанчиле. Ги викале ''Садиковци''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kicevo.mk/kicevija-tomo-smiljanic-bradina/|title=Кичевија - Тома Смиљаниќ (1926)|date=2018-05-16|work=Кичево|language=mk-MK|accessdate=2019-11-02}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Општествени установи == [[Податотека:Св. Петка - Мидинци (2).JPG|мини|лево|Црквата „Св. Петка“ во Мидинци]] * [[Црква „Св. Петка“ - Мидинци|Црква „Св. Петка“]] == Самоуправа и политика == === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 822 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на селски дом.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 32 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Стопанство == == Културни и природни знаменитости == == Редовни настани == == Личности == == Култура и спорт == == Иселеништво == Од средината на XIX век Мидинци било изложено на напади од околните Албанци од селата [[Зајас]] и [[Колари]], па поради тоа Македонците почнале непрестајно да се иселуваат. Иселениците се иселувале во [[Белград]] и [[Смедерево]], а иселеници има и на други места. Така родот Здравковци се иселил во [[Требино]], а од Требино подоцна се иселиле во [[Латово]], од кои потекнува [[Мицко Крстевски]]. После [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во [[Кичево]] се иселиле 4 домаќинства.<ref name=":0" /> == Поврзано == * [[Кичевско Поле]] * [[Општина Зајас]] * [[Кичево]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://maps.google.com/maps?q=%D0%9C%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8,+%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0&hl=mk&ie=UTF8&ll=41.617901,20.925162&spn=0.002178,0.005284&sll=41.570653,20.910437&sspn=0.008717,0.021136&oq=%D0%9C%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD&t=h&hnear=Midinci,+Macedonia+(FYROM)&z=18 Сателитска снимка на Мидинци] на Карти на Гугл {{Општина Кичево}} [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кичевски села]] [[Категорија:Села во Општина Кичево]] [[Категорија:Мидинци| ]] jlutboioeand7sr8wjikzgeh9wt2fpu 0 11316 5532547 5497574 2026-03-31T21:24:11Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532547 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Маврово | слика = Мавровско Езеро со Маврово 1.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на [[Мавровско Езеро|Мавровското Езеро]] и на селото Маврово | општина = {{општинскигрб|Општина Маврово и Ростуше}} | регион = {{грб|Полошки Регион}} | население = 212 | година = 2002 | поштенски број = 1254 | повикувачки број = 042 | надморска височина = 1230 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=40 | lat_sec=32 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=44 | lon_sec=3 | слава = | мрежно место = | карта = Маврово во Општина Маврово и Ростуша.svg }} '''Маврово''' — село во [[Општина Маврово и Ростуше]], Гостиварско, сместено на брегот на [[Мавровско Езеро|Мавровското Езеро]]. Селото претставува еден од најпознатите зимски туристички центри во [[Македонија]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:20090714 Mavrovo lake church summer.jpg|300п|мини|лево|Селото Маврово со потопената црква „Св. Никола“]] Селото Маврово е сместено во рамките на најголемиот национален парк во Македонија — [[Национален парк Маврово|Националниот парк Маврово]] — на јужниот брег на [[Мавровско Езеро|Мавровското Езеро]]<ref name="Митко Панов">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|isbn=9989-862-00-1|page=186}}</ref>. Сместено е под падината на планината [[Бистра (планина)|Бистра]] на надморска височина од 1240 метри, со што тоа претставува планинско село<ref name="Митко Панов" />. Има голема ширина која што зафаќа простор од 31,3&nbsp;км², на кој преовладуваат пасиштата на површина од 1517&nbsp;ха, шумите заземаат 1452&nbsp;ха, а на об работливото земјиште отпаѓаат 117&nbsp;ха<ref name="Митко Панов" />. Според записите на [[Ѓорче Петров]] од 1896 година, на крајот на XIX век, Маврово било распрснато и раздробрено село така што неговата обиколка имала околу 1½ час<ref name="Ѓорче Петров" />. Разделено било на 8 маала: Ненчеви, Влаовци, Кичиковци, Бајрамовци, Шамамовци, Шарковци, Ариќевци, Фешековци<ref name="Ѓорче Петров" />. Во тоа време Маврово се делело на два дела: Горни крај и Долни крај, при што првиот бил сместен во еден дол наречен Речиште, а долниот во еден дол на рамното<ref name="Ѓорче Петров" />. По Речиштето тече еден поток кој ги собира водите од околните гори, а се губи во Мавровското Поле<ref name="Ѓорче Петров" />. Маврово било последното село на тетовската каза на југ – југозапад од [[Тетово]] од каде до него имало 10 часа пат<ref name="Ѓорче Петров" />. == Историја == [[File:Razglednica od Mavrovo, pred 1950.jpg|thumb|right|200px|Маврово пред 1950 година.]] Селото се споменува во турските пописни дефтери од 1467/68 година, како дел од Нахијата Калканделен (Nahiye-I Kalkandelen) под името ''Мавриани'' со 20 христијански семејства и 2 неженети христијани.<ref>Турски документи за историјата на македонскиот народ кн.4, Методија Соколоски, д-р Александар Стојановски, Скопје, 1971, стр.366</ref> Во {{Римски|19}} век, Маврово било село во Реканската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Поопширен запис за местоположбата, минатото, името и животот во Маврово дал македонскиот револуционер [[Ѓорче Петров]] во својата книга „[[Материјали по изучувањето на Македонија]]“ од [[1896]] година. Според неговите записи Маврово, македонско село среде Мавровското Поле кое што за даноци спахилак давало 200 лири годишно, а беглик - данок на добиток 200 глави<ref name="Ѓорче Петров">{{наведена книга|last=Петров|first=Ѓорче|authorlink=Ѓорче Петров|editor=Марио Шаревски (превод)|title=[[Материјали по изучувањето на Македонија]] |edition=2015|year=1896|publisher=Единствена Македонија|location=Скопје|isbn=978-608-245-113-8|pages=314–315}}</ref>. Некогаш Маврово било на ½ час преку реката поназапад од денешното село, на Кожа Планина во едно место коешто некогаш било покриено само со гори, а сега е со ливади<ref name="Ѓорче Петров" />. Тогашните мавровци биле јунаци кои ништо не признавале над себеси<ref name="Ѓорче Петров" />. Разбојниците од Маврово биле толку силни што оделе на грабежи во областа Малесија во [[Албанија]]<ref name="Ѓорче Петров" />, од каде пак често доаѓале качачки банди кои грабале низ [[Македонија]]. За криење на трагите на нивните разбојнички подвизи многу им помагале горите<ref name="Ѓорче Петров" />. Прочуени биле разбојниците од семејството Мајовци кои еднаш нападнале едно албанско село во Малесија и го ограбиле, а по малку време тие биле обратно нападнати од силна арнаутска дружина при што селото било запустено, а многу од жителите истребени<ref name="Ѓорче Петров" />. Останатите жители го обновиле селото Маврово на неговото сегашно место<ref name="Ѓорче Петров" />. Над Маврово и недалеку од него се Мавровските анови на дебарскиот пат. Бидејќи е блиску до Бунец каде што е збирното место на арнаутските чети по нападите и пљачкосувањата во [[западна Македонија]] и Влаиница којашто служи како место за преминување од [[Буковиќ (планина)|Буковиќ]] на [[Шар Планина]] на албанските разбојнички чети, тоа поле е многу опасно место<ref name="Ѓорче Петров" />. За да можат да живеат малку послободно и да се избават од постојаните напади на четите и големите даноци кои им ги наложуваат Арнаутите, селаните од тие села плаќаат по 50 лири на најсилните од војводите на тие дружини<ref name="Ѓорче Петров" />. Маврово плаќаlo на тројца такви војводи околу 300 лири<ref name="Ѓорче Петров" />. Според записите на [[Ѓорче Петров]], тамошните луѓе се многу убави, а воопшто, племето на [[Мијаци]]те се одликува по правилноста на цртите и по сразмерноста во градбата на телото<ref name="Ѓорче Петров" />. Сепак, жителите на тие села се особено убави, тие се високи, крупни, стројни и со црвени лица<ref name="Ѓорче Петров" />. Името '''Маврово''' значи '''Црно Поле''', било дадено на областа по некоја голема битка во минатото. Мавровското (Црно) Поле, било потопено во [[1953]] година, со цел да се направи познатото вештачко Мавровско Езеро. Денес, во контекст на тоа, доказ е старата селска црква Свети Никола, која редовно може да се види потопена во вода. [[Податотека:Memorial_plaque_of_the_Macedonian_revolutionaries_from_Mavrovo.jpg|лево|мини|240x240пкс|Спомен плоча на загинатите мавровски партизани и цивилни лица]] Едно од најголемите злосторства, [[палењето на Маврово]] се случило на [[3 септември]] 1944 година, кога 300-тини [[Албанци|албански]] [[балисти]], предводени од [[Аќиф Речани]], палат 150 куќи, пљачкаат, живи горат четворица селани и неколку ги убиваат.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Трите мавровски села|last=Синадиновски|first=Јаким|last2=Груевски|first2=Зоге|publisher=Заедница на научните дејности|year=1976|location=Скопје|pages=209-210}}</ref> Вкупно 20 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> === Потекло и значење на името === Според една легенда, во минатото тука се одиграла страшна битка, во која многу војници загинале, поради што местото го добило името „''' ''Мавро'''''“ односно „'''''Црно'''''“ (поле).<ref name=ime>{{наведена книга |last=Смиљанић |first=Томе |editor-first=Јован |editor-last= Цвијић |title=Насеља и порекло становништва (књига 20) - Српски Етнографски Зборник |language =српски |publisher=Српска краљевска академија |date=1925 |page=120 |chapter= Мијаци, Горна Река и Мавровско Поље}}</ref> Најверојатна е легендата според која тука порано доаѓале и живееле Мавровунци (Црнорунци - Црноволнци), [[Власи]], кои одгледувале [[овци]] со црно руно од каде потекнува и името на Маврово.<ref name=ime />. Според записите на [[Ѓорче Петров]] името на Маврово му произлегува од турскиот збор ''мав'' (маф), т.е. место кое нема ништо и ништо не признава над себеси<ref name="Ѓорче Петров" />. Дека името на Маврово потекнувало од зборот мав/''маф'' потврдува и преданието на жителите кое го запишал [[Томо Смилјаниќ - Брадина]], според кое Ајредин-паша маф го сторил селото (го опростил) поради тоа што се придружило на дебарскиот Далип-бег<ref name=ime/> . Во рамките на етничка [[Македонија]] постои уште едно село со име [[Маврово (Костурско)|Маврово]] кое што се наоѓа во [[Костурско]] во егејскиот дел на Македонија. == Стопанство == Според составот на атарот селото има сточарско-шумарска функција<ref name="Митко Панов" />, но во суштина основните дејности во Маврово се туризмот и угостителството во најголема и сточарството во помала мерка. Во минатото главни дејности во селото, како и на останатите во целата област, биле сточарството и производството на млечни производи, кои биле познати надалеку. За стопанството и дејностите со кои се занимавале жителите на Маврово и околните села во Мавровското Поле на крајот на XIX век, [[Ѓорче Петров]] запишал дека природата слабо го надарила тоа место за земјоделство зашто полето е високо и не толку плодно, а климата е доста сурова<ref name="Ѓорче Петров" />. Затоа пак тоа и неговите околни планини се чудесно погодни за развиено сточарство и дрводелство<ref name="Ѓорче Петров" />. И навистина едно време жителите на тие три села биле големи сточари и од занимањето многу печалеле, но веќе на крајот на XIX век, сточарството било сосема опаднато, па жителите биле принудени да ја обезбедуваат прехраната во туѓина каде што вообичаено стануваат трговци со стока-џелепчии, млекари, лебари (во [[Цариград]]), кафеџии, крчмари и др<ref name="Ѓорче Петров" />. Во поново време селото целосно се има преобразено како туристичко место и е познато како еден од најпознатите туристички скијачки центри во Македонија. Покрај зиме, Маврово со своите капацитети и одлични природни услови, станува туристичко одредиште, привлечно во текот на целата година. Идејата за изградба на скијачки центар потекнува од 1959 година, кога тогашниот Смучарски, подоцна Скијачки сојуз на Македонија донел одлука за изградба на скијачки комплекс во Мавровско. Во 1964 година започнала изградбата на првиот сместувачки капацитет, денешниот хотел „Срна“.<ref name="утрински весник">{{наведени вести|url=http://www.utrinski.mk/?ItemID=EE13202AD057D549B5E7942B5FFD616E|title=Како Маврово стана познат и признат туристички центар|last=Кипроски|first=Киро|date=23 мај 2014|work=[[Утрински весник]]|publisher=МПМ Македонија|accessdate=14 декември 2015|location=Скопје}}{{Мртва_врска|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На 20 ноември 1965 година биле свечено пуштени во употреба едноседечницата на планината Бистра и Скијачката школа, со што започнал со работа [[Скијачки центар „Маврово“|Скијачкиот центар „Маврово“]]. Подоцна, скијачкиот центар бил преименуван и наречен Скијачки центар „Заре Лазарески“. Во Скијачкиот центар „Заре Лазарески“ изградени се 11 влечници и три жичници со 5.700 метри и за еден час можат да се превезуваат и да скијаат над 11.000 лица на падините на Бистра. На брегот на Мавровското Езеро се изградените 1.300 викенд-куќи и дваесетина хотели кои располагаат со 3.500 легла, во еднокреветни, двокреветни и повеќекреветни соби, луксузни апартмани, спортска сала, спортски терени, кафулиња, ресторани, одморалишта, трговски дуќани и сл. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|411 |1953|499 |1961|297 |1971|246 |1981|231 |1991|180 |1994|183 |2002|166 |2021|212 }} Според податоците на [[Васил К'нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Маврово живееле 1.259 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К'нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 263.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“), во 1905 година во Маврово живееле 1.160 жители.<ref>D.M. Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 166-167.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 550 [[Македонци]] и 50 [[Албанци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_34_38-42_PRIZREN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Маврово е мало село во кое што во 1961 година живееле 297 жители, а во 1994 година бројот се намалил на 183 жители од кои 181 [[Македонец]] и 2 изјаснети Срби<ref name="Митко Панов" />. Според пописот на населението на Македонија од [[2002]] година, во Маврово живеат 166 жители, од кои 163 Македонци и 3 Срби.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=30 март 2013}}</ref> Населението е од [[православие|православна]] христијанска вероисповед. Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 212 жители, од кои 200 [[Македонци]], 2 [[Македонски Албанци|Албанци]], 2 [[Македонски Турци|Турци]], 1 [[Македонски Срби|Србин]], 1 [[Македонски Бошњаци|Бошњак]], 4 останати и 2 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|1.259|1.160|411|499{{#tag:ref|Податоците за населеното место [[Маврови Анови]], согласно важечката територијална организација за време на Пописот од 1953 година, се содржани во податоците за населеното место Маврово.|group="заб"}}|297|246|231|180|183|166|212}} === Родови === Маврово е македонско православно село. Селото Маврово отсекогаш па сѐ до денес е во целост населено со [[Македонци]] од [[Православие|православна]] христијанска вероисповед. Најстари родови во Маврово се: ''Лазаровци'' кои слават [[Свети Ѓорѓи]] (посен или зимен) се доселиле пред 290 години од [[Лазарополе]] и се делат на следните семејства: ''Десовци'', ''Стојановци'', ''Спировци'', ''Дилевци'', ''Угриновци'', ''Богоевци'', ''Шаревци'', ''Петревци''<ref name=ime/>. Родот ''Шарковци'' слават [[Свети Никола]], а дошле од [[Рекански регион|Горна Река]] од страната на [[Шар Планина]] се делат на следните семејства: ''Дамјановци'', ''Петровци'', ''Калошовци''<ref name=ime/>. Родот ''Бенџевци'' слават Свети Никола и се дели на семејствата: ''Лазаровци'', ''Даниловци'', ''Јоксимовци''<ref name=ime/>. Родовите ''Шамамовци'', ''Аричевци'' и ''Фишековци'' слават Свети Никола<ref name=ime/>. == Општествени установи == * Полициска станица == Самоуправа и политика == Селото се наоѓа во рамките на новосоздадената [[Општина Маврово и Ростуше]], која настанала со [[Административна поделба на Македонија|територијалната поделба]] на Македонија во 2004 година. Претходно селото припаѓало на поранешната [[Општина Маврови Анови]], која со измените во Законот за територијална поделба на Македонија била припоена со [[Општина Ростуше]], со што двете општини ја создале новата Општина Маврово и Ростуше, во која денес се наоѓа селото. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Гостивар, додека во периодот по војната од 1957 до 1965 година се наоѓала во некогашната истоимена општина. Во рамките на истата општина се наоѓало и во периодот 1955-1957. Во периодот 1952-1955, селото се наоѓало во рамките на Општина Никифорово, во која покрај Маврово се наоѓале и Никифорово и Леуново. Самата Општина Никифорово била дел од Гостиварската околија. Општината Никифорово постоела и во периодот 1950-1952 година. == Културни и природни знаменитости == Една од поголемите атракции во селото е старата црква „Св. Никола Летен“, која е изградена од рекански мајстори во [[1850]] година. Црквата е потопена под [[Мавровското Езеро]] во [[1953]] година, но секое лето поради варијабилниот водостој на езерото, црквата е на суво. Во средината на 90-те години на XX век во Маврово започнува градењето на нова [[Црква „Св. Никола“ - Маврово|црква „Св. Никола“]], слична на потопената, која е завршена во 2006 година.<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/?itemID=704A41BDEC9C2E4284C67352E176A4B3&arc=1 Дневник. „Маврово доби црква слична на потопената“]</ref> ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Св. Никола Летен“ - Маврово|Црква „Св. Никола Летен“]] — старата потопена црква во селото; * [[Црква „Св. Никола“ - Маврово (нова)|Црква „Св. Никола“]] — новата црква во селото; * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Маврово|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — нова црква во руски стил; * [[Црква „Св. Јован Крстител“ - Маврово|Црква „Св. Јован Крстител“]] — гробјанска црква; ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Шаркоски Рид (Маврово)|Шаркоски Рид]] — црква и некропола од средниот век; * [[Св. Никола (Маврово)|Св. Никола]] — некропола од доцен среден век; ;Пештери * [[Пештер]] — лесно достапна пештера; се наоѓа на 15 минути пешачење од селото. Карактеристична е по тоа што од неа истекува поток со многу ладна вода со температура од шест степени, поради што е студено и во нејзината внатрешност;<ref>{{наведени вести|url= http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2816&stID=59366|title= Жени-спелеолози истражија нова пештера во Маврово|publisher= Дневник|accessdate= 2011-11-20|archive-date= 2016-03-05|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305012853/http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2816&stID=59366|url-status= dead}}</ref> * [[Шаркова Дупка]] — најпозната пештера, карактеристична по живописните камени украси;<ref name="утрински">{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=ADB9A645ED254044B12FC20CDA16BBE2|title=Подземните убавини на пештерата „Шаркова дупка“|last=Кипроски|first=Киро|date=19 јуни 2009|work=|accessdate=2011-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090622005914/http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=ADB9A645ED254044B12FC20CDA16BBE2|archive-date=2009-06-22|dead-url=|publisher=Утрински Весник|url-status=dead}}</ref> * [[Голема Пештера]] — се наоѓа кај некогашниот каменолом на гостиварски „Мермери“, кога со минирањето на мермерните блокови влезот бил затрупан.<ref name="утрински" /> == Редовни настани == * [[Мавровски меморијал]], натпревар во скијачко трчање == Личности == * [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Доситеј II|Доситеј II]] (1906-1981), архиепископ охридски и македонски * [[Елисие Поповски]] (1907-1972), македонски учесник во [[Шпанската граѓанска војна]] и делегат на првото заседание на [[АСНОМ]] * [[Александар Тодоров]] (р. 1908), македонски учесник во Шпанската граѓанска војна * [[Кирил Стојанов (ВМОРО)|Кирил Стојанов]] (1878-1909), македонски просветен деец и револуционер, деец на ВМОРО * [[Георги Серафимов Димов]] (1870-1941), член на Илинденската организација<ref>Илюстрация Илинден, бр.123, стр.16</ref> * [[Голуб Јаниќ]] (1853-1918), деец, по потекло од [[Лазарополе]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maticasrpska.org.rs/biografije/tom04.pdf |title=Српски биографски речник, том 4, с. 24. |accessdate=2011-11-20 |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315164646/http://www.maticasrpska.org.rs/biografije/tom04.pdf |url-status=dead }}</ref> * [[Самуило Јаниќ]] (1830-1899), трговец, милионер, по потекло од [[Лазарополе]] * [[Тоза Ангеловска]], учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Билка Антевска]], учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Раде Угриновски]], борец на [[НОБ]] и активист на [[Сојуз на комунистите на Југославија]] за време на Втората светска војна, убиен во [[Тирана]] 1943 г. * [[Фима Груевска|Фима Манева Груевска]], учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Елена Десовска]], учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Зојка Јаковлевска]] (1905-1974), учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Нада Јаковлевска|Нада Симјанова Јаковлевска]] (1928-?), учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Манојло Петревски]] (1939-2002), македонски стопанственик, директор на Готекс-Гостивар * [[Душан Петрески]], македонски стопанственик и претседател на Стопанската комора на Македонија од 1990 до 2005 * [[Арсe Авакумовски|Арсе Авакумовски]] (р. 1937), македонски скијач, натпреварувач во нордско скијање, репрезентативец, тренер и селектор, апсоулетен првак во скијачко трчање од 1960 до 1965 година, повеќепати најуспешен Макдонец на „[[Мавровски меморијал]]“ * [[Дарко Дамјановски]] (р. 1981), македонски репрезентативен скијач во нордиско трчање и бијатлон, учесник на две [[Зимски олимписки игри]] == Култура и спорт == Во чест на 52 загинати во снежните лавини (градители на мавровските хидроцентрали, граничари и жители на месното население) кои паднале ноќта помеѓу 10 и 12 февруари 1956 година, околу Мавровското Езеро секоја година се одржува Мавровскиот меморијал во ски-трчање на патека од 30 километри.<ref name="утрински весник" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Mavrovo-Church.jpg|Старата потопена црква Св. Никола Податотека:Iglesia de San Nicolás, Mavrovo, lago Mavrovo, Macedonia, 2014-04-17, DD 16.JPG|Новата црква „Св Никола“ во зима Податотека:Uspenie Bogorodično vo Mavrovo (9).JPG|Црквата во изградба, „Успение на Пресвета Богородица“ Податотека:Мавровско Езеро со Маврово.jpg|Поглед на селото и Мавровското Езеро </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} ;Забелешки {{Reflist|group="заб"}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Mavrovo}} * [http://www.mavrovoirostuse.gov.mk/ Општина Маврово и Ростуше] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131023063059/http://www.mavrovoirostuse.gov.mk/ |date=2013-10-23 }} * [http://makedonija.name/municipalities/mavrovo-rostuse/mavrovo Село Маврово] {{Општина Маврово и Ростуше}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Маврово| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Мавровско-ростушки села]] [[Категорија:Села во Општина Маврово и Ростуше]] [[Категорија:Скијачки центри во Македонија]] owdn0nbni0n6jqq9uafwx9c5vhthboi 0 12071 5532544 5455742 2026-03-31T21:03:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532544 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Луково}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Луково | слика = Dolno-Lukovo.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на селото Луково од црквата Св. Ѓорѓија | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Дримкол]] | население = 268 | година = 2002 | поштенски број = 6337 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 821 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=20 | lat_sec=57 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=36 | lon_sec=16 | слава = [[Ѓурѓовден]] и [[Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Луково во Општина Струга.svg }} '''Луково''' — село во областа [[Дримкол]], во [[Општина Струга]], на патот помеѓу градовите [[Струга]] и [[Дебар]]. До 2004 година, селото претставувало административно седиште на поранешната [[Општина Луково|истоимена општина]], а служи како главно село за останатите села во околината. == Географија и местоположба == [[Податотека:Куќи во селото Луково.jpg|лево|300п|мини|Поглед на Долното Маало на Луково]] Селото се наоѓа во областа [[Дримкол]], во северозападниот дел на територијата на [[Општина Струга]], во северозападниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], од левата страна на заезерената долина на [[Црн Дрим]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=16 ноември 2018|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=184}}</ref> Селото е планинско, во кое што некои куќи се издигаат дури на надморска височина од 1.000 метри. Од градот Струга е оддалечено 26 километри.<ref name="енциклопедија" /> Селото Луково се наоѓа во областа [[Дримкол|Долни Дримкол]], на источните падини на планината Рујница, која е северна огранка на [[Јабланица]]. Се состои од две маала: Горно и Долно. Селото е оддалечено 26 километри северно од [[Струга]] и 28 километри јужно од [[Дебар]]. == Историја == Во {{римски|19}} век, Луково било село во рамките на [[Дебарска Каза|Дебарската Каза]] на [[Отоманското Царство]]. == Стопанство == [[Податотека:Погон во селото Луково.jpg|десно|300п|мини|Погон во селото]] Атарот зафаќа простор од 13,1&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 861 [[хектар]], на пасиштата отпаѓаат 217 хектари, а на обработливото земјиште само 163 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. == Население == {{Listen | filename = Drimkol-Golo Brdo dialect speech - Lukovo.ogg | title = Приказна за наречниците | description = Говор од с. Луково на [[дримколско-голобрдски дијалект]] }} {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|772 |1953|871 |1961|990 |1971|1025 |1981|683 |1991|526 |1994|511 |2002|447 |2021|268 }} Според податоците од 1873 година, селото имало 100 домаќинства и 292 жители мажи.<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995. стр. 172-173.</ref> Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Луково имало 890 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Луково имало 816 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 184-185.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 750 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од Луково, речиси, половина од населението се иселило. Така, селото во 1961 година броело 990 жители, од кои 961 биле [[Македонци]], 19 [[Срби]], двајца [[Хрвати]], а осум жители [[Црногорци]], а во 1994 година 511 жители, од кои 504 биле Македонци, а пет жители [[Роми]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Луково живееле 447 жители, од кои 444 [[Македонци]], 1 [[Срби]]н и 2 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=16 ноември 2018}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 268 жители, од кои 249 [[Македонци]], 1 останат и 18 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|890|816|772|871|990|1.025|683|526|511|447|268}} === Родови === Луково е македонско село. Според истражувањата од 1935 година родови во селото се: * '''Староседелци:''' ''Петановци (2 к.), Мурџовци (15 к.), Петлевци (1 к.), Милевци (7 к.), Коловци (13 к.), Маџовци (2 к.), Пеповци (1 к.), Баловци (6 к.), Велковци (2 к.), Шуминовци или Марковци (9 к.) и Марковци (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Богдановци или Капешовци (13 к.) и Лескаровци (6 к.)'' потекнуваат од ист предок, доселени се од околината на [[Нови Пазар]] во [[Србија]] ([[Санџак Србија|Санџак]]), го знаат следното родословие: Аврам (жив на 60&nbsp;г. во 1935 год) Сиљан-Ристо-Косто, предокот што најверојатно се доселил во селото; ''Ѓурѓиновци (1 к.)'' доселени се од местото [[Лузнија]] во [[Албанија]], каде повеќе нема христијани; ''Видиќевци (6 к.)'' доселени се од околината на [[Призрен]] во [[Косово и Метохија]]; ''Ѓоневци (7 к.)'' доселени се од некое од селата [[Горна Ѓоновица|Горна]] или [[Долна Ѓоновица]]; ''Јанчевци (6 к.), Бојовци (1 к.) и Бојковци (1 к.)'' потекнуваат од ист предок, и доселени се од [[Мијаци|мијачкото]] село [[Јанче]] пред околу 270 години; ''Јовчевци (10 к.), Мојсовци (4 к.), Ќосинци (1 к.), Стрезовци (6 к.) и Шапардановци (1 к.)'' сите потекнуваат од ист предок, и доселени се од околината на [[Скадар]] во [[Албанија]], од старото место се растуриле осум (8) браќа, во Луково се доселил прадедото на Наум (жив на 96&nbsp;г. во 1935 година); ''Ложановци (2 к.)'' доселени се од селото [[Ложани]]; ''Допчевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Клење]] во [[Голо Брдо]]; ''Новак (1 к.)'' дошол во 1915 година како домазет од селото [[Дренок (Струшко)|Дренок]], таму припаѓал на родот ''Трајановци; Вело (1 к.)'' дошол Вело како домазет во 1918 година од селото [[Себишта]] во [[Голо Брдо]]; ''Милош'' (1 к.) доселен е под името ''Мустафа'' од селото [[Требишта]] во [[Голо Брдо]], но кога дошол во Луково се прекрстил.<ref>{{Наведена книга|title=Дебарски Дримкол|last=Филиповиќ|first=Миленко|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Општествени установи == [[Податотека:Поглед на основното училиште во Луково (3).jpg|десно|300п|мини|Основното училиште во селото]] * [[ПУ „Св. Кирил и Методиј“ - Луково|Основно училиште „Св. Кирил и Методиј“]], подрачно училиште на [[ОУ „Гоце Делчев“ - Јабланица]]<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.struga.gov.mk/mk/o%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8-%D0%B8-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8-%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0/|title=Основни и средни училишта|last=|first=|date=|work=[[Општина Струга]]|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=7 ноември 2018}}{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, припоено кон него во 2004 година * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|6337]]) * Амбуланта * Полициска канцеларија „Луково“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mvr.gov.mk/vest2/44|title=Сектор за внатрешни работи – Охрид|last=|first=|date=|work=[[Министерство за внатрешни работи на Македонија|Министерство за внатрешни работи]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181121193612/http://mvr.gov.mk/vest2/44|archive-date=2018-11-21|dead-url=|accessdate=16 ноември 2018|url-status=dead}}</ref> == Самоуправа и политика == Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било седиште на некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото било седиште на тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Дримкол, во која покрај селото Луково, се наоѓале и селата Безово, Јабланица, Лакаица, Нерези и Пискупштина. Во периодот 1950-1952 година, селото Луково било дел од некогашната општина Нерези, во која влегувале селата Луково, Нерези и Пискупштина. === Избирачко место === Во селото се наоѓа избирачкото место бр. 1887, кое според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]] е сместено во основното училиште во Луково. Во избирачкото место е опфатено и селото [[Глобочица]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=16 ноември 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 345 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2209|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106044731/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2209|archive-date=2022-01-06|dead-url=|accessdate=16 ноември 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 343 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2209|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=16 ноември 2018}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Поглед на црквата „Св. Лука“ во Луково (3).jpg|мини|300п|десно|Гробјанската црква „Св. Атанасиј“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Латинска Црква (Луково)|Латинска Црква]] — средновековна црква и некропола; и * [[Орео (Луково)|Орео]] — населба од бронзеното, железното и римското време. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Луково|Црква „Св. Атанасиј“]] — се наоѓа во Долно Маало и потекнува од {{римски|19}} век; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Луково|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — се наоѓа во Долно Маало и потекнува од {{римски|14}}/{{римски|15}} век; * [[Црква „Св. Варвара“ - Луково|Црква „Св. Варвара“]] — се наоѓа во Горно Маало и потекнува од {{римски|19}} век; * [[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Луково|Црква „Св. Кузман и Дамјан“]] — се наоѓа во Горно Маало и потекнува од {{римски|17}} век; и * [[Црква „Св. Лука“ - Луково|Црква „Св. Лука“]] — се наоѓа во Горно Маало и е најнова од сите селски цркви. ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=45}}</ref> * [[Луковичка Река]] — поминува низ селото, притока на [[Црн Дрим]] ===Луково како тема во уметноста=== * „Луковските моми покрај река седат“ — македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 39.</ref> == Редовни настани == * [[Ѓурѓовден]] — селска слава * [[Голема Богородица]] — селска слава * Долнодримколски илинденски средби — манифестација<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ohrid1.com/vests-satija/66238/50ti-dolnodrimkoslki-ilindenski-sredbi-vo-lukovo|title=50-ти Долнодримкослки Илинденски средби во Луково|last=|first=|date=25 јули 2018|work=Охрид1|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=16 ноември 2018}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Личности == ;Родени во Луково * [[Иван Луковски]] — градител, мајстор * [[Рајко Јовчевски]] (р. 1937) — македонски писател за деца и преведувач ;Починати во Луково * [[Марко Павлов]] — револуционер <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Амбуланта во Луково.jpg|Амбулантата во Луково Податотека:Игралиште во Луково (2).jpg|Дел од селото Податотека:Игралиште во Луково.jpg|Игралиште во Луково Податотека:Поглед на основното училиште во Луково (1).jpg|Основното училиште во селото Податотека:Стара куќа во селото Луково.jpg|Стара куќа во селото Податотека:Луково 02.jpg|Поглед на селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Lukovo, Struga}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Луково (Струшко)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] m5fpfzik5m3m0e4qwaf2vf29f48q04o 0 12597 5532538 5420621 2026-03-31T20:22:59Z Buli 2648 5532538 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Theodosius II solidus.jpg|thumb|upright 1.2|Solidus of [[Theodosius II]], minted in Constantinople {{Circa|435}}. This design of the emperor with the spear over his shoulder was the conventional portrait for over a century in the Eastern Roman Empire, from AD 395 to 537]] '''Солидус''' ({{langx|la|solidus}})<ref>{{маклек|солид|солид}}</ref> — златна монета која била емитувана од античките римски и византиски императори. За првпат солидот бил воведен со [[монетарната реформа]] на царот [[Константин I Велики]] (306-337) во 309&nbsp;г. Од 314&nbsp;г. ковањето на солидот се проширило во западниот дел на Царството, а почнувајќи од 324&nbsp;г. тој бил емитуван од сите царски ковници. Просечната тежина на солидот изнесувала 4,55 гр, а неговото емитување продолжило сè до монетарната реформа на императорот [[Алексиј I Комнин]] (1081-1118). Покрај солидот во оптек биле и неговите составни делови [[семис]] (половина од солид) и [[тремиз]] (третина од солид). == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Римски монети]] [[Категорија:Византиски монети]] [[Категорија:Поранешни валути]] rzkr0zpo8a7hbzsstgpw8mn3g5uvvov 5532542 5532538 2026-03-31T20:26:48Z Buli 2648 5532542 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Theodosius II solidus.jpg|thumb|upright 1.2|Солид на [[Теодосиј II]], кован во Константинопол {{Circa|435}}. Овој дизајн на императорот со копје преку рамото бил конвенционален портрет повеќе од еден век во Источното Римско Царство, од 395 до 537 година]] '''Солидус''' ({{langx|la|solidus}})<ref>{{маклек|солид|солид}}</ref> — златна монета која била емитувана од античките римски и византиски императори. За првпат солидот бил воведен со [[монетарната реформа]] на царот [[Константин I Велики]] (306-337) во 309&nbsp;г. Од 314&nbsp;г. ковањето на солидот се проширило во западниот дел на Царството, а почнувајќи од 324&nbsp;г. тој бил емитуван од сите царски ковници. Просечната тежина на солидот изнесувала 4,55 гр, а неговото емитување продолжило сè до монетарната реформа на императорот [[Алексиј I Комнин]] (1081-1118). Покрај солидот во оптек биле и неговите составни делови [[семис]] (половина од солид) и [[тремиз]] (третина од солид). == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Римски монети]] [[Категорија:Византиски монети]] [[Категорија:Поранешни валути]] q51f02st1td6a9lr8xzauyx37yuoedl 0 19746 5532640 5241889 2026-04-01T07:48:45Z Bjankuloski06 332 5532640 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Tangent_to_a_curve.svg|мини|200x200пкс| Графиконот на функцијата, нацртан со црно, и тангентната црта на таа функција, нацртана со црвено. Наклонот на тангентата на -оската е еднаков на изводот на функцијата во означената точка.]] Во [[Математичка анализа|математичката анализа]], гранка на [[математика]]та, '''изводот''' е мерка за тоа како (колку брзо) [[Функција (математика)|функцијата]] ги менува своите вредности кога се менуваат нејзините влезни вредности. Изводот на крива во точка го претставува коефициентот на насоката на [[допирка]]та/тангентата на дадената крива во таа точка. Изводот на [[Функција (математика)|функцијата]] во точката „a“ се дефинира како: <math>f'(x)|_{x=a}=\lim_{\Delta x \to 0} \frac{f(a+\Delta x)-f(a)}{\Delta x}</math> ако постои [[гранична вредност]]. Во спротивно, можеме да го разбереме изводот како [[Линеарно пресликување|линеарен оператор]]. Постапката на пронаоѓање на изводот на функцијата се нарекува '''диференцирање'''. Диференцирањето е спротивно на [[Интегрално сметање|интегрирањето]]. == Запис на изводот == === Лајбницово обележување === Симболите <math>dx</math>, <math>dy</math> и <math>\frac{dy}{dx}</math> ги смислил [[Готфрид Вилхелм Лајбниц]] во 1675 година. Сè уште често се користи кога функцијата {{nowrap|1=''y'' = ''f''(''x'')}} се гледа као однос на зависни и независни промениви. Во тој случај првиот извод се обележува како: : <math>\frac{dy}{dx},\quad\frac{d f}{dx}, \text{ или }\frac{d}{dx}f,</math> и некогаш се гледал како [[инфинитезимала|инфинитезимален]] количник. Изводите од повисок ред се обележуваат со следната нотација: : <math>\frac{d^ny}{dx^n}, \quad\frac{d^n f}{dx^n}, \text{ или } \frac{d^n}{dx^n}f</math> за ''n-тиот'' извод на функцијата <math>y = f(x)</math>. Тие претставуваат скратен запис за повторување на операторот извод, на пример: : <math>\frac{d^2y}{dx^2} = \frac{d}{dx}\left(\frac{dy}{dx}\right).</math> Со Лајбницовата нотација можеме да запишеме извод на функција <math>y</math> во точка <math>x = a</math> на два начина: : <math>\left.\frac{dy}{dx}\right|_{x=a} = \frac{dy}{dx}(a).</math> Лајбницовата нотација дозволува прецизирање на променливата по која се врши извод, што е важно кај [[Парцијален извод|парцијалните изводи]]. Исто така, го олеснува помнењето на формулата за изводот на сложена функција: : <math>\frac{dy}{dx} = \frac{dy}{du} \cdot \frac{du}{dx}.</math> === Лагранжово обележување === Најчестиот начин за запишување на изводот е со [[Жозеф Луј Лагранж|Лагранжова]] нотација која ја користи ознаката прим ('), така што изводот на функцијата <math>f</math> се запишува како <math>f'</math>. Слично на тоа, вториот и третиот извод се обележуваат како: : <math>(f')'=f''</math>&#x2003;и&#x2003;<math>(f'')'=f'''.</math> За да се означи редот на изводот над 3, некои автори користат римски бројки во натписот, а некои арапски бројки во загради: : <math>f^{\mathrm{iv}}</math>&#x2003;или&#x2003;<math>f^{(4)}.</math> ''n-тиот'' извод се означува како <math>f^{(n)}</math>, оваа нотација се користи кога се однесува на изводот како за сопствена функција. === Њутново обележување === Њутновата нотација обично се користи кога независната променлива означува [[време]]. Ако локацијата {{Мат|''y''}} е функција од ''t'', тогаш i <math>\dot y</math> означува [[брзина]],<ref>Weisstein, Eric W. "Overdot." From ''MathWorld''--A Wolfram Web Resource. {{Наведена мрежна страница|url=http://mathworld.wolfram.com/Overdot.html|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905171914/http://mathworld.wolfram.com/Overdot.html|archive-date=2015-09-05|accessdate=2016-02-05}}</ref> a <math>\ddot y</math> укажува на забрзување.<ref>Weisstein, Eric W. "Double Dot." From ''MathWorld''--A Wolfram Web Resource. {{Наведена мрежна страница|url=http://mathworld.wolfram.com/DoubleDot.html|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303174226/http://mathworld.wolfram.com/DoubleDot.html|archive-date=2016-03-03|accessdate=2016-02-05}}</ref> Њутновата нотација за диференцирање (исто така наречена '''точкеста нотација''' за диференцирање) става точка над зависната променлива. Односно, ако ''y'' е функција од ''t'', тогаш изводот на ''y'' е во однос на : <math>\dot y</math> Равенката на нормалата во дадената точка Т ќе биде: : <math>\ddot y, \overset{...}{y}</math> == Користење на изводи за цртање графикони на функции == [[Податотека:Graph_of_sliding_derivative_line.gif|десно|рамка| Во секоја точка, изводот е наклонот на тангентата на кривата. Црвената линија е секогаш тангента на сината крива; неговиот наклон е извод.]] Изводите се корисна алатка за испитување на графикони на функции. Сите точки во доменот на реалните функции кои претставуваат локални [[Екстремум|екстреми]] имаат нула како свој прв извод. Сепак, не сите критични точки се локални екстреми; на пример има критична точка во, но нема ниту локален максимум ниту локален минимум во оваа точка. Вториот извод на функцијата може да се користи за тестирање [[Конвексна функција|на конвексноста на функцијата]]. Превојните точки (точките каде функцијата се менува од конвексен во конкавен облик) имаат нула како втор извод. == Геометриска интерпретација на изводот == Ако функцијата ''f'' е диференцијабилна во точката, тогаш коефициентот на насоката на [[Допирка|тангентата]] на кривата во точката ќе биде еднаков на, каде &#x3B1; е аголот кој тангентата го склопува со позитивниот дел од -оската, а равенката на истата тангента ќе гласи: :''y''&nbsp;-&nbsp;''y''₀&nbsp;=&nbsp;''f'' '&nbsp;(''x''₀)&nbsp;&middot;&nbsp;(&nbsp;''x''&nbsp;&minus;&nbsp;''x''₀&nbsp;), каде ''y''₀&nbsp;=&nbsp;''f''&nbsp;(''x''₀). Равенката на нормала во дадена точка Т ќе биде: :''y''&nbsp;&minus;''y''₀&nbsp;=&nbsp;&minus;1/''f'' '&nbsp;(''x''₀)&nbsp;&middot;&nbsp;(&nbsp;''x''&minus;''x''₀&nbsp;) ==Пресметување на извод== Изводите може теоретски да се пресметуваат по дефиниција во секој пример, но во пракса често се користат готови пресметки на попознати, поедноставни функции. Изводите на посложени функции се пресметуваат со користење на одредени правила. === Изводи на едноставни функции === <math>\bigl(x^n\bigr) ' =\lim_{\Delta x \to 0} \Bigl(\frac{(x+\Delta x)^n-x^n}{\Delta x}\Bigr)</math> ; <math>a^n - b^n = \bigl(a-b\bigr) \bigl(a^{n-1}+a^{n-2} b+a^{n-3} b^2+ \ldots+a^2 b^{n-3}+ab^{n-2}+b^{n-1}\bigr)</math> <math>(x+\Delta x)^n - x^n = \bigl((x+\Delta x)-x\bigr) \bigl((x+\Delta x)^{n-1}+(x+\Delta x)^{n-2} x+(x+\Delta x)^{n-3} x^2+ \ldots+(x+\Delta x)^2 x^{n-3}+(x+\Delta x)x^{n-2}+x^{n-1}\bigr)</math><math>(x+\Delta x)^n - x^n \thickapprox n\Delta x x^{n-1}</math> <math>\bigl(x^n\bigr) ' = \lim_{\Delta x \to 0}\Bigl(\frac{ n\Delta x x^{n-1}}{\Delta x}\Bigr) = nx^{n-1}</math> ; n - кој било број <math>\Bigl(e^x\Bigr) ^, = \ lim_{\Delta x \to 0} \Bigl(\frac{e^ {(x+\Delta x)} -e^x}{\Delta x}\Bigr)</math> ; <math>e=\lim_{n \to \infty}\bigl(1+\frac{1}{n}\bigr) ^n=\lim_{h \to 0}\bigl(1+h\bigr) ^{\frac{1}{h}}</math> <math>\frac{e^ {(x+\Delta x)} -e^x}{\Delta x} = e^x \frac{e^{\Delta x}-1}{\Delta x}</math> ; <math>e^{\Delta x}-1=h \xrightarrow[\Delta x\rightarrow 0]{ } 0</math> => <math>\Delta x =ln(1+h)</math> <math>\frac{e^{\Delta x}-1}{\Delta x} = \frac{h}{ln(1+h)}= \frac{1}{ln(1+h) ^{\frac{1}{h}}}</math> = 1, ln(e) = 1 Конечно: <math>\Bigl(e^x\Bigr) ^, = e^x</math> <math>\Bigl(ln(x)\Bigr) ^, =\lim_{\Delta x \to 0} \Bigl(\frac{ln(x+\Delta x)-ln(x)}{\Delta x}\Bigr)</math> ; <math>ln(x+\Delta x)-ln(x)=ln\bigl(\frac{x+\Delta x}{x}\bigr) = ln\Bigl(1+\frac{\Delta x}{x}\Bigr)</math> <math>\frac{ln(x+\Delta x)-ln(x)}{\Delta x} = \frac{1}{x}\frac{ ln\Bigl(1+\frac{\Delta x}{x}\Bigr)}{\frac{\Delta x}{x}}</math> ; <math>\lim_{\Delta x \to 0} \Bigl(\frac{ ln\Bigl(1+\frac{\Delta x}{x}\Bigr)}{\frac{\Delta x}{x}}\Bigr)=1</math> <math>\Bigl(ln(x)\Bigr) ^, =\frac{1}{x}</math> <math>\Bigl(a^x\Bigr) ^, = \ lim_{\Delta x \to 0} \Bigl(\frac{a^ {(x+\Delta x)} -a^x}{\Delta x}\Bigr)</math> ; <math>\frac{a^ {(x+\Delta x)} -a^x}{\Delta x} = a^x \frac{a^{\Delta x}-1}{\Delta x}</math> <math>a^{\Delta x}-1=h</math> => <math>\Delta x=log_a(1+h)=\frac{ln(1+h)}{lna}</math> '''<math>\Bigl(a^x\Bigr) ^, = a^x ln(a)</math>''' <math>\Bigl(log_a(x)\Bigr) ^, =\lim_{\Delta x \to 0} \Bigl(\frac{log_a(x+\Delta x)-log_a(x)}{\Delta x}\Bigr)</math> ; <math>log_a(x+\Delta x)-log_a(x)=log_a\bigl(\frac{x+\Delta x}{x}\bigr) = log_a\Bigl(1+\frac{\Delta x}{x}\Bigr)</math> <math>log_a\Bigl(1+\frac{\Delta x}{x}\Bigr)=\frac{ln\Bigl(1+\frac{\Delta x}{x}\Bigr)}{lna}</math> <math>\Bigl(log_a(x)\Bigr) ^, =\frac{1}{xlna}</math> <math>\Bigl(sin(x)\Bigr) ^, = \lim_{\Delta x \to 0} \Bigl(\frac{ sin(x+\Delta x)-\sin{x}}{\Delta x}\Bigr)</math> <math>sin(\alpha)-sin(\beta)=2sin(\frac{\alpha-\beta}{2})cos(\frac{\alpha+\beta}{2})</math> => <math>\frac{ sin(x+\Delta x)-\sin{x}}{\Delta x}=2\frac{sin\frac{\Delta x}{2}}{\Delta x}cos(x+\frac{\Delta x}{2})</math> . Како <math>\frac{\sin x}{x} \xrightarrow[x \rightarrow 0]{ } 1\Rightarrow</math> <math>\Bigl(sin(x)\Bigr) ^, = \cos x</math> <math>\Bigl(cos(x)\Bigr) ^, = \lim_{\Delta x \to 0} \Bigl(\frac{ cos(x+\Delta x)-\cos{x}}{\Delta x}\Bigr)</math> <math>cos(\alpha)-cos(\beta)=-2sin(\frac{\alpha-\beta}{2}sin(\frac{\alpha+\beta}{2})</math> => <math>\frac{ cos(x+\Delta x)-\cos{x}}{\Delta x}=-2\frac{sin\frac{\Delta x}{2}}{\Delta x}sin(x+\frac{\Delta x}{2})</math> => <math>\Bigl(cos(x)\Bigr) ^, = -\sin x</math> <math>\Bigl(tan(x)\Bigr) ^, =\Bigl(\frac{\sin{x}}{\cos{x}}\Bigr) ^,</math> [[Таблица на изводи|=]] <math>\frac{\Bigl(\sin{x}\Bigr) ^, \cos{x}-\sin{x}\Bigl(\cos{x}\Bigr) ^, }{\cos{x}^2}</math> = <math>\frac{\sin{x}^2+\cos{x}^2}{\cos{x}^2}=\frac{1}{\cos{x}^2}</math> <math>\Bigl(cot(x)\Bigr) ^, =\Bigl(\frac{\cos{x}}{\sin{x}}\Bigr) ^,</math> [[Таблица на изводи|=]] <math>\frac{\Bigl(\cos{x}\Bigr) ^, \sin{x}-\cos{x}\Bigl(\sin{x}\Bigr) ^, }{\sin{x}^2}</math> = <math>\frac{-\sin{x}^2-\cos{x}^2}{\sin{x}^2}=\frac{-1}{\sin{x}^2}</math> == Таблица на изводи на елементарни функции == {| class="wikitable" !Функција <math>f(x)</math> !Извод <math>f'(x)</math> ! ! !Функција <math>f(x)</math> !Извод <math>f'(x)</math> |- |<math>\sin x</math> |<math>\cos x</math> | | |<math>\text{sh}\,x</math> |<math>\text{ch}\,x</math> |- |<math>\cos x</math> |<math>-\sin x</math> | | |<math>\text{ch}\,x</math> |<math>\text{sh}\,x</math> |- |<math>\text{tg}\,x</math> |<math>\frac{1}{\cos^2 x}</math> | | |<math>\text{th}\,x</math> |<math>\frac{1}{\text{ch}^2 x}</math> |- |<math>\text{ctg}\,x</math> |<math>-\frac{1}{\sin^2 x}</math> | | |<math>\text{cth}\,x</math> |<math>-\frac{1}{\text{sh}^2 x}</math> |- |<math>\arcsin x</math> |<math>\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}</math> | | |<math>\text{Arsh}\,x</math> |<math>\frac{1}{\sqrt{1+x^2}}</math> |- |<math>\arccos x</math> |<math>-\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}</math> | | |<math>\text{Arch}\,x</math> |<math>\frac{1}{\sqrt{x^2-1}}</math> |- |<math>\text{arctg}\,x</math> |<math>\frac{1}{1+x^2}</math> | | |<math>\text{Arth}\,x</math> |<math>\frac{1}{1-x^2}</math> |- |<math> \text{arcctg}\,x </math> |<math>-\frac{1}{1+x^2}</math> | | |<math>\text{Arcth}\,x</math> |<math>\frac{1}{1-x^2}</math> |- |<math>e^x</math> |<math>e^x</math> | | |<math>a^x</math> |<math>a^x \ln a</math> |- |<math> \ln(x) </math> |<math>\frac{1}{x}</math> | | |<math>\frac{1}{x}</math> |<math>-\frac{1}{x^2}</math> |- |<math>\log_{a} x</math> |<math>\frac{1}{x \ln a}</math> | | |<math>|x|</math> |<math>\frac{x}{|x|}</math> |- |<math>\sqrt{x}</math> |<math>\frac{1}{2 \sqrt{x}}</math> | | |<math>x^n</math> |<math>n x^{n-1}</math> |} === Извод на сложена функција === Дадена е сложена функција <math>y = f(u) </math>, при што <math>u = g(x)</math> Изводот е еднаков на производот на изводите на поединечните делови: <math>(f \circ g)'(x) = (f(g(x))' = f'(u)g'(x)</math> Пример: <math>[sin(x^2)]' = sin'(x^2) * (x^2)' = 2xcos(x^2)</math> === Особини на изводот === Збир на изводи е извод на збирот: <math>u'(x) \plusmn v'(x) = [u(x) \plusmn v(x)]'</math> Извод на производ: <math>[u(x) v(x)]' = u'(x)v(x) + u(x)v'(x)</math> Посебен случај е извод на функција помножена со константа: <math>[cu(x)]' = c'u(x) + cu'(x) = 0*u(x) + cu'(x) = cu'(x)</math> Извод на количник: <math>\bigl[\frac {u(x)} {v(x)} \bigr]' = \frac {u'(x)v(x) - u(x)v'(x)} {[v(x)]^2}</math> == Втор извод и изводи од повисок ред == Вториот извод се дефинира како извод на првиот извод: : <math>f''(x)|_{x=a}= (f'(x)|_{x=a})'\, </math> Истото важи и за секој нареден извод: : <math>f'''(x)|_{x=a}= (f''(x)|_{x=a})'\, </math> : <math>f^{(n)} (x)|_{x=a}= (f^{(n-1)} (x)|_{x=a})'\, </math> == Поврзано == * [[Таблица на изводи]] * [[Извод на сложена функција]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == {{refbegin|30em}} *{{Citation | last1 = Anton | first1 = Howard | last2 = Bivens | first2 = Irl | last3 = Davis | first3 = Stephen |date=2 февруари 2005. | title = Calculus: Early Transcendentals Single and Multivariable | place = New York | publisher = Wiley | edition = 8th | isbn = 978-0-471-47244-5 }} *{{Citation | last = Apostol | first = Tom M. | author-link = Tom M. Apostol | date = June 1967 | title = Calculus, Vol. 1: One-Variable Calculus with an Introduction to Linear Algebra | publisher = Wiley | edition = 2nd | volume = 1 | isbn = 978-0-471-00005-1 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/calculus01apos }} *{{Citation | last = Apostol | first = Tom M. | date = June 1969 | title = Calculus, Vol. 2: Multi-Variable Calculus and Linear Algebra with Applications | publisher = Wiley | edition = 2nd | volume = 1 | isbn = 978-0-471-00007-5 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/calculus01apos }} *{{Citation | last1 = Courant | first1 = Richard | last2 = John | first2 = Fritz |date=22 декември 1998. | title = Introduction to Calculus and Analysis, Vol. 1 | publisher = Springer-Verlag | isbn = 978-3-540-65058-4 }} *{{Citation | last = Eves | first = Howard |date=2 јануари 1990. | title = An Introduction to the History of Mathematics | edition = 6th | publisher = Brooks Cole | isbn = 978-0-03-029558-4 }} *{{Citation | last1 = Larson | first1 = Ron | last2 = Hostetler | first2 = Robert P. | last3 = Edwards | first3 = Bruce H. |date=28 февруари 2006. | title = Calculus: Early Transcendental Functions | edition = 4th | publisher = Houghton Mifflin Company | isbn = 978-0-618-60624-5 }} *{{Citation | last = Spivak | first = Michael | author-link = Michael Spivak | date = September 1994 | title = Calculus | publisher = Publish or Perish | edition = 3rd | isbn = 978-0-914098-89-8 }} *{{Citation | last = Stewart | first = James |date=24 декември 2002. | title = Calculus | publisher = Brooks Cole | edition = 5th | isbn = 978-0-534-39339-7 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/calculus0000stew }} *{{Citation | last = Thompson | first = Silvanus P. | authorlink = Silvanus P. Thompson |date=8 септември 1998. | title = [[Calculus Made Easy]] | edition = Revised, Updated, Expanded | place = New York | publisher = St. Martin's Press | isbn = 978-0-312-18548-0 }} *{{Citation | last = Crowell | first = Benjamin | title = Fundamentals of Calculus | year = 2017 | url = http://www.lightandmatter.com/fund/ }} *{{Citation | last = (Govt. of TN) | first = TamilNadu Textbook Corporation | title = Mathematics- vol.2 | year = 2006 | url = http://www.textbooksonline.tn.nic.in/Books/11/Std11-Maths-EM-2.pdf | access-date = 2014-11-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160115180615/http://www.textbooksonline.tn.nic.in/Books/11/Std11-Maths-EM-2.pdf | archive-date = 2016-01-15 | url-status = dead }} *{{Citation | last = Garrett | first = Paul | year = 2004 | title = Notes on First-Year Calculus | url = http://www.math.umn.edu/~garrett/calculus/ | publisher = [[University of Minnesota]] }} *{{Citation | last = Hussain | first = Faraz | year = 2006 | title = Understanding Calculus | url = http://www.understandingcalculus.com/ }} *{{Citation | last = Keisler | first = H. Jerome | year = 2000 | title = Elementary Calculus: An Approach Using Infinitesimals | url = http://www.math.wisc.edu/~keisler/calc.html }} *{{Citation |last = Mauch |first = Sean |year = 2004 |title = Unabridged Version of Sean's Applied Math Book |url = http://www.its.caltech.edu/~sean/book/unabridged.html |url-status = dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060415161115/http://www.its.caltech.edu/~sean/book/unabridged.html |archivedate = 2006-04-15 }} *{{Citation | last = Sloughter | first = Dan | year = 2000 | title = Difference Equations to Differential Equations | url = http://synechism.org/drupal/de2de/ }} *{{Citation | last = Strang | first = Gilbert | year = 1991 | title = Calculus | url = http://ocw.mit.edu/ans7870/resources/Strang/strangtext.htm | accessdate = 16. 10. 2020 | archive-date = 25. 02. 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100225114644/http://ocw.mit.edu/ans7870/resources/Strang/strangtext.htm | url-status = dead }} *{{Citation | last = [[Keith Stroyan|Stroyan]] | first = Keith D. | year = 1997 | title = A Brief Introduction to Infinitesimal Calculus | url = http://homepage.math.uiowa.edu/~stroyan/Site/Infinitesimals.html }} *{{Citation | last = Wikibooks | title = Calculus | url = http://en.wikibooks.org/wiki/Calculus }} {{refend}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Функции и пресликувања]] [[Категорија:Диференцијално сметање]] [[Категорија:Математичка анализа]] [[Категорија:CS1-одржување: датумски формат]] 60l2k3cba3epxozxz4xwaoso16spfzi 4 20515 5532610 5532278 2026-04-01T04:42:59Z MediaWiki message delivery 47896 /* Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! */ ново заглавие 5532610 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> g2f01jnn2sfqjiibk8p89wzwvvz4966 5532697 5532610 2026-04-01T08:34:57Z Jtasevski123 69538 /* Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ */ 5532697 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-јасно. -10:34, 1 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> ej3i8gq5a4b1volsjuw6gcpja8ztbdy 5532698 5532697 2026-04-01T08:35:22Z Jtasevski123 69538 /* Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ */ 5532698 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> 3to7adq9t2fb57rezifa8cmh2k9nfxz 5532721 5532698 2026-04-01T10:13:24Z Natasa Stardelova 97833 /* Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ */ 5532721 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> tnw7nuc0mc1fli24295qkrctypcs99v 5532722 5532721 2026-04-01T10:14:52Z Natasa Stardelova 97833 /* Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ */ 5532722 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> n2xmkh3nlclev79oofp3cb2cgoj37ch 0 21410 5532452 4478457 2026-03-31T18:32:17Z Виолетова 1975 −[[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; +[[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532452 wikitext text/x-wiki {{таксономија | name = Кози | image = Siberian Ibex.jpg | image_width = 300px | image_caption = [[Сибирски козорог|Сибирски козорози]] (женка и мажјак) | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Парнокопитни]] | familia = [[Шуплороги]] | subfamilia = [[Кози (потсемејство)|Кози]] | genus = '''''Кози''''' | genus_authority = [[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758 | subdivision= | range_map = Capra range map2.jpg | range_map_caption = Распространетост на козите }} '''Козите''' ({{науч|Capra}}) или '''кози''' и '''диви кози''' ('''козорози''') се {{био|род}} на [[шуплороги]] животни големи свиткани рогови кои излегуваат попречно и сртно од челото. Живеат ширум [[Евроазија]], [[северна Африка|северна]] и [[источна Африка]]. == Видови кози== Петте вида на кози се групирани заедно со четири други вида во рамките родот. [[Домашна коза|Домашната коза]] позначајно се разликува од другите сродници поради нејзиното [[припитомување]] од човекот во текот на повеќе илјади години. [[Алпски козорог|Алпскиот козорог]] (''Capra ibex'') е најпознат од сите диви кози. Иберискиот или наречен уште и [[шпански козорог]] (''Capra pyrenaica'') има помазни и пораздалечени рогови. Подвидот кој живе во Египет и Сирија се нарекува [[нубиски козорог]]. [[Кри-кри]] или критски козорог, е подвид на [[Дива коза|дивата коза]], ''Capra aegagrus''. [[Хималаи|Хималајскиот]] козорог (''Capra sibirica hemalayanus'') е [[загрозен вид]] и го наоѓаме во [[Национален парк Кунџераб|Националниот парк Кунџераб]] во северните предели на [[Пакистан]]. (Овој национален парк е под надзор на [[Светски фонд за природа|Светскиот фонд за природа]] (WWF), [[Пакистан]].) Валијскиот козорог (''Capra walie''), познат и како етиопски козорог, живее на венецот Симен во состав на [[Етиопска Висорамнина|Етиопската Висорамнина]], каде е [[критично загрозен]]. Азијатскиот козорог е последниот вид на козорог. == Некои видови на кози == * [[домашна коза]] (''Capra aegagrus hircus'') * [[алпски козорог]] (''Capra ibex'') * [[нубиски козорог]] (''Capra nubiana'') * [[шпански козорог]] (''Capra pyrenaica'') * [[сибирски козорог]] (''Capra sibirica'') * [[валиски козорог]] (Capra walie)'' == Надворешни врски == {{ризница-ред|Capra ibex|козите}} [[Категорија:Кози| ]] [[Категорија:Цицачи на Европа]] [[Категорија:Цицачи на Азија]] [[Категорија:Цицачи на Африка]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] n8o9mnzaai1vml7sqoaxhm6oo98785y 0 25551 5532456 5508467 2026-03-31T18:35:08Z Виолетова 1975 −[[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; +[[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532456 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = | name = Домашен коњ | image = Nokota Horses cropped.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Кобила]] со своето [[ждребе]]. | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Цицач]]и | ordo = [[Непарнокопитни]] | familia = [[Коњи]] | genus = [[Коњ (род)|Коњ]] | species = '''Коњ''' | binomial = ''Equus caballus'' | binomial_authority = [[Карл Лине|Лине]], 1758 }} '''Коњот''' ({{науч|Equus ferus caballus}})<ref>{{Наведено списание|last=International Commission on Zoological Nomenclature|year=2003|title=Usage of 17 specific names based on wild species which are pre-dated by or contemporary with those based on domestic animals (Lepidoptera, Osteichthyes, Mammalia): conserved. Opinion 2027 (Case 3010).|journal=Bull.Zool.Nomencl.|volume=60|issue=1|pages=81–84|url=http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/BZNMar2003opinions.htm}}</ref> — голем копнен [[цицач]] кој се одликува со брзина, сила и издржливост. Коњите се членови на семејството [[коњи (род)|коњ]] (''Equidae'') која ги вклучува и [[Зебра|зебрите]] и [[Магаре|магарињата]]. Како и сите еквиди, коњот е извонредно добро адаптиран на патувања на долги релации, преживувајќи со исхрана која се состои од [[Трева|треви]]. Коњот е социјално животно, формирајќи силни здруженија со членовите на своето [[стадо]]. Влијанието на коњите на човечката историја и цивилизација ги прави едни од најважните домашни животни. Коњите биле припитомени во [[Евроазија]] пред околу 6,000 години. Тие низ историјата им служеле на луѓето во [[земјоделство]]то, војните и [[спорт]]от. Денес питомите коњи се распространети насекаде низ светот, со вкупна проценета популација од околу 60 милиони единки. Дивите коњи, како оние на американскиот запад, се всушност слободни предци на домашните коњи кои не се припитомиле. Дивите предци на денешните коњи еволуирале милиони години во [[Северна Америка]]. Тие се рашириле во другите делови од светот со патување на југ во [[Јужна Америка]] и со преминување на копнените мостови кои ја поврзувале Северна Америка со [[Европа]] и [[Азија]] за време на [[Ледено доба|леденото доба]]. Коњите исчезнале од Северна и Јужна Америка во еден бран на изумирање кој се случил при крајот на [[плеистоцен]]ската епоха, пред околу 15,000 години. Тие не се забележани во [[Америка]] сѐ до [[1494]], кога италијанскиот истражувач [[Кристофер Колумбо]] ги транспортирал со бродови од [[Шпанија]] на неговото второ патување за [[Нов Свет|Новиот Свет]]. [[Податотека:Przewalskifohlen1.jpg|мини|лево|[[Пржевалскиев коњ]] (''Equus przewalskii'').]] [[Податотека:Коњ.JPG|мини|лево|Коњ во Македонија]] [[Пржевалскиев коњ|Пржевалскиевиот коњ]], именуван по рускиот истражувач [[Николај Пржевалски]], се верува дека е единствениот вистински див коњ кој живее и денес. Веројатно изумрел во дивината на [[Монголија]] во [[1960]]-тите, но со помош на европската програма за одгледување на овој коњ, популацијата е обновена. Околу 1,100 коњи преживеале до денес како резултат на нивното вдомување во [[Зоолошка градина|зоолошките градини]] и парковите на дивината. Пржевалскиевиот коњ бил повратен во националните паркови во Монголија во [[1992]], каде сега живеат неколку илјади единки. == Физички опис == [[Податотека:Equus Arabian1.JPG |thumb|right|280п|Арабиски коњ.]] [[Податотека:Reitpferde auf einer Weide4.jpg|thumb|Коњи.]] [[Податотека:Campeonato Argentino de Polo 2010 - 5237109478 e7ed034169 o.jpg|thumb|Коњите исто така се користат во спортот.]] Како резултат на намерното одгледување и припитомување од страна на луѓето, коњите имаат изразени варијации во големината, телесната форма и бојата на покривката. Висината на коњот традиционално се мери со раце; една рака е околу 10&nbsp;cm. Типичните коњи за [[јавање]] се околу 14 до 16 раце високи и тежат околу 400 до 500&nbsp;кг. Најголемиот забележан коњ бил од [[Белгија]], висок 1,8 m и тежок 1.450&nbsp;кг. Најмалиот коњ е „Палешка“, родена на [[1 мај]] [[2001]] година, а живее на фармата во близина на [[Сент Луис]], во [[држава]]та [[Мисури]], [[САД]]. Таа е тешка 25 килограми и висока само 45 сантиметри и во [[2006]] година влегла во [[Гинисовата книга на рекорди]], како најмал коњ на светот. Таа е родена со ретко заболување (дворфизам) и бидејќи имала проблеми со одењето, морало да ѝ се направат специјални копита.<ref>„Палешка е најмалиот коњ на светот“, ''Дневник'', година XIX, број 5731, среда, 1 април 2015, стр. 24.</ref> Коњот има влакнеста покривка и долга [[грива]] и опашка. Тешката зимска покривка расте наесен и се митари на [[пролет]]. Типични бои на покривката се црна, кафеава, сива, кремаста, златна и бела. Гривата и опашката може да се исто или различно обоени од бојата на телото. Најразличните варијации во бојата можат да настанат од наследни црти кои предизвикуваат дамки, разредување на основната телесна боја или пробивање на бели влакна во покривката. Многу телесни бои имаат специфични имиња, како што е „беж“ (кафеав коњ со црна грива и опашка), „[[костен]]“ (црвенкасто кафена со грива и опашка во иста или нешто посветла боја) и „паломино“ (златна со кремасто бела грива и опашка). <br /> Главата на коњот се состои од [[череп]], кој го затвора големиот комплексен [[мозок]], и лице. [[Очи]]те на коњот се доволно оддалечени од [[уста]]та, така што тој може да пасе и да внимава на опасноста во исто време. == Внатрешни органи == [[Податотека:Црн коњ.jpg|мини|Коњ]] Коњот има многу ефикасен [[Дишен систем|респираторен]] и [[циркулаторен систем]] кои му овозможуваат да се трка со големи брзини, а притоа да нема недостаток од [[кислород]]. Додека се движи, коњот конзумира само еден [[литар]] кислород во минута, но при трка, неговиот капацитет за примање на кислород може да наближи до 60 литри во минута. При трка, главата и вратот на коњот се движат горе-долу заедно со секој чекор. Ова движење ги стеснува и шири [[Бел дроб|белите дробови]], така што тркачкиот коњ автоматски зема точно еден здив за еден чекор. Коњот има единечен [[желудник]] и голем дигестивен орган наречен [[цекум]], кој формира слепа алеја во делот каде се спојуваат тенкото и [[Дебело црево|дебелото црево]]. [[Микроорганизми]]те кои живеат во цекумот ја разложуваат [[целулоза]]та, со што овозможуваат таа да се дигерира. Цекумот има споредлива улога со [[румен]]от, специјализирана желудочна комора кај [[преживари]]те. Коњите не можат да екстрахираат толку енергија како преживарите, но тие се способни за побрза [[Варење|дигестија]] на храната. Така, еден коњ може да изеде повеќе храна секој ден отколку [[крава]] со иста големина. Како резултат на ова, коњите можат да преживеат само со тревестостеблеста храна, која не е доволна за кравите. ==Коњот во уметноста и во популарната култура== Коњот често се јавува како тема или лик во [[литература]]та, [[сликарство]]то и во [[Популарна култура|популарната култура]]. ===Коњот како тема во книжевноста=== Во народните приказни, коњот е чест придружник на главниот јунак (вообичаено, принцот или [[крал]]от) при што му дава совети и му помага во опасностите. Притоа, коњот има необични својства - знае да зборува, трча со огромна [[брзина]] или лета на [[небо]]то итн.<ref>„Сунчана девојка“, во: ''Турске бајке''. Београд, Народна књига, 1978, стр. 49-68.</ref><ref>„Див Рузгјар“, во: ''Турске бајке''. Београд, Народна књига, 1978, стр. 69-85.</ref><ref>„Лепота света“, во: ''Турске бајке''. Београд, Народна књига, 1978, стр. 116-126.</ref> На пример, во епската песна „Женидбата на кралот Волкашин“ се споменува коњот Јабучило кој имал крилја кои му излегувале наутро, кога пееле првите петли. Со нив, коњот лесно можел да прелета каде што сакал.<ref>„Женидба краља Вукашина“, во: Војислав Ђурић, ''Антологија српских народних јуначких песама''. Београд: Српска књижевна задруга, 2012, стр. 65-67.</ref> Слично, коњот на војводата Пријезда можел да прескокне и по два бедема.<ref>„Смрт Воводе Пријезде“, во: Војислав Ђурић, ''Антологија српских народних јуначких песама''. Београд: Српска књижевна задруга, 2012, стр. 234-237.</ref> Прославениот коњ на [[Крале Марко]], Шарец, живеел дури 160 години.<ref>„Смрт Марка Краљевића“, во: Војислав Ђурић, ''Антологија српских народних јуначких песама''. Београд: Српска књижевна задруга, 2012, стр. 229-233.</ref> * „Старче, коњче и цар“ — македонска народна приказна.<ref>Томе Саздов (избор), ''Македонски народни приказни''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 10-15.</ref> * „Коњот Лурџа“ — кавкаска народна приказна.<ref>''Кавкаске бајке''. Београд: Народња књига, 1963, стр. 26-33.</ref> * „Коњот на воденичарот“ — унгарска народна приказна.<ref>''Мађарске бајке''. Београд: Народња књига, 1974, стр. 59-60.</ref> * „Лисицата и коњот“ — сказна на [[браќата Грим]].<ref>Браќа Грим, ''Храбриот кројач'', Детска радост, Скопје, 1980.</ref> * „Што му е најтешко на коњот“ (српски: ''Шта је коњу најтеже'') — српска народна песна.<ref>''Народне лирске песме''. Београд: Просвета, 1963, стр. 42-43.</ref> * „Девојката побрза од коњ“ (српски: ''Дјевојка бржа од коња'') — српска народна приказна.<ref>''Народне приповетке''. Београд: Просвета, 1963, стр. 103-104.</ref><ref>Вук Караџић, ''Српске народне приповијетке''. Београд: Лагуна и Вукова задужбина, 2017, стр. 162-163.</ref> * „Халил го бара Мујовиот бел коњ“ ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]: ''Halil traži Mujova đogata'') — босанска [[Епска народна поезија|епска]] песна.<ref>''Muslimanske junačke pjesme''. Sarajevo: Stvarnost, 1969, стр. 165-173.</ref> * „Приказна за еден коњ“ — кус расказ на рускиот писател [[Исак Бабел]] од збирката „[[Црвената коњица (книга на Исак Бабел)|Црвената коњица]]“.<ref>I. E. Babelj, ''Crvena konjica''. Beograd: Rad, 1969, стр. 53-55.</ref> * „Продолжение на приказната за еден коњ“ — кус расказ на Исак Бабел од збирката „Црвената коњица“.<ref>I. E. Babelj, ''Crvena konjica''. Beograd: Rad, 1969, стр. 88-89.</ref> * „Полицаецот Артур и неговиот коњ Хари“ — кус расказ за деца на ангискиот писател [[Доналд Басет]] од 1967 година.<ref>Доналд Бисет, ''Разговори со еден тигар''. Култура, Македонска книга, Мисла, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1993, стр. 27-28.</ref> * „Коњче од благородна раса“ - песна на францускиот поет [[Шарл Бодлер]].<ref>Charles Baudelaire, ''Spleen Pariza''. Zgreb: Mladost, 1952, стр. 122-123.</ref> * „Дрвени коњи“ - песна на францускиот поет [[Пол Верлен]].<ref>Pol Verlen, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1969, стр. 50-51.</ref> * „[[Бела грива]]“ - [[роман]] за деца на францускиот писател [[Рене Гијо]].<ref>Рене Гијо, ''Бела грива''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004.</ref> * „Желба“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 26.</ref> * „Коњот и магарето“ - [[басна]] на старогрчкиот баснописец [[Езоп]].<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 57.</ref> * „Магарето и офицерскиот коњ“ - [[басна]] на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 87-88.</ref> * „Волкот и коњот“ - [[басна]] на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 81.</ref> * „Белиот коњ“ - расказ на канадската писателка [[Маргарет Етвуд]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 237-259.</ref> * „Сивиот коњ“ - песна на рускиот поет [[Леонид Губанов]] од 1964 година.<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 162-163.</ref> * „Лицето на коњот“ - песна на рускиот поет [[Николај Заболоцки]] од 1926 година.<ref>''Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига II: Прва четвртина – средина XX века (авангарда и социјалистички реализам)''. Београд: Paidea, 2007, стр. 203-204.</ref> * „Коњче“ — песна на македонскиот поет [[Иван Ивановски]].<ref>Иван Ивановски, ''Ах ти мило детенце''. Култура, Скопје, 1980, стр. 8.</ref> * „Коњите на мојот вујко Димитрије“ ([[српски]]: ''Коњи мог ујака Димитрија'') - [[расказ]] на српскиот писател [[Мирослав Јосиќ Вишњиќ]].<ref>Мирослав Јосиħ Вишњић, ''Сабране приповетке''. Београд: Драганић, 1995, стр. 113-121.</ref> * „Шугата, вистинска љубов“ ([[српски]]: ''Шуга, права љубав'') - [[расказ]] на српскиот писател [[Мирослав Јосиќ Вишњиќ]].<ref>Мирослав Јосиħ Вишњић, ''Сабране приповетке''. Београд: Драганић, 1995, стр. 192-196.</ref> * „Побеснети коњи“ - песна на полскиот поет [[Тимотеуш Карпович]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 200-201.</ref> * „Коњи пред гостилницата“ ([[хрватски]]: ''Konji pred krčmom'') - песна на хрватскиот писател [[Мирослав Крлежа]].<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 64.</ref> * „Убаво однесување со коњите“ ([[руски]]: ''Хорошее отношение к лошадям'') - песна на рускиот поет [[Владимир Мајаковски]] од 1918 година.<ref>Владимир Мајаковски, ''Песме и поеме''. Нови Сад: Академска књига, 2015, стр. 101-102.</ref> * „Коњите на свети Марко“ (српски: ''Коњи светога Марка'') — збирка раскази на српскиот писател [[Милорад Павиќ]] од 1976 година.<ref>„Белешка о писцу“, во: Милорад Павић, ''Кутија за писање''. Београд: Народна библиотека Србије, 2012, стр. 121.</ref> * „Ние, коњите“ - песна на полската поетеса [[Марија Павликовска-Јасножевска]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 68.</ref> * „Коњ“ — песна на српскиот поет [[Васко Попа]].<ref>Васко Попа, ''Поезија (избор)''. Скопје: Култура; Београд: Нолит, 1968, стр. 8.</ref> * „Црвениот пастув“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 138.</ref> * „Приказна за коњот“ — песна на францускиот поет [[Жак Превер]].<ref>Жак Превер, ''Чари велеграда''. БИГЗ, Београд, 1972, стр. 56-58.</ref> * „О коњи, дрвени коњи...“ — песна на Жак Превер.<ref>Жак Превер, ''Чари велеграда''. БИГЗ, Београд, 1972, стр. 141-146-147.</ref> * „Коњ“ — песна на [[Пушкин]] од 1834 година.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 280.</ref> * „Летото на убавиот белец“ — расказ на американскиот писател [[Вилијам Саројан]].<ref>Вилијам Саројан, ''Се викам Арам''. Скопје: Македонска книга, 1970, стр. 5-14.</ref> * „Со два ата по два пата“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 21.</ref> * „Смоки, шарениот коњ“ (англиски: ''Smoky, the Cowhorse) — роман на американскиот писател [[Вил Џејмс]] (''Will James'') од 1926 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=2&datum=2022-07-01 HRT, Smoky, američki film (1966.) - ciklus klasičnog vesterna (пристапено на 30.5.2023)]</ref> * „[[Ждребе]]“ - кус расказ на рускиот писател [[Михаил Шолохов]] од збирката „[[Донски раскази]]“.<ref>„Бостанџија“, во: Михаил Шолохов, ''Донски раскази''. Култура, Скопје, 1965, стр. 73-83.</ref> ===Коњот како тема во музиката=== * „Си играле коњи врани“ (српски: ''Играли се коњи врани'') — црногорска народна песна.<ref>Охридски хорски фестивал – Ohrid Choir Festival 2005, стр. 33.</ref> * „Побрзајте, коњи мои“ (српско-хрватски: ''Požurite konji moji'') — песна на босанската рок-група [[Бијело дугме]] од 1975 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MAngirfkbqM YouTube, Bijelo Dugme ♥ Pozurite konji moji (пристапено на 24.11.2019)]</ref> * „Црвен коњ“ (англиски: ''Ruby horse'') — песна на британската рок-група [[Вандер стаф]] (''The Wonder Stuff'') од 1988.<ref>[https://www.discogs.com/The-Wonder-Stuff-The-Eight-Legged-Groove-Machine/release/379123 Discogs, The Wonder Stuff – The Eight Legged Groove Machine (пристапено на 18.3.2021)]</ref> * „Коњи“ — песна од истоимениот албум на босанската рок-група [[Дивље јагоде]] од 1988 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWRm7lyWwLg YouTube, KONJI - DIVLJE JAGODE (1988) (пристапено на 24.11.2019)]</ref> * „Кој ќе ги јава твоите диви коњи“ (англиски: ''Who's gonna ride your wild horses'') — песна на ирската рок-група [[Ју Ту|У2]] (''U2'') од 1991 година.<ref>[http://www.allmusic.com/album/achtung-baby-mw0000202435 ALL MUSIC U2, Achtung Baby (пристапено на 6.12.2015)]</ref> * „Коњот-крал“ (англиски: ''King horse'') — песна на британскиот рок-музичар [[Елвис Костело]] (''Elvis Costello'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=EklhZUbXV00 YouTube, Elvis Costello and The Attractions "King Horse" (пристапено на 27.3.2018)]</ref> * „Темен коњ“ (англиски: ''Dark horse'') — песна на американската пејачка [[Кети Пери]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0KSOMA3QBU0 YouTube, Katy Perry - Dark Horse (Official) ft. Juicy J (пристапено на 12.2.2017)]</ref> * „Диви коњи“ (англиски: ''Wild horses'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Ролинг стоунс]] (''Rolling stones'') од 1971 година.<ref>[http://www.allmusic.com/album/sticky-fingers-mw0000195498 ALL MUSIC Rolling Stones, Sticky Fingers (пристапено на 6.12.2015)]</ref> * „Коњи“ (англиски: ''Horses'') — албум на американската рок-пејачка [[Пати Смит]] (''Patty Smith'') од 1975 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hmXcIjjdgX4 YouTube, Patti Smith Group - Horses (full album) 1975 (пристапено на 5.7.2017)]</ref> * „Сакам да бидам коњ“ (англиски: ''I like to be a Horse'') — песна на македонската група [[Фолтин]] од 2003 година.<ref>Foltin, ''Donkey Hot'', Kukuzel IX002, 2003.</ref> ===Коњот како тема во филмот=== * „[[Црвениот коњ (филм)|Црвениот коњ]] — македонски [[филм]], во [[режија]] на [[Столе Попов]].<ref>''Антена'', број 824, 11.4.2014, стр. 15.</ref> * „Смоки“ (англиски: ''Smoky'') — филм на режисерот [[Џорџ Шерман]] (''George Sherman'') од 1966 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=2&datum=2022-07-01 HRT, Smoky, američki film (1966.) - ciklus klasičnog vesterna (пристапено на 30.5.2023)]</ref> * „Пастувот Вајтстар“ — филм на режисерот Џамел Аташ (''Jamel Aattache'') од 2019 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=2&datum=2023-04-17 Pastuh Whitestar, nizozemski film (2019.) (пристапено на 17.4.2023)]</ref> ===Коњот како тема во сликарството=== * „Коњ исплашен од молња“ — слика на францускиот сликар [[Ежен Делакроа]] од 1824 година. == Наводи == {{наводи}} {{Непарнокопитни}} [[Категорија:Коњи| ]] [[Категорија:Домашни животни]] [[Категорија:Добиток]] [[Категорија:Непарнокопитни]] [[Категорија:Цицачи]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] ogzc4puqo26wo1huw6xebsorvpw8j8o 0 36088 5532316 5289524 2026-03-31T12:28:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532316 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Кура́н''' или '''Коран''' ([[Арапски јазик|арапски]] أَلْقُرآن, ''al-qurʾān'', со буквален превод „''рецитирање''“) — централен религиозен текст за кој [[муслимани]]те веруваат дека е последната објава од господ (Алах).<ref name="Britannica">{{наведена енциклопедија|last=Nasr |first=Seyyed Hossein | authorlink=Seyyed Hossein Nasr | title=Qurʼān |year=2007| encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | accessdate=2007-11-04|location=|publisher=|url=http://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran}}</ref> Куранот се смета за најдобро дело во класичната арапска литература<ref>Margot Patterson, [https://books.google.com/books?id=Lt60_e69bPUC&pg=PA10 ''Islam Considered: A Christian View,''] [[Liturgical Press]], 2008 p октомври</ref><ref>Mir Sajjad Ali, Zainab Rahman, [https://books.google.com/books?id=smfe1CdTRRYC&pg=PA24 ''Islam and Indian Muslims,''] Guan Publishing House 2010 p.24, citing [[N. J. Dawood]]'s judgement.</ref><ref>Alan Jones, ''The Koran'', London 1994, {{ISBN|1842126091}}, opening page.{{quote|"Its outstanding literary merit should also be noted: it is by far, the finest work of Arabic prose in existence."}}</ref><ref>Arthur Arberry, The Koran Interpreted, London 1956, {{ISBN|0684825074}}, p. 191.{{quote|"It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it." }}</ref>. Куранот е поделен на поглавја ([[сура]] на арапски), кои потоа се поделени на стихови (ајет на арапски). Муслиманите веруваат дека Коранот господ (Алах) го објавил на [[Мухамед]] преку [[Архангел Гаврил|ангелот Габриел]] (Џибрил)<ref name=Lambert>{{Наведена книга|last1=Lambert|first1=Gray|title=The Leaders Are Coming!|date=2013|publisher=WestBow Press|isbn=9781449760137|page=287|url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref><ref name="Williams & Drew">{{Наведена книга|author1=Roy H. Williams|author2=Michael R. Drew|title=Pendulum: How Past Generations Shape Our Present and Predict Our Future|date=2012|publisher=Vanguard Press|isbn=9781593157067|page=143|url=https://books.google.com/books?id=mygRHh6p40kC&pg=PA143}}{{Мртва_врска|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, постепено во период од околу 23 години, почнувајќи од [[22 декември]] [[609]] година од н.е.<ref> *''Chronology of Prophetic Events'', Fazlur Rehman Shaikh (2001) p. 50 Ta-Ha Publishers Ltd. *[http://tanzil.net/#trans/en.arberry/17:105 Quran 17:105]</ref>, кога [[Мухамед]] бил 40 години, и завршувајќи во [[632]] година, година на неговата смрт<ref name="Britannica"/><ref name = LivRlgP338>''Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths'', Mary Pat Fisher, 1997, page 338, I.B. Tauris Publishers.</ref><ref name = QuranC17V106>{{Cite quran|17|106|style=nosup}}</ref>. Муслиманите го сметаат Куранот како едно од најголемите чуда на Алах (господ) и воедно како доказ за пророштвото на [[Мухамед]] бидејќи тој не знаел да пишува и чита. кулминација на серија божествени пораки што започнале со пораките што им ги открил од пророкот Адам а.с и истите завршуваат со Мухамед<ref>{{Наведена книга|last=Peters|first=F.E.|title=The Words and Will of God|year=2003|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-11461-7|pages=12–13}}</ref>. Зборот „Куран“ се појавува околу 70 пати во содржината на Куранот, иако за различни имиња и зборови се вели дека се наводи на Куранот<ref name="Wheeler2002">{{Наведена книга|author=Brannon M. Wheeler|title=Prophets in the Quran: An Introduction to the Quran and Muslim Exegesis|url=https://books.google.com/books?id=qIDZIep-GIQC|date=18 June 2002|publisher=A&C Black|isbn=978-0-8264-4957-3|page=2}}</ref>. Според традиционалниот наратив, неколку придружници на [[Мухамед]] служеле како книжници и биле одговорни за запишување на откровението<ref name="Donner-Companion" />. Кратко по смртта на Мухамед, Куранот бил составен од неговите придружници, кои запишале и меморирале делови од него<ref name=jecampo/>. Овие кодекси имале разлики што го мотивирал халифот [[Утман]] да воспостави стандардна верзија, денес познат како [[Утманов кодекс]], кој генерално се смета за архетип на Куранот. Сепак, постојат варијанти на читања, со претежно мали разлики во значењето<ref name="Donner-Companion">Donner, Fred, "The historical context" in McAuliffe, J. D. (ed.), ''The Cambridge Companion to the Qur'ān'' (Cambridge University Press, 2006), p. 31–33.</ref>. Куранот претпоставува блискост со главните наративи што се раскажуваат во библиските списи. Тој во одреден степен ги сумира некои настани а во некои случаи претставува алтернативни толкувања на настаните<ref name=sanigosian>{{Наведена книга|last=Nigosian|first=S.A.|title=Islam : its history, teaching and practices|year=2004|publisher=Indiana Univ. Press|isbn=0-253-21627-3|pages=65–80|edition=[New ed.].}}</ref><ref>{{Наведена книга|first=Brannon M.|last=Wheeler|year=2002|title=Prophets in the Quran: an introduction to the Quran and Muslim exegesis|publisher=Continuum|page=15|ISBN=978-0-8264-4956-6}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tanzil.net/#trans/en.arberry/3:84|title=Tanzil – Quran Navigator – القرآن الكريم|work=tanzil.net}}</ref>. Куранот се опишува себеси како книга на водство за човештвото 2:185. Понекогаш нуди детални извештаи за конкретни историски настани и често го нагласува моралното значење на некој настан над наративната секвенца<ref>{{Cite quran|2|67|end=76|style=nosup}}</ref>. Коранот се користи заедно со автентичен и сигурен [[хадис]] да го протолкува [[Шеријат|шеријатскиот закон]]<ref>''Handbook of Islamic Marketing'', Page 38, G. Rice – 2011</ref>. За време на молитвите, Куранот е рецитиран само на [[арапски јазик]]<ref>Literacy and Development: Ethnographic Perspectives – Page 193, Brian V Street – 2001</ref>. Некој кој го запаметил целиот текст од Куранот се нарекува [[хафиз]]. Куранскиот стих (ает) понекогаш се рецитира со посебен вид елокуција, резервирана за оваа намена, наречена [[таивид]]. За време на месец [[Рамадан]], муслиманите обично го завршуваат рецитирањето на целиот Куран за време на молитвите на тарави. Со цел да се екстраполира значењето на одреден курански стих, повеќето муслимани се потпираат на [[егзегеза]], или тафсир<ref>Apocalypse And/or Metamorphosis – Page 81, Norman Oliver Brown – 1991</ref>. ==Етимологија и значење== Зборот „Куран“ се појавува околу 70 пати во Куранот, претпоставувајќи различни значења. Тоа е [[вербална именка]] ([[Масдар]]) на арапски глагол ''qaraa'' , што значи „''тој чита''“ или „''ги рецитирал''“. На сириски еквивалент е ''qeryānā'', која се однесува на „Писмото читање“ или „''лекција''“<ref name="Comprehensive Aramaic Lexicon">{{Наведена мрежна страница|title=qryn|url=http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&lemma=qryn|accessdate=31 August 2013}}</ref>. Додека повеќето западни научници сметаат дека зборот е изведен од [[сириски јазик]], поголемиот дел од муслиманските власти се држат на потеклото на зборот ''qaraa''. Во секој случај, тој станал арапски термин во животот на [[Мухамед]]. Од важно значење e зборот „''акт на рецитирање''“, како што се гледа во раниот пасус на Куранот: „''Наше е да го собираме и да го рецитираме''“<ref>{{Cite quran|75|17|style=nosup}}</ref>. Во други стихови, зборот се однесува на „''поединечен рецитирачки премин''“ [од страна на [[Мухамед]]]. Својот литургиски контекст се гледа во голем број на пасуси, на пример: „''Значи, кога Ал-Куранот се рецитира, слушај и молчи''“<ref>{{Cite quran|7|204|style=nosup}}</ref>. Овој збор исто така може да го претпостави значењето на кодифицирано писмо кога е споменат со другите писма како што е [[Тора]]та и [[Евангелие]]то<ref>See "Ķur'an, al-," ''Encyclopedia of Islam Online'' and {{Cite quran|9|111}}</ref>. Терминот исто така е тесно поврзан со синоними кои се завршени во текот на Куранот. Секој синоним поседува свое посебно значење, но неговата употреба може да конвергира со онаа на Куранот во одредени контексти. Таквите термини вклучуваат [[Китаб]] (''книга''); āyah (''знак'') и ''sūrah'' (''Писмо''). Вторите два термина, исто така, означуваат единици на [[откровение]]. Во голем дел од контекстот, обично со определен член (''Ал''), зборот е наведен како „откривање“ (''waḥy''), којшто е „''испратен доле''“ (''tanzīl'') во интервали<ref>{{Cite quran|20|2|style=nosup}} cf.</ref><ref>{{Cite quran|25|32|style=nosup}} cf.</ref> . Други сродни зборови се: зикр, што значи „сеќавање“, што се користи да се однесуваат на Куранот во смисла на потсетник и предупредување; и ''ḥikmah'' ., што значи „''мудрост''“, понекогаш се однесува на откривање или дел од тоа<ref name=Britannica /><ref>According to Welch in the ''Encyclopedia of Islam'', the verses pertaining to the usage of the word ''hikma'' should probably be interpreted in the light of IV, 105, where it is said that "Muhammad is to judge (''tahkum'') mankind on the basis of the Book sent down to him."</ref>. Куранот се опишува себеси како „''расудување или критериум помеѓу вистината и лагата''“ (ел-Фуркан), „мајката книга“ (''Ум ал-Китаб''), „''раководството''“ (Huda , „''мудроста''“ ( ḥikmah), „''сеќавањето''“ ( зикр ), и „''откривање''“ (''tanzīl'' , нешто испратено долу, означувајќи слегување на објект од повисоко место кон помало место). Друг термин е Ал-Китаб ('книгата ") , иако тоа исто така се користи на арапски јазик за другите писма, како што е Тората и Евангелието. Терминот ''muṣḥaf'' (писмена работа) често се користи за да назначи одредени ракописи на Коранот, но исто така се користи во Куранот за да се идентификуваат претходно откриени книги. Други транслитерации на Куранот се Ал-Коран, Коран, Куран и Ал-Куран<ref name="Britannica" />. ==Историја== ===Ера на пророкот=== [[File:Cave Hira.jpg|thumb|150 px|Пештерата Хира, местото каде пророкот Мухамед го добил првото откровение.]] Исламската традиција се однесува на тоа дека [[Мухамед]] го добил своето прво откривање во Пештерата на [[Хира]] за време на еден од неговите изолирани повлекувања кон планините. Потоа, тој добивал откритија во период од дваесет и три години. Според [[хадис]]от и [[Историја на исламот|муслиманската историја]], откако Мухамед емигрирал во [[Медина]] и формирал независна муслиманска заедница, тој им наредил на значителен број на “''[[Асхаби]]''” да го рецитираат Куранот и да ги учат и да ги усвојуваат законите, кои биле откривани дневно. Сојузниците кои биле вклучени во рецитирање на Куранот биле наречени Кари. Бидејќи повеќето “''[[Асхаби]]''” не биле во можност да читаат или да пишуваат, им било наредено да учат од затворениците на војната на едноставениот начин на пишување од времето. Така групата “''[[Асхаби]]''” постепено станала писмена. Како што било споменато на почетокот, Куранот бил запишан на плочи, коски и на широките рамни краеви на дланките на лисјата. вПовеќето поглавја биле о употреба меѓу почетокот кај муслиманите, бидејќи тие се спомнати во бројни изреки од страна на двете сунитски и шеитски извори, кои се однесуваат на употребата Куранот од страна на [[Мухамед]], како повик за исламот, искажувањето на молитва и начинот на рецитирање. Сепак, Куранот не постои во форма на книга во времето од смртта на Мухамед во [[632]] година<ref name=tabatabai5>{{Наведена книга|last=Tabatabai|first=Sayyid M. H.|title=The Qur'an in Islam : its impact and influence on the life of muslims|year=1987|publisher=Zahra Publ.|isbn=0710302665|url=http://www.al-islam.org/quraninislam/5.htm}}</ref><ref name=watt>{{Наведена книга|last=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt)|title=Bell's introduction to the Qur'an|year=1970|publisher=Univ. Press|isbn=0852241712|pages=31–51}} </ref><ref name=chi>{{Наведена книга|last=P. M. Holt, Ann K. S. Lambton and Bernard Lewis|title=The Cambridge history of Islam|year=1970|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=9780521291354|page=32|edition=Reprint.}}</ref>. [[File:Surat al-Fatiha inscribed upon the shoulder blade of a camel.jpg|thumb|left|110 px|Калиграфија на стиховите на куранот, напишана на грбот на камила со мастила]] [[Сахих ал-Бухари]] го раскажал и го опишал откритието на Мухамед како: „''Понекогаш е (откриен) како ѕвонењето на ѕвоно''“ и [[Ајша]] изјавила: „''Го видов Пратеникот инспириран божествено на многу студен ден и забележав пот паѓајќи од неговото чело (како неговата инспирација да беше завршена)''“<ref>[http://www.cmje.org/religious-texts/hadith/bukhari/001-sbt.php Translation of Sahih Bukhari, Book 1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110054749/http://www.cmje.org/religious-texts/hadith/bukhari/001-sbt.php |date=10 January 2012 }}. Центар за муслиманско еврејско проучување. „''Божјиот апостол одговори: Понекогаш се открива како ѕвонење на ѕвончето, оваа форма на инспирација е најтешка, а потоа оваа состојба минува откако ќе сфатам што е инспирирано. Понекогаш Ангелот доаѓа во форма на човек и разговара со мене и сфаќам што ќе каже''“. Ајша додаде: „''Вистина, видов дека пророкот бил вдахновен Божествено на многу студено време и забележал дека потта се испушта од челото (како што инспирацијата била завршена'').</ref>. Според Велч во исламските студии изјавува во Енциклопедија на Исламот дека тој верува дека графичките описи на состојбата на Мухамед во овие моменти можат да се сметаат како вистински, затоа што тој бил сериозно вознемирен по овие откритија. Според Велч, овие напади се гледаат од страна на оние околу него како убедлив доказ за потекло на натчовечките инспирации на Мухамед. Сепак, критичарите го обвиниле Мухамед дека е опседнат човек, гатач или магионичар од кога неговите искуства биле слични со оние на кои им биле добро познати во античка Арабија. Велч дополнително наведува дека тоа и понатаму останува неизвесно дали овие искуства се случиле пред или по првичното признавање на пророштвото на Мухамед<ref>[[Encyclopedia of Islam]] online, Muhammad article</ref>. [[File:Iqra.jpg|thumb|210 px|Дел од ''[[Ал-алак]]'' – 96-та ''сура'' од Куранот и првото откровение на Мухамед.]] Во куранските стихови 7:157 Мухамед е идентификуван како „''ummi''“,<ref>Quran {{Cite quran|7|157|b=n|s=ns}}</ref> кој традиционално се толкува како неписмен, но значењето е многу повеќе комплицирано. Средновековните критичари како Ал-Табари, тврделе дека терминот предизвикал две значења: Прво, неможноста воопшто да се прочита или запише и второ неискуството или непознавањето на претходните книги или списи кои сепак им давале приоритет на првото значење. И покрај неписменоста на Мухамед ова било земено во знак на оригиналноста на неговото пророштво. На пример, според Факр ал дин ал Рази, ако Мухамед го владеел добро пишувањето и читањето тој веројатно би бил осомничен за проучување на книгите на предците. Некои научници како што се Ват го претпочитале второто значење<ref name=watt/><ref>{{Наведено списание|last=Günther|first=Sebastian|title=Muhammad, the Illiterate Prophet: An Islamic Creed in the Quran and Quranic Exegesis|journal=Journal of Quranic Studies|year=2002|volume=4|issue=1|pages=1–26|doi=10.3366/jqs.2002.4 јануари 1}}</ref>. ===Збирка на ракописи=== [[File:Birmingham Quran manuscript.jpg|thumb|Бирмингемски ракопис на Куранот, најстариот ракопис кој е зачуван до денес]] Врз основа на претходно пренесуваните извештаи, кратко време по смртта на [[Мухамед]] во [[632]] година, првиот калиф [[Абу Бакр]] одлучил да се соберат во книга во еден том. Така, група од книжници, од кои најважен е [[Зејд ибн Табит]], кој ги собрал стиховите и изработил неколку рачно напишани копии од целосната книга. Реакцијата на Зејд на задачата при тешкотијата во собирањето на материјал од Куранот од пергаменти, листовите на стебленца, тенки камења и од мажи кои го знаеле на памет биле зачувани во претходните раскажувања. На вдовицата на Мухамед [[Хафса бинт Умар]], и на ќерката на калифот на [[Омер]], им бил доверен текст од Куранот. Во околу [[650]] година од новата ера, кога третиот калиф [[Утман ибн Афан]] започнал да забележува мали разлики во изговорот на Куранот, и кога исламот се проширил надвор од [[Арапскиот Полуостров]] во [[Персија]], [[Левант]] и [[Северна Африка]], со цел да се зачува светоста на текстот, им наредил на една комисија да го користат текстот на Хафса и да се подготви стандардна копија на текстот на Куранот<ref name=tabatabai5/><ref name=sbukhari1>{{Наведена мрежна страница|last=al-Bukhari|first=Muhammad|title=Sahih Bukhari, volume 6, book 61, narrations number 509 and 510|url=http://www.sahih-bukhari.com/Pages/Bukhari_6_61.php|work=810–870 CE|publisher=http://www.sahih-bukhari.com|accessdate=1 August 2013}}</ref>. Така, во рок од дваесет години од смртта на Мухамед, Куранот бил посветен во писмена форма. За тоа дека текстот станал модел од кој копии биле направени и објавени во регионите на урбаните центри на муслиманскиот свет, како и други верзии за кои се верува дека биле уништени<ref name=tabatabai5/><ref name=rippin>{{Наведена книга|last=Rippin, Andrew|title=The Blackwell companion to the Qur'an|year=2006|publisher=Blackwell|isbn=978140511752-4|edition=[2a reimpr.]|display-authors=etal}} * see section ''Poetry and Language'' by Navid Kermani, p.107-120. * For eschatology, see ''Discovering (final destination)'' by Christopher Buck, p.30. * For writing and printing, see section ''Written Transmission'' by François Déroche, p.172-187. * For literary structure, see section ''Language'' by Mustansir Mir, p.93. * For the history of compilation see ''Introduction'' by Tamara Sonn p.5-6 * For recitation, see ''Recitation'' by Anna M. Gade p.481-493 </ref><ref>Mohamad K. Yusuff, [http://www.irfi.org/articles/articles_251_300/zayd_ibn_thabit_and_the_glorious.htm Zayd ibn Thabit and the Glorious Qur'an]</ref><ref>The Koran; A Very Short Introduction, Michael Cook. Oxford University Press, pp. 117–124</ref>. Денешната форма на текстот на Куранот е прифатена од страна на муслиманските научници како оригиналната верзија составена од [[Абу Бакр]].<ref name=watt/><ref name=chi/><ref>F. E. Peters (1991), pp.3–5: "Few have failed to be convinced that … the Quran is … the words of Muhammad, perhaps even dictated by him after their recitation."</ref>. [[File:Quran by Imam ali.JPG|thumb|Куран - во [[Мешхед]], Иран, за кој се смета дека бил напишан од [[Али]]]] Според шиитите и некои сунитски научници, [[Али ибн Аби Талиб]] составил целосна верзија на Куранот веднаш по смртта на [[Мухамед]]. Уредувањето на целиот текст се разликувал од оние кои ги собрале подоцна во текот на ерата на Утман каде оваа верзија била собрана во хронолошки редослед. И покрај тоа, тој не направил никакви приговори против стандардизираниот Куран, но ја зачувал неговата сопствена книга. Други лични копии од Куранот можеби постоеле вклучувајќи ги оние на [[Ибн Масуд]] и кодексот на [[Убај ибн Каб]], но никоја од нив не постои денес<ref name="Britannica"/><ref name=tabatabai5/><ref name=leaman>{{Наведена книга|last=Leaman|first=Oliver|title=The Qur'an: an Encyclopedia|year=2006|publisher=Routledge|location=New York, NY|isbn=0-415-32639-7}} * For God in the Quran (Allah), see ''Allah'' by Zeki Saritoprak, p. 33-40. * For eschatology, see ''Eschatology'' by Zeki Saritoprak, p. 194-199. * For searching the Arabic text on the internet and writing, see ''Cyberspace and the Qur'an'' by Andrew Rippin, p.159-163. * For calligraphy, see by ''Calligraphy and the Qur'an'' by Oliver Leaman, p 130-135. * For translation, see ''Translation and the Qur'an'' by Afnan Fatani, p.657-669. * For recitation, see ''Art and the Qur'an'' by Tamara Sonn, p.71-81 and ''Reading'' by Stefan Wild, p.532-535.</ref>. Куранот најверојатно постоел расфрлан во писмена форма за време на животот на пророкот, муслиманските научници веруваат дека тоа било напишано како комплетен текст во времето на смртта на пророкот<ref name=jecampo>{{Наведена книга|last=Campo|first=Juan E.|title=Encyclopedia of Islam|year=2009|publisher=Facts On File|isbn=0-8160-5454-1|pages=570–74}}</ref> . Куранот во својата сегашна форма генерално се смета од страна на академските научници дека во него се зачувани зборовите на Мухамед, бидејќи пребарувањето на варијанти кои не им даваат никакви разлики кои се од големо значење<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://books.google.com/books?id=hbEEuTMUuX0C&pg=PA283 |title=Basic Mechanics of Islamic Capitalism|work=google.com}}</ref>. Иако повеќето варијанти на читања на текстот на Куранот престанале да се пренесуваат, некои сè уште се пренесуваат. Засега се нема пројавено критички текст на кој може да се занова научна измена на текстот на Куранот. Историски, контроверзноста околу содржината на Куранот ретко станувала проблем, иако се продолжувале дебатите на оваа тема<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Arthur Jeffery and St. Clair-Tisdal et al, Edited by Ibn Warraq, Summarised by Sharon Morad, Leeds|url=http://debate.org.uk/topics/books/origins-koran.html|title=The Origins of the Koran: Classic Essays on Islam's Holy Book|accessdate=2011-03-15|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518035126/http://debate.org.uk/topics/books/origins-koran.html|archivedate=18 May 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>F. E. Peters (1991), pp.3–5: "Few have failed to be convinced that the Quran is the words of Muhammad, perhaps even dictated by him after their recitation."</ref>. Во [[1972]] година во џамијата во градот Сана, [[Јемен]], биле откриени ракописи кои подоцна се докажале дека се најстари текстови на Куранот. Ракописите кои го содржат составот, страницата од ракописот каде што текстот се мие надвор да се направи пергамент повторно за користење, практика која била честа појава во античките времиња поради недостиг на материјал за пишување. Текстовите коишто не се миеле надвор како, “''scriptio inferior''” , сепак сè уште едвај се видливи и се верува дека се од предутманско време<ref name=jqs1>{{Наведено списание|title='The Qur'an: Text, Interpretation and Translation' Third Biannual SOAS Conference, 16–17 October 2003|journal=Journal of Qur'anic Studies|date=April 2004|volume=6|issue=1|pages=143–145|doi=10.3366/jqs.2004.6 јануари 143}}</ref>, содржина на Куранот, додека врвниот текст како, “''scriptio superior''” , се верува дека припаѓаат на Утманското време. Неодамнешните студии коишто користеле радиоактивен јаглерод укажуваат на тоа дека пергаментите имаат голема веројатност дека потекнуваат и припаѓаат на периодот од [[671]] година.<ref name=bergmann>{{Наведено списание|last=Bergmann|first=Uwe|author2=Sadeghi, Behnam |title=The Codex of a Companion of the Prophet and the Qurān of the Prophet|journal=Arabica|date=September 2010|volume=57|issue=4|pages=343–436|doi=10.1163/157005810X504518|url=http://booksandjournals.brillonline.com/content/10.1163/157005810x504518}}</ref><ref name=sadeghi>{{Наведено списание|last=Sadeghi|first=Behnam|author2=Goudarzi, Mohsen |title=Ṣan'ā' 1 and the Origins of the Qur'ān|journal=Der Islam|date=March 2012|volume=87|issue=1–2|pages=1–129|doi=10.1515/islam-2011-0025|url=http://www.degruyter.com/view/j/islm.2010.87.issue-1-2/islam-2011-0025/islam-2011-0025.xml?format=INT}}</ref>. Во [[2015]] година, фрагменти од ран ракопис на Куранот, кои датираат од пред 1370 години, биле откриени во библиотеката на Универзитетот во [[Бирмингем]], [[Англија]]. Според тестовите спроведени од Оксфордскиот Универзитет за радиоактивен гас, „''со веројатност од повеќе од 95%, пергамент е помеѓу 568 и 645''“. Ракописот е напишан во Хиџази писмо, рана форма на пишан арапски јазик<ref>{{наведени вести|title=World's oldest Quran found at Birmingham University|url=http://www.presstv.ir/Detail/2015/07/22/421353/QURAN-OLDEST-UK-MANUSCRIPT|accessdate=22 July 2015|agency=PressTV|date=22 July 2015}}</ref><ref name=oldest>{{наведени вести|last1=Coughlan|first1=Sean|title='Oldest' Koran fragments found in Birmingham University|url=http://www.bbc.com/news/business-33436021|accessdate=22 July 2015|agency=BBC}}</ref>. Ова е најверојатно најстариот примерен примерок на Куранот, но бидејќи тестовите дозволуваат низа можни датуми, не може да се каже со сигурност која од постојните верзии е најстара. Саудискиот научник Сауд ал-Сархан изразил сомневање за староста на фрагментите, бидејќи тие содржат точки и сепаратори за поглавје за кои се верува дека потекнуваат подоцна<ref>{{наведени вести | newspaper = New York Times | title = A Find in Britain: Quran Fragments Perhaps as Old as Islam | author = Dan Bilefsky | date = 22 July 2015 | access-date = 28 July 2015 | url = https://www.nytimes.com/2015/07/23/world/europe/quran-fragments-university-birmingham.html?_r=0}}</ref>. ==Значењето во исламот== [[Муслимани]]те веруваат дека Куранот е книга на божествената насока и насока за човештвото и според разгледувањето на текстот во неговиот оригинален [[арапски јазик]] тоа е буквално зборот на Бог, кој му бил откриен на Мухамед преку [[Архангел Гаврил|ангелот Габриел]] во период од дваесет и три години и муслиманите го гледаат Куранот како конечното Божјо откритие кон човештвото<ref name = LivRlgP338/><ref name="autogenerated1">Watton, Victor, (1993), ''A student's approach to world religions:Islam'', Hodder & Stoughton, pg 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref>. Тие исто така веруваат дека Куранот има решенија за сите проблеми на човештвото, без оглед на тоа колку комплексни тие можат да бидат и во која возраст ќе настанат. Ваху во исламски и курански концепт подразбира чин на Бог кон упатување на поединецот, пренесување на порака за поголем број на луѓе примачи. Процесот со кој божествената порака доаѓа до срцето на гласникот од Бога е ''tanzil'' (да го испрати долу) или ''nuzūl'' (да слезе долу). Како што Куранот вели: „''Со вистина ние Бог го испративме долу и со вистина тој слезе долу''.” Ова означува позитивна религија и откривање на писмото диктирано од ангелот на пророкот. Тоа значи да се предизвика ова откривање и да се слезе од повисокиот свет. Според [[хадис]]от, стиховите биле испратени во посебни околности, познати како ''[[асбаб ал-нузул]]''. Меѓутоа, во овој поглед самиот Бог никогаш не е предмет на слегување долу<ref>See: *Corbin (1993), p.12{{full citation needed|date=November 2012}} *Wild (1996), pp. 137, 138, 141 and 147{{full citation needed|date=November 2012}} *{{Cite quran|2|97|style=nosup}} *{{Cite quran|17|105|style=nosup}}</ref>. Куранот често тврди во својот текст дека е божествено ракоположен во кое тврдење муслиманите веруваат. Куранот најчесто кој се однесува на својата текстуална природа и постојаното одразување на неговото докажување на божествено потекло е најстариот текстуален, автореферентен верски текст. Некои стихови во Куранот се чини дека се воведуваат дури и за оние кои не зборуваат арапски да го разберат Куранот ако тоа било доколку се рецитира за истите<ref name="jenssen2001">Jenssen, H., "Arabic Language" in McAuliffe et al. (eds.), ''[[Encyclopaedia of the Qur'ān]], vol. 1'' (Brill, 2001), pp. 127–135.</ref> . На Куранот се однесува на претходно напишан писмен текст кој го бележи Божјиот говор, дури и пред тој да биде испратен долу<ref name="tsonn">{{Наведена книга|last = Sonn|first = Tamara|title = Islam : a brief history|year = 2010|publisher = Wiley-Blackwell|isbn = 978-1-4051-8093-1|edition = Second}}</ref><ref>Quran {{Cite quran|85|22|b=n|s=ns}}</ref>. Прашањето за тоа дали Куранот е вечен или создаден е една од клучните контроверзии меѓу првите муслимански теолози. Мутазилитите веруваат дека тој е создаден за време на најраспространетите варијанти на муслиманските теолози коишто сметаат дека Куранот е вечен и несоздаден. Суфиските филозофи го гледаат прашањето како вештачко или временски погрешно<ref>Corbin (1993), p.10</ref>. Муслиманите се задржуват кон сегашниот текст на Куранот кој одговара токму оној што е откриен на [[Мухамед]]:„''како зборовите на Бог, кој рекол да бидат пренесени до Мухамед преку ангелот Габриел''“. Муслиманите сметаат дека Куранот треба да биде водич, што е знак на пророштвото на Мухамед и вистинитоста на верата. Тие тврдат дека не е можно за човекот да создаде книга како Куранот, како што се тврди во Куранот. Затоа исламскиот филозоф воведува наука за пророштвото за да објасни како божествениот збор се пренесува во неговото изразување. Ова води кон еден вид на езотерична херменевтика која има за цел да се разбере позицијата на пророкот преку посредување на модалитетот на неговиот однос не со своето време, но со вечен извор каде извира неговата порака.<ref>{{Наведена книга|author1=Mir Sajjad Ali |author2=Zainab Rahman |title=Islam and Indian Muslims|year=2010|publisher=Kalpaz Publications|isbn=8178358050|page=21}}</ref>. Ова гледиште се разликува со историската критика на западните научници кои се обидуваат да го разберат пророкот преку својата состојба, своето образование и својот вид на гениј. Основниот закон на [[Саудиска Арабија]] го потврдува Куранот и “Sunnah” како единствен уставен закон на царството. ==Непроменливост== Муслиманите веруваат дека Куранот е различен од сите други книги на начини кои се невозможни за секоја друга книга да биде, така што слични текстови не може да бидат напишани од страна на луѓето. Ова ги вклучува и световните и чудесните тврдења. Куранот го предизвикува секој кој не се согласува со неговото божествено потекло да произнесе еден текст на чудесна природа. Научниците на исламот веруваат дека неговата поетска форма е уникатна и на начин кој не може да биде напишан од страна на луѓето. Тие, исто така, тврдат дека тој содржи точно пророштво и дека тоа го нема во ниедна друга книга. ===Во исламската уметност=== Куранот исто така ја инспирирал исламската уметност и посебно т.н. куранските уметности на калиграфијата и илуминација<ref name=Britannica />. Куранот никогаш не бил украсен со фигуративна слики, но многу Курани биле високо украсени со декоративни обрасци на маргините на страницата, или меѓу редовите или на почетокот на сурите. Исламските стихови се јавуваат во многу други медиуми, на зградите и на објекти од сите големини, како на пример светилките на џамиите, метални изработки, керамика, и посебни страници на калиграфија за “''muraqqas''” или албуми. <gallery widths="210px" heights="210px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|[[Калиграфија]], 18 век. [[Музеј Бруклин]]. File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Курански натписи, [[Џамија Бара Гамбад]], Делхи, Индија. File:Mosque lamp Met 91 јануари 1534.jpg|Типична стаклена џамиска ламба со „[[Ает ан-Нур]]“ (24:35). File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Стихови од Куранот на мавзолејот Шахизинда во Самарканд, Узбекистан File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Куранска страница во декоративна уметност, отомански период. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Страниците од овој Куран се напишани со злато и обоени со кафеаво мастило, и имаат хоризонтален формат File:Brooklyn Museum - Manuscript of the Qur'an.jpg|Ракопис на Куранот во Бруклинскиот музеј </gallery> ==Текст== {{Главна|Сура|Ает}} [[File:FirstSurahKoran (fragment).jpg|thumb|230 px|Првата сура од Куранот]] Куранот се состои од 114 поглавја во различни должини, секој познат како поглавје или [[сура]]. Поглавјата се класифицирани како [[Меканска сура|Мекански]] или [[Мединска сура|Медински]], во зависност од тоа дали стихови биле откриени пред или по [[Хиџра|миграцијата]] на [[Мухамед]] во градот [[Медина]]. Наслови на поглавјата се добиени од името или квалитетот дискутиран во текстот, или од првите букви или зборови на сурата. Општо земено, во почетокот на Куранот се појавуваат подолги поглавја, додека пократки се појавуваат подоцна. Распоредот на поглавјата не е поврзан на тој начин со редоследот на откривање. Секое поглавје освен деветтото започнува со ''Bismillah'' ( بسم الله الرحمن الرحيم ) на арапски фраза што значи „''Во името на Бога''“. Меѓутоа, има уште 114 појавувања на ''Bismillah'' во Куранот, поради своето појавување во стих 27:30 како на отворањето на писмото на [[Соломон]] и на [[Царицата од Сава|кралицата од Сава]]<ref>See: *"Kur`an, al-," ''Encyclopaedia of Islam Online'' *Allen (2000) p. 53</ref>. [[File:Surah95-Tin.png|thumb|230 px|''[[Ат-Тин]]'', 95-та сура од Куранот.]] Секое поглавје е формирано од неколку стихови, познат како [[ает]], која првично значи „знак“ или „доказ“ пратени од Бога. Бројот на стиховите се разликува од поглавје до поглавје. Самостоен стих може да биде само од неколку букви или неколку линии. Вкупниот број на стихови во Куранот е 6236, сепак, бројот варира доколку ''bismillahs'' се бројат одделно. Во прилог на независноста од поделбата на поглавјата, постојат различни начини на поделба на Куранот во делови од приближно еднаква должина за погодност во читањето. Триесетте [[џуз]]и можат да се користат и да се читаат преку целиот Куранот во еден месец. Некои од овие делови се познати по имиња и овие имиња се првите неколку збора со кои [[џуз]] започнува. Џузот понекогаш се поделува последевателно во две [[хизб]]и, а секој хизб е поделен на четири “''rubʻ al-ahzab''”. Куранот е поделен во седум приближно еднакви делови, [[манзил]] (множина), за да се рецитира во една недела.<ref name="Britannica"/> „[[Муката]]“ или иницијалите на Коранот<ref>مقطعات is the plural of a participle from [[:wikt:قطع|قطع]] "to cut, break".</ref> се четиринаесет различни комбинации на букви од 14 арапски букви кои се појавуваат во почетокот на 29 поглавја од Куранот<ref name=Massey2005>Massey, Keith. "Mysterious Letters." in Jane Dammen McAuliffe (ed.) [[Encyclopaedia of the Qurʾān]]. Vol. 3 (205), p. 472 ([http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-the-quran/mysterious-letters-EQCOM_00128 .brillonline.com]).</ref>. Значењата на овие иницијали остануваат нејасни. Според една проценка Куранот се состои од 77.430 зборови, 18.994 оригинални зборови, 12.183 стебла, 3382 лисја и 1685 корени<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Dukes|first=Kais|title=RE: Number of Unique Words in the Quran|url=http://www.mail-archive.com/comp-quran@comp.leeds.ac.uk/msg00223.html|work=www.mail-archive.com|accessdate=29 October 2012}}</ref>. ==Содржина== {{Главна|Господ во исламот|Исламска есхатологија|Пророци во исламот|Куран и наука}} Содржината на Куранот се занимава со основните верувања на [[ислам]]от кои го вклучуваат постоењето на [[Бог]] и [[Исламска есхатологија|враќањето во живот]]. Раскажувањата од страна на раните пророци, етичките и правните субјекти, историските настани за време на пророкот, милосрдието и молитвата, исто така, се појавуваат во Куранот. Стиховите во Куранот содржат општи насочувања во врска со правото и погрешното и природата на откривање. Историските настани се поврзани со претставување на општи морални лекции. Стиховите кои се однесуваат на природните појави биле толкувани од страна на [[муслимани]]те како показател на автентичноста на пораката на Куранот<ref name=saeed>{{Наведена книга|last=Saeed|first=Abdullah|title=The Qurʼan : an introduction|year=2008|publisher=Routledge|location=London|isbn=9780415421249|page=62}}</ref>. ===Монотеизам=== [[File:Quran rzabasi4.JPG|thumb|Куран од 12 век во [[Музеј Реза Абаси]].]] Централна тема на Куранот е [[Монотеизам|монотеизмот]]. Бог е прикажан како жив, вечен, сезнаен и семоќен (2:20,29,255). Семоќта Божја се појавува над сите во неговата моќ за да создава. Тој е творец на сè, на небесата и на Земјата и она што е меѓу нив (13:16, 50:38, итн) Сите човечки суштества се еднакви во крајна доверба во Бога, и нивната благосостојба зависи од нивното осознание дека всушност живеат соодветно<ref name=watt/><ref name=saeed/>. Куранот користи космолошки и допирни аргументи во различни стихови без да се однесуваат на условите за докажување на постоењето на [[Бог]]. Затоа, универзумот е создаден и има потреба од создател, и што и да постои мора да има доволна причина за неговото постоење. Покрај тоа, создавањето на универзумот, често се нарекува како точка на размислувањето: „''Тоа е оној кој создаде седум небеса во хармонија. Вие не можете да видете каква било вина во Божјото создание; потоа погледнете повторно: Можете ли да видете ли некаков недостаток?'' (67:3)“<ref>Quran {{Cite quran|67|3|b=n|s=ns}}</ref>. ===Монотеизам=== Доктрината на последниот ден и [[Исламска есхатологија|есхатологијата]] (конечната судбина на универзумот) може да се смета како втора доктрина по големина на Куранот<ref name=watt/>. Се проценува дека околу целосна една третина од Куранот е [[есхатологија|есхатолошка]], која се занимава со [[Задгробен живот|задгробниот живот]] во следниот свет и со судниот ден на крајот на светот<ref name=rippin/>. Постои референца за задгробниот живот на повеќето страници од Куранот и верувањето во задгробниот живот е често нарекуван во врска со верувањето во Бога, како во следниов израз: „''Ако верувате во Бога и во последниот ден''“<ref name=haleem>{{Наведена книга|last=Haleem|first=Muhammad Abdel|title=Understanding the Qur'an : themes and style|year=2005|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860646508|page=82}}</ref>. Голем број на поглавја, како што се 44, 56, 75, 78, 81, 101, се директно поврзани со [[Задгробен живот|задгробниот живот]] и неговите подготовки. Некои од поглавјата укажуваат на близината на настанот и ги предупредуваат луѓето да бидат подготвени престојниот ден. На пример, првите стихови од 22 поглавје, кои се занимаваат со моќниот [[земјотрес]] и ситуации на луѓето на тој ден, го претставуваат овој стил на божествената адреса: „''О луѓе! Почитувајте го својот Господар. Часот на земјотресот е силно нешто''“<ref name=leaman/>. Куранот често е жив во својот опис на она што ќе се случи на крајот на светот. Според описот на Ват на крајот на светот во Куранот<ref name=watt/>: {{цитат|Врв на историјата, кога овој свет ќе дојде до крајот, е наведен на различни начини. Тоа е на Судниот ден, Последниот Ден, Денот на повторно раѓање, или едноставно Часот. Помалку често тоа е Денот на Разлика (кога доброто ќе се одвои од злото), Денот на собирот (на мажите во присуство на Бог) или Денот на состанокот (на мажите со Бог). Часот доаѓа ненадејно. Тој е предвесник на заповед, со удар од гром, или од звукот на трубата. Потоа се случува космички пресврт. Планините се раствораат во прашина, морињата испаруваат нагоре, сонцето се затемнува, ѕвездите паѓаат, и небото се свиткува. Бог се појавува како судија, но неговото присуство е навестено повеќе отколку што е опишано. [...] Главниот интерес, се разбира, е во собирањето на целото човештво пред судијата. Човечките суштества од сите возрасти, вратени во живот, да и се приклучат на толпата“}} Куранот, сепак, не тврди природна [[бесмртност]] на човечката душа, бидејќи постоењето на човекот зависи од волјата на Бог и кога тој посакува тој предизвикува човекот да умре, и кога тој посакува тој го покренува во живот повторно<ref name=rcmartin>{{Наведена книга|last=Martin|first=Richard C.|title=Encyclopedia of Islam and the Muslim world|year=2003|publisher=Macmillan Reference USA|isbn=0028656032|pages=568–62 (By Farid Esack)|url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032|edition=[Online-Ausg.].}}</ref>. ==Книжевна структура== [[File:Touba3.jpg|thumb|200px|Проучување на Куранот од страна на млади момчиња]] Пораката на Куранот е пренесена со различни книжевни структури и уреди. Во оригиналниот [[арапски јазик]], поглавјата и стиховите вклучуваат фонетски и тематски структури кои им помагаат во напорите на читателите да се потсетат на пораката на текстот. Муслиманите тврдат (според самиот Куран) дека содржината и стилот на Куранот се извонредни<ref name = Issa>[[Issa Boullata]], "Literary Structure of Quran", ''Encyclopedia of the Qurʾān, vol.3 p.192, 204</ref>. Јазикот на Куранот се опишува како „''римувана проза''“, каде што се состојат и двете и поезијата и прозата, сепак, овој опис ризикува да се загрозат ритмичкиот квалитет на јазикот на Куранот, што е секако, повеќе поетски во некои делови и повеќе прозно како и во другите делови. Римата е пронајдена во Куранот и е видлива многу порано од поглавјата од [[Мека]], во кои на релативно кратки стихови се додадени римтички зборови кои се од важност. Делотворноста на таква форма е евидентна на пример, во поглавјето 81 и нема сомневање дека овие пасуси ја импресионираат совеста на слушателите. Често промената на римата од еден вид на стиховите во друг сигнализира промена во предмет на дискусија. Подоцнежните делови, исто така, ја зачувуваат оваа форма, но стилот е повеќе истакнат<ref name=rippin /><ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=369&letter=K&search=Quran Jewishencyclopedia.com] – Körner, Moses B. Eliezer</ref>. Куранот се чини дека нема почеток, средина и крај, неговата нелинеарна структура е слична на мрежа или Интернет<ref name="Britannica"/>. Текстуалното уредување понекогаш се смета дека има недостаток на континуитет, отсуство на хронолошки или на тематски ред и присуство на повторување<ref name=blomm>“''Конечниот процес на собирање и кодификација на текстот на Куранот бил раководен од еден преголем принцип: Божјите зборови не смеат никако да бидат искривени или измамени од човечка интервенција. Поради оваа причина, не е направен сериозен обид за уредување бројните откровенија, ги организираат во тематски единици или ги презентираат по хронолошки редослед ... Ова во изминатиот период довело до голема критика од страна на европските и американските научници на исламот, кои сметаат дека Куранот е дезорганизиран, повторувачки и многу тежок да се чита''“ ''Approaches to the Asian Classics'', Irene Blomm, William Theodore De Bary, Columbia University Press, 1990, p. 65</ref><ref name=pepys>Samuel Pepys: "One feels it difficult to see how any mortal ever could consider this Quran as a Book written in Heaven, too good for the Earth; as a well-written book, or indeed as a book at all; and not a bewildered rhapsody; written, so far as writing goes, as badly as almost any book ever was!" {{Наведена мрежна страница |url=http://maxwellinstitute.byu.edu/display.php?table=review&id=21 |title=Архивиран примерок |accessdate=2013-09-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518213253/http://maxwellinstitute.byu.edu/display.php?table=review&id=21 |archivedate=18 May 2013 |df=dmy-all }}</ref>. Мајкл Силс, го цитира трудот на критичарот Норман О.Браун, признавањето и согледувањето на Браун дека навидум неорганизираноста на книжевноста на израувањето на Куранот и неговите расфрлани или фрагментирани уредувања на составот во фразата на Мајкл Силс е всушност еден книжевен уред способен за доставување длабоки ефекти како тоа што доколку во интензитетот на пораката на пророкот се прекршува употребата на човечкиот јазик на којшто се општи. Мајкл Силс исто така се обраќа на толку дискутираната повторливост на Куранот, согледувајќи го тоа исто како книжевен уред<ref name = ApproachQuran>Michael Sells, ''Approaching the Qur'ān'' (White Cloud Press, 1999)</ref><ref>Norman O. Brown, "The Apocalypse of Islam". ''Social Text'' 3:8 (1983–1984)</ref>. ==Толкување== [[File:Tapurian Qur'an (Al-Kusar).PNG|thumb|280px|Рана интерпретација на Сура 108 од Куранот]] Куранот предизвикал огромна маса на коментирање и толкување (''tafsīr''), со цел да се објаснат „''значењата на стиховите на Куранот, разјаснување на неговото воспримање и изнаоѓање неговото значење''“<ref name="auto1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.almizan.org/|title=Tafsir Al-Mizan|work=almizan.org}}</ref>. Tолкувањето е еден од најраните академски активности на муслиманите. Според Куранот, [[Мухамед]] бил првиот човек кој ги опишал значењата на стиховите за раните муслимани<ref>{{Cite quran|2|151|style=nosup}}</ref> Други рани обајнувачи вклучувале неколку како дружината на Мухамед, како [[Али ибн Аби Талиб]], [[Абдула Ибн Абас]], [[Абдула Ибн Омер]] и [[Јубау ибн Каб]]. Светите текстови во тие денови биле ограничени само на објаснувањето на книжевните аспекти на стиховите, позадината на неговото откривање и повременото толкување на еден стих со помош на друг стих. Ако стихот бил за историски настан, тогаш понекогаш неколку традиции ([[хадис]]) на Мухамед биле раскажани за да се направи јасно неговото значење<ref name="auto1"/>. Бидејќи Куранот се зборува на класичниот арапски јазик, многу од подоцнежните [[Исламизација|исламизирани]] луѓе (најчесто оние кои не биле [[Арапи]]) не секогаш го разбирале Куранот на [[арапски јазик]], тие не ги фаќале алузиите кои им биле јасни на раните муслимани коишто зборувале арапски јазик и биле загрижени со помирувањето на очигледните конфликти на темите во Куранот. Коментаторите со големо научно знаење на арапски ги објасниле алузиите, и можеби најважно, ги објасниле стиховите од Куранот што биле откриени во самиот почеток на мисијата на пророкот Мухамед, како соодветни на најраната муслиманска заедница, која се открила подоцна, со откажување или „укинување“ (''nāsikh'') од претходниот текст (''mansūkh'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://qa.sunnipath.com/issue_view.asp?HD=7&ID=2656&CATE=1|title=How can there be abrogation in the Quran?|publisher=|accessdate=2017-10-09|archive-date=2014-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429161812/http://qa.sunnipath.com/issue_view.asp?HD=7&ID=2656&CATE=1|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mostmerciful.com/abrogation-and-substitution.htm|title=Are the verses of the Qur'an Abrogated and/or Subtituted?|work=mostmerciful.com|accessdate=2017-10-09|archive-date=2018-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227185943/https://insideismailism.wordpress.com/abrogation-and-substitution.htm|url-status=dead}}</ref>. Други научници, пак, тврделе дека не случило укинување во текстот на Куранот<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Islahi|first=Amin Ahsan|title=Abrogation in the Qur'ān|url=http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=426|work=Renaissance Journal|accessdate=26 April 2013}}</ref> The [[Ahmadiyya Muslim Community]] has published a ten-volume Urdu commentary on the Quran, with the name ''Tafseer e Kabir''.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Mirza Bashiruddin Mahmood Ahmad |url=https://archive.org/details/TafseerKabeerMirzaBashiruddinMahmoodAhmad |title=Tafseer-e-Kabeer Urdu Vol. 1 |format=PDF |date= |accessdate=2016-08-26}}</ref>. ===Вистинското античко потекло=== Џафер Кашфи го дефинира ''tawīl'' како „''да се доведе назад или да си донесе нешто назад кон своето потекло или архетип''“. Тоа е наука чиј стожер е духовна насока и божествена инспирација, додека ''tafsir'' е книжевно проучување на буква и неговиот стожер се канонските исламстички проучувања. Мухамед Х.Т. вели дека според популарното објаснување меѓу подоцнежните научници, ''ta'wil'' го покажува особено значењето насочено кон стихот. Значењето на откривање (''tanzil''), што е спротивно на ''ta'wil'', е јасно во својата согласност на очигледното значење на зборовите како што биле откриени. Но, ова објаснување станало толку распострането што, денес, тоа станало основно значење на ''ta'wil'', кое првично требало „''да се врати''“ или „''да си дојде на место''“. Во поглед на Табатабеј, она што е со право наречено ''ta'wil'', или херменевтичко толкување на Куранот, не се однесува едноставно со ознака на зборови. Наместо тоа, таа се занимава со одредени вистини и реалности кои го надминуваат разбирањето на достигнувањата на мажите, но сепак од овие вистини и реалности сè уште се засегаат принципите на учење и практичните забрани на натамошните проблеми на Куранот. Толкувањето не е значењето на стихот, туку тоа се пронижува низ таа смисла во посебен вид на воспримање. Постои духовна реалност, која е главната цел на ракоположливиот закон, или основната цел во опишувањето божествен атрибут и тоа е од вистинско значењето која се однесува во раскажувањето на Куранот<ref name="Ta'wil">[http://almizan.org/new/special/principles.asp Tabataba'I, Tafsir Al-Mizan, The Principles of Interpretation of the Quran] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081201023355/http://almizan.org/new/special/principles.asp |date=1 December 2008 }}</ref><ref name="The Meaning">[http://almizan.org/Discourses/QD21.asp Tabataba'I, Tafsir Al-Mizan, Topic: Decisive and Ambiguous verses and "ta'wil"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081208164643/http://almizan.org/Discourses/QD21.asp |date=8 December 2008 }}</ref>. Според шиитските верувања, оние кои се длабоко вкоренети во знаењата како пророкот и имамите, ги знаат тајните на Куранот<ref>Quran {{Cite quran|3|7|b=n|s=ns}}</ref>. Според Табатабеј, изјавата „''никој не го знае неговото толкување, освен Аллах''“ (03:07) останува валидна, без спротивставена или квалификациска клаузула. Затоа, колку што е овој стих поврзан, познавањето на толкувањето на Куранот е претпочитано кон Бога. Но Табатабеј користи други стихови и заклучува дека оние кои се прочистени од Бога го знаат толкувањето на Куранот до одреден степен. Како што Корбин раскажува од шиитски извори, Али го осведочува следново: „''Ниту еден стих од Куранот не се спуштил (бил откриен) на пратеникот на Бога, каде што тој не продолжил да рецитира без да му се наложува. Јас би го напишал со мојата сопствена рака , и тој ќе ми укажува како до неговото tafsir (книжевно објаснување) и ta'wil (духовниот јазик), на nāsikh (стихот кој се укинува) и mansukh (укинатиот стих), muḥkam (без двосмисленост) и mutashābih (двосмисленост), особеност и општо''...“. Според Табатабеј, постојат прифатливи и неприфатливи езотерични толкувања. Прифатливо ''ta'wil'' се однесува на значењето на стихот надвор од својата буквална смисла, туку имплицитно значење, што во крајна линија е познато само на Бога и не може да се сфати директно преку самата човековата мисла. Стиховите во прашање тука се однесуваат на човечките квалитети на доаѓање, одење, седење, задоволство, лутина, и тага, кои очигледно му се припишува на Бога. Неприфатлив ''ta'wil'' е местото каде што еден го пренесува очигледното значење на стихот на различно значење со помош на доказ; овој метод не е без очигледни недоследности. Иако неприфатливиот ''ta'wil'' има стекнато значително прифаќање, не е точен и не може да се примени во стиховите на Куранот. Точното толкување е дека реалноста се однесува на еден стих . Таа се наоѓа во сите стихови, одлучувачки и двосмислено слично, тоа не е вид на значење на зборот, тоа е фактот дека е премногу возвишен за зборови. Бог ги украсил со зборови да ги донесе малку поблиску до нашите умови;. Во овој поглед тие се како поговорки кои се користат да создадат слика во умот, и на тој начин да им помогне на слушателот јасно да ја сфати наменетата идеја<ref name="The Meaning"/><ref name="Tabatabaee">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maaref-foundation.com/english/beliefs/quran/05.htm|title=Tabatabaee (1988), pp. 37–45|work=maaref-foundation.com}}</ref>. Затоа суфиските духовни толкувања се обично прифатени од страна на исламските научници како автентични, сè додека се исполнуваат одредени услови. Во историјана суфите, овие толкувања биле некогаш сметани како верски иновации (''Bid'ah''), како што Салафитите веруваат денес. Сепак, ''ta'wil'' е крајно контроверзен дури и меѓу шиитите. На пример, кога Ајатолах Р.Х., водачот на Исламската револуција, дал некои предавања за Сура ал Фатиха во декември [[1979]] година и јануари [[1980]] година, протестите го принудиле да ги суспендира пред тој да може да продолжи подалеку од првите два стиха од сурата. ===Нивоа на значењето=== [[File:Quran rzabasi1.JPG|thumb|Куран од 9 век]] [[File:IslamicGalleryBritishMuseum3.jpg |thumb|Куран од 11 век]] За разлика од [[Салафизам|Салафистите]] и [[Захиризам|Захиристите]], шиитите и суфите, како и некои други муслимански филозофи верувале дека значењето на Куранот не е ограничено на книжевен аспект<ref name="Corbin 1993, p.7">Corbin (1993), p.7</ref>. За нив, тоа е од суштинско значење идејата дека Куранот, исто така, има внатрешни аспекти. Хенри Корбинр аскажува еден хадис кој се навраќа на Мухамед: :„''Куранот поседува надворешен изглед и скриена длабочина, на надворешното значење и езотеричон значење. Ова езотерична смисла за возврат крие езотерична смисла (оваа длабочина поседува длабочина, по сликата на небесните сфери, кои се затворени во рамките едни со други). Така тоа оди за седум езотерични значења (седумте длабочини на скриената длабочина)''“<ref name="Corbin 1993, p.7"/>. Според ова гледиште, исто така, станало евидентно дека внатрешното значењето на Куранот не се искоренило или поништило од неговото надворешно значење. Напротив, тоа е како душата, кој му дава живот на телото.<ref>[http://www.almizan.org/new/special/Aspects.asp Tabatabaee, Tafsir Al-Mizan] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080705110108/http://www.almizan.org/new/special/Aspects.asp |date=5 July 2008 }}</ref>. Корбин смета Куранот игра улога во исламската филозофија , затоа што гносологијата самата по себе одела заедно приврзана со науката за пророците<ref>Corbin (1993), p.13</ref>. Коментари кои се занимавале со Захир (надворешните аспекти) на текстот се нарекуваат ''tafsir'', и херменевтичките и езотеричните коментари кои се занимавале со Батин се нарекуваат ''ta'wil'' (толкување или објаснување), кое вклучува земање на текст назад кон својот почеток. Коментатори со езотеричен аранжман веруваат дека крајното значење на Куранот е познато само на Бога<ref name="Britannica"/>. Спротивно на тоа, книжевноста на Куранот, проследено од [[Салафизам|Салафистите]] и [[Захиризам|Захиристите]], е верувањето дека Куранот треба да се земе само во својата привидна смисла. ==Преводи== Преводот на Куранот отсекогаш било проблематично и тешко прашање. Многумина тврделе дека текстот на Куранот не можел да се преработен во друг јазик или форма<ref name="slate">{{Наведена мрежна страница | accessdate=21 November 2008 | url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss | work=[[Slate (magazine)|Slate]] | last=Aslan | first=Reza | title=How To Read the Quran | date=20 November 2008}}</ref>. Исто така, арапскиот збор може да има голем спектар на значења во зависност од контекстот, што го прави точниот превод дури и повеќе сложен за преведување<ref name =leaman />. Сепак, Куранот е преведен на повеќе јазици од кои африкански, азиски и европски јазици<ref name =leaman /> The first translator of the Quran was [[Salman the Persian]], who translated surat ''[[al-Fatiha]]'' into [[Persian language|Persian]] during the seventh century.<ref>An-Nawawi, Al-Majmu', (Cairo, Matba‘at at-Tadamun n.d.), 380.</ref>. Првиот преведувач на Куранот бил [[Салман Ал-Фариси]], кој ја превел Сура Ал-Фатиха на [[персиски јазик]] во текот на [[7 век]]. Првиот целосен превод на Куранот бил завршен во [[884]] година во Алвар (Синд, [[Индија]], денес [[Пакистан]]) по наредба на [[Абдула бин Умар бин Абдул Азиз]] на барање на хинду [[Раџа Мехрук]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=English Translations of the Quran|date=July 2009|work=[[Crescent (magazine)|Crescent]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/|archivedate=29 April 2014 |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/|publisher=Monthlycrescent.com}}</ref>. Првиот целосен превод на Куранот бил на персиски јазик за време на владеењето на Саманидите во [[9 век]]. Исламската традиција сметала дека преводите биле направени за царот Негус на [[Абисинија]] и византискиот цар [[Ираклиј I]], исто и двајцата добиле писмо од страна на [[Мухамед]] кое содржело стихови од Куранот<ref name = leaman />. Во раните векови, дозволеноста на преводи не било проблем, но проблем било тоа дали некој можел да го користи преводот во молитва. Во [[1936]] година, биле познати преводите на 102 јазици. Во [[2010]] година, ''Hürriyet Daily News'' објавиле дека Куранот бил презентиран на 112 јазици на 18-тата Меѓународна изложба на Куранот во [[Техеран]]<ref>{{наведени вести |title = More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |pages = |newspaper = Hürriyet Daily News and Economic Review |date = 12 August 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |accessdate = <!-----12 August 2010-----> |postscript = }}</ref>. 1143 преводи на Куранот од страна на [[Роберт Кетон]] за Светиот Петар, ''Лекс Махумет пвсеудопророкот'' ''([[Lex Mahumet pseudoprophete]])'', бил првиот превод на западен јазик, односно на [[латински јазик]]<ref>{{Наведена книга |last= Bloom | first= Jonathan |author2=Blair, Sheila | year=2002 | title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power | publisher=Yale University Press | location=New Haven | page=42}}</ref>. [[Александар Рос]] ја понудил првата верзија на преводот на Куранот на [[англиски јазик]] во [[1649]] година, од француски јазик превод на Куранот од [[Мухамед]] бил преведен од страна на [[Андре ду Руер]] ([[1647]]). Во [[1734]] година , Џорџ С. го направил првиот научен превод на Куранот на англиски јазик; друг превод е направен од страна на Ричард Бел во [[1937]] година, и уште еден превод од страна на [[Артур Џон Арбери]] во [[1955]] година. Сите овие преведувачи не биле муслимани. Но имало бројни преводи од страна на муслиманите. Ахмадијската муслиманска заедница го објавил преводот на Куранот на 50 различни јазици<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alislam.org/library/links/translations.html|title=Ahmadiyya Muslim Community|work=alislam.org}}</ref>, освен Пет-томскиот англиски коментар и англискиот превод на Куранот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.org/details/TafseerEngCommQuranLong|work=us.archive.org|title=Quran}}</ref>. Како со преводите на [[Библија]]та, англиските преведувачи понекогаш вметнувале архаични англиски зборови и конструкции над нивниот помодерен или стандарден еквивалент, на пример, двајцата најчитани преведувачи, А Јусуф Али и М,Мармадук П. користеле множина и еднина „вие“ и „ти“<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Surah 3 – Read Quran Online|url=http://readquranonline.info/surah003.html|accessdate=21 November 2010|archive-date=2011-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110910160050/http://readquranonline.info/surah003.html|url-status=dead}}</ref>, на дијалектен отколку на стандардниот службен јазик. <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Ilkhanid Quran.jpg|Арапски Куран со интерлинеарен персиски превод од [[Илканат]]ско време. File:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Првиот испечатен Куран во Европски народен јазик: ''[[L'Alcoran de Mahomet]]'', [[Андре ду Руер]], 1647. File:Koran by Megerlein 1772.jpg|Насловна страница на првиот германски превод (1772) на Куранот. File:Chinese quran.jpg|Стиховите 33 и 34 од сурата [[Ја Син]] </gallery> ==Рецитирање== ===Правила на рецитирање=== Соодветното рецитирање на Куранот е предмет на посебени дисциплини наречени [[таџвид]], која го одредува Куранот како треба да се рецитира во детали, како секој поединец треба да го изговара слогот, потребата да обрнува внимание на местата каде што треба да прави пауза, јасно да нагласува, каде изговорот треба да биде долг или краток, каде буквите треба да се звучат заедно и каде треба да бидат одвоени, и така натаму. Може да се каже дека оваа дисциплина ги проучува законите и методите на соодветното рецитирање на Куранот и опфаќа три главни области: правилен изговор на согласките и самогласките (артикулацијата на фонемите во Куранот), правилата на пауза во рецитирање и продолжување на рецитирање, како и музичките и распеаните одлики во рецитирањето. Со цел да се избегне неточна артикулација рецитаторите кои не им е мајчин јазик арапскиот се обидуваат да ги следат обуките во земјите како [[Египет]] или [[Саудиска Арабија]]. Рецитациите на неколку египетски рецитатори биле многу влијателни во уметноста на рецитирањето. Регионот на [[Југоисточна Азија]] е добро познат по светско класно рецитирање, потврдено во популарноста на женските рецитатори, како што е Марија.У. од [[Џакарта]]. Постојат два вида на рецитирање: муратал е со побавно темпо, што се користи за проучување и практикување. Муџавад се однесува на бавно рецитирање кое распоредува зголемена техничка уметност и мелодична модулација, како во јавните настапи од страна на обучени експерти. Таа е насочена кон и во зависност од публиката за муџавад рецитаторот којшто се обидува да ги привлече слушателите. ===Варијанти на читања=== [[File:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|250px|Страница на Куранот со вокални ознаки]] Показателите на вокализација кои укажуваат одредени звуци на самогласките биле воведени во арапскиот јазик од страна на крајот на [[9 век]]. На првите курански ракописи им недостигале овие знаци, затоа неколку рецитали останале прифатени. Варијантите во читањата на текстот дозволени од страна на природната неисправна вокализација довела до зголемување на бројот на читања за време на [[10 век]]. Во [[10 век]] муслиманскиот научник од [[Багдад]], Ибн Муџахид, е симбол за воспоставување на седум прифатливи текстуални читања на Куранот. Тој студирал различни читања и нивната веродостојност и избор на седум читатели во [[8 век]] од градовите на [[Мека]], [[Медина]], [[Куфа]], [[Басра]] и [[Дамаск]]. Ибн Муџахид не објаснил зошто тој одбрал седум читатели, наместо шест или десет, но ова може да е поврзано со традицијата на пророкот ([[Мухамед]]) изјавувајќи дека Куранот бил откриен во седум ''aḥruf'' (што значи седум писма или режими). Денес, најпопуларните читања се оние кои се пренесуваат преку ''Hafs'' (796г.) и ''WARSH'' (812г.) кои биле во согласност со двајцата соодветни рецитатори на Ибн Муџахид, Асим (Куфа, г. 745) и Нафи (Медина, г. 785). Влијателниот стандард на Куранот во [[Каиро]] (1924) користи сложен систем на изменети самогласни знаци и сет на дополнителни симболи за деталите во минута и се заснова на рецитирањето на Асим<ref name=rippin/><ref name=melchert2>{{Наведено списание|last=Melchert|first=Christopher|title=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings|journal=Studia Islamica|year=2000|issue=91|pages=5–22}}</ref>. Варијантите на читања на Куранот не се однесуваат на секоја текстуална варијација<ref name=rippin /><ref>{{Наведена книга| last = Small| first = Keith E.| publisher = Lexington Books| isbn = 9780739142912| title = Textual Criticism and Qur'an Manuscripts| date = 2011 |pages=109–111}}</ref>, наместо тоа, сите читања се однесуваат на разликите во вокализацијата на истиот текст. Според Melchert, поголемиот дел од несогласувањата треба да се направат со употребата на самогласки, најголем број од нив неразбирливи за возврат се одразуваат во дијалектните разлики и во врска со едно од осумте несогласувања кои имаат врска со тоа дали да ставите точки над или под линијата<ref name=Melchert>{{Наведено списание|last=Melchert|first=Christopher|title=The Relation of the Ten Readings to One Another|journal=Journal of Quranic Studies|year=2008|volume=10|issue=2|pages=73–87|doi=10.3366/e1465359109000424}}</ref>. Насер категоризира различни читања во различни поттипови. Некои од категориите на Насер се внатрешните самогласки, долгите самогласки, мешање ( ''shaddah''), асимилација и алтернација<ref name=nasser>{{Наведена книга|last=Hekmat Nasser|first=Shady|title=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh|year=2012|publisher=Brill Academic Pub|isbn=9004240810}}</ref>. Повремено, раните Курани покажуваат повеќе компатибилност со посебеното читање. Сирискиот ракопис од [[8 век]] е прикажан и напишан според читањето на Ибн Амир на [[Дамаск]]<ref name=dutton>{{Наведено списание|last=Dutton|first=Yasin|title=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir|journal=Journal of Qur'anic Studies|year=2001|volume=3|issue=2|pages=71–89|doi=10.3366/jqs.2001.3 јануари 71}}</ref>. Друга студија предлага дека овој ракопис носи вокализација на регионот [[Хомс]]<ref name=rabb>{{Наведено списание|last=Rabb|first=Intisar|title=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading)|journal=Journal of Qur'anic Studies|year=2006|volume=8|issue=2|pages=88–127|doi=10.3366/jqs.2006.8 февруари 84}}</ref>. ==Пишување и печатење== ===Пишување=== Пред печатењето да биде широко прифатено во [[19 век]], Куранот бил пренесена во ракописи направени од страна на калиграфи и копирачи. Најраните ракописи биле напишани во [[хиџази]], тип на копија. Стилот на ракописи на хиџази, сепак, потврдил дека преносот на Куранот во писмена форма почнал во рана фаза. Кон почетокот на [[9 век]], нови копии почнале да се одликуваат со поголеми потези, кои се традиционално познати како [[куфич]] копии. Кон крајот на [[9 век]], нови сценарија почнале да се појавуваат во копиите од Куранот и да ги заменуваат претходните копии. Причината за прекин во користењето на претходниот стил било во тоа што требало премногу време за да се произведат и побарувачката за копии се зголемувала. Копирачите одбирале поедноставен стил на пишување. Од [[11 век]], воведените стилови на пишување биле првенствено на [[насх]], мухакак, рајхан, а на поретко копијата на тулут. Насх стилот бил во многу широка употреба. Во [[Северна Африка]] и [[Шпанија]] бил популарен стилот на магриби. Повеќе различна била копијата на Бихари која се користела исклучиво во северниот дел на [[Индија]]. Стилот насталик, исто така, неретко бил користен во персискиот свет.<ref name=rippin/><ref>Peter G. Riddell, Tony Street, Anthony Hearle Johns, [https://books.google.com/books?id=H3nHpsDBm6QC&pg=PA170 ''Islam: essays on scripture, thought and society : a festschrift in honour of Anthony H. Johns''], pp. 170–174, BRILL, 1997, {{ISBN|978-90-04-10692-5}}, {{ISBN|978-90-04-10692-5}}</ref>. Во почетокот Куранот немал ознаки на вокализација. Системот на вокализација како што го знаеме денес се чини дека бил воведени кон крајот на [[9 век]]. Бидејќи тоа било премногу скапо за повеќето муслимани да купат ракопис, копии од Куранот се чувале во џамиите со цел да ги бидат достапни за луѓето. Овие копии често биле во форма на серија од триесет делови или [[џуза]]. Во однос на продуктивноста на Отоманските копирачи го изнесуваат најдобриот пример. Ова било одговор на широко распространетата побарувачка, непопуларноста на методите на печатење, и за естетските причини<ref>Suraiya Faroqhi, [https://books.google.com/books?id=cQ8ZLZh9WjwC&pg=PA95 ''Subjects of the Sultan: culture and daily life in the Ottoman Empire''], pp, 134–136, I.B.Tauris, 2005, {{ISBN|978-1-85043-760-4}}, {{ISBN|978-1-85043-760-4}};[https://books.google.com/books?id=PvwUAAAAIAAJ&pg=PA803 The Encyclopaedia of Islam: Fascicules 111–112 : Masrah Mawlid], Clifford Edmund Bosworth</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Brooklyn Museum - Folio from the "Blue" Qur'an.jpg|Фолио од Синиот Куран во Бруклинскиот музеј. File:Folio_from_a_Koran_(8th-9th_century).jpg|''Куфич'' скрипта, 8 или 9 век. File:Qur%27anic_Manuscript_-_Maghribi_script.jpg|''Магриби'' script, 13th-14th centuries. File:Muhaqqaq_script.gif|''muhaqaq'' script, скрипта, 14 или 15 век File:Shikastah script.jpg|''шикаста насталик'' скрипта, 18 или 19 век. |''куфич'' скрипта, со декорација. </gallery> ===Печатење=== [[File:Quran divided into 6 books.jpg|thumb|Куранот поделен на 6 книги. Објавено од Дар Ибн Катир, Дамаск-Бејрут]] Кратки извадоци од Куранот биле испечатени во почетокот на [[10 век]] во различни делови од муслиманскиот свет со метод познат како печатење на делови од дрво<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muslimheritage.com/topics/default.cfm?ArticleID=940|title=Muslim Printing Before Gutenberg|work=muslimheritage.com}}</ref>. Во оваа техника една страница е врежана во еден дрвен исечок, еден исечок од една страница. Слична техника широко се користела во [[Кина]]. Копијата која била на арапски, не била толку лесна да се адаптира на подвижниот тип на печатење, односно модерното пред-дигитално печатење, од европските копии, и во исламскиот свет печатењето на арапски бил под силен отпор од муслиманските научници и ракописите се книжеле (кои ризикувале губење на „shikasta nastaliq“, 18 и 19). Печатењето на било што на [[арапски јазик]] било забрането во [[Отоманско Царство]] помеѓу [[1483]] и [[1729]] година, каде наводно имало [[смртна казна]]<ref>Suraiya Faroqhi, [https://books.google.com/books?id=cQ8ZLZh9WjwC&pg=PA95 ''Subjects of the Sultan: culture and daily life in the Ottoman Empire''], pp, 134–136, I.B.Tauris, 2005, {{ISBN|1-85043-760-2}}, {{ISBN|978-1-85043-760-4}};[https://books.google.com/books?id=PvwUAAAAIAAJ&pg=PA803 The Encyclopaedia of Islam: Fascicules 111–112 : Masrah Mawlid], Clifford Edmund Bosworth</ref><ref>{{harvnb|Watson|1968|p=435}}; {{harvnb|Clogg|1979|p=67}}</ref><ref>Главните отомански печатарски куќи објавиле вкупно 142 книги во повеќе од еден век печатење помеѓу 1727 и 1838 година. Кога се земени во врска со фактот дека биле испечатени само мал број примероци од секоја книга, ова статистиката покажува дека воведувањето на печатарската преса не го трансформира отоманскиот културен живот сè до појавата на печатените медиуми во средината на 19 векŞükrü Hanioğlu, "A Brief History of the Late Ottoman Empire", Princeton University Press (2010), cited after Suresh Emre, [https://sureshemre.wordpress.com/2014/01/18/on-the-late-adoption-of-the-printing-press-in-the-ottoman-empire/ On the late adoption of the printing press in the Ottoman Empire] (2014).</ref>. Првиот подвижен арапски тип на печатење бил нареден од страна на [[Папа Јулиј II]] (1503-1512) за снабдување меѓу христијаните на [[Блиски Исток|Блискиот Исток]]<ref>{{harvnb|Krek|1979|p=203}}</ref>. Првиот комплетен Куран испечатен со подвижни тип бил произведен во [[Венеција]] во 1537/1538 година за пазарот отоманскиот пазар од [[Паганино Паганини]] и [[Алесандро Паганини]]<ref>[http://www.historyofinformation.com/expanded.php?id=405 First Printed Edition of the Qur'an] [http://www.bible-quran.com/complete-arabic-quran-movable-type/ The First Printed Complete Arabic Quran] [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200802/east.meets.west.in.venice.htm East Meets West In Venice: The First-Ever Printed Arabic Edition Of Quran] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131102232102/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200802/east.meets.west.in.venice.htm |date=2013-11-02 }}</ref>. Вклучени се уште две изданија кои bile објавени од страна на пастор Аврам Х. во [[Хамбург]] во [[1694]] година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://exhibitions.cul.columbia.edu/exhibits/show/quran/qurans/printed|title=Columbia University Libraries Online Exhibitions {{!}} The Quran in East and West: Manuscripts and Printed Books|website=exhibitions.cul.columbia.edu|language=en-US|access-date=2017-04-03}}</ref> и од италијанскиот свештеник Лудовико М. во [[Падова]] во [[1698]] година. Во второто издание се вклучува точен латински превод<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://exhibitions.cul.columbia.edu/exhibits/show/quran/item/6131|title=Columbia University Libraries Online Exhibitions {{!}} Alcorani textus universus ex correctioribus Arabum exemplaribus summa fide, atque pulcherrimis characteribus descriptus, volume 2, page I|website=exhibitions.cul.columbia.edu|language=en-US|access-date=2017-04-03}}</ref>. Во [[1787]] година во Санкт [[Петербург]], [[Катерина Велика]] од [[Русија]], го спонзорирала печатењето на Куранот од страна на муслиманскиот научник по име Мула Осман Исмаил. Ова bilo проследено со изданија од [[Казан]] (1803г.)<ref>„на царски трошок, во Санкт Петербург е основана Татарска и турска типографија; Домашниот научник, Мула Осман Исмаил, бил одговорен за производство на видовите. Еден од првите производи од оваа печатница бил Куранот. Преку лекар и писател, Јохан Георг против Цимерман (1795 г.), со кого се спријателила Катерина II, копија од публикацијата пристигнала во Универзитетската библиотека во Гетинген. Нејзиниот директор, филолог Кристијан Готлоб Хејн (1812 г.), веднаш ја презентирал работата во "''Готтингсче Анжегеген фон Гелехтхен Сахен''" (28 јули 1788); Во него посебно укажува на убавината на арапските типови. До текстот на арапскиот текст се додадени маргинални гласови кои се состојат претежно од варијанти на читање. Отпечатокот бил репродуциран непроменет во 1790 и 1793 година во Санкт Петербург (сл. Шнурер, Библиотека арабика, бр 384); подоцна, по пренесувањето на печатарската куќа во Казан, изданијата се појавиле во различни формати и со различни презентации (Дорн, ''Chronologisches Verzeichnis'', 371)." ''Encyclopaedia of the Qurʼān: P-Sh'' ed. Jane Dammen McAuliffe, Brill, 2004, p. 251. For the 1803 Kazan edition: Chauvin, V.C. Bib. des ouvrages arabes, vol. X, 95; Schnurrer, C.F. von. Bibliotheca Arabica, 385. Original held by Bayerische Staatsbibliothek – Munich, Germany, Shelfmark BSB A.or.554.</ref>, [[Техеран]] (1828г.) и конечно [[Цариград]] (1877г.)<ref>{{Наведена книга|title=The Palgrave Dictionary of Transnational History: From the mid-19th century to the present day|last=Iriye|first=A.|last2=Saunier|first2=P.|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-1-349-74030-7|location=|pages=627}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe|last=Kamusella|first=T.|publisher=Springer|year=2012|isbn=978-0-230-58347-4|location=|pages=265–266}}</ref>. Густав Ф. го објавил изданието на Куранот во [[1834]] година во [[Лајпциг]], кое станало популарно во [[Европа]]. Ова издание обезбеди голем број на читатели да имаат пристап до сигурен текст и бил доставуван долго време потоа, додека објавувањето на изданието на Куранот во [[Каиро]] во [[1924]] година кое било резултат на еден долг процес на подготовка од страна на научниците од универзитетот [[Џамија Ал-Азахар Универзитет|Ал-Азахар]]. Ова издание го стандардизирал правописот на Куранот на основа на сегашните изданија на Куранот<ref name=rippin />. ==Односите со друга литература== ===Библијата=== {{Rquote|right|Тој е оној кој ви ја испрати (чекор по чекор), во вистина, книгата потврдувајќи за се она што се случило пред тоа; и тој ги испрати законите (на Мојсеј) и Новиот завет (на Исус) пред вас како водич на човештвото, и тој го испрати режимот на (осудување на правилното и погрешнот).<ref>3:3 نزل عليك الكتاب بالحق مصدقا لما بين يديه وانزل التوراة والانجيل</ref>|{{Cite quran|3|3|s=ns|tn=y}}}} Куранот добро објаснува и за односот што го има со поранешните книги (Тората и Евангелието) и става атрибут на своите сличности со неговото уникатно потекло и велејќи дека сите тие биле откриени од страна на еден Бог<ref>{{Cite quran|2|285|style=nosup}}</ref>. Според Сахих ал-Бухари, Куранот бил рецитиран меѓу Левантините и Ирачаните, и биле дискутирани од страна на христијаните и евреите пред тој да биде стандардизиран. Неговиот јазик бил сличен на сирискиот јазик. Куранот раскажува приказни на голем број на луѓе и настани во еврејските и христијанските свети книги (Tората и Библијата) и благочестивата литература (апокрифите и мидрашот), иако тие се разликувале во многу детали. Адам, Енох, Ное, Ебер, Шелах, Авраам , Лут, Исмаил, Исак, Јакоб, Јусуф, Јов, Јетур, Давид, Соломон, Елијах, Елиша, Јохан, Арон, Мојсеј, Зекерија, Војводата Џон и Исус се спомнати во Куранот како пророци на Бог. Всушност, [[Мојсеј]] се спомнува повеќепати во Куранот од било која друга личност<ref name=Keeler>Annabel Keeler, "Moses from a Muslim Perspective", in: Solomon, Norman; Harries, Richard; Winter, Tim (eds.), [https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55&vq=Moses&dq=Moses+Qur%27an&source=gbs_search_s&cad=4&sig=ACfU3U1sEssZMSZaPhSSlzCosLopQbDrOQ#PPA55,M1 ''Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation''], by. T&T Clark Publ. (2005), pp. 55 – 66.</ref>. [[Исус]] се спомнува почесто во Куранот за разлика од [[Мухамед]], додека Марија се споменува во Куранот повеќепати од [[Нов завет|Новиот завет]]<ref>Esposito, John L. ''The Future of Islam''. Oxford University Press US, 2010. {{ISBN|978-0-19-516521-0}} [https://books.google.com/books?id=-UxRoBmUnsYC&pg=PA40&dq=%22Christians+are+often+surprised+to+discover+that%22&hl=en&ei=jsDETYv6AY-asAOt57HrAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC8Q6AEwAQ#v=onepage&q=%22Christians%20are%20often%20surprised%20to%20discover%20that%22&f=false p. 40]</ref>. Муслиманите веруваат на заеднички елементи или сличност меѓу [[Библија]]та и другите еврејски и христијански списи и исламски објавувања коишто се должат на нивниот заеднички божествен извор и на нивните оригинални христијански или еврејски текстови кои биле автентични божествени откритија предадени на пророците. Во Куранот се забележува дека има одредени слични раскажувања со оние на Дијатесарон, Протоевангелието на Јаков, детското Евангелие на Тома, Евангелието на Псевдо-Матеј и детското арапско Евангелие<ref>[https://books.google.com/books?id=DbtkpgGn4CEC&lpg=PA112&dq=apocrypha%20qur'an%20Diatessaron&pg=PA112#v=onepage&q=apocrypha%20qur'an%20Diatessaron&f=false Christian Lore and the Arabic Qur'an by Signey Griffith], p.112, in ''The Qurʼān in its historical context'', Gabriel Said Reynolds, ed. Psychology Press, 2008</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=sjJaBjxg7EUC&lpg=PA197&dq=apocrypha%20qur'an&pg=PA197#v=onepage&q=apocrypha%20qur'an&f=false Qur'an-Bible Comparison: A Topical Study of the Two Most Influential and Respectful Books in Western and Middle Eastern Civilizations by Ami Ben-Chanan], p. 197–198, Trafford Publishing, 2011</ref><ref>New Catholic Encyclopaedia, 1967, the Catholic University of America, Washington DC, Vol. VII, p.677</ref>. Еден научник потенцирал дека Дијатесароновото раскажување, во хармонија на Евангелието, може да се доведе до концепцијата дека христијанското Евангелие е еден текст<ref>"On pre-Islamic Christian strophic poetical texts in the Koran" by Ibn Rawandi, found in ''What the Koran Really Says: Language, Text and Commentary'', Ibn Warraq, Prometheus Books, ed. {{ISBN|978-1-57392-945-5}}</ref>. ===Арапско пишување=== [[File:Large Koran.jpg|thumb|right|upright|150px|Страница од Куранот ('Umar-i Aqta'). [[Иран]], [[Авганистан]], [[Тимуридска династија]], околу 1400 година. Непроѕирен [[акварел]], мастило и злато на хартија. 170 × 109 см (66 {{frac|15|16}} × 42 {{frac|15|16}}). Регион: [[Узбекистан]].]] По Куранот и општиот пораст на исламот, арапската азбука се развила многу брзо во својата уметничка форма<ref name =leaman />. Вадад Кади, професор по блискоисточни јазици и цивилизации на [[Универзитет Чикаго|Универзитетот во Чикаго]] и Мустансир Мир, професор по исламски студии на Државниот Универзитет “Youngstown” изјавиле дека<ref>Wadad Kadi and Mustansir Mir, ''Literature and the Quran'', Encyclopaedia of the Qur'an, vol. 3, pp. 213, 216</ref>: {{цитат|Арапскиот, како јазик и неговата книжевна традиција, биле доста добро развиени од времето на дејствувањето на пророкот Мухамед и тоа било по самото проширување на исламот, со основањето на арапското писмо, каде јазикот ја достигнал неговата најголема моќ и капацитет на изразување и литературата ја достигнала нејзината највисока точка на сложеност и софистицираност. Всушност, веројатно не е претерување да се каже дека Куранот бил еден од најпознатите видливи сили во изработувањето на класична и пост-класична арапска литература. Главните области во кои Куранот имал забележително влијание врз арапска литература се дикцијата и темите, други области се поврзани со книжевните аспекти на Куранот особено заклетвите (к.в.), метафорите, мотивите и симболите. Што се однесува до дикцијата , би можело да се каже дека куранските зборови, идиоми и изрази, особено "збиени" и формулиските фрази, се појавуваат практично во сите жанрови на литературата и во такво изобилство каде што едноставно невозможно е да се состави целосна копија од нив. Не само што Куранот создал сосема нов јазичен корпус да ја изрази неговата порака, тој исто така го опрема стариот текст и пред-исламските зборови со нови значења и тоа се оние значења кои никнувале во јазикот, а потоа и во литературата ...}} ==Култура== Почитувањето на пишаниот текст од Куранот е важен елемент на верата на многу муслимани. Тие веруваат дека намерно навредување на Куранот е форма на богохулење. Многу муслимани запаметуваат барем некои делови од Куранот на оригиналниот [[арапски јазик]], обично барем стиховите потребни за вршење на [[Молитва|молитвите]]. Оние кои го меморираат целиот Куран напамет го стекнуваат правото на именување со титулата хафиз. Текстот на Куранот станал лесно достапен преку [[Интернет]], на [[арапски јазик]], како и бројни преводи на други јазици. Тој може да се симне и да се пребарува и со двете опции збор по збор и со [[Булова алгебра]]. Сликите на античките ракописи и илустрации на уметноста на Куранот можат да бидат осведочени. Сепак, сè уште постојат ограничувања во пребарување на текстот на Куранот на арапски јазик. ==Куранот во уметноста и во популарната култура== * „Имитирање на Коранот“ — песна на рускиот поет [[Александар Пушкин]].<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 100-106.</ref> * „Куран“ (''Qu'Ran'') - песна на [[Брајан Ено]] и [[Дејвид Брн]] од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/Brian-Eno-David-Byrne-My-Life-In-The-Bush-Of-Ghosts/release/27566 Discogs, Brian Eno - David Byrne ‎– My Life In The Bush Of Ghosts (пристапено на 8.10.2020)]</ref> ==Третман и отстранување на книгата== Повеќето муслимани ги третираат хартиените копии на Куранот со почит. Врз основа на традицијата и книжевното толкување на Сура 56 :77-79: „Дека Куранот навистина е најдостоинствен, во една добро чувана книга, која никој нема да ја допре но само оние кои се чисти“ , многу научници веруваат дека секој муслиман мора да изврши ритуално чистење со вода (вуду) пред допирање копија на Куранот, или мушаф, иако тој поглед не е универзален. Осквернување или невистинити копии на Куранот се сметаат сквернавење на Куранот. Се забранува ненаменско употребување, рециклирање, или на друг начин отфрлање на ислужените копии на текстот .Соџваканите, искинатите, или блудните (на пример, неподредени страници ) на Куранот се оставаат слободно да течат во реката, се чуваат на некое безбедно место, изгорени или закопани во оддалечена локација. == Наводи == {{наводи|3}} == Литература == {{refbegin|30em}} '''Воведни текстови:''' *{{Наведена книга|last=Хиксон|first=Лекс|title=Срцето на Куранот: Вовед во исламската духовност|year=2003|publisher=Quest|isbn=0835608220|edition=2.}} *{{Наведена книга|last=Хавтинг|first=Г.Р.|title=Пристан кон Куранот|year=1993|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-05755-4|edition=1}} *{{Наведена книга|last=Рипин|first=Ендрју|title=The Blackwell companion to the Qur'an|year=2006|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-1752-4}} * {{Наведена книга | last = Табатабај| first = Сајид Мохамед Хосејн| title = Куран во исламот: Неговото влијание и влијание врз животот на муслиманите| publisher = Routledge| year = 1988| isbn =978-0-7103-0266-3}} * Нил Робинсон, ''Откривање на Куранот'', Georgetown University Press, 2002. {{ISBN|978-1-58901-024-6}} * [[Michael Sells|Sells, Michael]], ''Approaching the Qur'ān: The Early Revelations'', White Cloud Press, Book & CD edition (15 November 1999). {{ISBN|978-1-883991-26-5}} * {{Наведена книга | last = Вилд| first = Стефан| title = The Quʼran as Text | publisher = Brill| year = 1996| isbn =978-90-04-09300-3}} * {{Наведена книга| publisher = ''Edinburgh University Press''| isbn = 978-0-7486-0597-2| last = Бел| first = Ричард|author2=Вилијам Монтгомери Ват | title = Вовед во Куранот од Бел| year = 1970| authorlink=Richard Bell (Arabist)}} * {{Наведена книга| edition = Второ| publisher = ''University Of Chicago Press''| isbn = 978-0-226-70286-5| last = Рахман| first = Фазлур| title = Главни теми на Куранот| year = 2009| authorlink= Fazlur Rahman| origyear=1989}} * {{Наведено списание | last=Петерс| first=Ф.Е|authorlink=F. E. Peters | title=[[Потрага по историскиот Мухамед (Петерс)|Потрага по историскиот Мухамед]] | journal=[[International Journal of Middle East Studies]] |year=1991}} * {{Наведена книга |last=Петерс|first=Франсис E. | title=Монотеизам: Евреи, христијани и муслимани во конфликт и конкуренција| publisher=Princeton University Press | edition= | year=2003 | isbn=978-0-691-12373-8}} * {{наведена енциклопедија|last=Наср|first=Сејид Хосеин|title=Куран|year=2007|encyclopedia=Енциклопедија Британика|location=|publisher=|url=http://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran}} * {{Наведена книга |last=Наср|first=Сејид Хосеин | title=Ислам: религија, историја и цивилизација| publisher=HarperSanFrancisco | edition= | year=2003 | isbn=978-0-06-050714-5}} * {{Наведена книга | last=Кугл| first=Скот Алан| title=Бунтовник меѓу духот и законот: Ахмад Зарук, светост и авторитет во исламот| publisher=Indiana University Press| year=2006 | isbn=978-0-253-34711-4}} * {{Наведена книга | last=Еспосито| first=Џон| authorlink=John Esposito |author2=Ивон Јазбек Хадад | title=Муслиманите на патот на американизација? | year=2000 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-513526-8}} * {{Наведена книга|last = Кобрин|first = Хенри|authorlink = Henry Corbin|title = Историја на исламската филозофија, преведено од Лајдајн Шерар, [[Филип Шерер]]|publisher = London; Kegan Paul International in association with Islamic Publications for The Institute of Ismaili Studies |year = 1993 |origyear=1964 (in French) |isbn = 978-0-7103-0416-2}} * {{Наведена книга| edition = Второ| publisher = University Of Chicago Press| isbn = 978-0-226-70286-5| last = Рахман| first = Фазлур| title = Главни теми во Куранот| year = 2009| authorlink= Fazlur Rahman| origyear=1989}} * {{Наведена книга | last=Ален| first=Роцер| title=Вовед во арапската литература| year=2000 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-77657-8}} '''Традиционални курански коментари (фафшир):''' * [[Ал Табари]], ''Jāmiʻ al-bayān ʻan taʼwīl al-qurʼān'', Каиро 1955–69,. J. Cooper (ed.), ''The Commentary on the Qurʼān'', Oxford University Press, 1987. {{ISBN|978-0-19-920142-6}} * {{Наведена книга | last = Табатабај | first = Сајид Мохамад Хосаин| authorlink = Allameh Tabatabaei | title = [[Tafsir al-Mizan]]| publisher = | year =}} '''Тематски студии:''' * Стовсасер, Барбара Фрејер. ''Жените во Куранот, Традиции и толкување'', Oxford University Press; Reprint edition (1 June 1996), {{ISBN|978-0-19-511148-4}} * Гипсон, Ден(2011). ''Куранска географија: Анкета и евалуација на географските наводи во Куранот со предложени решенија за разни проблеми и прашања''. Independent Scholars Press, Canada. {{ISBN|978-0-9733642-8-6}}. * {{Наведена книга| publisher = ''Cambridge University Press''| isbn = 978-0-521-36470-6| last = МекАлиф | first = Џејн Дамен | title = Курански христијани: анализа на класична и современа егзегеза| location = Њујорк| year = 1991| authorlink=Jane Dammen McAuliffe}} * {{Наведена книга |last1=Силџандер |first1=Марк Д. |first2=Џон Давид|last2=Ман|title=Смртоносно недоразбирање: Потрагата на конгресменот за премостување на муслиманско-христијанската поделба|location= New York |publisher=Harper One |year=2008 |isbn=9780061438288}} '''Литературна критика:''' * {{Наведена книга| edition = First| publisher = Британска исламска академија| isbn = 1-872531-65-2| author = M. M. Ал-Азами| title = Историја на текстот на Куранот: Од Откровение до Компилација: Компаративна студија со Стариот и Новиот завет| year = 2003| authorlink=M. M. Al-Azami}} * [[Ѓунтер Лунинг]] (2003). ''Предизвик за исламот за реформација: повторното откривање и сигурна реконструкција на сеопфатна предисламска христијанска химна скриена во Куранот со најраните исламски преинтерпретации''. New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. (580 Seiten, lieferbar per Seepost). {{ISBN|978-81-208-1952-8}}. * [[Кристоф Луксенберг|Луксенберг, Кристоф]] (2004). ''[[The Syro-Aramaic Reading of the Koran|The Syro-Aramaic Reading of the Koran: a contribution to the decoding of the language of the Koran]]'', Berlin, Verlag Hans Schiler, 1 May 2007. {{ISBN|978-3-89930-088-8}}. * [[Герд Р. Пујн|Пуин, Герд Р.]]. "Набљудувања за Ракописите од раниот Куран, Stefan Wild, E. J. Brill 1996, pp.&nbsp;107–111. * [[Џон Вансбрут|Вансбрут, Џон]]. ''Курански студии'', Oxford University Press, 1977 * {{Наведена книга| last =[[Ибн Варак ]]| first =| title =Коранички алузии: библиска, кумранска и предсламска позадина на Коранот| publisher =Prometheus Books| date =2013| page =463| url =http://www.prometheusbooks.com/index.php?main_page=product_info&products_id=2183| isbn =978-1616147594| access-date =2017-10-09| archive-date =2015-10-06| archive-url =https://web.archive.org/web/20151006130240/http://www.prometheusbooks.com/index.php?main_page=product_info&products_id=2183| url-status =dead}} '''Енциклопедии:''' * {{Наведена книга| edition = First| publisher = Brill Academic Publishers| isbn = 978-90-04-11465-4|author = Џејн Дамен МекАлиф | title = [[Енциклопедија на Куранот]] | date = 2001–2006}} * {{Наведена книга| edition = First| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-77529-8| author = Оливер Леман | title = Куран: Енциклопедија| year = 2005}} * {{Наведена книга| edition = First| publisher = Центар за исламска наука| isbn = 978-1-926620-00-8| author = Музафар Икбал Iqbal| title = Интегрираната енциклопедија на Куранот| date = January 2013| url = http://www.iequran.com}} '''Академски списанија:''' * {{Наведено списание| issn = 1465-3591| publisher= [[Факултетот за ориентални и африкански студии]] | title = [[Весник за Курански студии]] / Majallat al-dirāsāt al-Qurʹānīyah}} * {{Наведено списание|title=Весник на Куранското истражување и студии|location=Медина, Саудиска Арабија|publisher=King Fahd Qur'an Printing Complex|url=http://jqrs.qurancomplex.gov.sa/en/|access-date=2017-10-09|archive-date=2023-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602045602/https://jqrs.qurancomplex.gov.sa/en/|url-status=dead}} {{refend}} == Надворешни врски == {{рв|Quran}} '''Куран: прелистувачи и преводи:''' * [http://www.kuran-na-makedonski.net/index.html Куран на македонски] — семрежна верзија * [http://www.islamicbook.ws/quranpdf/quran3.html Куран во превод на македонски] * [http://Qurango.com Светиот Куран на лесен англиски, урду, арапски и 70 други јазици] * [http://quran.com Quran.com] * {{Dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Islam/Quran/}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ислам]] [[Категорија:Куран| ]] [[Категорија:Книги од 7 век]] [[Категорија:Исламска теологија]] [[Категорија:Исламски списи]] [[Категорија:Средновековна книжевност]] [[Категорија:Арапски зборови]] [[Категорија:Исламски поими]] [[Категорија:Верски списи]] 90lwarpidpna2801dj65jkb688kjc5k 0 42395 5532454 5373429 2026-03-31T18:33:49Z Виолетова 1975 −[[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; +[[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532454 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Кокошка | status = DOM | image = Male and female chicken sitting together.jpg | image_width = | image_caption = [[Петел]] (лево) и кокошка (десно) | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Кокошковидни]] | familia = [[Фазани]] | genus = [[Диви кокошки]] | species = [[банкивска кокошка]] | subspecies = '''Домашна кокошка''' | trinomial = ''Gallus gallus domesticus'' | trinomial_authority =([[Карл Линеј|Линеј]], 1758) }} '''Кокошка''' или '''домашна кокошка''' ({{науч|Gallus gallus domesticus}}) е [[подвид]] на [[птица|птици]] која често се одгледува како [[живина]]. Се смета потекнува од [[југоисточна Азија]], и дека [[еволуција|еволуирала]] од дивите видови како [[банкивска кокошка|банкивската кокошка]] ([[Gallus gallus]]). Оваа птица е најраспространета на земјата. Ова е одомаќинета птица, [[подвид]] на дивата банкивска кокошка од [[Виетнам]], [[припитомување|припитомена]] пред 10.000 години. До оваа откритие, конвенцијалната мудрост велеше дека кокошката е припитомена во Индија. Од Индија припитомената кокошка дојде до Персија. Од Персијанизираното кралство Лидија во западна Мала Азија, „домашната птица“ била пренесена во Грција, се претпоставува, околу 5 век пред нашата ера. „Птицата“ била позната во Египет од 18та династија како „птицата која несе секој ден“, според аналите на Тутмос III. Птицата не се спомнува во Стариот завет. Некои генетски истражувања покажуваат дека кокошката потекнува од црвената и сивата дива кокошка. Иако хибридите од два диви типа имаат тенденција кон стерилност, покажува дека генот за жолта кожа присутен кај домашната кокошка не е присутен кај најблиската роднина, Црвената Дива кокошка. Се мисли дека жолтата кожа кај домашната кокошка доаѓа од сивата дива кокошка. Кокошката е најраспространето домашно животно. Со популација повеќе од 24 милијарди до 2003 година, во светот има повеќе кокошки од било која птица. Луѓето ги одгледуваат кокошките најмногу како храна, консумирајќи го [[месо]]то и [[јајца]]та. Денес постајат поголем број раси на кокошки и во принцип се делат на раси за [[месо]] и раси за [[јајце|јајца]]. Расите за месо вообичаено се тешки и даваат помалку јајца, додека расите за јајца се полесни и можат да дадат и до 270 јајца годишно. Најважни комерцијални раси се Лонгајланд, Орпингтон, Легхорн, Маран и други. Нај одгледувана кокошка кај нас во фармите е Бројлерот. Полна зрелост кокошката достигнува со околу три месеци, а [[инкубационен период|инкубациониот период]] трае 21 ден. == Човечка корист == === Кокошката како храна === Месото од кокошка, наречено „кокошка“, е тип на живинско месо. Заради нејзината релативно ниска цена, кокошкиното месо е едно од најконзумирано месо во целиот свет. Скоро секој дел од птицата може да се користи за исхрана и месото може да биде зготвено на различни начини. Популарните кокошкини чинии вклучуваат печена кокошка, кокошкин стек, кокошкина супа, кокошкини крилца, тандоори кокошка, путер кокошка и кокшка со ориз. Кокошката е исто така и основна суровина во рестораните како брза храна. Комерцијално произведена е користена како почетна точка за опишување друга храна; за многу се вели дека „имат вкус на кокошка“ ако не се разликуват од другите. ===Кокошките во земјоделството во САД=== [[Податотека:Rhode island red 1915 lithograph.jpg|мини|десно|280п|Слика од Род Ајленд, 1915 година.]] Пред 1960 година, во [[САД]], основната цел во одгледувањето на кокошките биле [[Јајце|јајцата]], а месото се сметало за нус-призвод. Притоа, месото било помалку барано заради високите цени. Бидејќи јајцата можат да се транспортираат без [[фрижидер]] на ладно или оптимално време, со исклучоци на летните горештини, тоа било важно во времето кога немало комерцијална употреба на фрижидери. Фармите за кокошки најчесто биле мали поради начинот на исхрана на птиците, тие се хранеле претежно со фуражни култури, растителни остатоци од фармата, семе; претежно растителна храна. Ваквиот вид на храна се во ограничени залихи, поготово во зимата и заради тоа фармерите ја регулираат големината (бројноста) на јатото. Околу 1896 година во Америка стана допустливо одгледувањето на кокошки заради месото, се јавија поради истражувања подобрување во исхраната на живината и менаџмент на таквите фарми и овој бизнис стана попрофитабилен. Приоритет до 1910 година, кокошките биле конзумирани само на специјални денови или како неделен ручек. Кокошките се транспортирале живи или заклани, скубени и пакувани во мраз. Претходно, кокошките се биле очистувани од сосед кој е повешт во оваа кујнска вештина. Два вида на кокошки се нудени и тоа „пролетни кокошки“, млади петли, нуспродукт на индустријата за јајца, кои ги продавале уште млади и кревки со тежина околу 3 фунти жива мера; и „кокошките за чорба“, исто нуспродукт од индустриите за јајца, кои биле стари кокошки кои неможат да лежат јајца. Ова не се практикува повеќе; модерните месни кокошки се други раси. Труповита на расите за јајца повеќе не се наоѓаат во продавниците. Најважниот правец во 20 век во производството на живина бил пронаоѓањето на витаминот-Д (именуван во 1922 година), што го направи возможно чувањето на кокошки во затворен простор. Пред тоа кокошките не се одгледуваа во текот на зимата (заради недостаток на сончева светлина) и производство на јајца, инкубација и производство на месо вон сезона биле многу тешки за, тоа го правело живинарството сезонско и скапо производство. Целогодишното производство ги намалува цените, поготово за скараџиите. Во исто време, производство на јајца беше покачено заради вкрстување. По неколку неуспешни обиди успех покажа професор Дриден од Орегонската Експериментална Станица. Подобрувањата во производство и квалитет се пратени со побарување на низок труд. Во триесеттите низ раните педесетти, 1.500 кокошки се сметани да имаат цело работно време во семејните фарми. Во доцните педесетти, цените на јајцата паднале многу драматично во тоа време фармерите го отристрочиле бројот на кокошки, ставајќи три кокошки во кафес за една кокошка. Кратко потоа цените, паднале уште пониско и поради тоа голем број на јајчарски фарми пропаднале. Со тоа почнала транзицијата од семејни фарми во големи, вертикално интегрирани оператори. Со тоа падна и профитот, дозволувајќи јајцата и кокошките да го изгубат статусот на луксузна храна. Во просек кокошките лежат едно јајце на ден за бројот на денови на легло, потоа не лежат еден или повеќе денови , потоа лежат друго легло. Обично, кокошка веројатно лежи едно легло, останува таму и ги инкубира јајцата. Селективно вкрстување низ вековите произведело кокошки кои лежат повеќе јајца отколку што можат да испилат. Дел од овој напредок е постар но поголем дел се случил во 1900та година. Во 1900 година, просечно производство на јајца било 83 јајца на година од кокошка. Во 2000 статистиките покажале над 300 јајца на година од кокошка. Традиционално, производството на кокошки беше дистрибуирано низ целиот земјоделски сектор. Во 20 век постепено се премести поблиску до поголемите градови за да ги намали цените за транспортот. Ова имало сватлив контраефект, претворајќи го живинарското ѓубре кое може да се користи профитабилно на локалните фарми во несакан нуспродукт. Овој тренд може да има обратна насока со тоа што ќе има високи цени за исфрлање на ѓубрето и високи цени за ѓубривото, правејќи ги фармерските региони привлечни уште еднаш. ==Кокошката како тема во уметноста и во популарната култура== Кокошката се јавува како тема во бројни дела од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]]. ===Кокошките како тема во сликарството=== [[Податотека:Faroese stamp 604 chicken.jpg|мини|десно|280п|[[Поштенска марка]] од [[Фарски Острови|Фарските Острови]].]] * „Сивиот петел“ (''Sivi pevec'') - слика на хрватскиот уметник [[Иван Веченај]] од 1976 година.<ref>''Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom'', Hrvatska turistička zajednica, 2009.</ref> ===Кокошките како тема во народното творештво=== * „Тврдоглавиот петел“ — [[Естонски фолклор|естонска]] народна приказна.<ref>''Волшебниот прстен - Естонски народни приказни''. Наша книга, Скопје, 1969, стр. 34-38.</ref> * „Петлите пеат, зората се бели...“ (''[[српски]]: Петли поју, зора забелује...'') - српска [[Народна книжевност|народна песна]].<ref>''Народне лирске песме''. Београд: Просвета, 1963, стр. 51.</ref> * „Кокошката и бисерката“ – приказна на африканското племе [[Свахили]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 127-128.</ref> * „Кокошката и мачорот“ – приказна на африканското племе [[Басумбва]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 185-186.</ref> * „Како петелот ја победил хиената“ – приказна на африканското племе [[Акамба]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 142-144.</ref> * „Како петелот се тепал со лавот“ – приказна на африканското племе [[Акамба]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 145-147.</ref> * „Кокошарник“ - [[Суфизам|суфиска]] приказна.<ref>''Суфиски приказни''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 96.</ref> * „Куцото петле и мачорот“ - македонска народна приказна.<ref>''Македонски хумористични народни приказни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 29-32.</ref> * „Куцото петле“ — македонска народна приказна.<ref>''Волшебни сказни на балканските народи''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 19-22.</ref> ===Кокошките како мотив во книжевноста=== * „Петлето ветроказ и сонцето“ — кус расказ за деца на ангискиот писател [[Доналд Басет]] од 1967 година.<ref>Доналд Бисет, ''Разговори со еден тигар''. Култура, Македонска книга, Мисла, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1993, стр. 48-50.</ref> * „Лавот, петелот и магарето“ - басна на американскиот писател [[Емброуз Бирс]].<ref>Емброуз Бирс, ''Басни''. Скопје: Темплум, 2016, стр. 88.</ref> * „[[Црвениот петел лета кон небото]]“ (српски: ''Црвени пета лети према небу'') - [[роман]] на српскиот писател [[Миодраг Булатовиќ]] од 1959 година.<ref>Миодраг Булатовић, ''Црвени петао лети према небу''. Београд: Нолит, 1982.</ref> * „Петелот“ — краток расказ на македонската писателка [[Лилјана Дирјан]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 120.</ref> * „Жената и кокошките“ - [[басна]] на старогрчкиот баснописец [[Езоп]].<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 70.</ref> * „Дивиот мачор и петелот“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 55-56.</ref> * „Магарето, петелот и лавот“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 72.</ref> * „Петелот, кучето и лисицата“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 82.</ref> * „Петлите и препелицата“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 89.</ref> * „Мачорот и кокошките“ — басна на Езоп.<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 14.</ref> * „Кокошката-маќеа на немирното патче“ ([[српски]]: ''Помајка кокошка неваљалом пачету'') - песна на српскиот поет [[Јован Јовановиќ-Змај]].<ref>Јован Јовановиħ Змај, ''Краљевина Лаждишажди''. Београд: Просвета, 1963, стр. 64.</ref> * „Петелот и бисерот“ — басна на [[Иван Андреевич Крилов]].<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 26.</ref> * „Орелот и кокошките“ — басна на Иван Андреевич Крилов.<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 28-29.</ref> * „Кој ве буди“ — песна на македонскиот поет [[Васил Куноски]].<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 53.</ref> * „Ама стражар“ — песна на Васил Куноски.<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 91.</ref> * „Песната на дивиот петел“ ([[италијански]]: ''Cantico del gallo silvestre'') - есеј на италијанскиот поет [[Џакомо Леопарди]].<ref>Đ. Leopardi, ''Pesme i proza''. Beograd: Rad, 1964, стр. 102-106.</ref> * „Племето на смелите кокошки“ (српски: ''Племе смелих кокошака'') - кус расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]] од 1984 година.<ref>Митко Маџунков, ''Међа света''. Београд: Просвета, 1984, стр. 105-106.</ref> * „Приказната за тажниот петел“ — расказ за деца на македонската писателка [[Оливера Николова]].<ref>„Оливера Николова, ''Зоки Поки''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 33-35.</ref> * „На смртта на една кокошка“ ([[српски]]: ''Na smrt jedne koke'')- песна на српскиот поет [[Миодраг Павловиќ]].<ref>Miodrag Pavlović, ''Izabrane pesme''. Beograd: Rad, 1979, стр. 9.</ref> * „Пустиникот и Шестопрстиот“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 20-63.</ref> * „Кокошката на мојата мајка“ - песна на унгарскиот поет [[Шандор Петефи]].<ref>Šandor Petefi, ''Sloboda i ljubav''. Beograd: Rad, 1969, стр. 11-12.</ref> * „Сицка горделивка“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 29.</ref> * „Јунакот наш Ѓошо денес мина лошо“ — песна на Живко Ризовски од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 50-51.</ref> * „Шарен петел пред врата...“ — краток расказ (без наслов) на македонската писателка [[Катица Ќулафкова]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 99.</ref> ===Кокошките како тема во музиката=== * „Петлето пее“ — македонска народна песна.<ref>Ѓорѓи Доневски, ''Сокол ми лета високо''. Скопје: Културно-уметничкото друштво „Гоце Делчев“, 1978, стр. 155.</ref> * „Испрчен петел“ ([[англиски]]: ''A Strutting Rooster'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Кричрс]] (''The Creatures'') од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Creatures-Feast/release/220980 DISCOGS, The Creatures – Feast (пристапено на 16.8.2021)]</ref> * „Кокошка“ — песна на македонската рок-група [[Леб и сол (музичка група)|Леб и сол]] од 1977 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yK2GZYkrKPA YouTube, Leb i sol - Leb i sol - 04/09 Kokoška (пристапено на 5.12.2016)]</ref> * „Кокодакање“ (англиски: ''Chicken Squawk'') — песна на американската [[хардкор-панк]] група ''[[Millions Of Dead Cops]]''.<ref>[https://www.discogs.com/master/97284-MDC-Millions-Of-Dead-Cops-More-Dead-Cops MDC (2) – Millions Of Dead Cops / More Dead Cops (пристапено на 14.4.2023)]</ref> * „Кокошка“ (англиски: ''Chicken'') — песна на американската [[фанк]]-група ''[[Sly & The Family Stone]]'' од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/78497-Sly-The-Family-Stone-Life Sly & The Family Stone – Life (пристапено на 30.11.2023)]</ref> * „Познавај ја твојата кокошка“ (англиски: ''Know Your Chicken'') — песна на американското дуо [[Cibo Matto]] од 1996 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rkc7qcsDonU YouTube, Cibo Matto - Viva! La Woman (Full Album) (пристапено на 22.4.2017)]</ref> ==Галерија== <gallery> Петел - Зоо Скопје (1).jpg|Петел во [[Зоолошка градина Скопје|Зоо Скопје]] Петел - Зоо Скопје (2).jpg|Петел во Зоо Скопје Image:Polishbantamchick.jpg|Пиле Image:Americanauracana.jpg|Пиле Image:Buffsilkiechick.jpg|Пиле Image:Red junglefowl hm.jpg|Цртеж на петел и кокошка Image:Hahn portrait.jpg|Азиски петел Image:Snow cocks.jpg|Две кокошки на снег Image:Chick04.jpg|Пиле Image:Mother hen with chicks.jpg|Квачка со пилиња Image:chikies 17apr06.jpg|привремено живеалиште Image:Take_five.jpg|Пилиња Image:Orpington chicken 1.jpg|Петел од расата Орпингтон Image:Orpington chicken head.jpg|Кокошка од расата Орпингтон Image:Volailles Bresse.JPG|Бројлери Image:GreenReaper Cock.png|Гравура на кокошка </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Живина]] [[Категорија:Домашни животни]] [[Категорија:Фазани]] [[Категорија:Птици]] [[Категорија:Животни во Зоолошка градина Скопје]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] p18oygxcoc5y9x10ldrrfcnw0sttvez 0 43969 5532676 5423080 2026-04-01T08:19:53Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532676 wikitext text/x-wiki [[Податотека:N-Mesopotamia_and_Syria_english.svg|десно|мини|320x320пкс|Мапа која го покажува протегањето на Месопотамија. Од север кон југ прикажани се Вашукани, [[Ниневија|Нинивија]], [[Хатра]], [[Асур]], [[Нузи]], [[Палмира]], Мари, Сидар, [[Вавилон]], [[Киш]], [[Нипур]], [[Исин]], Лагаш, Урук, Чаракс Спасину и Ур.]] '''Месопотамија''' ( [[грчки јазик|грчки]]: ''Μεσοποταμία'', меѓуречје) во превод значи ''земја меѓу две реки'', се нарекуваат областите, кои се наоѓаат меѓу реките [[Тигар (река)|Тигар]] и [[Еуфрат]]. На [[север]] граничи со планините на [[Ерменија]], на југ достигнува до [[Персиски Залив|Персискиот Залив]]. На [[запад]] граничи со [[Сирија]], а на [[исток]] - со планинските венци на [[Западен Иран]]. Во овие земји благодарение на реките [[Тигар (река)|Тигар]] и особено [[Еуфрат]], слично како [[Нил]] во [[Египет]], настанала една од најдревните цивилизации како [[сумер]]ската, [[акад]]ската, [[Асирија|асирската]], а во почетокот на [[2000 години п.н.е.]] започнало обединување на скоро целата област околу градот [[Вавилон]]. Историскиот регион на Месопотамија во Западна Азија, во денешно време приближно одговара на поголемиот дел од [[Ирак]] заедно со [[Кувајт]], источните делови на [[Сирија]], југоисточниот дел на Турција и регионите долж границите на Турција со Сирија и на Иран со Ирак.<ref>[http://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery.shtml "BBC - History - Ancient History in depth: Mesopotamia"].</ref>{{Месопотамија}} [[Сумер]]ците и [[Акад]]ијците (вклучувајќи ги [[Асирци]]те и [[Вавилонија|Вавилонците]]) владееле во Месопотамија од почетокот на пишаната историја (околу 3100 п.н.е.), сè до паѓањето на [[Вавилон]] во 539 п.н.е., кога потпаднала под Ахеменидското Царство. [[Александар III Македонски|Александар Велики]] го освоил Вавилон во 332 п.н.е., а по неговата смрт, Месопотамија станала дел од [[Селевкидска Империја|Селевкидската империја]]. Околу 150 п.н.е. Месопотамија била под контрола на [[Партијско царство|Партијското царство]]. Месопотамија станала бојно поле помеѓу Римјаните и Партите, при што западните делови на Месопотамија паднале под римска власт. Во 226 година, источниот дел го зазеле [[Сасанидско Царство|Сасанидските Персијци]]. Поделбата на Месопотамија меѓу [[Римско Царство|Римјаните]] ([[Византија]] од 395 година) и [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] траела до муслиманското освојување на Персија во 7 век и муслиманското освојување на Левант од Византијците. Голем број новоасирски и христијански месопотамски држави постоеле помеѓу 1 век п.н.е. и 3 век од н.е., вклучувајќи ги [[Адијабена]], [[Осроена]] и [[Хатра]]. Месопотамија е едно од најстарите места на човечката цивилизација каде започнала неолитската револуција од пред околу 10.000 години п.н.е. и каде се случиле едни од најважните случувања во историјата на човекот, вклучувајќи го и пронајдокот на тркалото, садењето на првите житни култури и развојот на курзивното писмо, [[математика]]та, [[астрономија]]та и [[земјоделство]]то.<ref>Milton-Edwards, Beverley (May 2003). [http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html "Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate?"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |date=2010-12-08 }}. ''History & Policy''. United Kingdom: History & Policy.</ref> == Потекло на поимот == [[Податотека:Tigr-euph.png|мини|Мапа на која е прикажан речниот систем Тигар-Еуфрат, кој ја опкружува Месопотамија.]] Топонимот ''Месопотамија'' ( {{langx|grc|Μεσοποταμία}} "[земја] меѓу две реки"; {{langx|ar|بلاد الرافدين، بین النهرین}} ''bilād ar-rāfidayn''; {{langx|ku|میزۆپۆتامیا}}; {{langx|fa|میان‌رودان}} ''miyān rudān''; {{langx|syr|ܒܝܬ ܢܗܪܝܢ}} ''Бет Нахрејн'' "земја на реки") потекнува од старогрчкиот корен μέσος ("средина") и ποταμός (''"река"'') и се преведува како "(земја) меѓу (две) реки". Се користело во [[Септуагинта]]та (околу 250 п.н.е.) како превод на еврејскиот еквивалент ''Нахараим''. Уште порано името ''Месопотамија'' на грчки било запишано во ''[[Анабаза на Александар|Анабазата на Александар]]'', напишано кон крајот на 2 век од н.е., со извори од времето на Александар Велики. Во ''Анабазата'', зборот Месопотамија се користел за означување на територијата источно од [[Еуфрат]] во северна [[Сирија]]. [[Арамејски јазик|Арамејскиот]] термин ''биритум / бирит нарим'' кореспондира со сличен географски концепт.<ref>{{citation|last1=Finkelstein|first1=J.J.|year=1962|title=Mesopotamia|journal=Journal of Near Eastern Studies|volume=21|issue=2|pages=73–92|jstor=543884|doi=10.1086/371676}}</ref> Подоцна, терминот Месопотамија бил поопшто применет за сите земји меѓу [[Еуфрат]] и [[Тигар (река)|Тигар]], со што не опишувал само делови од Сирија, туку и речиси целиот [[Ирак]] и југоисточна Турција.<ref name="fosterpolingerfoster">{{citation|title=Civilizations of ancient Iraq|last1=Foster|first1=Benjamin R.|last2=Polinger Foster|first2=Karen|year=2009|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=978-0-691-13722-3}}</ref> Соседните степи западно од Еуфрат и западниот дел од планините [[Загрос]], исто така, често се вклучени под поширокиот термин Месопотамија.<ref name="canard">{{citation|last1=Canard|first1=M.|editor1-first=P.|editor1-last=Bearman|editor2-first=Th.|editor2-last=Bianquis|editor3-first=C.E.|editor3-last=Bosworth|editor4-first=E.|editor4-last=van Donzel|editor5-first=W.P.|editor5-last=Heinrichs|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|title=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|year=2011|publisher=Brill Online|location=Leiden|chapter=al-ḎJazīra, Ḏjazīrat Aḳūr or Iḳlīm Aḳūr|oclc=624382576}}</ref><ref name="wilkinson2000">{{citation|last1=Wilkinson|first1=Tony J.|year=2000|title=Regional approaches to Mesopotamian archaeology: the contribution of archaeological surveys|journal=Journal of Archaeological Research|volume=8|issue=3|pages=219–267|issn=1573-7756|doi=10.1023/A:1009487620969}}</ref><ref name="matthews2003">{{citation|last=Matthews|first=Roger|title=The archaeology of Mesopotamia. Theories and approaches|year=2003|publisher=Routledge|location=Milton Square|series=Approaching the past|isbn=0-415-25317-9}}</ref> Понатамошно дистинкција обично се прави помеѓу Северна или Горна Месопотамија и Јужна или Долна Месопотамија.<ref name="miqueletal">{{citation|last1=Miquel|first1=A.|last2=Brice|first2=W.C.|last3=Sourdel|first3=D.|last4=Aubin|first4=J.|last5=Holt|first5=P.M.|last6=Kelidar|first6=A.|last7=Blanc|first7=H.|last8=MacKenzie|first8=D.N.|last9=Pellat|first9=Ch.|editor1-first=P.|editor1-last=Bearman|editor2-first=Th.|editor2-last=Bianquis|editor3-first=C.E.|editor3-last=Bosworth|editor4-first=E.|editor4-last=van Donzel|editor5-first=W.P.|editor5-last=Heinrichs|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|title=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|year=2011|publisher=Brill Online|location=Leiden|chapter=ʿIrāḳ|oclc=624382576}}</ref> Горната Месопотамија, исто така позната како Џазира, е областа меѓу [[Еуфрат]] и Тигар од нивните извори до [[Багдад]].<ref name="canard" /> Долна Месопотамија е областа од Багдад до [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] и го вклучува [[Кувајт]] и делови од западен Иран.<ref name="miqueletal" /> Во современата академска употреба, терминот Месопотамија често има и хронолошка конотација. Обично се користи за означување на областа до [[Муслимански освојувања|муслиманските освојувања]], со имиња како Сирија, Џазира и Ирак, кои се користат за опишување на регионот по тој датум.<ref name="fosterpolingerfoster" /><ref name="bahrani">{{citation|last1=Bahrani|first1=Z.|editor1-last=Meskell|editor1-first=L.|title=Archaeology under fire: Nationalism, politics and heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East|year=1998|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-19655-0|pages=159–174|chapter=Conjuring Mesopotamia: imaginative geography a world past}}</ref> == Географија == [[Податотека:Mesopotamia in 2nd millennium BC mk.svg|мини|Карта на поважните градови во Месопотамија во 2 милениум п.н.е.]] {{Main article|Географија на Месопотамија}} [[Податотека:Spread_of_Oecumene_Mesopotamia.jpg|мини|Познатиот свет на културата во Месопотамија, Вавилон и Асирија.]] Месопотамија ја опфаќа територијата помеѓу реките [[Еуфрат]] и [[Тигар (река)|Тигар]], од кои двете извираат во [[Ерменија|ерменските висорамнини]]. Двете реки имаат бројни притоки, а целиот речен систем наводнува голем планински регион. Патишта во Месопотамија обично го следат Еуфрат, бидејќи бреговите на Тигар се често стрмни и тешко проодни. Климата во регионот е полусува со огромно [[Пустина|пустинско пространство]] на север, од каде на југ на површина од 15.000 квадратни километри се простираат мочуришта, лагуни и калливи рамнини . На крајниот југ, Еуфрат и Тигар се обединуваат и се влеваат во [[Персиски Залив|Персискиот Залив]]. Сувата околина која се протега на северните области каде земјоделството зависи од дождот, до југот, каде што наводнувањето е од суштинско значење за [[земјоделство]]то. Ова наводнување е потпомогнато од високото ниво на вода и со топењето на снегот од високите врвови на северните планини [[Загрос]] и од ерменските висорамнини, изворот на реките Тигар и Еуфрат, коишто на регионот му го дале името. Корисноста на наводнувањето зависи од способноста да се мобилизира доволна работна сила за изградба и одржување на каналите, а тоа, од најраниот период, помогнало во развојот на урбани населби и централизирани системи на политичка власт. Земјоделството во целиот регион е дополнето со [[номади]]те, во шатор-живеалишта, чии овци и кози (и подоцна камили) од речните пасишта во сувите летни месеци, ги воделе на сезонски пасишта на работ на пустината во влажната зимска сезона. Во областа недостасувал градежниот камен, скапоцените метали и дрвата, па историски Месопотамија се потпирала на трговијата за да ги обезбеди овие предмети од оддалечените области. Во мочуриштата на југ, риболовот постоел уште од [[Праисторија|праисториските времиња]]. == Историја == [[Податотека:Statue_Gudea_Met_59.2.jpg|мини|325x325px|Една од 18 статуи на Гудеа, владетел околу 2090 п.н.е]] {{Main article|Историја на Месопотамија}} {{Further information|Историја на Ирак|Историја на Блискиот Исток|}}Праисторијата на [[Стар Близок Исток|Стариот Близок Исток]] започнува во [[Ран палеолит|раниот палеолитички период]], но пишувањето започна со [[Пиктографи|пиктографско писмо]] во Уручкиот период IV (околу 4-от милениум п.н.е.) а документираниот запис за актуелните историски настани - и античката историја на долна Месопотамија - започнува во средината на третиот милениум п.н.е. со [[клинесто писмо]] на раните династички кралеви и завршува со доаѓањето на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]] кон крајот на 6 век п.н.е., или со муслиманското освојување и воспоставувањето на [[Калифат]]от во доцниот 7 век, кога регионот станал познат како [[Ирак]]. Во овој период во Месопотамија се наоѓале некои од најстарите високо развиени и општествено сложени држави во светот. Регионот бил еден од четирите речни цивилизации каде што било измислено пишувањето, заедно со долината [[Нил]] во [[Египет]], цивилизацијата по долината на [[Инд]] во [[Индиски Потконтинент|индискиот потконтинент]] и [[Жолта Река|Жолтата река]] во Кина. Во Месопотамија биле сместени историски важни градови како што се [[Урук]], [[Нипур]], [[Ниневија]], [[Асур]] и [[Вавилон]], како и големи територијални држави, како што се градот Ериду, [[Акад|акадските кралства]], третата урска династија и разните асирски империи. Некои од важните историски водачи на Месопотамија биле [[Ур Наму]] (кралот на [[Ур]]), [[Саргон]] од [[Акад]] (кој ја основал [[Акадско царство|Акадската империја]]), [[Хамураби]] (кој ја основал старата вавилонска држава), Ашур-убалит II и [[Тиглат-Пилесер I]] (кој го основал [[Асирско царство|Асирското царство]]). Генетските истражувачи велат дека нашле докази дека четири од петмина (80%) бели Европејци можат своите корени да ги пронајдат на Блискиот Исток.<ref name="Neolithic">{{наведени вести|url=http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1244654/Study-finds-Britons-descended-farmers-left-Iraq-Syria-10-000-years-ago.html|title=Most Britons descended from male farmers who left Iraq and Syria 10,000 years ago|accessdate=2010-12-10|publisher=Daily Mail|location=London|first=David|last=Derbyshire|date=2010-01-20}}</ref> Во една друга студија, научниците анализирале ДНК од пред 8.000 години пронајдени на стари гробишта во [[Германија]]. Тие генетскиот материјал го споредиле со оној на современото население и откриле сличности со ДНК на луѓето што живеат во денешна Турција и Ирак<ref name="BBC1">{{наведени вести|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11729813|title=Migrants from the Near East 'brought farming to Europe'|accessdate=2010-12-10|publisher=[[BBC]]|date=2010-11-10}}</ref> {{Стар век}} === Периодизација === * Праисторија ** [[Предкерамиски неолит А]] (10.000-8700 п.н.е.) ** [[Предкерамиски неолит Б]] (8700-6800 п.н.е.) ** [[Хасунска култура]] (~6000 bc–? п.н.е), [[Самарска култура]] (~ 5700 п.н.е.-4900 п.н.е.) и [[Халафска култура]] (~ 6000 п.н.е.-5300 п.н.е. ) ** [[Убаидски период]] (~ 5900-4400 п.н.е.) ** [[Уручки период]] (~ 4400-3100 п.н.е.) ** [[Џемдет насрски период]] (~ 3100-2900 п.н.е.)<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/40609053|title=Ancient Mesopotamia : the eden that never was|last=1955-|first=Pollock, Susan|date=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521575683|location=Cambridge|oclc=40609053}}</ref> * Рано бронзено време ** [[Ран династички период]] (~ 2900-2350 п.н.е.) ** [[Акад|Акадско царство]] (~ 2350-2100 п.н.е.) ** [[Трета династија на Ур]] (2112-2004 п.н.е.) ** [[Рано Асирско царство]] (од 24 до 18 век п.н.е.) * Средно бронзено време ** Рана [[Вавилонија]] (од 19 до 18 век п.н.е.) ** [[Прва вавилонска династија]] (од 18 до 17 век п.н.е.) ** (околу 1620 п.н.е.) * Доцно бронзено време ** Стар асирски период (16-ти до 11 век п.н.е.) ** Среден асирски период (околу 1365 п.н.е. - 1076 п.н.е.) ** [[Касити]] во [[Вавилон]], (околу 1595 п.н.е. - 1155 п.н.е.) ** Колапс на доцното бронзено време (од 12 до 11 век п.н.е.) * [[Железното доба|Железно доба]] ** [[Новохетитски држави]] (11-ти до 7 век п.н.е.) ** [[Новоасирско царство]] (10-ти до 7 век п.н.е.) ** Нововавилонско царство (7-ми до 6 век п.н.е.) * [[Класична антика]] ** [[Вавилонија#Персиска Вавилонија|Персиска Вавилонија]], [[Ахеменидска Асирија]] (6-ти до 4 век п.н.е) ** [[Селевкидска Империја|Селевкидска]] Месопотамија (од 4 до 3 век п.н.е.) ** [[Партијско царство|Партијска Вавилонија]] (3 век п.н.е. до 3 век од н.е.) ** [[Осроена]] (2 век п.н.е. до 3 век од н.е.) ** [[Адијабена]] (од 1 до 2 век од н.е.) ** [[Хатра]] (од 1 до 2 век од н.е.) ** [[Месопотамија (римска провинција)|Римска Месопотамија]] (од 2 до 7 век), [[Асирија (римска провинција)|Римска Асирија]] (2 век) * [[Доцна антика]] ** [[Асуристан]] (од 3 до 7 век) ** [[Муслимански освојувања|Муслиманско освојување]] (средината на 7 век) == Јазик и писмо == [[Податотека:Nimrud_ivory_lion_eating_a_man.jpg|алт=Square, yellow plaque showing a lion biting in the neck of a man lying on his back|десно|мини|Релјеф на слонова коска. Новоасирски период од 9 до 7 век п.н.е]] Најстариот пишан јазик во Месопотамија бил [[Сумерски јазик|сумерскиот]], аглутинативен јазичен изолат. Заедно со сумерскиот, семитски јазици, во Месопотамија исто така се зборувале и [[Семитски јазици|семитските јазици]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_03.shtml|title=BBC - History - Ancient History in depth: Mesopotamia|access-date=2017-07-21}}</ref> Субарту<ref>Finkelstein, J.J. (1955), "Subartu and Subarian in Old Babylonian Sources", (Journal of Cuneiform Studies Vol 9, No. 1)</ref> јазик на Загрос, веројатно поврзан со Хуритско-урартското јазично семејство се потврдува во личните именки, реки и планини и различни занаети. [[Акадски јазик|Акадскиот јазик]] бил доминантен во [[Акадско царство|Акадското царство]] и [[Асирска империја|Асирските царства]], но сумерскиот бил задржан за административни, верски, книжевни и научни цели. Разни варијанти на [[акадски јазик]] се користеле до крајот на нововавилонскиот период. Староарамејскиот кој станал општ во Месопотамија, бил административен јазик на првата [[Новоасирско царство|новоасирска империја]] а потоа и на [[Ахеменидско Царство|ахеменидската империја]]. [[Акадски јазик|Акадскиот јазик]] почнал помалку да се користи иако заедно со сумерскиот со векови продолжил да се користи во храмовите. Последниот акадски текст датира од доцниот 1 век од нашата ера. Во раната историја на Месопотамија (околу средината на 4 милениум п.н.е.) било измислено клинестото писмо на сумерскиот јазик. [[Клинесто писмо]] буквално значи "облик на клин", поради триаголниот врв на иглата што се употребува за знаците на влажна глина. Се чини дека стандардната форма на секој клинест знак е развиена од пиктограми. Најраните текстови (7 таблички) потекнуваатод [[Е (храм)|Е]], храм посветен на божицата [[Инана]] во [[Урук]]. [[Податотека:Sumerian-akkadian lexicon Louvre AO7662.jpg|мини|Сумерско-акадски лексикон. Глина, средина на 1 век п.н.е (копија од постар оригинал). Од Варка, поранешен [[Урук]].]] Стариот логографички систем на [[клинесто писмо]] барал многу години за да се совлада. Затоа, само ограничен број поединци биле ангажирани како писари. Масивни архиви на текстови биле пронајдени од школите на древните вавилонски писмени училишта преку кои се ширела писменоста. Во текот на третиот милениум п.н.е., се развила многу интимна културна симбиоза помеѓу сумерските и акадските говорители што вклучувало широко распространет [[билингвалност]].<ref name="Deutscher">{{Citation|title=Syntactic Change in Akkadian: The Evolution of Sentential Complementation|author=Deutscher, Guy|authorlink=Guy Deutscher (linguist)|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-953222-3|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=XFwUxmCdG94C}}</ref> Влијанието на сумерскиот на акадскиот (и обратно) е евидентно во сите области, од лексички позајмици, до [[Синтакса|синтаксичка]], [[Морфологија (лингвистика)|морфолошка]] и [[Фонологија|фонолошка]] конвергенција<ref name="Deutscher" /> Акадскиот постепено го заменил [[Сумерски јазик|сумерскиот]] како говорен јазик на Месопотамија некаде околу крајот на 3 и 2-от милениум п.н.е. (околу точното датирање се дебатира)<ref name="woods">Woods C. 2006 “Bilingualism, Scribal Learning, and the Death of Sumerian”. In S.L. Sanders (ed) ''Margins of Writing, Origins of Culture'': 91-120 Chicago [http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130429121058/http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf |date=2013-04-29 }}</ref>, но сумерскиот продолжил да се користи како свет, церемонијален, литературен и научен јазик во Месопотамија до 1 век од н.е. === Книжевност === {{Main article|Акадска книжевност}} Библиотеките постоеле во градовите и храмовите за време на [[Вавилонија|Вавилонското царство]]. Жените, како и мажите учеле да читаат и да пишуваат<ref>Tatlow, Elisabeth Meier [https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C&pg=PA75&dq=women+men+literate+babylonia&as_brr=3#PPA75,M1 ''Women, Crime, and Punishment in Ancient Law and Society: The ancient Near East''] Continuum International Publishing Group Ltd. (31 March 2005) {{ISBN|978-0-8264-1628-5}} p. 75</ref> а за семитските Вавилонци, ова вклучувало познавање на изумрениот [[сумерски јазик]]. Многу од вавилонската книжевност била преведена од сумерски оригинали, но сепак, јазик на религијата и на законот долго и понатаму останал да биде сумерскиот. Зборовите, граматиките и интерлинеарните преводи биле составени, како и коментари за постарите текстови и објаснувања на нејасни зборови и фрази. Доста вавилонски книжевни дела се изучуваат и денес. Еден од најпознатите е [[Гилгамеш (еп)|Епот за Гилгамеш]], напишан во дванаесет книги, преведен од оригиналниот сумерски од некој преведувач по име Син-леки-унини, и подреден по астрономски принцип. Секоја поделба ја содржи приказната за некоја авантура на [[Гилгамеш (еп)|Гилгамеш]]. == Наука и технологија == [[Податотека:Ybc7289-bw.jpg|десно|мини|199x199px|Вавилонска глинена плочка [[YBC 7289]] со забелешки. Дијагоналата прикажува приближен квадратен корен од 2 во четири шеесетеречни фигури, 1 24 51 10, што е добро за околу шест децимални цифри. 1 + 24/60 + 51/602 + 10/603 = 1.41421296 ... Таблетата исто така дава пример каде едната страна од квадратот е 30, а добиената дијагонала е 42 25 35 или 42.4263888... ]] === Математика === {{Main article|Вавилонска математика}} Месопотамската математика и наука се засноваат на [[шеесетеречен броен систем|шеесетеречниот броен систем]] (основа 60). Ова е изворот на 60-минутниот час, 24-часовен ден и кругот од 360 степени. [[Сумерски календар|Сумерскиот календар]] се засновал на седумдневната седмица. Оваа форма на математика била важна за раната изработка на мапи. Вавилонците исто така имале [[Теорема|теореми]] за тоа како да се измери површината од неколку форми и цврсти материи. Тие го мереле обемот на кругот како трипати поголем од пречникот, а површината како една дванаесеттина од квадратот на [[периметар]]от, што би било точно ако <span style="font-family:symbol;">p</span> се фиксира на 3. Волуменот на [[Цилиндар (геометрија)|цилиндар]] се земал како производ на површината на основата и висината; сепак, волуменот на пресечениот конус или [[Квадратна пирамида|квадратната пирамида]] неправилно се земала како производ на висината и половината од збирот на основите. Исто така, во едно неодамнешно откритие во таблетата, <span style="font-family:symbol;">p</span> се користел како 25/8 (3.125 наместо 3.14159 ~). Вавилонците исто така се познати и по [[Вавилонска милја|вавилонската милја]], што била мерка за растојание еднаква на околу седум денешни милји (11 км). Ова мерење на растојанијата на крајот било претворено во временска милја користена за мерење на патувањето на Сонцето, па оттука, го претставувало времето.<ref>Eves, Howard [https://books.google.com/books?id=LIsuAAAAIAAJ&dq=Eves+An+introduction+to+the+history+of+mathematics&q=time-mile&pgis=1#search ''An Introduction to the History of Mathematics''] Holt, Rinehart and Winston, 1969 p. 31</ref> === Астрономија === [[Податотека:Babylonian_tablet_recording_Halley's_comet.jpg|десно|мини|390x390пкс|Вавилонска таблета со запис на Халеевата Комета во 164 година п.н.е]] {{Main article|Вавилонска астрономија}} Од сумерските времиња, свештениците на храмовите се обидувале да ги поврзат тековните настани со одредени позиции на [[Планета|планетите]] и ѕвездите. Ова продолжило во асирските времиња, кога Лимуовите списоци биле создадени како годишно здружување на настани со планетарни позиции, кои, кога преживеале до денес, овозможуваат точни асоцијации на сродството со апсолутно датирање за воспоставување на историјата на Месопотамија. Вавилонските астрономи биле многу вешти во математиката и можеа да ги предвидат еклипсите и [[сонцестој]]от. Научниците мислеле дека сè има одредена намена во астрономијата. Повеќето од нив се поврзани со религијата и предзнаците. Месопотамските астрономи изработиле 12-месечен календар врз основа на [[Месечина|месечевите циклуси]]. Тие ја поделија годината во две сезони: лето и зима. Потеклото на [[астрономија]]та, како и [[астрологија]]та датираат од ова време. Во 8 и 7 век п.н.е., вавилонските астрономи развиле нов пристап кон астрономијата. Тие почнале да ја проучуваат [[филозофија]]та која се занимава со идеалната природа на раниот универзум и почнале да применуваат внатрешна логика во рамки на нивните предвидливи планетарни системи. Ова бил важен придонес кон [[астрономија]]та и [[Филозофија на науката|филозофијата на науката]], а некои научници овој нов пристап го нарекле прва научна револуција.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/44487886|title=Mesopotamian planetary astronomy-astrology|last=1968-|first=Brown, David|date=2000|publisher=Styx|isbn=9056930362|location=Groningen|oclc=44487886}}</ref> Овој нов пристап кон астрономијата бил усвоен и понатаму развиен во грчката и хеленистичката астрономија. Во времето на [[Селевкидска Империја|Селевкидското]] и Партското Царство, астрономските извештаи биле целосно научни; колку претходно нивните напредни знаења и методи биле развиени е неизвесно. Вавилонскиот развој на методите за предвидување на движењата на планетите се смета за голема епизода во [[Историја на астрономијата|историјата на астрономијата]]. Тие ги делеле светлите тала на небото на подвижни и неподвижни ѕвезди. Петте „подвижни ѕвезди” биле [[Меркур (планета)|Меркур]], [[Венера (планета)|Венера]], Марс, [[Јупитер]] и [[Сатурн (планета)|Сатурн]]. Подоцна овие тела го добиле името планети („скитнички”). Тие, заедно со Сонцето и Месечината, се движат околу ѕвездената сфера во еден тенок појас кој бил наречен [[Зодијак]]. На секое соѕвездие му бил определен период на „владеење” кој се совпаѓал со периодот за кој Сонцето привидно минувало низ тој дел од сферата. Овие соѕвездија подоцна биле именувани од [[Клавдиј Птоломеј|Птоломеј]], астроном кој живеел во вториот век од нашата ера.<ref>{{Наведени вести|url=https://astronomija.mk/istorija-na-astronomijata/|title=Историја на астрономијата|work=Скопско Астрономско Друштво|access-date=2018-02-25|language=mk-MK}}</ref> Единствениот грчко-вавилонски астроном, познат по тоа дека го поддржал хелиоцентричниот модел на планетарното движење, бил [[Селевк од Селевкија]] (190 п.н.е.)<ref>Otto E. Neugebauer (1945). "The History of Ancient Astronomy Problems and Methods", ''Journal of Near Eastern Studies'' '''4''' (1), p. 1-38.</ref><ref>George Sarton (1955). "Chaldaean Astronomy of the Last Three Centuries B.C.", ''Journal of the American Oriental Society'' '''75''' (3), p. 166-173 [169].</ref><ref>William P. D. Wightman (1951, 1953), ''The Growth of Scientific Ideas'', Yale University Press p.38.</ref> Селевк е познат по пишувањата на [[Плутарх]]. Тој ја поддржувал хелиоцентричната теорија на [[Аристарх]] од [[Самос]], според која Земјата ротира околу својата оска, и се врти околу Сонцето. Според Плутарх, Селевк дури го докажал хелиоцентричниот систем, но не е познато какви аргументи користел (освен што правилно теоретизирал за плимата и осеката како резултат на привлекувањето на [[Месечина]]та). Вавилонската астрономија служела како основа за голем дел од [[Старогрчка астрономија|грчката]], [[Индиска астрологија|класично индиската]], сасанската, византиската, сириската, средновековно исламската, централноазиската и западноевропска астрономија. [[Податотека:Magical bowl with inscriptions in Mandaic, Mesopotamia. Wellcome M0003378.jpg|мини|Магиска теракота со написи на [[Мандејски јазик|мандејски]], во Месопотамија|203x203пкс]] === Медицина === Најстарите вавилонски текстови за медицина датираат од [[Прва вавилонска династија|старовавилонски период]] во првата половина на 2 милениум п.н.е. Најопширен вавилонски медицински текст, сепак, е ''Дијагностички прирачник'' напишан од ''уману'' (ummânū), односно главниот научник, [[Езагил-кин-апли]] од [[Борсипа]],<ref name="Stol-99" /> за време на владеењето на вавилонскиот крал [[Адад-апла-идина]] (1069-1046 п.н.е).<ref>Marten Stol (1993), ''Epilepsy in Babylonia'', p. 55, [[Brill Publishers]], {{ISBN|90-72371-63-1}}.</ref> [[Податотека:Ishtar goddess.jpg|мини|274x274px|"Кралица на ноќта", релјеф. Фигурата може да биде аспект на божицата Иштар (Инана), месопотамската божица на сексуалната љубов и војната. Нејзините птичји нозе и [[був]]овите сугерираат на некаква врска со Лилиту (во Библијата наречена Лилит) Древен Вавилон, 1800-1750 п.н.е. Од јужен [[Ирак]]. Британски музеј, Лондон.]]Заедно со тогашната [[египетска медицина]], Вавилонците ги претставиле концептите на [[дијагноза]], прогноза, физички преглед и препишување лекарства. Покрај тоа, ''Дијагностичкиот прирачник'' ги вовел методите на терапија и етиологија и употребата на [[емпиризам]], логика и рационалност во [[дијагностика]]та, прогнозата и терапијата. Текстот содржи список на [[Симптом|медицински симптоми]] и детални емпириски набљудувања заедно со логички правила кои се користат при комбинирање на забележаните симптоми на телото на пациентот со дијагноза и прогноза.<ref>H. F. J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), ''Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine'', p. 97-98, [[Brill Publishers]], {{ISBN|90-04-13666-5}}.</ref> Симптомите и болестите на пациентот биле третирани со терапевтски средства како преврски, креми и таблети. Ако пациентот не можел да се излечи физички, вавилонските лекари често се потпирале на [[егзорцизам]] за да го исчистат пациентот од проклетство. ''Дијагностичкиот прирачник'' на Езагил-кин-апли се засновал на логични аксиоми и претпоставки, вклучувајќи го и модерниот став дека преку испитување и проверка на симптомите на пациентот, можно е да се утврди болеста на пациентот, неговата етиологија, неговиот иден развој и шансите за закрепнување на пациентот.<ref name="Stol-99">H. F. J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), ''Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine'', p. 99, [[Brill Publishers]], {{ISBN|90-04-13666-5}}.</ref> Тој открил разни болки и болести и нивните симптоми ги опишал во ''Дијагностичкиот прирачник''. Тие ги вклучуваат симптомите на многу видови на [[епилепсија]] и слични такви други болести заедно со нивните дијагнози и прогнози.<ref>Marten Stol (1993), ''Epilepsy in Babylonia'', p. 5, [[Brill Publishers]], {{ISBN|90-72371-63-1}}.</ref> === Технологија === Луѓето во Месопотамија измислиле многу технологии, вклучувајќи производство на метали и бакар, производство на стакло и ламби, [[ткаење]] на текстил, контрола на поплави, складирање на вода и [[наводнување]]. Тие исто така биле едно од првите општества на [[Бронзено време|Бронзеното доба]] во светот. Тие применувале [[бакар]], [[бронза]], [[злато]], [[железо]]. Палатите биле украсени со стотици килограми од овие многу скапи метали. Исто така, бакарот, бронзата и железото ги користеле за оклопи, како и за различни оружја како мечеви, ками, копја. Според неодамнешната хипотеза, [[Архимедов навој|архимедовиот навој]] можеби го користел [[Сенахирим]], кралот на [[Асирија]], за водните системи на [[Висечки градини на Вавилон|Висечките градини на Вавилон]] и [[Ниневија]] во 7 век п.н.е., иако поголемиот број научници го сметаат за грчки изум на подоцнежното време.<ref>Stephanie Dalley and [[John Peter Oleson]] (January 2003). "Sennacherib, Archimedes, and the Water Screw: The Context of Invention in the Ancient World", ''Technology and Culture'' '''44''' (1).</ref> Подоцна, за време на партијанските и сасанијанските периоди, во Месопотамија била создадена [[Багдадска батерија|Багдадската батерија]].<ref name="BBC2">{{Citation|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4450052.stm|last=Twist|first=Jo|title=Open media to connect communities|publisher=BBC News|date=20 November 2005|accessdate=6 August 2007|postscript=}}</ref> == Религија и филозофија == {{Древна месопотамиска религија}}{{Main article|Месопотамска митологија}} === Религија === Културите на Месопотамија имале [[Многубоштво|политеистички систем]] на верување, што значи дека луѓето верувале во повеќе богови, наместо само во еден. Тие, исто така, верувале во демони создадени од боговите, што би можеле да биде добри или зли.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.smspromotions.org/mesopotamian-religion.html|title=Learning about Ancient Mesopotamian Religion and Culture|work=www.smspromotions.org|accessdate=2018-02-24|archive-date=2018-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224085606/http://www.smspromotions.org/mesopotamian-religion.html|url-status=dead}}</ref> Секој град имал свое патронско божество, од кои некои беа поврзани со специјализирани занимања. Имале и богови и божици, владетели на небото, воздухот и друго. За да се поклонуваат на боговите и божиците, луѓето од Месопотамија изградиле големи структури, наречени [[зигурат]]и, кои служеле како храмови. Во внатрешноста на зградата на зигуратот, луѓето ставале камени човечки фигури со широки очи и споени дланки. [[Податотека:Part of front of Inanna temple of Kara Indasch from Uruk Vorderasiatisches Museum Berlin.jpg|мини|Дел од предна страна на храмот посветен на [[Инана (митологија)|Инана]] (Иштар) од [[Урук]], експонат од музеј во Берлин |259x259пкс]] Некои од најважните божества на древната Месопотамија биле: * [[Ану|Ан (Ану)]] - бог на небото како и таткото на боговите. Ан бил крал на сите богови. Нема уметност што го опишува, сите информации за овој бог биле преведени од древни текстови.<ref name=":0" /> * [[Енки|Енки (Еа)]] - бог на питката вода, познат по неговата мудрост. Бил прикажан како брадест со вода што тече околу него. * Инана (Иштар) - божица на љубовта, плодноста и војната. Таа била најважна од женските божества. * [[Син (бог)|Нана (Син)]] - бог на Месечината и син на Енлил и Нинлил. Тој патувал по небото во својот мал брод со ткаени гранчиња, опкружен со планети и ѕвезди. * Уту (Шамаш) - бог на Сонцето и правдата. Во времето кога сонцето заоѓа на запад и пред да се издигне на исток, тој е во подземниот свет, каде што ја одредува судбината на мртвите. === Филозофија === Многубројните цивилизации од областа влијаеле на [[Религија|религиjата]], особено на [[Библија]]та. Нивните културни вредности и литературно влијание се особено видливи во Книгата за битието.<ref>{{Наведена книга|last1=Bertman|first1=Stephen|title=Handbook to life in ancient Mesopotamia|date=2005|publisher=Oxford Univ. Press|location=Oxford [u.a.]|isbn=978-0195183641|page=312|edition=Paperback}}</ref> [[Џорџо Букелати]] верува дека потеклото на филозофијата може да се проследи до почетокот на месопотамската мудрост, која отелотворила одредени филозофии на животот, особено етиката, во формите на дијалектиката, дијалогот, [[Епика|епската поезија]], фолклорот, химни, лирика, проза и поговорки. Разумот и рационалноста во Вавилон се развиле надвор од емпириското набљудување.<ref>Giorgio Buccellati (1981), "Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia", ''Journal of the American Oriental Society'' '''101''' (1), p. 35-47.</ref> Најраната форма на [[логика]] била развиена од Вавилонците, особено во ригорозната [[Ергодичност|неергодичната]] природа на нивните [[Општествен системи|општествени системи]]. Вавилонската мисла била аксиоматична и споредлива со "простата логика" што ја опишал [[Џон Мејнард Кејнс]]. Вавилонската мисла, исто така, се засновала на отворена системска онтологија која е компатибилна со ергодични аксиоми.<ref name="Sheila"/> Логиката била користена до одреден степен и во вавилонската астрономија и медицина. Вавилонската мисла имала значително влијание врз раната [[Старогрчка филозофија|старогрчка]] и [[хеленистичка филозофија]]. Конкретно, вавилонскиот текст ''[[Дијалог на песимизмот]]'' содржи сличности со агонистичката мисла на [[Софизам|софистите]], [[Хераклит|хераклитската доктрина]] за контрастите и дијалектиката и дијалозите на [[Платон]], како претходник на [[Сократов метод|Сократовиот метод]].<ref>Giorgio Buccellati (1981), "Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia", ''Journal of the American Oriental Society'' '''101''' (1), p. 35-47 43.</ref> Јонскиот филозоф Талес бил под влијание на вавилонските идеи за космологијата. == Култура == [[Податотека:Mesopotamia_male_worshiper_2750-2600_B.C.jpg|десно|мини|335x335px|Скулптура на сумерски верник со широки очи и споени дланки, 2750-2600 п.н.е.]] === Фестивали === Старите Месопотамци имале свечености секој месец. Темата на ритуалите и фестивалите за секој месец била утврдувана најмалку од 6 значајни фактори: # [[Месечеви мени]] # Фаза на годишниот земјоделски циклус (Реколта) # [[Рамноденица]] и [[сонцестој]] # Локални митови и богови заштитници # Успех на владетелот # [[Акиту]], или фестивалот за Новата година (Првата полнамесечинапосле пролетната рамноденица) # Комеморација на специфични историски настани (основање, воени победи, прослави на храмот и др.) === Музика === Некои песни биле напишани за боговите, но многу биле напишани за да ги опишат важните настани. Иако музиката и песните биле забава за кралевите, во неа уживале и обични луѓе кои сакале да пеат и да танцуваат во домовите или на пазарите. Песните им се пееле на децата кои потоа ги пееле истите на нивните деца. Така, песните се пренесувале низ многу генерации како усна традиција додека писмото не станало поуниверзално. Овие песни обезбедиле средство за пренесување на многу важни информации за историските настани низ вековите. [[Уд (музички инструмент)|Уд]] (арапски:العود) е мал [[Жичени инструменти|жичен инструмент]] кој се користел во Месопотамија. Најстариот сликовен запис на удот датира од [[Урук|уручкиот период]] во Јужна Месопотамија пред повеќе од 5000 години. Тој е на цилиндричен печат сега сместен во Британскиот музеј. Сликата покажува жена како на брод свири уд со десната рака. Овој инструмент се појавува стотици пати во текот на историјата на Месопотамија и повторно во древниот Египет од 18-тата династија наваму, со долга и кратка рачка. Удот е претходник на европската [[Лејта (музички инструмент)|лејта]]. Неговото име потекнува од арапскиот збор العود al-‘ūd 'дрво', што веројатно е името на дрвото од кое бил изработен инструментот. === Игри === [[Лов]]от бил популарен меѓу асирските кралеви. [[Бокс]]от и [[борење]]то често се среќаваат во уметноста, а веројатно била популарна и некоја форма на [[Поло (спорт)|поло]], но мажите наместо на коњи седат на раменици на други мажи.<ref>{{Citation|author=Karen Rhea Nemet-Nejat|title=Daily Life in Ancient Mesopotamia|year=1998}}</ref> Тие играле и игра налик на [[рагби]], со дрвена топка. Тие играле и игра налик налик на [[сенет]] и на [[Табла (игра)|табла]], денес позната како „[[Кралска игра од Ур]]“. === Семејство === Месопотамија, како што е прикажано со одредбите во законикот, оние на [[Урукагина]], [[Липит Иштар]] и [[Хамурабиев законик|Хамураби]], низ својата историја станувала сè повеќе и повеќе [[Патријархат|патријархално општество]], во кое мажите биле многу помоќни од жените. На пример, за време на најраниот сумерски период, "енот", или првосвештеникот на машките богови отпрвин била жена, а на женските божици, бил маж. Торкилд Јакобсен, како и многу други, сугерирал дека раното месопотамско општество било управувано од "совет на старешини" во кој биле подеднакво застапени мажи и жени, но со текот на времето, како што статусот на жените опаѓал, се зголемил бројот на мажите. Што се однесува до школувањето, само кралското потомство и синовите на богатите и на стручните лица, како што биле писарите, лекарите, храмските администратори, оделе на училиште. Повеќето момчиња го учеле занаетот на нивниот татко или учеле да станат трговци.<ref>{{Citation|author=Rivkah Harris|title=Gender and Aging in Mesopotamia|year=2000}}</ref> Девојките требале да останат дома со своите мајки за да научат домаќинство и готвење и да се грижат за помладите деца. Необично за тоа време во историјата е дека [[Човекови права|жените во Месопотамија имале права]]. Тие можат да поседуваат имот и ако имаат добра причина, да се разведат.<ref name="Kramer1963">{{Наведена книга|last1=Kramer|first1=Samuel Noah|title=The Sumerians: Their History, Culture, and Character|date=1963|publisher=The Univ. of Chicago Press|location=|isbn=0-226-45238-7|url=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/sumerians.pdf}}</ref>{{rp|78–79}} == Власт == Географијата на Месопотамија имала големо влијание врз политичкиот развој на регионот. Меѓу реките и потоци, [[Сумер|сумерскиот народ]] ги изградил првите градови заедно со каналите за наводнување кои биле разделени со огромни делови од отворена пустина или мочуриште каде што се движеле номадските племиња. Комуникацијата меѓу изолираните градови била тешка и понекогаш опасна. Така, секој сумерски град станал [[град-држава]], независен од другите и заштитен од неговата независност. Понекогаш еден град се обидувал да го освои и обедини регионот, но таквите напори имале отпор и не успевале со векови. Како резултат на тоа, политичката историја на [[Сумер]] била одбележана со постојаните војни. На крајот, Сумер бил обединет од [[Енанатум]], но унификацијата била слаба и не успеала да истрае додека [[Акад]]ијците го освоија [[Сумер]] во 2331 п.н.е., само по една генерација подоцна. [[Акадско царство|Акадската империја]] била првата успешна империја која траела повеќе од една генерација и дожевеала мирно наследување на кралевите. Империјата била релативно краткотрајна, бидејќи [[Вавилонија|Вавилонците]] ги освоиле во рок од само неколку генерации. === Кралеви === [[Податотека:Raminathicket2.jpg|десно|мини|335x335пкс|Една од двете фигури пронајдени на [[Кралски гробишта во Ур|кралските гробишта во Ур]], во 2600-2400 п.н.е]] {{Further information|Список на сумерски кралеви|Список на кралевите на Вавилон|Список на кралевите на Асирија}}Месопотамците верувале дека нивните кралеви и кралици се потекнуваат од Богот на боговите, но, за разлика од [[Древен Египет|Старите Египејци]], тие никогаш не верувале дека нивните кралеви се вистински богови.<ref name="Robert Dalling 2004">{{Citation|author=Robert Dalling|title=The Story of Us Humans, from Atoms to Today's Civilization|year=2004}}</ref> Повеќето кралеви се именувале себеси “крал на универзумот” или “голем крал”. Друго вообичаено име било “пастир”, како крал кој се грижи за својот народ. === Управување === Кога [[Асирија]] прераснала во империја, таа била поделена на помали делови, наречени провинции. Секој од нив бил именуван по нивните главни градови, како [[Нинивија]], [[Самарија]], [[Дамаск]] и Арпад. Сите имале свој гувернер кој морал да се погрижи сите да ги платат даноците. Гувернерот, исто така, морал да ги повика војниците во војна и да снабди работници при изградба на некој храм. Тој исто така бил одговорен за спроведување на законите. На овој начин, полесно било да се задржи контролата над големата империја. Иако [[Вавилон]] бил прилично мала држава, таа растела неверојатно за време на владеењето на [[Хамураби]]. Тој бил познат како [[Хамурабиев законик|"создавач на законот"]], и наскоро Вавилон станал еден од главните градови во Месопотамија. Подоцна царството било наречено [[Вавилонија]], што значи "портата на боговите". Тој исто така станал еден од најголемите образовни центри во историјата [[Податотека:National Museum of Iran Darafsh (701).JPG|мини|Стела на асирскиot цар Саргон II со клинесто писмо. Асад Абад, Хамадан (Национален музеј во Иран)]] === Војна === Со крајот на [[Урук|Уручката фаза]] градските ѕидини станале почести и многу изолирани [[Убаидски период|убаидски]] села биле напуштени, што укажува на пораст на комуналното насилство. Кралот Лугалбанда се смета дека ги изградил белите ѕидови околу градот. Како што градовите држави почнувале да растат, нивните сфери на влијание се преклопувале, создавајќи расправии меѓу другите градови држави, особено за земјата и околу каналите. Овие расправии стотици години биле запишувани на таблички пред секоја голема војна - првиот запис за војна се случил околу 3200 година пред нашата ера.<ref>Winter, Irene J. (1985). "After the Battle is Over: The 'Stele of the Vultures' and the Beginning of Historical Narrative in the Art of the Ancient Near East". In Kessler, Herbert L.; Simpson, Marianna Shreve. Pictorial Narrative in Antiquity and the Middle Ages. Center for Advanced Study in the Visual Arts, Symposium Series IV. 16. Washington DC: National Gallery of Art. pp. 11–32. {{ISSN|0091-7338}}.</ref> Оттука војната била дел од политичкиот систем на Месопотамија. Некогаш некој неутрален град станувал посредник меѓу двата сопернички града.<ref name="Robert Dalling 2004" /> Кога империите биле создадени, војните се одвивале со странските земји. Кралот [[Саргон]] на пример ги освоил сите градови на [[Сумер]] а потоа војувал со северна Сирија. На многу асирски и вавилонски палати има декорации на ѕидовите од успешните битки, каде непријателот е покажан како бега или секрие пред војската на победниците. === Закони === {{Поврзано|Хамурабиев законик}} Градовите-држави на Месопотамија ги создале првите законици, составени од одлуки на кралевите. Законите на [[Урукагина]] и [[Липит Иштар]] биле пронајдени. Најпознат од овие е [[Хамурабиев законик|оној на Хамураби]], создаден околу 1780 п.н.е. и еден од најстарите пронајдени групи на закони и еден од најдобро зачуваните примери на овој тип на документ од древна Месопотамија. Тој кодифицирал над 200 закони за Месопотамија. Испитувањето на законите покажува прогресивно слабеење на правата на жените и зголемување на строгоста при третманот на робовите<ref>Fensham, F. Charles (19620, "Widow, Orphan, and the Poor in Ancient near Eastern Legal and Wisdom Literature" (Journal of Near Eastern Studies Vol. 21, No. 2 (Apr., 1962)), pp. 129-139</ref> == Стопанство == [[Податотека:Metal_production_in_Ancient_Middle_East.svg|мини|[[Рударство|Рударски области]] на античката Западна Азија. Бои: [[арсен]] во кафена, [[бакар]] во црвена боја, [[калај]] во сива, [[железо]] во црвеникаво кафеава, [[злато]] во жолта, [[сребро]] во бело и олово во црно. Жолтата површина е бронза од арсен, додека сивата површина е бронза од калај.]] [[Земјоделство]]то се развило јужно од подножјето на Загрос преку наводнување со пред околу 5.000 п.н.е.<ref name="Cengage Learning, 1 Jan 2010">{{Citation|url=https://books.google.com/?id=jvsVSqhw-FAC&pg=PA29&dq=mesopotamian+agriculture#v=onepage&q=mesopotamian%20agriculture&f=false|title=The Earth and Its Peoples: A Global History|author1=Richard Bulliet|author2=Pamela Kyle Crossley|author3=Daniel Headrick|author4=Steven Hirsch|author5=Lyman Johnson|author6=David Northup|publisher=Cengage Learning, 1 Jan 2010|accessdate=2012-05-30|isbn=0538744383|date=2010-01-01}}</ref> Сумерските храмови функционирале како [[Банка|банки]] и го развиле првиот голем систем на заеми и кредити, а Вавилонците го развија најраниот систем на комерцијално банкарство.<ref name="Sheila">Sheila C. Dow (2005), "Axioms and Babylonian thought: a reply", ''Journal of Post Keynesian Economics'' '''27''' (3), p. 385-391.</ref> Во раниот период, сè до Ур III, храмовите поседувале една третина од расположливото обработливо земјиште, и нивниот посед со текот на времето се намалувал со кралските и други приватни имоти. Зборот е''нси'' се користел за да се опише оној кој ја организирал работата на храмското земјоделство. [[Вилани]]те најчесто ги работеле земјоделските работи, особено во храмовите или палатите.<ref name="H. W. F. Saggs">{{Citation|url=https://books.google.com/?id=BPdLxEyHci0C&pg=PA58&lpg=PA58&dq=agricultural+practice+in+Babylonia#v=onepage&q=agricultural%20practice%20in%20Babylonia&f=false|author=H. W. F. Saggs - Professor Emeritus of Semitic Languages at University College, Cardiff|title=Babylonians|publisher=University of California Press, 1 Jun 2000|accessdate=29 May 2012|isbn=9780520202221|year=2000}} {{ISBN|0520202228}}</ref> Географијата на јужната Месопотамија е таква што земјоделството е можно само со наводнување и добра [[дренажа]], факт кој има големо влијание врз еволуцијата на раната месопотамска цивилизација. Потребата за наводнување ги натерало [[Сумер]]ите, а подоцна и [[Акадија|Акадијците]], да ги градат своите градови долж Тигар и Еуфрат и притоките на овие реки. Големите градови, како што се Ур и [[Урук]], се изградиле на притоките на Еуфрат, додека други, особено Лагаш, биле изградени на притоките на Тигар. Реките обезбедиле дополнителни придобивки во стопанството како риби (употребени за храна и ѓубрива), трска и глина (за градежни материјали).<ref>Roux, Georges, (1993) "Ancient Iraq" (Penguin)</ref> == Уметност == {{main article|Месопотамиска уметност}} [[Податотека:Mesopotamian_-_Pair_of_Basket-Shaped_Hair_Ornaments_-_Walters_572064,_572065.jpg|мини|Украси за коса. 2000 п.н.е.]] Уметноста на Месопотамија се совпаѓа со онаа на [[Древен Египет|Стариот Египет]] како најголема, софистицирана и елаборирана уметност во западна Евроазија од 4-от милениум п.н.е., сè додека персиската ахеменидска империја не го освоила регионот во 6 век п.н.е. Главниот акцент бил разни форми на скулптура во камен и глина и сликарство кое, макар малку останато до денес, сугерира дека главно се користело за геометриски и растителни декоративни шеми. Во [[Урук|уручкиот период]], се изработиле софистицирани дела како варското вазно сликарство и цилиндричните печати. ''Гвенолската лавица'' (полу маж полу лав) е мала фигура од [[Елам]] од околу 3000-2800 п.н.е..<ref>Frankfort, 24–37</ref> Малку подоцна има бројни фигури на свештеници и идолопоклоници со големи очи, главно во алабастер.<ref>Frankfort, 45–59</ref> Скулптурите од сумерскиот и акадискиот период обично имале големи, широко отворени очи и кај мажите, долги бради. Многу ремек-дела биле пронајдени и на [[Кралски гробишта во Ур|Кралските гробишта во Ур]] (околу 2650 п.н.е.), како ''Бронзениот бик'' и [[Урски харфи|Урските харфи]].<ref>Frankfort, 61–66</ref> Познати скулптури кои датираат од Месопотамија се оние на [[ламасу]] („заштитник“), вид сфинга со крилесто тело на бик или лав и глава на човек. Овие скулптури биле изработени од масивен камен и стоеле пред портите на градовите. Големите [[ламасу]] фигури, со висина и до речиси пет метри, се спектакуларни експонати на асирското вајарство, и се смета дека се најголемите фигури направени од човек. === Галерија === <gallery perrow="4"> Податотека:British Museum Copper Bull.JPG|Скулптура „Бакарен бик“ од храмот Нинхурсаг, јужен дел на Ирак, датира од околу 2600 п.н.е. Податотека:Bull's head of the Queen's lyre from Pu-abi's grave PG 800, the Royal Cemetery at Ur, Southern Mesopotamia, Iraq. The British Museum, London..JPG|Глава од Бик (дел од кралската харфа најдена во Ур), Британски музеј, Лондон Податотека:Human-headed Winged Bulls Gate - Louvre.jpg|Крилести бикови со човечки глави -Ламасу, Лувр, Париз Податотека:UrukHead.jpg|Маската од Варка (мермер) Податотека:Female Statuette Halaf Culture 6000-5100 BCE.jpg|Фигура на жена (Сумер) од 6000 година п.н.е Податотека:Old Babylonian Cylinder Seal, formerly in the Charterhouse Collection 10.jpg|Старовавилонски цилиндричен печат Податотека:Sargon of Akkad.jpg|Скулптура на некој од акадските кралеви (веројатно Саргон), Лувр </gallery> == Архитектура == [[Податотека:SumerianZiggurat.jpg|десно|мини|Реконструкција на сумериски [[зигурат]]]] {{Main article|Месопотамиска архитектура}} [[Податотека:Pergamonmuseum Ishtartor 05.jpg|мини|''Иштарска порта'' (реконструирана), музеј во Берлин]] Проучувањето на древната месопотамска архитектура се заснова на достапните археолошки докази, сликовната застапеност на зградите и текстовите за градежните практики. Научната литература обично се концентрира на [[храм]]овите, палатите, градските ѕидини и порти, како и други монументални згради, но понекогаш се наоѓаат и дела од станбената архитектура.<ref>{{Citation|first=Sally|last=Dunham|chapter=Ancient Near Eastern architecture|title=A Companion to the Ancient Near East|editor=Daniel Snell|location=Oxford|publisher=Blackwell|year=2005|pages=266–280|isbn=0-631-23293-1}}</ref> Археолошките истражувања исто така овозможиле и проучување на урбаната форма на најстарите месопотамски градови. Циглата е најприсутен материјал, бидејќи бил слободно достапен на локално ниво, додека градежниот камен требал да биде несен од значително растојание до повеќето градови.<ref>{{наведени вести|url=http://www.ancient.eu/Mesopotamia/|title=Mesopotamia|work=Ancient History Encyclopedia|access-date=2017-07-21}}</ref> Зигуратот е најдоминантна форма а градовите најчесто имале широки порти од кои ''Портата на Иштар'' од [[Вавилон]], украсена со животни и обоени цигли е најпознат примерок. Денес, нејзиниот поголем дел се наоѓа во [[Пергамски музеј|Пергамскиот музеј во Берлин]]. Најзначајно архитектонско наследство од раната Месопотамија се храмските комплекси во [[Урук]] од 4 милениум п.н.е., храмовите и палатите од наоѓалиштaта на раните династички периоди во долината на реката [[Дијала]], како што се Кафаџа и [[Тел Асмар]], остатоците од [[Трета урска династија|Третата династија на Ур]] во [[Нипур]] (Светилиштето на [[Енлил]]) и Ур (Светилиштето на Нана), сириско-турските наоѓалишта од [[Бронзено време|средното бронзено време]] во [[Ебла]], Мари, [[Алалак]], Алеп и Култепе, палатите од доцното бронзено време во [[Богазќој]] (Хатуша), Угарит, Ашур и Нузи, палатите и храмовите од железното време во Асирија (Калху / Нимруд, Курсабад, Ниневија), вавилонското наоѓалиште (Вавилон) и други наоѓалиштa како Тушпа, Армавир и сл. ==Библиографија== * ''Atlas de la Mésopotamie et du Proche-Orient ancien'', Brepols, 1996 ISBN|2503500463. * Benoit, Agnès; 2003. ''Art et archéologie : les civilisations du Proche-Orient ancien'', Manuels de l'Ecole du Louvre. * [[Jean Bottéro|Bottéro, Jean]]; 1987. {{fr}} ''Mésopotamie. L'écriture, la raison et les dieux'', Gallimard, coll. « Folio Histoire », ISBN|2070403084. * Bottéro, Jean; 1995. ''[https://books.google.com/books?id=rygDbL2U5YEC Mesopotamia: writing, reasoning and the gods]''. Trans. by Zainab Bahrani and Marc Van de Mieroop, University of Chicago Press. {{ISBN|978-0226067278}} * Edzard, Dietz Otto; 2004. ''Geschichte Mesopotamiens. Von den Sumerern bis zu Alexander dem Großen'', München, ISBN|3-406-51664-5 * Hrouda, Barthel and Rene Pfeilschifter; 2005. ''Mesopotamien. Die antiken Kulturen zwischen Euphrat und Tigris.'' München 2005 (4. Aufl.), ISBN|3-406-46530-7 * Joannès, Francis; 2001. ''Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne'', Robert Laffont. * Korn, Wolfgang; 2004. ''Mesopotamien – Wiege der Zivilisation. 6000 Jahre Hochkulturen an Euphrat und Tigris'', Stuttgart, ISBN 3-8062-1851-X * Kuhrt, Amélie; 1995. ''The Ancient Near East: c. 3000-330 B.C''. 2 Vols. Routledge: London and New York. * Liverani, Mario; 1991. ''Antico Oriente: storia, società, economia''. Editori Laterza: Roma. * Matthews, Roger; 2005. ''The early prehistory of Mesopotamia – 500,000 to 4,500 BC'', Turnhout 2005, {{ISBN|2-503-50729-8}} * Oppenheim, A. Leo; 1964. ''Ancient Mesopotamia: Portrait of a dead civilization''. The University of Chicago Press: Chicago and London. Revised edition completed by Erica Reiner, 1977. * Pollock, Susan; 1999.'' Ancient Mesopotamia: the Eden that never was''. Cambridge University Press: Cambridge. * Postgate, J. Nicholas; 1992. ''Early Mesopotamia: Society and Economy at the dawn of history''. Routledge: London and New York. * Roux, Georges; 1964. ''Ancient Iraq'', Penguin Books. * Silver, Morris; 2007. ''Redistribution and Markets in the Economy of Ancient Mesopotamia: Updating Polanyi'', [[Antiguo Oriente]] 5: 89-112. * Snell, Daniel (ed.); 2005. ''A Companion to the Ancient Near East''. Malden, MA : Blackwell Pub, 2005. * Van de Mieroop, Marc; 2004. ''A history of the ancient Near East. ca 3000-323 BC''. Oxford: Blackwell Publishing. == Наводи == {{наводи|2}} ==Надворешни врски== {{рв|Месопотамија}} * [http://www.ancientopedia.com/Mesopotamia/ Древна Месопотамија]&nbsp;— Енциклопедија за древна историја * [http://www.mesopotamia.co.uk Месопотамија]&nbsp;— вовед до Месопотамија преку Британскиот музеј * [http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/ Месопотамска археологија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050215054649/http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/ |date=2005-02-15 }}, Перси Пилоу, 1912 ''[[DjVu]] & {{Наведена мрежна страница |url= http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/1f/mesopotamian_archaeology.pdf |title= layered PDF |accessdate= 2018-02-25 |archive-date= 2005-10-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20051007220405/http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/1f/mesopotamian_archaeology.pdf |url-status= dead }}&nbsp;{{small|(12.8&nbsp;MB)}} формат)'' * [http://www.wdl.org/en/item/11773/ Месопотамија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210421051253/https://www.wdl.org/en/item/11773/ |date=2021-04-21 }}, 1920 {{Древна Месопотамија}} {{Месопотамски божества}} {{Нормативна контрола}} {{добра статија}} [[Категорија:Месопотамија| ]] [[Категорија:Историја на Ирак]] [[Категорија:Историја на Сирија]] [[Категорија:Географија на Ирак]] [[Категорија:Географија на Сирија]] [[Категорија:Древна Сирија]] a25wmqv1mahpc86nn2uzt0pe4a5ltmt 0 44039 5532406 5531113 2026-03-31T17:48:03Z Виолетова 1975 /* Рани години */ 5532406 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Миленко Неделковски | image = Milenko_Nedelkovski.jpg | caption = | birth_name = | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1957|1|6}} | birth_place = {{роден во|Скопје}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | religion = | known for = | television = ''[[Late Night Show]]'' | education = [[ОУ „Јохан Хајнрих Песталоци“ - Центар|ОУ „Јохан Хајнрих Песталоци“]]<br/>[[СУ „Јосип Броз Тито“ - Скопје|СУ „Јосип Броз Тито“]] | alma_mater = [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|„Св. Кирил и Методиј“]] | employer = [[Телевизија Алфа|Алфа ТВ]] | occupation = новинар и телевизиски водител | years_active = 1983–сѐ уште | spouse = | partner = | children = | parents = | website = {{URL|www.alfa.mk}} }} '''Миленко Неделковски''' (р. {{роден на|6|јануари|1957}} во {{роден во|Скопје}}) — [[Република Македонија|македонски]] новинар и ТВ-водител. Професионалната кариера ја започнал во 1983 година, како спортски новинар во редакцијата на [[МРТ|Радио Телевизија-Скопје]]. Нешто подоцна се ангажирал како спортски коментатор во директните преноси на [[Формула 1]], мото-спортови, велосипедизам и гимнастика. Учествувал во подготовка на преносите од Светските првенства во фудбал во [[Светско првенство во фудбал 1990|1990]] и [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]] година, како и на [[Летни олимписки игри 1992|ЛОИ 1992]]. Во 1990-тите бил организатор на неколку пријателски натпревари во фудбал од меѓународен карактер, а повремено и пишувал во весниците „Македонски Спорт“ и „Фокус“. Од 2024 година, е директор на [[ФК Вардар]]. Од 2006 година, започнал со емисијата ''[[Late Night Show]]'', која се емитувала на [[Канал 5]] телевизија. Паралелно со гостувања на личности од политичкиот живот, Неделковски изработувал и „off-road“ емисии. Во 2008 година, со пресуда на Основниот суд 1, тој бил осуден на двегодишна затворска казна за измама на 22 македонски граѓани, издавајќи им непостоечки американски визи. Подоцна оваа казна му била заменета со условна слобода. На приватен план, Миленко е татко на две деца, кои работат и живеат во САД. ==Рани години== Миленко Неделковски е роден во [[Скопје]], во семејството на познатиот фудбалски судија и прв македонски судија со лиценца на [[ФИФА]], [[Борче Неделковски]]. Основно образование завршил во училиштето „[[ОУ „Јохан Хајнрих Песталоци“ - Центар|Јохан Хајнрих Песталоци]]“ во [[Центар (населба)|Центар]], додека матурирал во скопската гимназија [[СУ „Јосип Броз Тито“ - Скопје|Јосип Броз Тито]]. Со високо образование се стекнал на универзитетот „[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Кирил и Методиј]]“ во Скопје, каде дипломирал [[географија]] на [[Природно-математички факултет - Скопје|Природно-математичкиот факултет]]. Во студентските денови работел како [[туристички водич]]. Како фудбалски судија во пониските рангови има судено на преку 200 натпревари. Повеќе од десет години членува во академскиот хор „Мирче Ацев“ од Скопје. Миленко е во составот на овој хор кога во 1982-ра „Мирче Ацев“ победува на светскиот хорски фестивал во [[Мидлсборо]] во Англија во конкуренција на 200 хора од цел свет. ==Професионална кариера== ===Спортско новинарство=== Новинарската кариера ја започнува 1983 во [[МРТ|Радио Телевизија-Скопје]] како водител во [[Радио Скопје]]. Таму учи дикција, говор и читање од Миле Попов, Љупка Апостолва, Томе Саздов и Нада Булатовиќ. Во 1984-та се префрла во спортската редакција на [[Телевизија Скопје]]. Помогнат од спортскиот новинар [[Никола Солдатов]], навлегува во спортското новинарство и телевизиското коментирање. Во текот на ангажманот во спортската редакција, Неделковски остварува повеќе од 1.000 преноси. Миленко прв на македонски јазик коментира спортови што дотогаш исклучиво беа следени на српско-хрватски јазик. Така [[Формула 1]], екевстериан, спортска и ритмичка гимнастика, уметничко лизгање, уметничко пливање, велоспиедизам, веслање, рели, мото трки и други спортови првпат се претставени на македонската публика на македонски јазик. Миленко Неделковски изработува над 300 преноси од лице место (во живо) вклучително над 60 преноси во Формула 1 од сите писти во Европа. Ги работи директните преноси од Олимпијадата во Барселона вклучително официјалното отворање и затворање. Потоа ги работи преносите од Светското првенство во фудбал во Италија вклучително и последната победа на репрезентацијата на Југославија пред распадот на СФРЈ, натпреварот против Шпанија. Работи серија од светски и европски првенства во ритмичка и спортска гимнастика, уметничко лизгање, пливање. Посебен сегмент е учеството како новинар и активен учесник во авантурите Камел Трофи. Во овие оф роуд трки во 1991-ва се натпреварува на „1.000 милји“ од Дар Ес Салам во Танзанија до Буџумбура во Бурунди. Во 1992-ра „1.000 милји“ од Манаус во Бразил до Џорџ Таун во Гвајана. Учествува и на најдолгото рели, „Рели Рејд“ од Париз до Пекинг. По Олимпијадата во Барселона, а на понуда од Аљоша Руси и Предраг Чемерикиќ преминува од Радио Телевизија Скопје во [[А1 телевизија]]. За време на престојот во А1 ги следи од лице место следните настани: примањето на Македонскиот Олимписки комитет во фамилијата на Европските Олимписки комитети во Даблин, примањето на ФСМ во УЕФА и ФИФА во Лозана и Светското фудбалско првенство во фудбал во САД во 1994-та. Септември 1994, ја напушта А1 и преминува во независни новинари и пишува за „Пулс“, „Скок“, „Форум“, „Македонски спорт“, „Фокус“, „Форум плус“. Како независен новинар присуствува на Европското првенство во фудбал во Англија 1996-та, Светското првенство во фудбал во Јапонија 2002-ра. Покрај тоа, Миленко Неделковски го организира првиот меѓународен фудбалски натпревар по осамстојувањето на Македонија помеѓу Вардар и Фоџа (1:2) на Градскиот стадион во Скопје пред 11.000 гледачи. Тој го организираше и првиот меѓународен фудбалски натпревар на наша екипа во странство, по осамостојувањето на Република Македонија, натпреварот Перуџа - Вардар (1:4). Во втората половина на 90-тите и почетокот на новиот милениум, Миленко бил сопственик и претседател на [[ФК Скопје]], потоа директор на [[ФК Вардар]] и претседател на [[ФК Брегалница]] од Делчево. ФК Скопје го преземал на полусезона и успеал да го спаси од испаѓање во понизок ранг. Следната година клубот бил шампион на Втората лига. Следната година, ФК Скопје бил водач во Првата лига на крајот од полусезоната. Под негово раководство ФК Скопје гостувал на прославата на 100-годишнината на [[ФК Удинезе]] на стадионот [[Фриули]]. Миленко Неделковски успева да организира и гостување на ФК Вардар во Бразил, Аргентина и Уругвај, земји од Јужна Америка со долга фудбалска традиција. Вардар одиграл 5 натпревари (2 победи, 1 нерешен 2 порази) со Њувел Олд Бојс, Кордоба, Пењарол, Пелотас. Миленко го организира и настапот на првиот македонски фудбалер за тимот на светот. Зоран Јовановски играше за тимот на „божикните звезди“ во Рим во почетната постава. Во 2024 година, е назначен за директор на [[ФК Вардар]]. ===ТВ емисија и други анганжмани=== [[слика:Emisija Late Night Show.jpg|десно|мини|Миленко Неделковски Шоу]] Од 2005 година има свое шоу „Миленко Неделковски ''Late Night Show''“ што продукцијата „Wonder International M“ го пласирараше секоја сезона [[Канал 5]] телевизја, а подоцна и на [[Телевизија Алфа]]. Во преку 300 емисии гостувале познати личности од областа на политиката, уметноста, науката и новинарството во Македонија. Во исто време, Миленко Неделковски преку својата продукција реализира над 50 документарно-авантуристички „off road“ емисии. На 27 февруари 2008, Миленко Неделковски со помош на Аристотел Тентов, Борис Дамовски и Горан Стојков организирал митинг против промената на уставното име на Република Македонија на кој присуствувале 35.000 луѓе. Заедно со колегите [[Мирка Велиновска]] и [[Бобан Нонковиќ]], во 2011&nbsp;г. се обратил на европратениците во Брисел, претставувајќи им свое видување за слободата на медиумите во Македонија. Тој е одгледувач на [[Шарпланинец|шарпланици]] и [[кози]] на фармата „Мечкоец“. Миленко Неделковски има ќерка Бона и син Борис кои со своите брачни партнери работат и живеат во САД. ==Криминални активности== Во 2002 и 2003 година Миленко Неделковски бил раководител на фирмата „Супер-Би“, која посредувала при вадење на работни визи за САД.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2454&stID=33508 |title=„Дневник“ (18 март 2006) |accessdate=2014-04-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210157/http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2454&stID=33508 |url-status=dead }}</ref> Во 2006 година, Неделковски бил приведен на 7 месеци во истражниот затвор „Шутка“. Тој, заедно со уште неколкумина соработници, бил обвинет за измама на 22 македонски граѓани, ветувајќи им лажни визи за САД. На 15 мај 2008&nbsp;г. бил осуден на казна затвор во времетраење од две години, вклучувајќи го и времето од седум месеци поминато во притвор. Подоцна Неделковски бил пуштен на условна слобода, ако во рок од пет години не го повтори делото и ако за една година им ги врати парите, во износ од 160 илјади евра, на оштетените во случајот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.utrinski.mk/?ItemID=DF826693C58D0742B85A13080CBCBB39 |title=„Утрински Весник“ (10 март 2014) |accessdate=2014-04-11 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315035533/http://www.utrinski.mk/?ItemID=DF826693C58D0742B85A13080CBCBB39 |url-status=dead }}</ref> ==Галерија== <gallery> Податотека:Milenko Formula 1.jpg|Формула 1 Податотека:Olimpijada vo Barselona.jpg|Олимпијадата во Барселона Податотека:Reli Pariz Peking.jpg|Рели Париз - Пекинг Податотека:Camel Trophy Tanzanija.jpg|Камел Трофи - Танзанија Податотека:Finale Svetsko fudbalsko prvenstvo vo Japonija i Juzna Korea Prvenstvo.jpg|Финале на Светското фудбалско првенство во Јапонија и Јужна Кореја Податотека:FC Skopje.jpg|ФК Скопје Податотека:Borbata protiv eurobirokratite vo Brisel.jpg|Обраќањето на Неделковски во Европскиот Парламент </gallery> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== *[[Late Night Show]] ==Надворешни врски== *[http://www.milenko.com.mk/ Мрежно место на Миленко Неделковски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080409210610/http://www.milenko.com.mk/ |date=2008-04-09 }} *[http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2646&stID=46214 Три години затворска казна за новинарот Миленко Неделковски ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130618154201/http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2646&stID=46214 |date=2013-06-18 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Неделковски, Миленко}} [[Категорија:Македонски новинари]] [[Категорија:Македонски спортски новинари]] [[Категорија:Македонски водители]] [[Категорија:Македонски телевизиски водители]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници во Македонија]] fwp3r0wtgpfbyz60s33dw4tzayvyty0 0 46135 5532525 5416399 2026-03-31T19:50:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532525 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Лорестан | native_name = <small>استان لرستان</small> | native_name_lang = fa | settlement_type = [[Покраини во Иран|Покраина]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map = Locator map Iran Lorestan Province.png | map_alt = Лорестан во рамките на Иран | map_caption = Лорестан во рамките на Иран | latd = 33.4871 | longd = 48.3538 | coor_pinpoint = | coordinates_type = region:IR_type:adm1st | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | coordinates_region = IR | subdivision_type = [[Список на држави|Земја]] | subdivision_name = {{знаме|Иран}} | parts_type = [[Шахрестан|Окрузи]] | parts_style = para | p1 = 10 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Админ. центар]] | seat = [[Хорамабад]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 28294 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="Census2006">[http://www.sci.org.ir/content/userfiles/_sci_en/sci_en/sel/year85/f2/CS_02_6.HTM Попис 2006] {{en}}</ref> | population_total = 1716527 | population_as_of = 2006 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = Јазици | blank_info_sec1 = [[лурски јазик|лурски]] | timezone1 = [[UTC+03:30|IRST]] | utc_offset1 = +03:30 | timezone1_DST = [[UTC+04:30|IRST]] | utc_offset1_DST = +04:30 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = | footnotes = }} '''Лорестан''' ({{langx|fa|استان لرستان}}, ''Ostān-e Lorestān'' ) е [[покраини во Иран|покраина]] во [[Иран]]. Главен град е [[Хорамабад]]. Друг поголем град е [[Боруџерд]]. Населението брои 1.739.644 жители (2006). Има вкупна површина од 28.392 км<sup>2</sup>. Други поголеми градови се: [[Алигударз]], [[Доруд]], [[Кухдашт]], [[Азна]], [[Алаштар]], [[Нур Абад]], и [[Пол-e-Дохтар]]. Името '''Лорестан''' во слободен превод значи „Земја на [[Лури]]те“. == Колеџи и универзитети == # [http://www.lums.ac.ir/ Медицински универзитет во Лорестан] # [http://www.lu.ac.ir/ Лорестански универзитет] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061004004012/http://lu.ac.ir/ |date=2006-10-04 }} # [http://www.borujerd.ac.ir/ Исламски Универзитет „Азад“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Поврзано == * [[Административна поделба на Иран]] * [[Лури]] * [[Народи во Иран]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.lorestanmiras.org/ Заштита на културното наследство] * [http://heim.ifi.uio.no/~peyman/lur.html Историја на Лорскиот народ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050503183159/http://heim.ifi.uio.no/~peyman/lur.html |date=2005-05-03 }} * [http://www.lorestan.ir/ Портал на управникот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929101010/http://www.lorestan.ir/ |date=2007-09-29 }} {{Покраини во Иран}} [[Категорија:Покраини во Иран]] 76z4prh0ct275wrv5l3x9cdvpjuav0k 0 51180 5532654 5424399 2026-04-01T08:06:30Z Bjankuloski06 332 5532654 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fourier.jpg|мини|десно|Жозеф Фурје]] '''Жан Батист Жозеф Фурје''' ({{langx|fr|Jean Baptiste Joseph Fourier}}; {{роден на|21|март|1768}} – {{починал на|16|мај|1830}}) — [[Франција|француски]] [[математичар]] и [[физичар]] кој е најпознат по како поттикнувач и истражувач на подоцна наречените [[Фурјеров ред|Фурјеровите редови]]. [[Фурјерови преобразба|Фурјеровите преобразби]] се, исто така, наречени во негова чест. == Животопис == Фурје е роден во [[Оксер]], [[Франција]] како деветто од дванаесетте деца на еден [[кројач]]. Станал сираче на возраст од десет години. На препорака од [[бискуп]]от се здобил со образование во [[манастир]]от Свети Марко. Во училиштето покажал голема дарба за [[книжевност]]а, но на 13-годишна возраст покажал интерес за [[математика]]та. Иако започнал да учи за [[Свештенство|свештеник]], по една година се откажал поради љубовта кон математиката. Во 1790 година станал учител во Кралската воена школа во Оксер. Во 1793 година станал политички активен и му се приклучил на месниот [[Француска револуција|револуционерен]] комитет. Подоцна, бил испратен да учи во познатата школа ''Ecole Normale'' во Париз, каде предавале [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] и [[Жозеф Луј Лагранж|Лагранж]] кого Фурје го опишал како „прв меѓу европските научници“. Фурје заминал со [[Наполеон]] во источните експедиции во [[1798]] година и бил именуван за управник на Долен [[Египет]]. Отсечен од англиската флота, организирал работилници за обезбедување муниција за француската армија, но по британската победа и француската капитулација, се вратил во Франција, каде бил назначен за управител на [[Гренобл]]. Во 1816 година се преселил во [[Париз]], а следната година станал член на [[Академија на науките (Франција)|Академијата на науките]]. Починал во Париз, во 1830 година.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган и Марија Трпкова (2012). ''Вовед во анализата на временските серии''. „Универзитет Св. Кирил и Методиј“, Скопје, стр. 35.</ref> == Творештво == Уште додека престојувал во Египет, Фурје учествувал во изработката на неколку математички трудови на Египетскиот институт, кој го формирал Наполеон во [[Каиро]], со цел да се намали англиското влијание на истокот. Во [[1822]] година ја објавил својата ''Théorie analytique de la chaleur'', во која ги изложил размислувањата за [[Исак Њутн|Њутновиот]] закон за ладење. Во ова дело, тој тврди дека секоја [[функција]] од некоја променлива, прекината или непрекината, може да биде претставена како серија од синус на производи од променливата. И покрај тоа што овој резултат не е точен, Фурјевите забелешки дека некои прекинати [[Функција (математика)|функции]] се збир од бесконечен ред, биле огромно откритие. Прашањето за одредување кога функцијата е збир од Фурјеров ред било фундаментално низ вековите кои следеле. [[Жозеф Луис Лагранж]] има дадено примери кога оваа [[теорема]] не важи, а [[Јохан Дирихле]] бил првиот кој дал доволни демонстрации со некои рестриктивни услови. На Фурје, исто така, му било одадено признание за откритието од 1824 година дека [[гас]]овите во атмосферата можат да ја зголемат температурата на [[Земја]]та. Овој ефект подоцна бил наречен „[[стакленички ефект]]“. Фурје го воспоставил и концептот на планетарна рамнотежа на [[енергија]]та според кој [[Планета|планетите]] добиваат енергија од различни извори и тоа предизвикува покачување на [[температура]]та; планетите, исто така, губат енергија поради инфрацрвеното зрачење (која Фурје ја нарекувал „црна топлина“) со однос на покачувањето на температурата. Притоа, постои рамнотежа помеѓу добивањето и губењето на топлината. И покрај тоа што Фурје го разбирал концептот на односот на [[инфрацрвено зрачење|инфрацрвеното зрачење]] со покачувањето на температурата, Штефан-Болцмановиот закон кој дава точна форма на оваа зависност бил откриен 50 години подоцна. Фурје препознал дека Земјата добива енергија првенствено од [[сончево зрачење|сончевото зрачење]], за која Земјината атмосфера е транспарентна, и дека геотермичката топлина не придонесува многу за рамнотежата на енергијата. И покрај тоа, тој погрешно верувал дека зрачењето од меѓупланетарниот простор има значаен удел. == Поврзано == * [[Фурјеров ред]] * [[Фурјева преобразба]] * [[Фурјев закон]] * ''Првичниот текст е од Раузовата историја на математиката, која е во [[јавна сопствнеост]]'' * Fourier, J.-B.J. ''Mémoires de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France '''VII'''.'' 570-604 (1827) (есеј за стакленичкиот ефект) * [[Project Gutenberg]], [http://www.gutenberg.org/etext/16775 ''Biographies of Distinguished Scientific Men''], Francois Arago == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Фурје, Жозеф}} [[Категорија:Француски математичари]] [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] 09pdb2gulj3x2t0zjjsqv89ihmt1xq4 5532655 5532654 2026-04-01T08:07:10Z Bjankuloski06 332 5532655 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fourier.jpg|мини|десно|Жозеф Фурје]] '''Жан Батист Жозеф Фурје''' ({{langx|fr|Jean Baptiste Joseph Fourier}}; {{роден на|21|март|1768}} – {{починал на|16|мај|1830}}) — [[Франција|француски]] [[математичар]] и [[физичар]] кој е најпознат по како поттикнувач и истражувач на подоцна наречените [[Фурјеров ред|Фурјеовите редови]]. [[Фурјеови преобразба|Фурјеовите преобразби]] се, исто така, наречени во негова чест. == Животопис == Фурје е роден во [[Оксер]], [[Франција]] како деветто од дванаесетте деца на еден [[кројач]]. Станал сираче на возраст од десет години. На препорака од [[бискуп]]от се здобил со образование во [[манастир]]от Свети Марко. Во училиштето покажал голема дарба за [[книжевност]]а, но на 13-годишна возраст покажал интерес за [[математика]]та. Иако започнал да учи за [[Свештенство|свештеник]], по една година се откажал поради љубовта кон математиката. Во 1790 година станал учител во Кралската воена школа во Оксер. Во 1793 година станал политички активен и му се приклучил на месниот [[Француска револуција|револуционерен]] комитет. Подоцна, бил испратен да учи во познатата школа ''Ecole Normale'' во Париз, каде предавале [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] и [[Жозеф Луј Лагранж|Лагранж]] кого Фурје го опишал како „прв меѓу европските научници“. Фурје заминал со [[Наполеон]] во источните експедиции во [[1798]] година и бил именуван за управник на Долен [[Египет]]. Отсечен од англиската флота, организирал работилници за обезбедување муниција за француската армија, но по британската победа и француската капитулација, се вратил во Франција, каде бил назначен за управител на [[Гренобл]]. Во 1816 година се преселил во [[Париз]], а следната година станал член на [[Академија на науките (Франција)|Академијата на науките]]. Починал во Париз, во 1830 година.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган и Марија Трпкова (2012). ''Вовед во анализата на временските серии''. „Универзитет Св. Кирил и Методиј“, Скопје, стр. 35.</ref> == Творештво == Уште додека престојувал во Египет, Фурје учествувал во изработката на неколку математички трудови на Египетскиот институт, кој го формирал Наполеон во [[Каиро]], со цел да се намали англиското влијание на истокот. Во [[1822]] година ја објавил својата ''Théorie analytique de la chaleur'', во која ги изложил размислувањата за [[Исак Њутн|Њутновиот]] закон за ладење. Во ова дело, тој тврди дека секоја [[функција]] од некоја променлива, прекината или непрекината, може да биде претставена како серија од синус на производи од променливата. И покрај тоа што овој резултат не е точен, Фурјевите забелешки дека некои прекинати [[Функција (математика)|функции]] се збир од бесконечен ред, биле огромно откритие. Прашањето за одредување кога функцијата е збир од Фурјеров ред било фундаментално низ вековите кои следеле. [[Жозеф Луис Лагранж]] има дадено примери кога оваа [[теорема]] не важи, а [[Јохан Дирихле]] бил првиот кој дал доволни демонстрации со некои рестриктивни услови. На Фурје, исто така, му било одадено признание за откритието од 1824 година дека [[гас]]овите во атмосферата можат да ја зголемат температурата на [[Земја]]та. Овој ефект подоцна бил наречен „[[стакленички ефект]]“. Фурје го воспоставил и концептот на планетарна рамнотежа на [[енергија]]та според кој [[Планета|планетите]] добиваат енергија од различни извори и тоа предизвикува покачување на [[температура]]та; планетите, исто така, губат енергија поради инфрацрвеното зрачење (која Фурје ја нарекувал „црна топлина“) со однос на покачувањето на температурата. Притоа, постои рамнотежа помеѓу добивањето и губењето на топлината. И покрај тоа што Фурје го разбирал концептот на односот на [[инфрацрвено зрачење|инфрацрвеното зрачење]] со покачувањето на температурата, Штефан-Болцмановиот закон кој дава точна форма на оваа зависност бил откриен 50 години подоцна. Фурје препознал дека Земјата добива енергија првенствено од [[сончево зрачење|сончевото зрачење]], за која Земјината атмосфера е транспарентна, и дека геотермичката топлина не придонесува многу за рамнотежата на енергијата. И покрај тоа, тој погрешно верувал дека зрачењето од меѓупланетарниот простор има значаен удел. == Поврзано == * [[Фурјеров ред]] * [[Фурјева преобразба]] * [[Фурјев закон]] * ''Првичниот текст е од Раузовата историја на математиката, која е во [[јавна сопствнеост]]'' * Fourier, J.-B.J. ''Mémoires de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France '''VII'''.'' 570-604 (1827) (есеј за стакленичкиот ефект) * [[Project Gutenberg]], [http://www.gutenberg.org/etext/16775 ''Biographies of Distinguished Scientific Men''], Francois Arago == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Фурје, Жозеф}} [[Категорија:Француски математичари]] [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] q9cz0td1tixcds2jprm8jyvgxcdngc4 5532671 5532655 2026-04-01T08:10:07Z Bjankuloski06 332 5532671 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fourier.jpg|мини|десно|Жозеф Фурје]] '''Жан Батист Жозеф Фурје''' ({{langx|fr|Jean Baptiste Joseph Fourier}}; {{роден на|21|март|1768}} – {{починал на|16|мај|1830}}) — [[Франција|француски]] [[математичар]] и [[физичар]] кој е најпознат по како поттикнувач и истражувач на подоцна наречените [[Фурјеов ред|Фурјеовите редови]]. [[Фурјеови преобразба|Фурјеовите преобразби]] се, исто така, наречени во негова чест. == Животопис == Фурје е роден во [[Оксер]], [[Франција]] како деветто од дванаесетте деца на еден [[кројач]]. Станал сираче на возраст од десет години. На препорака од [[бискуп]]от се здобил со образование во [[манастир]]от Свети Марко. Во училиштето покажал голема дарба за [[книжевност]]а, но на 13-годишна возраст покажал интерес за [[математика]]та. Иако започнал да учи за [[Свештенство|свештеник]], по една година се откажал поради љубовта кон математиката. Во 1790 година станал учител во Кралската воена школа во Оксер. Во 1793 година станал политички активен и му се приклучил на месниот [[Француска револуција|револуционерен]] комитет. Подоцна, бил испратен да учи во познатата школа ''Ecole Normale'' во Париз, каде предавале [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] и [[Жозеф Луј Лагранж|Лагранж]] кого Фурје го опишал како „прв меѓу европските научници“. Фурје заминал со [[Наполеон]] во источните експедиции во [[1798]] година и бил именуван за управник на Долен [[Египет]]. Отсечен од англиската флота, организирал работилници за обезбедување муниција за француската армија, но по британската победа и француската капитулација, се вратил во Франција, каде бил назначен за управител на [[Гренобл]]. Во 1816 година се преселил во [[Париз]], а следната година станал член на [[Академија на науките (Франција)|Академијата на науките]]. Починал во Париз, во 1830 година.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган и Марија Трпкова (2012). ''Вовед во анализата на временските серии''. „Универзитет Св. Кирил и Методиј“, Скопје, стр. 35.</ref> == Творештво == Уште додека престојувал во Египет, Фурје учествувал во изработката на неколку математички трудови на Египетскиот институт, кој го формирал Наполеон во [[Каиро]], со цел да се намали англиското влијание на истокот. Во [[1822]] година ја објавил својата ''Théorie analytique de la chaleur'', во која ги изложил размислувањата за [[Исак Њутн|Њутновиот]] закон за ладење. Во ова дело, тој тврди дека секоја [[функција]] од некоја променлива, прекината или непрекината, може да биде претставена како серија од синус на производи од променливата. И покрај тоа што овој резултат не е точен, Фурјеовите забелешки дека некои прекинати [[Функција (математика)|функции]] се збир од бесконечен ред, биле огромно откритие. Прашањето за одредување кога функцијата е збир од Фурјеов ред било фундаментално низ вековите кои следеле. [[Жозеф Луис Лагранж]] има дадено примери кога оваа [[теорема]] не важи, а [[Јохан Дирихле]] бил првиот кој дал доволни демонстрации со некои рестриктивни услови. На Фурје, исто така, му било одадено признание за откритието од 1824 година дека [[гас]]овите во атмосферата можат да ја зголемат температурата на [[Земја]]та. Овој ефект подоцна бил наречен „[[стакленички ефект]]“. Фурје го воспоставил и концептот на планетарна рамнотежа на [[енергија]]та според кој [[Планета|планетите]] добиваат енергија од различни извори и тоа предизвикува покачување на [[температура]]та; планетите, исто така, губат енергија поради инфрацрвеното зрачење (која Фурје ја нарекувал „црна топлина“) со однос на покачувањето на температурата. Притоа, постои рамнотежа помеѓу добивањето и губењето на топлината. И покрај тоа што Фурје го разбирал концептот на односот на [[инфрацрвено зрачење|инфрацрвеното зрачење]] со покачувањето на температурата, Штефан-Болцмановиот закон кој дава точна форма на оваа зависност бил откриен 50 години подоцна. Фурје препознал дека Земјата добива енергија првенствено од [[сончево зрачење|сончевото зрачење]], за која Земјината атмосфера е транспарентна, и дека геотермичката топлина не придонесува многу за рамнотежата на енергијата. И покрај тоа, тој погрешно верувал дека зрачењето од меѓупланетарниот простор има значаен удел. == Поврзано == * [[Фурјеов ред]] * [[Фурјеова преобразба]] * [[Фурјеов закон]] * ''Првичниот текст е од Раузовата историја на математиката, која е во [[јавна сопствнеост]]'' * Fourier, J.-B.J. ''Mémoires de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France '''VII'''.'' 570-604 (1827) (есеј за стакленичкиот ефект) * [[Project Gutenberg]], [http://www.gutenberg.org/etext/16775 ''Biographies of Distinguished Scientific Men''], Francois Arago == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Фурје, Жозеф}} [[Категорија:Француски математичари]] [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] alixm2ousomp5y1jmata0vbuk5tlkke 5532672 5532671 2026-04-01T08:10:22Z Bjankuloski06 332 5532672 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fourier.jpg|мини|десно|Жозеф Фурје]] '''Жан Батист Жозеф Фурје''' ({{langx|fr|Jean Baptiste Joseph Fourier}}; {{роден на|21|март|1768}} – {{починал на|16|мај|1830}}) — [[Франција|француски]] [[математичар]] и [[физичар]] кој е најпознат по како поттикнувач и истражувач на подоцна наречените [[Фурјеов ред|Фурјеовите редови]]. [[Фурјеова преобразба|Фурјеовите преобразби]] се, исто така, наречени во негова чест. == Животопис == Фурје е роден во [[Оксер]], [[Франција]] како деветто од дванаесетте деца на еден [[кројач]]. Станал сираче на возраст од десет години. На препорака од [[бискуп]]от се здобил со образование во [[манастир]]от Свети Марко. Во училиштето покажал голема дарба за [[книжевност]]а, но на 13-годишна возраст покажал интерес за [[математика]]та. Иако започнал да учи за [[Свештенство|свештеник]], по една година се откажал поради љубовта кон математиката. Во 1790 година станал учител во Кралската воена школа во Оксер. Во 1793 година станал политички активен и му се приклучил на месниот [[Француска револуција|револуционерен]] комитет. Подоцна, бил испратен да учи во познатата школа ''Ecole Normale'' во Париз, каде предавале [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] и [[Жозеф Луј Лагранж|Лагранж]] кого Фурје го опишал како „прв меѓу европските научници“. Фурје заминал со [[Наполеон]] во источните експедиции во [[1798]] година и бил именуван за управник на Долен [[Египет]]. Отсечен од англиската флота, организирал работилници за обезбедување муниција за француската армија, но по британската победа и француската капитулација, се вратил во Франција, каде бил назначен за управител на [[Гренобл]]. Во 1816 година се преселил во [[Париз]], а следната година станал член на [[Академија на науките (Франција)|Академијата на науките]]. Починал во Париз, во 1830 година.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган и Марија Трпкова (2012). ''Вовед во анализата на временските серии''. „Универзитет Св. Кирил и Методиј“, Скопје, стр. 35.</ref> == Творештво == Уште додека престојувал во Египет, Фурје учествувал во изработката на неколку математички трудови на Египетскиот институт, кој го формирал Наполеон во [[Каиро]], со цел да се намали англиското влијание на истокот. Во [[1822]] година ја објавил својата ''Théorie analytique de la chaleur'', во која ги изложил размислувањата за [[Исак Њутн|Њутновиот]] закон за ладење. Во ова дело, тој тврди дека секоја [[функција]] од некоја променлива, прекината или непрекината, може да биде претставена како серија од синус на производи од променливата. И покрај тоа што овој резултат не е точен, Фурјеовите забелешки дека некои прекинати [[Функција (математика)|функции]] се збир од бесконечен ред, биле огромно откритие. Прашањето за одредување кога функцијата е збир од Фурјеов ред било фундаментално низ вековите кои следеле. [[Жозеф Луис Лагранж]] има дадено примери кога оваа [[теорема]] не важи, а [[Јохан Дирихле]] бил првиот кој дал доволни демонстрации со некои рестриктивни услови. На Фурје, исто така, му било одадено признание за откритието од 1824 година дека [[гас]]овите во атмосферата можат да ја зголемат температурата на [[Земја]]та. Овој ефект подоцна бил наречен „[[стакленички ефект]]“. Фурје го воспоставил и концептот на планетарна рамнотежа на [[енергија]]та според кој [[Планета|планетите]] добиваат енергија од различни извори и тоа предизвикува покачување на [[температура]]та; планетите, исто така, губат енергија поради инфрацрвеното зрачење (која Фурје ја нарекувал „црна топлина“) со однос на покачувањето на температурата. Притоа, постои рамнотежа помеѓу добивањето и губењето на топлината. И покрај тоа што Фурје го разбирал концептот на односот на [[инфрацрвено зрачење|инфрацрвеното зрачење]] со покачувањето на температурата, Штефан-Болцмановиот закон кој дава точна форма на оваа зависност бил откриен 50 години подоцна. Фурје препознал дека Земјата добива енергија првенствено од [[сончево зрачење|сончевото зрачење]], за која Земјината атмосфера е транспарентна, и дека геотермичката топлина не придонесува многу за рамнотежата на енергијата. И покрај тоа, тој погрешно верувал дека зрачењето од меѓупланетарниот простор има значаен удел. == Поврзано == * [[Фурјеов ред]] * [[Фурјеова преобразба]] * [[Фурјеов закон]] * ''Првичниот текст е од Раузовата историја на математиката, која е во [[јавна сопствнеост]]'' * Fourier, J.-B.J. ''Mémoires de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France '''VII'''.'' 570-604 (1827) (есеј за стакленичкиот ефект) * [[Project Gutenberg]], [http://www.gutenberg.org/etext/16775 ''Biographies of Distinguished Scientific Men''], Francois Arago == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Фурје, Жозеф}} [[Категорија:Француски математичари]] [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] 3f8ss1tu68wwrofwzlqp2r0kyfk1pen 5532673 5532672 2026-04-01T08:10:40Z Bjankuloski06 332 5532673 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fourier.jpg|мини|десно|Жозеф Фурје]] '''Жан Батист Жозеф Фурје''' ({{langx|fr|Jean Baptiste Joseph Fourier}}; {{роден на|21|март|1768}} – {{починал на|16|мај|1830}}) — [[Франција|француски]] [[математичар]] и [[физичар]] кој е најпознат по како поттикнувач и истражувач на подоцна наречените [[Фурјеов ред|Фурјеовите редови]]. [[Фурјеова преобразба|Фурјеовите преобразби]] се, исто така, наречени во негова чест. == Животопис == Фурје е роден во [[Оксер]], [[Франција]] како деветто од дванаесетте деца на еден [[кројач]]. Станал сираче на возраст од десет години. На препорака од епископот се здобил со образование во [[манастир]]от Свети Марко. Во училиштето покажал голема дарба за [[книжевност]]а, но на 13-годишна возраст покажал интерес за [[математика]]та. Иако започнал да учи за [[Свештенство|свештеник]], по една година се откажал поради љубовта кон математиката. Во 1790 година станал учител во Кралската воена школа во Оксер. Во 1793 година станал политички активен и му се приклучил на месниот [[Француска револуција|револуционерен]] комитет. Подоцна, бил испратен да учи во познатата школа ''Ecole Normale'' во Париз, каде предавале [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] и [[Жозеф Луј Лагранж|Лагранж]] кого Фурје го опишал како „прв меѓу европските научници“. Фурје заминал со [[Наполеон]] во источните експедиции во [[1798]] година и бил именуван за управник на Долен [[Египет]]. Отсечен од англиската флота, организирал работилници за обезбедување муниција за француската армија, но по британската победа и француската капитулација, се вратил во Франција, каде бил назначен за управител на [[Гренобл]]. Во 1816 година се преселил во [[Париз]], а следната година станал член на [[Академија на науките (Франција)|Академијата на науките]]. Починал во Париз, во 1830 година.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган и Марија Трпкова (2012). ''Вовед во анализата на временските серии''. „Универзитет Св. Кирил и Методиј“, Скопје, стр. 35.</ref> == Творештво == Уште додека престојувал во Египет, Фурје учествувал во изработката на неколку математички трудови на Египетскиот институт, кој го формирал Наполеон во [[Каиро]], со цел да се намали англиското влијание на истокот. Во [[1822]] година ја објавил својата ''Théorie analytique de la chaleur'', во која ги изложил размислувањата за [[Исак Њутн|Њутновиот]] закон за ладење. Во ова дело, тој тврди дека секоја [[функција]] од некоја променлива, прекината или непрекината, може да биде претставена како серија од синус на производи од променливата. И покрај тоа што овој резултат не е точен, Фурјеовите забелешки дека некои прекинати [[Функција (математика)|функции]] се збир од бесконечен ред, биле огромно откритие. Прашањето за одредување кога функцијата е збир од Фурјеов ред било фундаментално низ вековите кои следеле. [[Жозеф Луис Лагранж]] има дадено примери кога оваа [[теорема]] не важи, а [[Јохан Дирихле]] бил првиот кој дал доволни демонстрации со некои рестриктивни услови. На Фурје, исто така, му било одадено признание за откритието од 1824 година дека [[гас]]овите во атмосферата можат да ја зголемат температурата на [[Земја]]та. Овој ефект подоцна бил наречен „[[стакленички ефект]]“. Фурје го воспоставил и концептот на планетарна рамнотежа на [[енергија]]та според кој [[Планета|планетите]] добиваат енергија од различни извори и тоа предизвикува покачување на [[температура]]та; планетите, исто така, губат енергија поради инфрацрвеното зрачење (која Фурје ја нарекувал „црна топлина“) со однос на покачувањето на температурата. Притоа, постои рамнотежа помеѓу добивањето и губењето на топлината. И покрај тоа што Фурје го разбирал концептот на односот на [[инфрацрвено зрачење|инфрацрвеното зрачење]] со покачувањето на температурата, Штефан-Болцмановиот закон кој дава точна форма на оваа зависност бил откриен 50 години подоцна. Фурје препознал дека Земјата добива енергија првенствено од [[сончево зрачење|сончевото зрачење]], за која Земјината атмосфера е транспарентна, и дека геотермичката топлина не придонесува многу за рамнотежата на енергијата. И покрај тоа, тој погрешно верувал дека зрачењето од меѓупланетарниот простор има значаен удел. == Поврзано == * [[Фурјеов ред]] * [[Фурјеова преобразба]] * [[Фурјеов закон]] * ''Првичниот текст е од Раузовата историја на математиката, која е во [[јавна сопствнеост]]'' * Fourier, J.-B.J. ''Mémoires de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France '''VII'''.'' 570-604 (1827) (есеј за стакленичкиот ефект) * [[Project Gutenberg]], [http://www.gutenberg.org/etext/16775 ''Biographies of Distinguished Scientific Men''], Francois Arago == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Фурје, Жозеф}} [[Категорија:Француски математичари]] [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] f5rsrctk48m85urczrmg17xvxu6wj3h 5532674 5532673 2026-04-01T08:11:25Z Bjankuloski06 332 5532674 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fourier.jpg|мини|десно|Жозеф Фурје]] '''Жан Батист Жозеф Фурје'''<ref>{{МатЛек|421}}</ref> ({{langx|fr|Jean Baptiste Joseph Fourier}}; {{роден на|21|март|1768}} – {{починал на|16|мај|1830}}) — [[Франција|француски]] [[математичар]] и [[физичар]] кој е најпознат по како поттикнувач и истражувач на подоцна наречените [[Фурјеов ред|Фурјеовите редови]]. [[Фурјеова преобразба|Фурјеовите преобразби]] се, исто така, наречени во негова чест. == Животопис == Фурје е роден во [[Оксер]], [[Франција]] како деветто од дванаесетте деца на еден [[кројач]]. Станал сираче на возраст од десет години. На препорака од епископот се здобил со образование во [[манастир]]от Свети Марко. Во училиштето покажал голема дарба за [[книжевност]]а, но на 13-годишна возраст покажал интерес за [[математика]]та. Иако започнал да учи за [[Свештенство|свештеник]], по една година се откажал поради љубовта кон математиката. Во 1790 година станал учител во Кралската воена школа во Оксер. Во 1793 година станал политички активен и му се приклучил на месниот [[Француска револуција|револуционерен]] комитет. Подоцна, бил испратен да учи во познатата школа ''Ecole Normale'' во Париз, каде предавале [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] и [[Жозеф Луј Лагранж|Лагранж]] кого Фурје го опишал како „прв меѓу европските научници“. Фурје заминал со [[Наполеон]] во источните експедиции во [[1798]] година и бил именуван за управник на Долен [[Египет]]. Отсечен од англиската флота, организирал работилници за обезбедување муниција за француската армија, но по британската победа и француската капитулација, се вратил во Франција, каде бил назначен за управител на [[Гренобл]]. Во 1816 година се преселил во [[Париз]], а следната година станал член на [[Академија на науките (Франција)|Академијата на науките]]. Починал во Париз, во 1830 година.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган и Марија Трпкова (2012). ''Вовед во анализата на временските серии''. „Универзитет Св. Кирил и Методиј“, Скопје, стр. 35.</ref> == Творештво == Уште додека престојувал во Египет, Фурје учествувал во изработката на неколку математички трудови на Египетскиот институт, кој го формирал Наполеон во [[Каиро]], со цел да се намали англиското влијание на истокот. Во [[1822]] година ја објавил својата ''Théorie analytique de la chaleur'', во која ги изложил размислувањата за [[Исак Њутн|Њутновиот]] закон за ладење. Во ова дело, тој тврди дека секоја [[функција]] од некоја променлива, прекината или непрекината, може да биде претставена како серија од синус на производи од променливата. И покрај тоа што овој резултат не е точен, Фурјеовите забелешки дека некои прекинати [[Функција (математика)|функции]] се збир од бесконечен ред, биле огромно откритие. Прашањето за одредување кога функцијата е збир од Фурјеов ред било фундаментално низ вековите кои следеле. [[Жозеф Луис Лагранж]] има дадено примери кога оваа [[теорема]] не важи, а [[Јохан Дирихле]] бил првиот кој дал доволни демонстрации со некои рестриктивни услови. На Фурје, исто така, му било одадено признание за откритието од 1824 година дека [[гас]]овите во атмосферата можат да ја зголемат температурата на [[Земја]]та. Овој ефект подоцна бил наречен „[[стакленички ефект]]“. Фурје го воспоставил и концептот на планетарна рамнотежа на [[енергија]]та според кој [[Планета|планетите]] добиваат енергија од различни извори и тоа предизвикува покачување на [[температура]]та; планетите, исто така, губат енергија поради инфрацрвеното зрачење (која Фурје ја нарекувал „црна топлина“) со однос на покачувањето на температурата. Притоа, постои рамнотежа помеѓу добивањето и губењето на топлината. И покрај тоа што Фурје го разбирал концептот на односот на [[инфрацрвено зрачење|инфрацрвеното зрачење]] со покачувањето на температурата, Штефан-Болцмановиот закон кој дава точна форма на оваа зависност бил откриен 50 години подоцна. Фурје препознал дека Земјата добива енергија првенствено од [[сончево зрачење|сончевото зрачење]], за која Земјината атмосфера е транспарентна, и дека геотермичката топлина не придонесува многу за рамнотежата на енергијата. И покрај тоа, тој погрешно верувал дека зрачењето од меѓупланетарниот простор има значаен удел. == Поврзано == * [[Фурјеов ред]] * [[Фурјеова преобразба]] * [[Фурјеов закон]] * ''Првичниот текст е од Раузовата историја на математиката, која е во [[јавна сопствнеост]]'' * Fourier, J.-B.J. ''Mémoires de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France '''VII'''.'' 570-604 (1827) (есеј за стакленичкиот ефект) * [[Project Gutenberg]], [http://www.gutenberg.org/etext/16775 ''Biographies of Distinguished Scientific Men''], Francois Arago == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Фурје, Жозеф}} [[Категорија:Француски математичари]] [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] sessjfloa7lr7jeom2wxgab5exyrcfz 5532677 5532674 2026-04-01T08:20:05Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Жозеф Фурие]] на [[Жозеф Фурје]] презапишувајќи врз пренасочување 5532674 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fourier.jpg|мини|десно|Жозеф Фурје]] '''Жан Батист Жозеф Фурје'''<ref>{{МатЛек|421}}</ref> ({{langx|fr|Jean Baptiste Joseph Fourier}}; {{роден на|21|март|1768}} – {{починал на|16|мај|1830}}) — [[Франција|француски]] [[математичар]] и [[физичар]] кој е најпознат по како поттикнувач и истражувач на подоцна наречените [[Фурјеов ред|Фурјеовите редови]]. [[Фурјеова преобразба|Фурјеовите преобразби]] се, исто така, наречени во негова чест. == Животопис == Фурје е роден во [[Оксер]], [[Франција]] како деветто од дванаесетте деца на еден [[кројач]]. Станал сираче на возраст од десет години. На препорака од епископот се здобил со образование во [[манастир]]от Свети Марко. Во училиштето покажал голема дарба за [[книжевност]]а, но на 13-годишна возраст покажал интерес за [[математика]]та. Иако започнал да учи за [[Свештенство|свештеник]], по една година се откажал поради љубовта кон математиката. Во 1790 година станал учител во Кралската воена школа во Оксер. Во 1793 година станал политички активен и му се приклучил на месниот [[Француска револуција|револуционерен]] комитет. Подоцна, бил испратен да учи во познатата школа ''Ecole Normale'' во Париз, каде предавале [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] и [[Жозеф Луј Лагранж|Лагранж]] кого Фурје го опишал како „прв меѓу европските научници“. Фурје заминал со [[Наполеон]] во источните експедиции во [[1798]] година и бил именуван за управник на Долен [[Египет]]. Отсечен од англиската флота, организирал работилници за обезбедување муниција за француската армија, но по британската победа и француската капитулација, се вратил во Франција, каде бил назначен за управител на [[Гренобл]]. Во 1816 година се преселил во [[Париз]], а следната година станал член на [[Академија на науките (Франција)|Академијата на науките]]. Починал во Париз, во 1830 година.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган и Марија Трпкова (2012). ''Вовед во анализата на временските серии''. „Универзитет Св. Кирил и Методиј“, Скопје, стр. 35.</ref> == Творештво == Уште додека престојувал во Египет, Фурје учествувал во изработката на неколку математички трудови на Египетскиот институт, кој го формирал Наполеон во [[Каиро]], со цел да се намали англиското влијание на истокот. Во [[1822]] година ја објавил својата ''Théorie analytique de la chaleur'', во која ги изложил размислувањата за [[Исак Њутн|Њутновиот]] закон за ладење. Во ова дело, тој тврди дека секоја [[функција]] од некоја променлива, прекината или непрекината, може да биде претставена како серија од синус на производи од променливата. И покрај тоа што овој резултат не е точен, Фурјеовите забелешки дека некои прекинати [[Функција (математика)|функции]] се збир од бесконечен ред, биле огромно откритие. Прашањето за одредување кога функцијата е збир од Фурјеов ред било фундаментално низ вековите кои следеле. [[Жозеф Луис Лагранж]] има дадено примери кога оваа [[теорема]] не важи, а [[Јохан Дирихле]] бил првиот кој дал доволни демонстрации со некои рестриктивни услови. На Фурје, исто така, му било одадено признание за откритието од 1824 година дека [[гас]]овите во атмосферата можат да ја зголемат температурата на [[Земја]]та. Овој ефект подоцна бил наречен „[[стакленички ефект]]“. Фурје го воспоставил и концептот на планетарна рамнотежа на [[енергија]]та според кој [[Планета|планетите]] добиваат енергија од различни извори и тоа предизвикува покачување на [[температура]]та; планетите, исто така, губат енергија поради инфрацрвеното зрачење (која Фурје ја нарекувал „црна топлина“) со однос на покачувањето на температурата. Притоа, постои рамнотежа помеѓу добивањето и губењето на топлината. И покрај тоа што Фурје го разбирал концептот на односот на [[инфрацрвено зрачење|инфрацрвеното зрачење]] со покачувањето на температурата, Штефан-Болцмановиот закон кој дава точна форма на оваа зависност бил откриен 50 години подоцна. Фурје препознал дека Земјата добива енергија првенствено од [[сончево зрачење|сончевото зрачење]], за која Земјината атмосфера е транспарентна, и дека геотермичката топлина не придонесува многу за рамнотежата на енергијата. И покрај тоа, тој погрешно верувал дека зрачењето од меѓупланетарниот простор има значаен удел. == Поврзано == * [[Фурјеов ред]] * [[Фурјеова преобразба]] * [[Фурјеов закон]] * ''Првичниот текст е од Раузовата историја на математиката, која е во [[јавна сопствнеост]]'' * Fourier, J.-B.J. ''Mémoires de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France '''VII'''.'' 570-604 (1827) (есеј за стакленичкиот ефект) * [[Project Gutenberg]], [http://www.gutenberg.org/etext/16775 ''Biographies of Distinguished Scientific Men''], Francois Arago == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Фурје, Жозеф}} [[Категорија:Француски математичари]] [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] sessjfloa7lr7jeom2wxgab5exyrcfz 0 64739 5532566 5185247 2026-03-31T23:11:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532566 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија НОК | title = Македонски олимписки комитет | logo = МОК.jpg | size = 150 | country = Македонија | code = MKD | created = 1992 | recognized = 1993 | association = EOC | headquarters = | president = Д-р [[Васил Тупурковски]] | secretary general = Д-р Сашо Поповски | website = http://www.mok.org.mk }} '''Македонски олимписки комитет''' ('''МОК''') — [[национален олимписки комитет]] на [[Република Македонија]] и 195-ти член на [[Меѓународен олимписки комитет|Меѓународниот олимписки комитет]]. Негов претседател е [[Даниел Димевски]]. На функцијата потпретседател се Д-р [[Наташа Мешковска]] и [[Андреа Јосифовски]], генерален секретар е Д-р [[Сашо Поповски]], а спортски директор [[Насе Насев]]. Основни цели и задачи на МОК се: * подготовка и учество на спортистите од Република Македонија на Летните и Зимските Олимписките игри, * развој и ширење на олимпиското движење во Република Македонија, * почитување на Олимписката повелба, * ширење на основните принципи на Олимпизмот преку активности и програми кои се реализират во рамките на образовниот и културниот живот, * развој на врвниот спорт, * развој на меѓународна соработка во областа на спортот, * спроведување на акции против секаков облик на дискриминација и насилство за време на спортските настани, * грижa за здравјето на спортистите и за имплементација на квалитетна анти-допинг програма, посебно почитувајќи го медицинскиот код на Меѓународниот олимписки комитет и Светскиот анти-допинг код на Светската Анти-допинг Агенција. МОК ја одвива својата активност преку 16 органи и тела. Во ширењето на олимпизмот има востановено повеќе традиционални манифестации: Олимписки денови (зимски и летен), Олимписки часови, Олимписки ден на трчање, Олимписки Пикник и друго. MOK иницира и поддржува повеќе приредби од спортски, културен или хуманитарен карактер. Покрај учеството на Олимписките игри, МОК ги организира и настапите на македонските спортисти на континеталните и светските олимписки младински денови, а во 2002 година беше и домаќин на третиот натпревар на Олимписките надежи од Балканот. Првото учество на спортисти од Македонија на летните олимпијади е врзано за австралиското копно, за [[Летни олимписки игри - 1956|Мелбурн 1956]]. Оттогаш, па заклучно со [[Зимски олимписки игри - 2006|Торино 2006]] (освен на [[Летни олимписки игри - 1964|Игрите во Токио 1964]]) станува збор за настапи на 14 летни и зимски олимпијади на кои сè до осамостојувањето на Република Македонија, во 1991 година, нејзините спортисти беа дел од составот на олимпискиот тим на поранешна [[СФР Југославија]]. На [[Летни олимписки игри - 1992|ОИ во Барселона 92]] македонските спортисти настапија со статус - независни учесници бидејќи МОК сè уште не беше примен во членство во [[МОК]], па оттука [[Летни олимписки игри - 1996|Атланта 96]] е првата нивна олимпијада под знамето на Република Македонија. Што се однесува до Зимските олимписки игри, првото учество на македонскиот олимписки тим е врзано за [[Зимски олимписки игри - 1998|Нагано 1998]] година. Македонските спортисти имаат освоено 13 олимписки медали и тоа сите на летна олимпијада: 2 злата, 5 сребра и 6 бронзи. Повеќето од медалистите се членови на Клубот на великаните на МОК, што претставува посебна чест за секој спортист и спортски работник во нашава земја. Строгите критериуми кои не се однесуваат само на резултатите во спортската кариера, досега ги имаат исполнето 17 спортисти и спортски стручњаци. Секој член на Клубот на великаните добива статуа, златен прстен и значка. Освојувачи на медали на олимписки игри се: * [[Благоја Видиниќ]] – [[ЛОИ Мелбурн - 1956]] – сребрен медал * Благоја Видиниќ – [[ЛОИ Рим - 1960]] – златен медал * [[Благоја Георгиевски]] – [[ЛОИ Монтреал - 1976]] – сребрен медал * [[Аце Русевски]] - ЛОИ Монтреал - 1976 – бронзен медал * [[Шабан Сејдиу]] - [[ЛОИ Москва - 1980]] – бронзен медал * Шабан Сејдиу - [[ЛОИ Лос Анџелес - 1984]] – бронзен медал * [[Азис Салиху]] - ЛОИ Лос Анџелес - 1984 – бронзен медал * [[Милко Ѓуровски]] - ЛОИ Лос Анџелес 1984 – бронзен медал * [[Реџеп Реџеповски]] - ЛОИ Лос Анџелес - 1984 – сребрен медал * [[Шабан Трстена]] – ЛОИ Лос Анџелес - 1984 – златен медал * [[Шабан Трстена]] – [[ЛОИ Сеул - 1988]] – сребрен медал * [[Стојна Вангеловска]] - ЛОИ Сеул - 1988 – сребрен медал * [[Могамед Ибрагимов]] - [[ЛОИ Сиднеј - 2000]] – бронзен медал Освојувачи на медали на [[пара-олимписки игри]] се: * [[Вангел Жабев]] – [[ЛПОИ Арнем - 1980]] – 2 бронзени медали * [[Бранимир Јовановски]] – [[ЛПОИ Барселона - 1992]] – златен медал * [[Ванчо Каранфилов]] – [[ЛПОИ Атина - 2004]] – сребрен медал * [[Оливера Наковска - Бикова]] – [[ЛПОИ Лондон - 2012]] -златен медал Македонскиот олимписки комитет има востановено и други признанија, меќу кои и Повелба на МОК и Олимписка ѕвезда. Повелбата на МОК за посебни заслуги за развојот на олимпизмот и спортот му е доделена на [[Хуан Антонио Самаранч]], а прв носител на Олимписката ѕвезда е [[Мишел Платини]]. == Поврзано == * [[Меѓународен олимписки комитет]] == Надворешни врски == * [http://www.mok.org.mk Официјална страница на Македонскиот олимписки комитет] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100412114555/http://www.mok.org.mk/ |date=2010-04-12 }} {{Олимписки игри}} [[Категорија:Национални олимписки комитети]] [[Категорија:Спортски организации во Македонија]] [[Категорија:Олимписки игри]] [[Категорија:Појавено во 1992 година во Македонија]] oeytm35f635yxdcs1gezfpo3srbp88e 0 68181 5532458 5504069 2026-03-31T18:36:23Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532458 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Нане | image = {{Photomontage | photo1a = Mentha spicata-IMG 6186.jpg{{!}}Соцветие на кадраво нане (''Mentha spicata'') | photo2a = Mentha piperita - Flickr - aspidoscelis (1).jpg{{!}}Питомо нане (''Mentha x piperita'') | size = 250 }} |image_caption = [[Кадраво нане|Кадраво]] и [[питомо нане]] |display_parents = 2 |taxon = Mentha |authority = [[Карл Линеј|L.]] |type_species = [[Кадраво нане]] (''Mentha spicata'') |type_species_authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms_ref = <ref name=POWO_30016176-2>{{нмс |title=''Mentha'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30016176-2 |access-date=15 јули 2019 |archive-date=6 март 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306104603/http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30016176-2 |url-status=live }}</ref> |synonyms = *''Pulegium'' <small>[[Филип Милер|Mill.]]</small> *''Preslia'' <small>Opiz</small> *''Audibertia'' <small>[[Џорџ Бентам|Benth.]]</small> *''Menthella'' <small>Pérard</small> *''Minthe'' <small>St.-Lag.</small> }} '''Нане'''<ref>{{ДРМЈ|нане}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|нане}}</ref> или '''мента'''<ref>{{ДРМЈ|мента}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|мента}}</ref> ({{науч|Mentha}}) — [[род]] со околу 25 [[вид (биологија)|видови]] (и стотици [[вариетет (ботаника)|разновидности]]<ref name="OxfordCompanion">{{наведена книга|title=The Oxford Companion to Food|last=Davidson|first=Alan|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=0-19-211579-0|location=Oxford|pages=508|authorlink=}}</ref>) на [[Скриеносемени|цветни растенија]] во [[семејство (биологија)|семејството]] [[Усноцветни|''Lamiaceae'']]. Видовите од родот ''Mentha'' имаат субкосмополитско распространување низ [[Европа]], [[Африка]] и [[Азија]]<ref name="azEncycloPlants">{{наведена книга|title=The American Horticultural Society: A-Z Encyclopedia of Garden Plants|last=Brickell|first=Christopher|author2=Zuk, Judith D.|publisher=DK Publishing, Inc.|year=1997|isbn=0-7894-1943-2|location=New York, NY, USA|pages=668|authorlink=}}</ref>, [[Австралија]] и [[Северна Америка]]. Постојат и одреден број на [[Хибрид (биологија)|хибридни видови]]. Различните видови на нане се ароматични, речиси секогаш [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]], ретко [[едногодишно растение|едногодишни]] [[Билка|тревести растенија]]. Тие имаат разгранети подземни [[ризом]]и и исправени, разгранети [[Стеблo|стебла]]. [[Лист]]овите се наспрамни, од прости [[Форми на листови|издолжени]] до ланцетни, најчесто перести, со насечени рабови. Бојата на листовите се движи од темнозелена и сивозелена до розова, сина и понекогаш бледожолта.<ref name="azEncycloPlants"/> [[Цвет]]овите се групирани во гроздови (''verticil''-и) на една исправена боцка, по боја се бели до розови. Венчето е двоусно со четири субеквални венечни ливчиња, при што горните се обично поголеми. [[Плод]]от е мала и сува [[Капсула (плод)|капсула]] која содржи едно до четири [[Семе|семиња]]. Без разлика што видовите кои го сочинуваат родот ''Mentha'' се нашироко распространети и можат да се најдат во многу станишта, сепак, повеќето растат во влажни средини и на влажни почви. Нането расте до 10–120&nbsp;cm во височина. Како резултат на тенденцијата на брзо распространување, нането се смета за [[Инвазивно растение|инвазивен вид]].<ref>{{наведена книга|title=The American Horticultural Society: Encyclopedia of Plants & Flowers|last=Brickell|first=Christopher|author2=Trevor Cole|publisher=DK Publishing, Inc.|year=2002|isbn=0-7894-8993-7|location=New York, NY, USA|pages=605|authorlink=}}</ref> == Видови == Во следната листа се претставени нехибридните видови на нане. Тука се напишани научното и народното име. Синонимите, заедно со култивираните растенија и вариетети, се испишани под видот. {| |- valign=top | * ''[[Mentha aquatica]]'' – [[Водно нане]] или Блатно нане * ''[[Mentha arvensis]]'' – Пченкарно нане, Диво нане, Јапонски пеперминт, Полско нане, Пудина (पुदिना на [[хинди]]) * ''[[Mentha asiatica]]'' - Азиско нане * ''[[Mentha australis]]'' - Австралиско нане * ''[[Mentha canadensis]]'' * ''[[Mentha cervina]]'' - * ''[[Mentha citrata]]'' – [[Mentha citrata|Бергамот нане]] * ''[[Mentha crispata]]'' - Набрчкано нане * ''[[Mentha cunninghamia]]'' * ''[[Mentha dahurica]]'' - Дахуриска мајчина душичка * ''[[Mentha diemenica]]'' - Тенко нане * ''[[Mentha gattefossei]]'' * ''[[Mentha grandiflora]]'' * ''[[Mentha alaica]]'' * ''[[Mentha atrolilacina]]'' * ''[[Mentha cunninghamii]]'' - Новозеландско нане * ''[[Mentha darvasica]]'' | * ''[[Mentha haplocalyx]]'' * ''[[Mentha japonica]]'' * ''[[Mentha kopetdaghensis]]'' * ''[[Mentha laxiflora]]'' - Шумско нане * ''[[Mentha longifolia]]'' - [[Mentha sylvestris]], Коњско нане * ''[[Mentha pulegium]]'' – [[Pennyroyal]] * ''[[Mentha requienii]]'' – [[Корзиканско нане]] * ''[[Mentha sachalinensis]]'' - Градинарско нане * ''[[Mentha satureioides]]'' - * ''[[Mentha spicata]]'' – ''M. cordifolia'', [[Спиарминт]], Извиткано нане * ''[[Mentha suaveolens]]'' – [[Јаболково нане]], Ананасово нане (вариетет на Јаболковото нане) * ''[[Mentha vagans]]'' - Сиво нане * ''[[Mentha micrantha]]'' * ''[[Mentha pamiroalaica]]'' * ''[[Mentha royleana]]'' |} == Хибридни видови == Во следната листа се претставени хибридните видови на нане. {| |- valign=top | * ''[[Mentha × gracilis]]'' — [[ѓумирово нане]] * ''[[Mentha × piperita]]'' — [[питомо наме]] * ''Mentha × rotundifolia'' (''M. longifolia'' × ''M. suaveolens'') — лажно јаболково нане * ''Mentha × smithiana'' (''M. aquatica'' × ''M. arvensis'' × ''M. spicata'') — црвено рарипила нане * ''Mentha × villosa'' (''M. spicata'' × ''M. suaveolens'') — наречено и ''Mentha nemorosa'', големо јаболково нане, Лисичја опашка, Влакнесто нане, Волнено нане, Кубанско нане, Мохито нане, познато и како ''Yerba Buena'' во [[Куба]]. * ''Mentha × villosonervata'' (''M. longifolia'' × ''M. spicata'') — остар заб |} == Наводи == {{reflist}} {{Таксонска лента}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Нане| ]] [[Категорија:Усноцветни]] [[Категорија:Турцизми]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Билки]] drp48f0ptkfehxqyjjy21u9gy209tg4 0 69862 5532446 5373427 2026-03-31T18:30:51Z Виолетова 1975 −[[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; +[[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532446 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |author= Кафеава мечка | status = LR/lc | status_system = IUCN2.3 | status_ref =<ref>{{IUCN2006|assessors=Bear Specialist Group|year=1996|id=41688|title=Ursus arctos|downloaded=12 мај 2006}}</ref> | image = 2010-kodiak-bear-1.jpg | image_width = 300px | image_caption = | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Ѕверови]] | familia = [[Mечки]] | genus = ''[[Мечка]]'' | binomial = ''Ursus arctos'' | binomial_authority = [[Карл Линеј|Линеј]], 1758 | range_map = ZL ursus arctos.png | range_map_width = 240px | range_map_caption = Распространетост на кафеавата мечка }} '''Кафеавата мечка''' (''Ursus arctos'') е [[сештојад]]ен [[цицач]] од [[семејство (биологија)|семејството]] [[мечки]], распространет во северна [[Евроазија]] и [[Северна Америка]]. Тежи помеѓу 100 и 700 кг и подвидот [[кодијак]], заедно со [[бела мечка|белата мечка]], спаѓа во групата на најголеми земски месојади. Иако овој вид се соочува со истребување на месни населенија сепак, со вкупна население до 200,000 единки не се смета за загрозен вид. Најмногу се среќавани во [[Русија]], [[САД]] (поготово [[Алјаска]]), [[Канада]] и [[Финска]] (каде кафеавата мечка е национално животно). Овој вид најмногу се храни со храна од растително потекло, корења и габи. [[Риби]]те им се главен извор на месо, но јадат и помали цицачи. Возрасна кафеава мечка нема сериозна конкуренција од другите грабливци и лесно може да се спротивстави на [[волк|волци]] и големи мачки од типот на [[пума]]та. Животното во [[Македонија]] најзастапено е претежно во [[планина|планинските]] области од западниот, средниот и јужниот дел на земјата, а повремено се јавува и во источните краишта. Бројната состојба е значајно подобрена во последните години, од 151 единка во 2010 на 471 единка во 2014 г.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Zemjodelstvo__LovRibolov/125_Lov_reg_broj_mk.px/table/tableViewLayout1/?rxid=46ee0f64-2992-4b45-a2d9-cb4e5f7ec5ef|title=Мечка|work=Бројна состојба на дивечот,по години по региони|publisher=Државен завод за статистика|accessdate=15 февруари 2016}}{{Мртва_врска|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Класификација == Многу научници на се сложуваат со класификацијата на овие животни, односно поделбата на подвидови и видови. Во некои системи има дури 90 подвида на кафеавата мечка, додека според последните [[ДНК]] анализи се определени 5 гранки<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bearinfo.org/YESFedRegister.pdf|title=Endangered and Threatened Wildlife and Plants; Designating the Greater Yellowstone Ecosystem Population of Grizzly Bears as a Distinct Population Segment; Removing the Yellowstone Distinct Population Segment of Grizzly Bears From the Federal List of Endangered and Threatened Wildlife|author=U.S. Fish and Wildlife Service|first=|date=2006-11-17|work=|publisher=Federal Register / Vol. 70, No. 221|pages=69854-69884|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20060825042929/http://www.bearinfo.org/YESFedRegister.pdf|archive-date=2006-08-25|dead-url=|accessdate=1 August 2006|url-status=dead}}</ref>. Овие анализи покажуваат дека [[подвид]]овите на кафеавата мечка од Евроазија и Северна Америка, генерално се доста [[хомоген]]и, што се противи на сегашната класификација<ref name="Waits">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cnrhome.uidaho.edu/documents/Waits%20et%20al%201998%20cb.pdf&pid=78496&doc=1|title=Mitochondrial DNA Phylogeography of the North American Brown Bear and Implications for Conservation|author=Lisette P. Waits, Sandra L. Talbot, R.H. Ward and G. F. Shields|first=|date=|year=1998|work=|publisher=Conservation Biology|pages=408-417|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512212252/http://www.cnrhome.uidaho.edu/documents/Waits%20et%20al%201998%20cb.pdf%26pid%3D78496%26doc%3D1|archive-date=2011-05-12|dead-url=|accessdate=1 August 2006|url-status=dead}}</ref>. Се смета дека подвидот ''[[Ursus arctos sitkensis]]'' е поблизок до белата мечка отколку со кафеавата<ref name="Waits" />. Подвидови на кафеавата мечка: * [[евроазиска кафеава мечка]] (''Ursus arctos arctos'') – [[Европа]] и [[Азија]] * [[гризли]] (''Ursus arctos horribilis'') – [[Канада]] и [[САД]] * [[хималајска кафеава мечка]] (''Ursus arctos isabellinus'') – [[Непал]], [[Пакистан]] и северна [[Индија]] * [[гобиска мечка]] (''Ursus arctos gobiensis'') – [[Монголија]] * [[кодијак]] (''Ursus arctos middendorffi'') – [[Алјаска]] * [[сибирска кафеава мечка]] (''Ursus arctos collaris'') – [[Сибир]] и северна [[Монголија]] * [[хокаидска кафеава мечка]] (''Ursus arctos yesoensis'') – [[Јапонија]] * [[сириска кафеава мечка]] (''Ursus arctos syriacus'') – [[Среден Исток]] * [[Хималајска сина мечка]] (''Ursus arctos pruinosus'') – западна [[Кина]] * [[камчатска кафеава мечка]] (''Ursus arctos beringianus'') – [[Камчатка]] * ''[[Ursus arctos ognevi]]'' * ''[[Ursus arctos formicarius]]'' – [[Карпати]] * ''[[амурска кафеава мечка]]'' – [[Кина]], [[Јапонија]] * ''[[Ursus arctos meridionalis]]'' * ''[[Ursus arctos marsicanus]]'' – средна [[Италија]] (загрозен вид) * [[мексиканско гризли]] (''Ursus arctos nelsoni'') – [[Мексико]] (изумрен вид) [[Податотека:polarbrown-1.jpg|200px|thumb|Хибрид од бела и кафеава мечка, Музеј Ротшилд, Тринг]] * ''[[Ursus arctos crowtheri]]'' – [[планина Атлас]] (изумрен вид) * ''[[Ursus arctos californicus]]'' – [[Калифорнија]] (изумрен вид) * ''[[Ursus arctos piscator]]'' (изумрен вид) === Хибриди === [[Хибрид]] од гризли и [[бела мечка]] е доста редок, но се среќава и во природата и во заробеништво. Во [[2006]], како доказ за постоењето на овој хибрид во природата е употребена [[ДНК]] анализа на „чудна“ мечка која била убена во [[Канада]]<ref name="msn">{{наведени вести|url=http://msnbc.msn.com/id/12738644/?GT1=8199|title=Wild find: Half grizzly, half polar bear: Hunter bags what expert 'never thought would happen' in wild|last=|first=|date=11 May 2006|work=|accessdate=2006-05-14|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=MSNBC.MSN.com}}</ref>. Претходно овој хибрид бил добиен во зоолошките градини и бил сметан за „криптид“ (животно за кое нема научни докази дека постои во дивината). Од [[1874]], се направени многу успешни вкрстувања на кафеавата и белата мечка. Овие хибриди се потполно фертилни што значи дека можат да имаат потомство без разлика дали ќе се парат со кафеави или бели мечки. Кога се раѓаат, имаат бела боја, но потоа крзното станува кафеавкасто или жолто-бело. === Еволуција === {{Phylogeny/Ursidae}} == Особености == [[Податотека:Кафеава мечка - Зоо Скопје (2).jpg|мини|280п|Кафеава мечка во стоечка положба во [[Зоолошка градина Скопје|Зоо Скопје]].]] Кафеавите мечки имаат густо [[крзно]] со варијации на кремасто, кафеаво и црно и комбинации од овие бои. Како и останатите мечки, и овие можат подолго време да стојат на задните нозе. Над [[Рамено|раменици]]те имаат голема грпка составена од [[мускул]] по која се разликуваат од останатите видови<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mountainnature.com/wildlife/Bears/BearID.htm |title=Learn to Identify Black Bears and Grizzly (Brown) Bears<!-- Bot generated title --> |accessdate=2008-11-06 |archive-date=2009-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012102115/http://www.mountainnature.com/Wildlife/Bears/bearid.htm |url-status=dead }}</ref>. [[Канџи]]те на кафеавата мечка се долку до 15 сантиметри кои не се повлекуваат и мечките ги користат најмногу за копање. Мажјаците се 38-50% поголеми од женките<ref name="Bearalmanac">{{наведена книга|title=Great Bear Almanac|first=|publisher=|year=1996|isbn=|location=|pages=340|id=ISBN 1-55821-474-7|author=Brown, Gary}}</ref>. Должината изнесува 1,7 до 2,8 метри. Најмалите подвидови се [[Евроазиска кафеава мечка|Евроазиската кафеава мечка]] каде женката тежи најмалку 90 кг, [[гризли]]то од [[Јукон]] со најмалку 100&nbsp;кг и [[Сириска кафеава мечка|сириската кафеава мечка]] со најмалку 150 кг, додека најголеми се [[кодијак]] и [[сибирска кафеава мечка|сибирската кафеава мечка]]. Неретко мажјак од подвидот кодијак, кога е исправен на задните нозе, е со висина од над 3 метри и со тежина од 680 кг. Најголемата регистрирана мечка е кодијак со над 1100 кг<ref name="Bearalmanac" />. Мечките кои живеат во зоолошките најчесто се потешки од мечките во дивината, поради редовната исхрана и ограниченото движење. И покрај нивната масивност, овие мечки можат да трчаат со брзина од 56 километри на час. Кафеавата мечка е [[ноќно животно]]. За време на летото тие акумулираат до 180&nbsp;кг масти, кои ги користат за да ја преживеат зимата. Мечките за време на зимата се во состојба на псевдо-[[хибернација]]. === Исхрана === Тие се омнивории се хранат претежно со [[растенија]], вклучувајќи [[корења]], фиданки, [[габи]], но и [[риби]], [[инсекти]] и мали [[цицачи]]. И покрај нивниот углед, кафеавите мечки не се вистински [[месојад]]и, бидејќи во некои случаи дури 90% од искраната отпаѓа на храна од растително потекло.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dced.state.ak.us/oed/student_info/learn/bearwatching.htm |title=Alaska Office of Economic Development<!-- Bot generated title --> |accessdate=2008-11-06 |archive-date=2009-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415202025/http://www.dced.state.ak.us/oed/student_info/learn/bearwatching.htm }}</ref> Кога ловат, ги употребуваат [[очници]]те за да го убијат пленот. Се случува да ловат [[елен]]и, [[бизон]]и, [[лос]]ови, но секогаш одбираат млади животни. Во ретки случаи, мечката употребува удар со шепата, со што го крши вратот на пленот. Понекогаш ја употребуваат својата големина за да го одземат уловениот плен на [[Волк|волци]], црни мечки или [[Пума|пуми]]. === Размножување === Сезоната за парење трае од [[мај]] до почеток на [[јули]]. Кафеавите мечки се моногамни на краток период, односно остануваат ва пар неколку дена или неколку недели за време на сезоната за парење. Женките достигнуваат [[полова зрелост]] на 5-7 години. Мажјаците не се парат додека не станат доволно силни за да можат успешно да се натпреваруваат со другите мажјаци. По оплодувањето, [[јајце-клетка]]та се дели но останува слободна во [[матка]]та во следните 6 месеци (се нарекува доцна имплатација на [[ембрион]]от). За време на презимувањето, фетусот се всадува во ѕидот на матката. Младите се раѓаат после 8 недели. Доколку мечката нема акумулирано доволно тежина преку летото, ембрионот нема да се развие во младенче. Бројот на мечиња е помеѓу 1 и 4, најчесто се 2. Малите мечиња се слепи, без [[заб]]и, без [[крзно]] и тежат околу 1 кг. По раѓањето се хранат со мајчино млеко. Тие остануваат со мајката 2 до 4 години, и за тоа време учат како да наоѓаат храна, како да ловат, како да се бранат. Младите учат имитирајќи го однесувањето на мајката<ref>[http://www.shadowofthebear.com/reproduction.html Brown Bear Reproduction<!-- Bot generated title -->]</ref>. Мажјаците ги убиваат малечките од друга мечка<ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/bsc/eth/2006/00000112/00000003/art00004;jsessionid=6580enj8ip2kk.alice?format=print Mating Strategies in Relation to Sexually Selected Infanticide in a Non-Social Carnivore: the Brown Bear]</ref>. == Распространетост == [[Податотека:Кафеава мечка - Зоо Скопје.jpg|мини|280п|Кафеава мечка во [[Зоолошка градина Скопје|Зоо Скопје]].]] Денес има околу 200 000 кафеави мечки во светот. Најголемите популации се во [[Русија]] (120 000), [[САД]] (32 000) и [[Канада]] (21 750). 95% од кафеавите мечки во САД живеат на [[Алјаска]]. Иако порано кафави мечки имало во [[Мексико]] и на планината Атлас во [[Мароко]], денес тие се речиси сигурно изчезнати. Последната мексиканска кафеава мечка била застрелана во [[1960]]. Во [[Европа]] има 14 000 единки поделени на 10тина помали популации, од [[Шпанија]] на запад до [[Русија]] на исток, и од [[Скандинавија]] на Север до [[Балкан]]ските држави на југ. Денес во [[Британија]] нема кафеави мечки, а во [[Франција]], [[Шпанија]] и [[Средна Европа]] им се заканува опасност од исчезнување. На Алјаска, кафеави мечки среќаваме во регионот помеѓу [[Јукон]], [[Британска Колумбија]] и [[Алберта]]. Постаојат и уште неколку изолирани популации низ териториите на САД. Во Северна Америка овие мечки живеат претежно во пространи предели, додека Евроазискиот подвид ги претпочитаат [[шуми]]те. Популацијата на кафеави мечки што се наоѓа на [[Пиринеи]]те на границата помеѓу Франција и Шпанија се проценува на максимум 15 единки, со дефицит на женки. Во 2006 година неколку женки се фатени во [[Словенија]] и пуштени на Пиринеите со цел да се зголеми популацијата. == Кафеавите мечки и луѓето == [[Јелоустоун]] е огромен резерват сместен во западниот дел на САД, во кој живее популасција на [[Гризли]] мечки. Поради големиот број на посетители, многу често има средби помеѓу луѓето и мечките. Бидејќи мажјаците доминираат со централниот дел на резерватот, женките се наоѓаат претежно на границите. Како резултат на ова поголемиот дел од убиените мечки се женки. Во [[Европа]], најголем проблем со кафеавите мечки во последните два века имаат овчарите. Бидејќи стадата пасат на отворените [[пасишта]] по [[планини]]те се случува мечка да нападне и да убие [[овца]] или [[коза]]. Во минатото овчарите ги убивале овие мечки од страв за својата безбедност. Денес мечките се загрозен вид, и секогаш коа се случува ваков напад, овчарите пријавуваат за загубат и добиваат надомест од државата. Во [[Северна Америка]] годишно во просек има по 2 фатални напади од мечка<ref>''Bear Attacks: Their Causes and Avoidance'', Stephen Herrero, revised edition, 2002.</ref>. Во [[Скандинавија]] познати се само 4 случаи кои завршиле со смрт, од 1902 до денес. Двете најчести причини за напад се изненадување и љубопитност<ref name="akscience">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.absc.usgs.gov/research/brownbears/attacks/bear-human_conflicts.htm|title=Ursus arctos californicus|author=WTom S. Smith, Ph.D. and Steven Herrero, Ph.D.|first=|date=|work=|publisher=Alaska Science Center - Biological Science Office|archive-url=https://web.archive.org/web/20090814111211/http://www.absc.usgs.gov/research/brownbears/attacks/bear-human_conflicts.htm|archive-date=2009-08-14|dead-url=|accessdate=12 April 2008|url-status=dead}}</ref>. Некои видови на мечки, како белата, најчесто напаѓаат кога се во потрага по храна. Научниот центар на Алјаска има направено список на најчести причини поради кои мечката напаѓа<ref name="akscience"/>: * изненадување (неочекувана средба) * љубопитност * нарушен приватен простор (тука спаѓа и заштита на младенчиња) * повреда од лов * одбрана * провокација === Заштитен вид === Со вкупна популација до 200 000 единки кафеавата мечка не се смета за загрозен вид. Сепак постојат изолирани популации на кои им се заканува исчезнување или кои веќе се исчезнати. Главна причина за намалување на нивниот број е неконтролиран лов и намалување на териториите на нивните природни живеалишта. Гризлито е на списокот на видови во опасност во САД. Денес полека се зголемува нивниот број на териториите на кои бил истребен во минатото. [[Калифорниската златна мечка]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=726987|title=Ursus arctos californicus|author=Wilson, Don E., and DeeAnn M. Reeder|first=|date=|work=|publisher=Johns Hopkins University Press|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=1 April 2008|accessmonthday=|access-date=}}</ref> (''Ursus arctos californicus'') исчезнува од државата [[Калифорнија]]. Последната мечка од овој подвид била убиена во [[1922]]. Сепак ова животно сѐ уште се наоѓа на калифорниското [[знаме]]. Мексиканското Гризли е на списокот на загрозени видови, но се претпоставува дека е исчезнат вид. [[Податотека:Areobindus presides over the games MNMA Cluny 13135 n03.jpg|thumb|Мечките како составен дел од романските циркузи (резба во слонова коска од византискиот период)]] Во Канада, кафеавите мечки се означени како ранлив вид во [[Алберта]], [[Британска Колумбија]], [[Северозападните Територии]] и [[Јукон]]. Популациите на гризли се искоренети во [[Алберта]], [[Манитоба]] и [[Саскачеван]]. Европската кафеава мечка е заштитен вид во сите држави каде што живее. Кафеавата мечка е национално животно на [[Финска]] и [[Словенија]]. === Обожување на мечките === Кај многу народи на [[Балкан]]от, во [[Азија]] и кај [[Домородни Американци|Домородните Американци]] во [[Северна Америка]], мечката била сметана за предок на [[човек]]от или див човек, па дури и обожувана како [[бог]]. Поради сличноста во движењето кога мечката оди исправена на задните нозе, [[Гасконци]]те ги нарекуваат „lou Moussu“ – господинот. Еден од најстарите знаци за обожување на мечките го среќаваме во близина на пештерата [[Ласко]] ([[Франција]]). На ова место бил пронајден гроб на [[неандарталец]] стар 70 000 години. Во [[гроб]]от освен останките од неандарталецот биле пронајдени и останки од кафеава мечка. Во пештерата [[Шове]] (Франција) се пронајдени повеќе [[череп]]и од кафеава мечка распоредени во круг, со еден од нив поставен на карпа во средината. Во [[Монтеспан]] (Франција) пронајдена е глинена статуа на мечка која датира од пред 17 000 години. Слични ритуали во кои учество земале мечките се пронајдени и во други делови на [[Франција]] и [[Баскија]]. Мечката била сметана за симбол на [[воскреснување]]то и на [[плодност]]а<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://xandelours.canalblog.com/archives/presentation/index.html |title="Xan de l'Ours, la légende de l'homme sauvage" de Marc Large, préface de Renaud, Cairn Editions, 2008 |accessdate=2008-11-06 |archive-date=2009-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825202724/http://xandelours.canalblog.com/archives/presentation/index.html |url-status=dead }}</ref>. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons and category|Ursus arctos|Ursus arctos}} {{Wikispecies|Ursus arctos}} {{Мечки}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Мечки]] [[Категорија:Цицачи на Европа]] [[Категорија:Цицачи на Азија]] [[Категорија:Трговија со крзно]] [[Категорија:Животни во Зоолошка градина Скопје]] [[Категорија:Национални симболи на Финска]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] mnj9rdbcup3vnl8u089mpblmm02fd4z 0 78053 5532483 4372222 2026-03-31T18:50:19Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532483 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Pangolins<ref name=msw3>{{MSW3 Schlitter | pages = 530-531}}</ref> | fossil_range = {{Fossil range|Paleocene|Recent}} | image = Pangolin borneo.jpg | image_width = 220px | image_caption = [[Sunda Pangolin]], ''Manis javanica'' | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | infraclassis = [[Eutheria]] | superordo = [[Laurasiatheria]] | ordo = '''Pholidota''' | ordo_authority = [[Max Wilhelm Carl Weber|Weber]], 1904 | familia = '''Manidae''' | familia_authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1821 | genus = '''''Manis''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = Species | subdivision = ''[[Philippine Pangolin|Manis culionensis]]''<br /> ''[[Giant Pangolin|Manis gigantea]]''<br /> ''[[Ground Pangolin|Manis temminckii]]''<br /> ''[[Tree Pangolin|Manis tricuspis]]''<br /> ''[[Long-tailed Pangolin|Manis tetradactyla]]''<br /> ''[[Indian Pangolin|Manis crassicaudata]]''<br /> ''[[Chinese Pangolin|Manis pentadactyla]]''<br /> ''[[Sunda Pangolin|Manis javanica]]'' }} '''Панголин''' претставува особен [[цицач]] прекриен со лушпи. Се храни со [[мравка|мравки]], а лушпите му го заштитуваат телото од каснувањето на овие инсекти. {{никулец}} == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Панголини]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 2wo6j6cwv7hmp1plfnboq311lxqa08f 0 78713 5532573 5512231 2026-04-01T01:39:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532573 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Манол Пандевски | image = M.PANDEVSKI.tif | caption = Манол Пандевски во 1980 година. | birth_date = {{роден на|3|септември|1925|df=yes}} | birth_place = [[Габрово (Струмичко)|Габрово]], [[Кралство СХС]] | death_date = {{починал на и возраст|1998|5|21|1925|9|3|df=yes}} | death_place = {{починал во|Скопје}}, [[Македонија]] | order = | office = Директор на<br />[[Институтот за национална историја]] | term_start = 1 април 1986 | term_end = 3 април 1987 | predecessor = [[Орде Иваноски]] | successor = [[Владо Ивановски]] | alma_mater = [[Филозофски факултет - Скопје]] }} '''Манол Пандевски''' ([[Габрово (Струмичко)|Габрово]], [[Струмичко]], {{роден на|3|септември|1925}} – [[Скопје]], {{починал на|21|мај|1998}}) — македонски историчар и академик. Дипломирал (1954) и докторирал (1965) на [[Филозофскиот факултет]] во Скопје. Бил директор на [[Институтот за национална историја]] ([[1986]]–[[1987]]), дописен член на [[Македонската академија на науките и уметностите]] од [[1976]], а редовен од [[1981]] година, главен уредник на проектот за повеќетомната историја на Македонија. Добитник е на многу високи награди, меѓу кои е и [[наградата „11 Октомври“]] за животно дело. Автор е на голем број статии и трудови. По повод неговото пензионирање, во [[1987]] година е објавен избор од научната дејност под наслов „''Македонското ослободително дело во XIX и XX век''“, во пет тома. == Библиографија == * {{Наведена мрежна страница|url=http://manu.edu.mk/wp-content/uploads/2016/10/BIBLIOGRAFIJA-NA-TRUDOVITE-NA-AKADEMIKOT-MANOL-PANDEVSKI.pdf|title=Библиографија на трудовите на академикот Манол Пандевски|work=МАНУ}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{македонија-биог-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пандевски, Манол}} [[Категорија:Луѓе од Габрово (Струмичко)]] [[Категорија:Македонски историчари]] [[Категорија:Македонски академици]] [[Категорија:Југословенски историчари]] [[Категорија:Југословенски академици]] [[Категорија:Македонски уредници]] [[Категорија:Југословенски уредници]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Професори од Струмица]] [[Категорија:Апсолвенти на Филозофскиот факултет - Скопје]] lhshx1iz0tss0jhj5a0bdv9bpebqe8d 0 78888 5532445 5509127 2026-03-31T18:30:36Z 8rz 127193 5532445 wikitext text/x-wiki [[Податотека:North Macedonia plate 2019.jpg|мини|273п|Македонска табличка (февруари 2019—)]] [[Податотека:New Vehicle registration plates of the Republic of Macedonia.jpg|мини|273п|Македонска табличка (2012 — 2019)]] [[Слика:Car-plate_bitola.jpg|мини|273п|Македонска табличка (1993 — 2012)]] [[Податотека:Licence plates of Macedonia-2020.svg|мини|273x273пкс|Тековни регистарски кодови по општини (2020—)]] [[Податотека:Licence plates of Macedonia-2019.svg|мини|273x273пкс|Регистарските кодови по општини во раздобјето 2019 — 2020]] [[Податотека:Licence_plates_of_Macedonia-2015.svg|десно|мини|273x273пкс|Регистарските кодови по општини во раздобјето 2015 — 2019]] [[Податотека:Licence plates of Macedonia-2013.svg|десно|273п|мини|Регистарските кодови по општини во раздобјето 2013 — 2015]] [[Податотека:Licence plates of Macedonia-2012.svg|десно|273п|мини|Регистарските кодови по општини во раздобјето 2012 — 2013]] [[Податотека:Licence plates of Macedonia.svg|десно|273п|мини|Регистарските кодови по општини во раздобјето 1993 — 2012]] '''Автомобилските регистарски таблички во [[Македонија]]''' се состојат од сина лента во левиот дел од табличката на која стои код '''NМК''' (пред февруари 2019 '''МК'''), регионален код со две букви, правоаголно поле во кое се испишани регионалниот код и двозначниот алфа-код на кирилица, четирицифрен бројчен код и двозначниот алфа-код (''на пример'': '''SK'''<span style="color:red;"> █ </span>'''1234 AB'''). <br /> Новите таблички започнале да се издаваат од 20 февруари 2012 година, најпрвин во [[Скопје]], а потоа и во другите градови. Цена за нова табличка изнесува 1.200 [[денар]]и.<ref name="цена">{{cite web |url=https://mvr.gov.mk/upravni-rab/32 |title=Tарифник за поединечни услуги |access-date=13 април 2021 |url-status=dead |website=[[Министерство за внатрешни работи на Македонија|Министерство за внатрешни работи]] |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413155022/https://mvr.gov.mk/upravni-rab/32 }}</ref> Како последица на [[Преспански договор|Преспанскиот договор]], од февруари 2019 година на табличките наместо меѓунарониот код '''MK''', доделен од [[Меѓународна организација за стандардизација|ISO]], се користи кодот '''NMK'''.<ref name="NMK">{{cite web |url=https://vlada.mk/mkgrdogovor |title=Конечен договор за решавање на македонско - грчкиот спор за името и за стратешко партнерство |date=18 јуни 2018 |access-date=13 април 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210328170603/https://vlada.mk/mkgrdogovor |archive-date=28 март 2021 |website=[[Влада на Македонија]]}}</ref> ==Времеслед на регистрационите подрачја== * Од 1993 до 20 февруари 2012 година, постоеле десет регистрациони подрачја чии ознаки биле: BT, GV, KU, OH, PP, SK, SR, ST, TE и VE. * На 20 февруари 2012 година, покрај десетте постојни регистрациони подрачја, биле воведени седум нови чии ознаки биле: GE, KA, KI, KO, KP, RA и SU. * На 1 март 2013 година, покрај седумнаесетте постојни регистрациони подрачја, биле воведени шест нови чии ознки биле: BE, DE, NE, RE, SN и VI. * На 1 септември 2013 година, покрај дваесет и трите постојни регистрациони подрачја, било воведено едно ново со ознака: VV. * На 4 јули 2015 година, покрај дваесет и четирите постојни регистрациони подрачја, биле воведени седум нови со следните ознаки: DB, DK, MB, MK, KR, PS и VA. * На 30 мај 2019 година, покрај триесет и едното регистрационо подрачје, биле воведени две нови со следните ознаки: DH и KS. * На 1 јуни 2020 година, покрај триесет и трите постојни регистрациони подрачја, било воведено едно ново со ознака: PE. == Автомобилски регистарски таблички == Со најновите измени на Правилникот за регистрационите подрачја од 30 мај 2019 година, во Македонија има 34 регистрационо подрачје.<ref>Правилник за ознаки на регистраските подрачја, МВР, 30 мај 2019.</ref> Во следната табела се подредени според нивниот латиничен код: {|class=wikitable !Код||Регион||[[Општини во Македонија|Општини]] покриени со кодот||Изглед |- |BE || Берово || [[Општина Берово|Берово]] || [[Податотека:License plate of Berovo.svg|200п]] |- |BT || Битола || [[Општина Битола|Битола]], [[Општина Могила|Mогила]], [[Општина Новаци|Новаци]] || [[Податотека:License plate of Bitola.svg|200п]] |- |DB || Дебар || [[Општина Дебар|Дебар]], [[Општина Центар Жупа|Центар Жупа]] || [[Податотека:License plate of Debar.svg|200п]] |- |DE || Делчево || [[Општина Делчево|Делчево]] || [[Податотека:License plate of Delčevo.svg|200п]] |- |DH || Демир Хисар || [[Општина Демир Хисар|Демир Хисар]] ||[[Податотека:NMK-DH.png|200px]] |- |DK || Демир Капија || [[Општина Демир Капија|Демир Капија]] || [[Податотека:North Macedonia license plate of Demir Kapija.svg|200п]] |- |GE || Гевгелија || [[Општина Богданци|Богданци]], [[Општина Гевгелија|Гевгелија]], [[Општина Дојран|Дојран]] || [[Податотека:License plate of Gevgelija.svg|200п]] |- |GV || Гостивар || [[Општина Врапчиште|Врапчиште]], [[Општина Гостивар|Гостивар]], [[Општина Маврово и Ростуше|Маврово и Ростуше]] || [[Податотека:License plate of Gostivar.svg|200п]] |- |KA || Кавадарци || [[Општина Кавадарци|Кавадарци]], [[Општина Росоман|Росоман]] || [[Податотека:License plate of Kavadarci.svg|200п]] |- |KI || Кичево || [[Општина Кичево|Кичево]] || [[Податотека:License plate of Kičevo.svg|200п]] |- |KO || Кочани || [[Општина Зрновци|Зрновци]], [[Општина Кочани|Кочани]], [[Општина Чешиново-Облешево|Чешиново-Облешево]] || [[Податотека:License plate of Kočani.svg|200п]] |- |KR || Кратово || [[Општина Кратово|Кратово]] || [[Податотека:License plate of Kratovo.svg|200п]] |- |KP || Крива Паланка || [[Општина Крива Паланка|Крива Паланка]], [[Општина Ранковце|Ранковце]] || [[Податотека:License plate of Kriva Palanka.svg|200п]] |- |KS || Крушево || [[Општина Крушево]] || |- |KU || Куманово || [[Општина Куманово|Куманово]], [[Општина Липково|Липково]], [[Општина Старо Нагоричане|Старо Нагоричане]] || [[Податотека:License plate of Kumanovo.svg|200п]] |- |MB || Македонски Брод || [[Општина Македонски Брод|Македонски Брод]], [[Општина Пласница|Пласница]] || |- |MK || Македонска Каменица || [[Општина Македонска Каменица|Македонска Каменица]] || |- |NE || Неготино || [[Општина Неготино|Неготино]] || [[Податотека:License plate of Negotino.svg|200п]] |- |OH || Охрид || [[Општина Дебрца|Дебрца]], [[Општина Охрид|Охрид]] || [[Податотека:License plate of Ohrid.svg|200п]] |- |PP || Прилеп || [[Општина Долнени|Долнени]], [[Општина Кривогаштани|Кривогаштани]], [[Општина Прилеп|Прилеп]] || [[Податотека:License plate of Prilep.svg|200п]] |- |PЕ || Пехчево || [[Општина Пехчево|Пехчево]] || [[Податотека:Pehchevo-tablichki.jpg|200px]] |- |PS || Пробиштип || [[Општина Пробиштип|Пробиштип]] || [[Податотека:NMK-PS.png|200px]] |- |RA || Радовиш || [[Општина Конче|Конче]], [[Општина Радовиш|Радовиш]] || [[Податотека:License plate of Radoviš.svg|200п]] |- |RE || Ресен || [[Општина Ресен|Ресен]] || [[Податотека:License plate of Resen.svg|200п]] |- |SK || Скопје || [[Град Скопје]]; [[Општина Арачиново|Арачиново]], [[Општина Зелениково|Зелениково]], [[Општина Илинден|Илинден]], [[Општина Петровец|Петровец]], [[Општина Сопиште|Сопиште]], [[Општина Студеничани|Студеничани]], [[Општина Чучер-Сандево|Чучер-Сандево]] || [[Податотека:License plate of Skopje.svg|200п]] |- |SN || Свети Николе || [[Општина Лозово|Лозово]], [[Општина Свети Николе|Свети Николе]] || [[Податотека:License plate of Sveti Nikole.svg|200п]] |- |SR || Струмица || [[Општина Босилово|Босилово]], [[Општина Василево|Василево]], [[Општина Ново Село|Ново Село]], [[Општина Струмица|Струмица]] || [[Податотека:License plate of Strumica.svg|200п]] |- |ST || Штип || [[Општина Карбинци|Карбинци]], [[Општина Штип|Штип]] || [[Податотека:License plate of Štip.svg|200п]] |- |SU || Струга || [[Општина Струга|Струга]] || [[Податотека:License plate of Struga.svg|200п]] |- |TE || Тетово || [[Општина Боговиње|Боговиње]], [[Општина Брвеница|Брвеница]], [[Општина Желино|Желино]], [[Општина Јегуновце|Јегуновце]], [[Општина Теарце|Теарце]], [[Општина Тетово|Тетово]] || [[Податотека:License plate of Tetovo.svg|200п]] |- |VA || Валандово || [[Општина Валандово|Валандово]] || |- |VE || Велес || [[Општина Велес|Велес]], [[Општина Градско|Градско]], [[Општина Чашка|Чашка]] || [[Податотека:License plate of Veles.svg|200п]] |- |VI || Виница || [[Општина Виница|Виница]] || [[Податотека:License plate of Vinica.svg|200п]] |- |VV || Вевчани || [[Општина Вевчани|Вевчани]] || [[Податотека:License plate of Vevčani.svg|200п]] |} == Неважечки регистарски кодови == {| class="wikitable" |- !Код !Локација !Забелешки |- |TV |[[Титов Велес]] |Заменето со VE ([[Велес]]) кога дотичниот град бил преименуван. |} == Други таблички == * Дипломатските таблички се сосотојат од: буквен код на државата (NMK), бројчен код на државата или странската организација, буквите CD, серискиот број и годината на издавање. == Список на кодови на дипломатски тела и меѓународни организации == {| class="wikitable" !Код !Држава или меѓународна организација |- |01 |{{Знаме|Slovenia}} |- |02 |{{Знаме|Turkey}} |- |03 |{{Знаме|United Kingdom}} |- |04 |{{Знаме|Germany}} |- |05 |{{Знаме|Denmark}} |- |06 |{{Знаме|China}} |- |07 |{{Знаме|Bulgaria}} |- |08 |{{Знаме|Sweden}} |- |09 |{{Знаме|France}} |- |10 |{{Знаме|Switzerland}} |- |11 |{{Знаме|Netherlands}} |- |12 |{{Знаме|Albania}} |- |13 |{{Знаме|Belgium}} |- |14 |{{Знаме|Bosnia}} |- |15 |{{Знаме|Russia}} |- |16 |{{Знаме|Italy}} |- |17 |{{Знаме|Finland}} |- |18 |{{Знаме|Japan}} |- |19 |{{Знаме|Romania}} |- |20 |{{Знаме|Czech Republic}} |- |21 |{{Знаме|Spain}} |- |22 |{{Знаме|Austria}} |- |23 |{{Знаме|Croatia}} |- |24 |{{Знаме|Egypt}} |- |25 |{{Знаме|United States}} |- |26 |{{Знаме|South Korea}} |- |27 |{{Знаме|Greece}} |- |28 |{{Знаме|Hungary}} |- |29 |{{Знаме|Serbia}} |- |30 |{{Знаме|Iran}} |- |31 |{{Знаме|Poland}} |- |32 |{{Знаме|Thailand}} |- |33 |{{Знаме|Canada}} |- |34 |{{Знаме|Norway}} |- |35 |{{Знаме|Israel}} |- |36 |{{Знаме|European Union}} |- |37 |{{Знаме|Малтешки ред}} |- |38 |{{Знаме|Ukraine}} |- |39 |{{Знаме|Slovakia}} |- |40 |{{Знаме|Australia}} |- |41 |{{Знаме|Georgia}} |- |42 |{{Знаме|Ireland}} |- |43 |{{Знаме|Ghana}} |- |44 |{{Знаме|Montenegro}} |- |45 |{{Знаме|Moldova}} |- |46 |{{Знаме|Lithuania}} |- |47 |{{Знаме|Qatar}} |- |48 |{{Знаме|Vietnam}} |- |50 |{{Знаме|Kosovo}} |- |51 |{{Знаме|Azerbaijan}} |- |52 |{{Знаме|Peru}} |- |53 |{{Знаме|Latvia}} |- |55 |{{Знаме|India}} |- |56 |{{Знаме|Uruguay}} |- |57 |{{Знаме|Iceland}} |- |58 |{{Знаме|Morocco}} |- |60 |{{Знаме|Vatican City}} |- |61 |{{Знаме|Jordan}} |- |62 |{{Знаме|Indonesia}} |- |63 |{{Знаме|Estonia}} |- |64 |{{Знаме|Gabon}} |- |65 |{{Знаме|Mongolia}} |- |66 |{{Знаме|South Africa}} |- |67 |{{Знаме|Guinea}} |- |68 |{{Знаме|Bangladesh}} |- |69 |{{Знаме|Cuba}} |- |70 |{{Знаме|Saudi Arabia}} |- |71 |{{Знаме|Angola}} |- |72 |{{Знаме|Togo}} |- |73 |{{Знаме|Armenia}} |- |74 |{{Знаме|Belarus}} |- |75 |{{Знаме|United Arab Emirates}} |- |76 |{{Знаме|Burkina Faso}} |- !Код !Меѓународна организација |- |79 |[[ЕУПОЛ „ПРОКСИМА“|ЕУПОЛ ПРОКСИМА]] |- |81 |[[Европска агенција за реконструкција]] |- |82 |[[УНМИК|UNMIK]] |- |85 |{{Знаме|WHO}} / [[Светска здравствена организација|World Health Organization]] |- |86 |{{Знаме|NATO}} / [[НАТО|North Atlantic Treaty Organization]] |- |87 |[[Меѓународна организација за миграција|Меѓународна организација за миграција (IOM]]) |- |88 |[[Светска програма за храна|Светска програма за храна (WFP)]] |- |89 |[[Меѓународен комитет на Црвениот крст]] |- |90 |[[Европска централна банка]] |- |91 |[[Висок комесаријат на ООН за бегалци|Висок комесиријат на ООН за бегалци (UNHCR)]] |- |92 |[[Организација за безбедност и соработка на Европа|Организација за безбедност и соработка на Европа (OSCE]]) |- |93 |[[УНИЦЕФ|УНИЦЕФ (UNICEF)]] |- |94 |[[Германско друштво за меѓународна соработка]] |- |95 |[[Обединети нации]] |- |96 |[[Меѓународен монетарен фонд|Меѓународен монетарен фонд (IMF)]] |- |97 |Групација на Светската банка |- |100 |[[Совет на Европа]] |- |101 |[[УНДП|УНДП (UNDP]]) |- |102 |[[Гете институт]] |- |103 |Канцеларија на Обединетите нации за проектни услуги |- |107 |Канцеларија на постојан координатор на Обединетите нации (UN-RCO) |- |114 |Балканска медицинска работна група |- |120 |{{Знаме|Kazakhstan}} |- |} == Галерија == <gallery> Податотека:Old macedonian plate.jpg|Стара табличка од Скопје ([[СФРЈ]]) Податотека:Macedonia diplomatic license plate 09-CC-001.jpg|Дипломатски таблички на францускиот конзулат во Македонија Податотека:Macedonia Police license plates front and rear Полиција 001-001.jpg|Полициски таблички (предна и задна) Податотека:Republic of Macedonia dealer license plate - SK-180-41.jpg|Пробна хартиена регистарска табличка од Скопје Податотека:Mac-m-A10115-HS.jpg|Регистарска табличка на [[АРМ]] Податотека:Republic of Macedonia license plate - SK 446 C9.jpg|Стара табличка од Скопје за немакедонски државјанин Податотека:Macedonia diplomatic license plate 25-CD-001.jpg|Табличка на дипломатско возило на САД Податотека:Macedonia diplomatic license plate 92-CMD-01.jpg| Податотека:EU Proxima mission in Macedonia license plate EUPOL 001.jpg|Дипломатска мисија „[[ЕУПОЛ „ПРОКСИМА“|Проксима]]“ во Македонија Податотека:ОХРИД 12-34.jpg|Стара табличка за тракторска приколка Податотека:СО*0001 Битола.jpg|Старо земјоделско возило од Битола Податотека:Велес 14-00.jpg|Стара табличка за трактор од Велес Податотека:MK international vehicle registration.png|Меѓународен код на Република Македонија Податотека:М 123-456.jpg|Таблички од Југословенската милиција Податотека:PP*123-45.jpg|Стара табличка од Прилеп Податотека:Mktab2.jpg|Табличка по сопствен избор </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{Европа по тема|Автомобилски регистарски таблички во}} {{Македонија-никулец}} [[Категорија:Автомобилски регистарски таблички по земја|Македонија]] [[Категорија:Патен сообраќај во Македонија]] [[Категорија:Списоци за Македонија|Регистарски таблички]] hrxld3jtlvl1lg40r8jxorsowxkdrc8 0 79526 5532473 5407237 2026-03-31T18:43:32Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532473 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Очилен кајман | status = LR/lc | status_system = IUCN2.3 | image = Spectacled Caiman.JPG | image_width = 220px | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Влекачи]] | ordo = [[Crocodilia]] | familia = [[Alligatoridae]] | genus = ''[[Caiman]]'' | species = '''''C. crocodilus''''' | binomial = ''Caiman crocodilus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | subdivision_ranks = подвидови | subdivision = ''C. c. apaporiensis'' <br /> ''C. c. crocodilus'' <br /> ''C. c. fuscus'' <br /> | range_map = Caiman crocodylus Distribution.png | range_map_width = 250п | range_map_caption = распространетост на очилниот кајман }} '''Очилниот кајман''' (''Caiman crocodilus'') познат и под името '''обичен кајман''' е крокодиловиден [[влекач]] кој го среќаваме во поголемиот дел на [[Средна Америка|Централна]] и [[Јужна Америка]]. Овој вид живее во мочуришта и речни системи, но подеднакво поднесува и солена и слатка вода. Поради оваа одлика тој е најчесто среќаваниот вид од сите [[крокодиловидни]] животни. == Особености == Овој вид на кајман може да порасне и до 3 метри на повеќето единки не се подолги од 2,5 метри. Мажјаците најчесто се долги помеѓу 2 и 2,5 метри а женките се помали, односно околу 1,4 метри (види [[полов диморфизам]]). Името на овој кајман е добиено како резултат на коскениот израсток меѓу очите поради кој имаме впечаток дека носи очила. Муцката им е широка, а според телесните пропорции доста наликуваат на крокодилите. Бојата на кожата варира од сива до маслинесто зелена. Мажјаците се територијални животни, и присутна е доминантна хиерархија. [[Податотека:Caiman crocodylus crocodylus.jpg|thumb|center|500px|''Caiman crocodylus crocodylus'']] == Исхрана == Младите кајмани претежно се хранат со речни [[безрбетници]]. Као стареат, така исхраната им се збогатува со [[рбетници]], а возрасните единки ловат и [[цицачи]]. За време на сушните периоди, очилните кајмани прекинуваат да се хранат, излегуваат од водата и за закопуваат во калта каде мируваат. Понекогаш, во такви екстремни услови се забележува и појава на [[канибализам]]. == Размножување == Женките достигнуваат [[полова зрелост]] на возраст од 4-7 години, кога се долги околу 1,2 метри. Мажјаците достигнуваат полова зрелост при должина од 1,4 метри. Неколку женки можат да делат едно гнездо, што им овозможува полесна одбрана на јајцата и на младите кајмани. Поради истата причина се случува една женка да преземе родителска грижа и врз младите на други парови. Социјална хиерархија се појавува и помеѓу младите кајмани. == Подвидови == [[Податотека:Caiman crocodilus (Linnaesus 1758).jpg‎|thumb|150px|right|Череп на ''Caiman crocodilus'' (Linnaesus 1758)]] Постојат 3 познати подвида на очилниот кајман: * ''C. c. apaporiensis'' - река [[Рио Апапорис]] * ''C. c. crocodilus'' - [[Колумбија]], [[Перу]] и делови на [[Амазон]] * ''C. c. fuscus'' - [[Мексико]] Во минатото се сметало дека [[јакарски кајман|јакарскиот кајман]] е подвид на очилниот кајман. == Надворешни врски == * {{en}} {{IUCN2006|assessors=Crocodile Specialist Group|year=1996|id=46584|title=Caiman crocodilus|downloaded=6 мај 2006}} Database entry includes a brief justification of why this species is of least concern * {{en}} [http://www.flmnh.ufl.edu/natsci/herpetology/brittoncrocs/csp_ccro.htm Crocodilian Species list from the Florida Museum of Natural History] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060111121525/http://www.flmnh.ufl.edu/natsci/herpetology/brittoncrocs/csp_ccro.htm |date=2006-01-11 }} [[Категорија:Крокодиловидни]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 23emvay6x9na1tjr4lsz5h3iv22f62z 0 79626 5532347 5385184 2026-03-31T13:58:34Z Dr. Thomas Liptak 127054 /* Галерија */ photo added 5532347 wikitext text/x-wiki '''Биста''' — [[вајарство|вајарско дело]] кое го претставува горниот дел на човечкото тело, ги опишува човечката [[Глава (анатомија)|глава]] и [[врат]], како и дел од [[гради]]те и [[рамо|рамената]]. Целата биста најчесто е поставена на мало столбче или плотна. Бистата може да биде направена од разни материјали но најчесто од мермер, глина или бронза. ==Галерија== <gallery> Податотека:Христо Узунов-Охрид.jpg|мини|Бистата на [[Христо Узунов]] во градскиот парк во [[Охрид]] Податотека:Spas Bandzov-Ohrid.jpg|мини|десно|Биста на [[Спас Банџов]] во Охрид Податотека:Методија Патче-Охрид.jpg|мини|Бистата на [[Методија Патче]] во Охрид Податотека:Анри Динан.jpg|мини|Биста на [[Анри Динан]] во Охрид Податотека:Прличев.jpg|мини|Биста на Григор Прличев во Охрид Податотека:Пирузе-Охрид.jpg|мини|Биста на [[Петре Пирузе]] во Охрид Податотека:Zivko Cingo.jpg|мини|Биста на [[Живко Чинго]] во [[Велгошти]] Податотека:Александар-Серафимов.jpg|мини|Бистата на [[Александар Серафимов]] (Аце) во [[Свети Николе]] Податотека:Вера Јоциќ-Скопје.jpg|мини|Биста на [[Вера Јоциќ]] во [[Скопје]] Image:Todor Alexandrov in Burgas.JPG|Биста на [[Тодор Александров]] во [[Бургас]], [[Бугарија]] Податотека:Friedrich Stoltze-Frankfurt.jpg|мини|Биста на [[Фридрих Штолце]] во [[Франкфурт на Мајна]], [[Германија]] Податотека:Churchil-Прага.jpg|мини|Бистата на [[Винстон Черчил]] во [[Прага]], [[Чешка]] Податотека:August Gaul - Porträt des Orang-Utan 'Jumbo' (1895).jpg|мини|Бисти на орган-Утан „Џамбо“ (1895) и [[Марко Аврелиј]] (по 169) [[Германија]] </gallery> {{уметност-никулец}} [[Категорија:Видови на скулптури]] 57wvr6g3noidtxw01rz9s2rcveo6kv1 0 97301 5532313 5532290 2026-03-31T12:19:20Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532313 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Family tree of the [[Macedonian dynasty]] and related Byzantine emperors}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Lekapenos]])|Tph=[[Theophylact of Constantinople|Theophylact]]<br>Patriarch of Constantinople<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Theodora, daughter of Constantine VII|Theodora]] Porphyrogenita<br>empress|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Phokas (Byzantine family)|Phokas]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Charles Constantine of Vienne|Charles Constantine]]<br>count of Vienne}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Pothos (or Eustathios) Argyros<br>general|Con=Constance of Vienne<br><small>∞ [[Boson II of Arles|Boson II]]<br>count of Arles</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>general of Samos|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] 0zxwuszmt0hy6shywm5u9v0zyokj6tl 5532314 5532313 2026-03-31T12:20:20Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532314 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Family tree of the [[Macedonian dynasty]] and related Byzantine emperors}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Лакапини]])|Tph=[[Theophylact of Constantinople|Theophylact]]<br>Patriarch of Constantinople<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Theodora, daughter of Constantine VII|Theodora]] Porphyrogenita<br>empress|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Phokas (Byzantine family)|Phokas]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Charles Constantine of Vienne|Charles Constantine]]<br>count of Vienne}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Pothos (or Eustathios) Argyros<br>general|Con=Constance of Vienne<br><small>∞ [[Boson II of Arles|Boson II]]<br>count of Arles</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>general of Samos|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] e1sv1l6cgq7o3t6169sqov29m4yuysl 5532315 5532314 2026-03-31T12:21:53Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532315 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Family tree of the [[Macedonian dynasty]] and related Byzantine emperors}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Лакапини]])|Tph=[[Теофилакт Лакапин|Теофилакт]]<br>Патријарх на Константинопол<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Theodora, daughter of Constantine VII|Theodora]] Porphyrogenita<br>empress|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Phokas (Byzantine family)|Phokas]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Charles Constantine of Vienne|Charles Constantine]]<br>count of Vienne}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Pothos (or Eustathios) Argyros<br>general|Con=Constance of Vienne<br><small>∞ [[Boson II of Arles|Boson II]]<br>count of Arles</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>general of Samos|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] ipwy40h8tmhl6ulm77i82a4gab4604y 5532317 5532315 2026-03-31T12:29:58Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532317 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Family tree of the [[Macedonian dynasty]] and related Byzantine emperors}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Лакапини]])|Tph=[[Теофилакт Лакапин|Теофилакт]]<br>Патријарх на Константинопол<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Theodora, daughter of Constantine VII|Theodora]] Porphyrogenita<br>empress|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Фока (византиска фамилија)|Фока]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Charles Constantine of Vienne|Charles Constantine]]<br>count of Vienne}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Pothos (or Eustathios) Argyros<br>general|Con=Constance of Vienne<br><small>∞ [[Boson II of Arles|Boson II]]<br>count of Arles</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>general of Samos|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] owrt1vnnia2dtn2pm459y7r0ycyukdl 5532318 5532317 2026-03-31T12:31:23Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532318 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Family tree of the [[Macedonian dynasty]] and related Byzantine emperors}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Лакапини]])|Tph=[[Теофилакт Лакапин|Теофилакт]]<br>Патријарх на Константинопол<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Теодора (ќерка на Константин VII)|Теодора]] Порфирогенита<br>императорка|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Фока (византиска фамилија)|Фока]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Charles Constantine of Vienne|Charles Constantine]]<br>count of Vienne}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Pothos (or Eustathios) Argyros<br>general|Con=Constance of Vienne<br><small>∞ [[Boson II of Arles|Boson II]]<br>count of Arles</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>general of Samos|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] bt8gew2fhbiygis51ilrqmbosfan4kv 5532319 5532318 2026-03-31T12:34:24Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532319 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Family tree of the [[Macedonian dynasty]] and related Byzantine emperors}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Лакапини]])|Tph=[[Теофилакт Лакапин|Теофилакт]]<br>Патријарх на Константинопол<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Теодора (ќерка на Константин VII)|Теодора]] Порфирогенита<br>императорка|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Фока (византиска фамилија)|Фока]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Charles Constantine of Vienne|Charles Constantine]]<br>count of Vienne}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Потос (или Евстатиј) Аргир<br>генерал|Con=Constance of Vienne<br><small>∞ [[Boson II of Arles|Boson II]]<br>count of Arles</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>general of Samos|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] pcpjih70qw97h2r91pnhog7oaqpec87 5532320 5532319 2026-03-31T12:35:40Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532320 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Family tree of the [[Macedonian dynasty]] and related Byzantine emperors}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Лакапини]])|Tph=[[Теофилакт Лакапин|Теофилакт]]<br>Патријарх на Константинопол<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Теодора (ќерка на Константин VII)|Теодора]] Порфирогенита<br>императорка|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Фока (византиска фамилија)|Фока]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Карло Константин]]<br>count of Vienne}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Потос (или Евстатиј) Аргир<br>генерал|Con=Constance of Vienne<br><small>∞ [[Boson II of Arles|Boson II]]<br>count of Arles</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>general of Samos|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] kqoc6f6puxz5nq16sgmzym6rv8boe6j 5532322 5532320 2026-03-31T12:37:31Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532322 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Семејно дрво на [[Македонската династија]]}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Лакапини]])|Tph=[[Теофилакт Лакапин|Теофилакт]]<br>Патријарх на Константинопол<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Теодора (ќерка на Константин VII)|Теодора]] Порфирогенита<br>императорка|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Фока (византиска фамилија)|Фока]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Карло Константин]]<br>count of Vienne}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Потос (или Евстатиј) Аргир<br>генерал|Con=Constance of Vienne<br><small>∞ [[Boson II of Arles|Boson II]]<br>count of Arles</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>general of Samos|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] ju6uo1rr4gbzag09m4thuidy9bvdqkj 5532323 5532322 2026-03-31T12:38:19Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532323 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Семејно дрво на [[Македонска династија|Македонската династија]]}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Лакапини]])|Tph=[[Теофилакт Лакапин|Теофилакт]]<br>Патријарх на Константинопол<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Теодора (ќерка на Константин VII)|Теодора]] Порфирогенита<br>императорка|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Фока (византиска фамилија)|Фока]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Карло Константин]]<br>count of Vienne}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Потос (или Евстатиј) Аргир<br>генерал|Con=Constance of Vienne<br><small>∞ [[Boson II of Arles|Boson II]]<br>count of Arles</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>general of Samos|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] 5sa92kd857wn5zyxcehyr2h9bf641ue 5532371 5532323 2026-03-31T16:22:23Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532371 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Семејно дрво на [[Македонска династија|Македонската династија]]}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Лакапини]])|Tph=[[Теофилакт Лакапин|Теофилакт]]<br>Патријарх на Константинопол<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Теодора (ќерка на Константин VII)|Теодора]] Порфирогенита<br>императорка|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Фока (византиска фамилија)|Фока]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Карло Константин]]<br>гроф на Вјен}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Потос (или Евстатиј) Аргир<br>генерал|Con=Constance of Vienne<br><small>∞ [[Boson II of Arles|Boson II]]<br>count of Arles</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>general of Samos|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] ewkapsy6p0sntjranp2ekeasmayh6fd 5532372 5532371 2026-03-31T16:24:36Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532372 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Семејно дрво на [[Македонска династија|Македонската династија]]}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Лакапини]])|Tph=[[Теофилакт Лакапин|Теофилакт]]<br>Патријарх на Константинопол<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Теодора (ќерка на Константин VII)|Теодора]] Порфирогенита<br>императорка|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Фока (византиска фамилија)|Фока]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Карло Константин]]<br>гроф на Вјен}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Потос (или Евстатиј) Аргир<br>генерал|Con=Констанца од Вјен<br><small>∞ [[Бозон II]]<br>гроф на Арл</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>general of Samos|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] 6fgm4s9hh7y58um0lvrvfwdcospbwco 5532373 5532372 2026-03-31T16:25:58Z Buli 2648 /* Семејно дрво */ 5532373 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Македонска династија |common_name = Византија |p1 = Аморијанска династија |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Династија Дука |flag_s1 = Simple Labarum.svg |era = [[Среден век]] |year_start = 867 |year_end = 1056 |date_start = |date_end = |event_start = стапување на престолот на [[Василиј I Македонецот]] |event_end = смртта на [[Теодора Порфирогенита]] |image_map = Map Byzantine Empire 1025-en.svg |image_map_caption = Византија по смртта на Василиј II во 1025 година |capital = Цариград |continent = Европа |common_languages = [[грчки]] |government_type = автократија |title_leader = [[Византиски цар]] |leader1 = [[Василиј I Македонецот]] |year_leader1 = 867-886 |leader2 = [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] |year_leader2 = 886 - 912 |leader3 = [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] |year_leader3 = 912 - 913 |leader4 = [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] |year_leader4 = 913 - 959 |leader5 = [[Роман I Лакапин|Роман I]] |year_leader5 = 913 - 959 |leader6 = [[Роман II]] |year_leader6 = 959 - 963 |leader7 = [[Никифор II Фока|Никифор II]] |year_leader7 = 963 - 969 |leader8 = [[Јован I Цимискиј]] |year_leader8 = 969 - 976 |leader9 = [[Василиј II]] |year_leader9 = 976 - 1025 |leader10 = [[Константин VIII]] |year_leader10 = 1025 - 1028 |leader11 = [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] |year_leader11 = 1028 - 1050 |leader12 = [[Роман III]] |year_leader12 = 1028 - 1034 |leader13 = [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] |year_leader13 = 1034 - 1041 |leader14 = [[Михаил V Калафат|Михаил V]] |year_leader14 = 1041 - 1042 |leader15 = [[Константин IX Мономах|Константин IX]] |year_leader15 = 1042 - 1055 |leader16 = [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] |year_leader16 = 1055 - 1056 }} '''Македонска династија'''{{ref label|А|а|а}} — владеачка династија на [[Византија]] од [[867]] до [[1056]] година и доаѓа по [[Аморијанска династија|Аморијанската династија]]. Позната е и како '''Ерменска династија.'''{{ref label|B|b|b}}<ref>Chahin, Mack. ''The Kingdom of Armenia: A History''. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 232 ISBN 0-7007-1452-9</ref> Со оваа династија е поврзана [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] во Византија. == Византиски цареви од Македонската династија == * [[Василиј I]] Македонецот (811 - 886, на престол 867 - 886) - оженет за [[Варањезиња]] [[Евдокија Ингерина]], куртизана на [[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]; починал при лов (Потекло: Ерменско, роден во [[Македонија (тема)|Македонија]]) * [[Лав VI Мудриот|Лав VI]] (866 - 912, на престол 886 - 912) – син на Евдокија Ингерина, законит син и наследник на Василиј I; има возможност да бил биолошки син на Михаил III * [[Александар III (византиски владетел)|Александар III]] (870 - 913, на престол 912 - 913) – син на Василиј I * [[Константин Порфирогенит|Константин VII]] пурпурнородениот (905-959, на престол 913 - 959) – син на Лео VI * [[Роман I Лакапин|Роман I]] (870 - 948, на престол 919 - 944) – дедо по жена на Константин VII; коцар, симнат од сина си и заминал во манастир (Потекло: Ерменско) * [[Роман II]] пурпурнородениот (939 - 963, на престол 959 - 963) – син на Константин VII * [[Никифор II Фока|Никифор II]] Фока (912 - 969, на престол 963 - 969) – Стратег; се оженил за вдовицата на Роман II; убиен (Потекло: [[Кападокија]]) * [[Јован I Цимискиј]] (925 - 976, на престол 969 - 976) – дедо по жена на Роман II, Љубовник на Никифоровата жена (Потекло: Ерменско) * [[Василиј II]] Порфирогенит (958 - 1025, на престол 976 - 1025) – син на Роман II (Потекло: Ерменско) * [[Константин VIII]] (960-1028, на престол 1025 - 1028) – син на Роман II; коцар со Василиј II * [[Зоја Порфирогенита|Зоја I]] (о. 978 - 1050, на престол 1028 - 1050) – ќерка на Константин VIII * [[Роман III]] Аргир (968 - 1034, на престол 1028 - 1034) – [[епарх]] на Цариград; прв маж на Зоја; убиен * [[Михаил IV Пафлагонецот|Михаил IV]] (1010 - 1041, на престол 1034 - 1041) – втор маж на Зоја * [[Михаил V Калафат|Михаил V]] Калафат (1015 - 1042, на престол 1041 - 1042) – внук на Михаил IV, посинет син на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (980 - 1056, на престол 1042) – ќерка на Константин VIII, коцарка со Зоја * [[Константин IX Мономах|Константин IX]] Мономах (1000 - 1055, на престол 1042 - 1055) – трет маж на Зоја * [[Теодора Порфирогенита|Теодора]] (на престол 1055 - 1056) – вратена на престолот === Надвор од династиското дрво === * [[Михаил VI Вринга|Михаил VI]] (на престол 1056 - 1057) – избран од Теодора; симнат и заминал во манастир == Семејно дрво == {{chart top|Семејно дрво на [[Македонска династија|Македонската династија]]}} {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | | | | | | | Mi3 |~|~|~|~|~| Eud |~|~|~|~|~| Ba1 |~| Mar |Ba1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј I Македонецот|Василиј I]]<br>император на Ромеите<br>867–886|Eud=[[Евдокија Ингерина]]|Mar=Марија|Mi3=[[Михаил III Пијаницата|Михаил III]]<br>император на Ромеите<br>842–867<br>[[Аморијанска династија|АМОРИЈАНСКА ДИНАСТИЈА]]}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Ro1 | | | | | | wfe |~| Le6 | | St1 | | Al3 |wfe=1. [[Теофана (сопруга на Лав VI)|Теофана Мартинакија]]<br>2. [[Зоја Зауцена]]<br>3. [[Евдокија Бајана]]<br>4. [[Зоја Карбонопсина]]|Le6=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Лав VI Мудриот]]<br>император на Ромеите<br>886–912|Al3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Александар III (византиски владетел)|Александар]]<br>император на Ромеите<br>912–913|St1=[[Стефан I Цариградски|Стефан I]]<br>Патријарх на Константинопол<br>886–893|Ro1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман I Лакапин]]<br>император на Ромеите<br>920–944}} {{Tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| Chr | | Aga | | Tph | | Hel |~| Co7 | | | | | | | | | | Ann |Ann=(2) Ана<br><small>∞ [[Лудвиг III Слепиот]]<br>крал на Прованса,<br>крал на Ломбардија<br>[[Бозониди]]</small>|Co7=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>(4) [[Константин Порфирогенит|Константин VII]]<br>император на Ромеите<br>913–959|Hel=[[Елена Лакапина]]<br>([[Лакапини]])|Tph=[[Теофилакт Лакапин|Теофилакт]]<br>Патријарх на Константинопол<br>933–956|Chr=[[Христофор Лакапин]]<br>совладетел<br>921–931<br><small>∞ Софија</small>|Aga=Агата<br><small>∞ [[Роман Аргир]]</small>}} {{Tree chart| |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| MIL | | Arg | | Ni2 |~| Tho |~| Ro2 | | Tod |~| Jo1 | | ChC |Ro2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Роман II]]<br>император на Ромеите<br>959–963|Tod=[[Теодора (ќерка на Константин VII)|Теодора]] Порфирогенита<br>императорка|Jo1=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Јован I Цимискиј]]<br>император на Ромеите<br>969–976<br>[[Куркуас]]|Tho=(Анастасија) [[Теофано]]<br>од Лаконија|Ni2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Никифор II Фока]]<br>император на Ромеите<br>963–969<br>[[Фока (византиска фамилија)|Фока]]|MIL=(Марија) [[Ирина Лакапина]]<br><small>∞ [[Петар I (Бугарија)|Петар I]]<br>цар на Бугарија<br>927–969</small>|Arg=[[Аргир (Византиска фамилија)|Аргир]]|ChC=[[Карло Константин]]<br>гроф на Вјен}} {{Tree chart| | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | Pot | | | | | | Ba2 | | Co8 | | Ana | | | | | | Con |Co8=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Константин VIII]]<br>император на Ромеите<br>1025–1028<br><small>∞ [[Елена Алипина]]</small>|Ana=[[Ана Порфирогенита]]<br><small>∞ [[Владимир Велики|Владимир I Велики]]<br>велик кнез на Киев<br>[[династија на Рјурик]]</small>|Ba2=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Василиј II]]<br>император на Ромеите<br>976–1025|Pot=Потос (или Евстатиј) Аргир<br>генерал|Con=Констанца од Вјен<br><small>∞ [[Бозон II]]<br>гроф на Арл</small>}} {{Tree chart| | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Tree chart| | | | | Mar | | Bas | | Ro3 |~| Zoe |~| Co9 |y| Ele | | The |Zoe=[[Зоја Порфирогенита]]<br>императорка на Ромеите<br>1028–1050<br><small>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>∞ 2.[[Михаил IV Пафлагонецот]]<br>император на Ромеите 1034–1041</small>|The=[[Теодора Порфирогенита|Теодора]]<br>императорка на Ромеите<br>1055–1056|Ro3=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>1.[[Роман III Аргир]]<br>император на Ромеите<br>1028–1034|Bas=[[Василиј Аргир]]<br>стратег на Самос|Co9=[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>3.[[Константин IX Мономах]]<br>император на Ромеите<br>1042–1055|Mar=[[Марија Аргиропулина|Марија]] Аргир<br><small>∞ [[Џовани Орсело]]<br>војвода на Далмација</small>|Ele=Елена Склирина}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | dau | | | | | | Mi5 | | | | Ans |Mi5=(посвоен)<br>[[File:Device of the Palaiologos Dynasty.svg|25px]]<br>[[Михаил V Калафат]]<br>император на Ромеите<br>1041–1042|dau=(ќерка)<br><small>∞ [[Константин Диоген]]</small>|Ans=Анастасија Мономахаина<br><small>∞ [[Всеволод I Киевски]]</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Tree chart| | | | | | | | | Ro4 |~| EMa |~| C10 | | | | Vla |Ro4=[[Роман IV Диоген]]<br>император на Ромеите<br>1068–1071|EMa=[[Евдокија Макремболитиса]]<br>императорка|C10=[[Константин X Дука]]<br>император на Ромеите<br>1059–1067<br>[[Дука (династија)|ДИНАСТИЈА ДУКА]]|Vla=[[Владимир II Мономах]]<br>велик кнез на Киев}} {{Tree chart/end}} {{chart bottom}} == Поврзано == {{Ризница-врска|Macedonian dynasty}} * [[Византија под Македонската династија]] == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Се нарекува ''македонска'' бидејќи родоначалникот на династијата, [[Василиј I]], е роден во [[Македонија (тема)|византиската тема Македонија]], која тогаш се простирала во денешна [[Тракија]] околу регионот на [[Едрене]]. * {{note label|B|b|b}} Се нарекува и ''ерменска'' бидејќи некои од владетелите имале и делумно ерменско потекло. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонска династија| ]] [[Категорија:Византиски династии]] 5pi7n0u7ilf0a5fwyovmx6rb6qwi09g 0 98922 5532466 5375337 2026-03-31T18:41:11Z Виолетова 1975 −[[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; +[[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532466 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Пеперутка коприварка | image = Kleiner_Fuchs_(Nymphalis_urticae).jpg | image_width = 204px | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Членконоги]] | classis = [[Инсекти]] | ordo = [[Пеперутки]] | unranked_familia = [[Палкоантенести]] | superfamilia = [[Пеперутковидни]] | familia = [[Шаренци]] | subfamilia = [[Вилински пеперутки]] | tribus = [[Вилински пеперутки (племе)|Вилински пеперутки]] | genus = [[Пеперутки коприварки]] | species = '''Пеперутка коприварка''' | binomial = ''Aglais urticae'' | binomial_authority = ([[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Aglais urticae'', ''Vanessa urticae'' }} '''Коприварката''' или '''копривец''' ({{науч|Aglais urticae}}, [[syn.]] ''Nymphalis urticae'') — мошне застапена шарена [[пеперутка]] која живее во умерените предели на [[Европа]] и низ цела [[Македонија]].<ref>{{МакЕнц|2=коприварка}}</ref> Овој вид пеперутки честопати се среќава во градините. [[Гасеница|Гасениците]] се хранат со [[коприва|коприви]], како и некои други [[шаренци]]. Возрасната пеперутка има впечатлив изглед, со темно тело и црвеножолти крила, со ред сини точки околу задниот раб. Меѓутоа од долната страна крилата им се темнокафени, што им помага да се прикријат при мирување. Во опасност, пеперутката во мирување неднаш ги отвора крилата, прикажувајќи драматична палета на бои. Ова ги исплашува младите и неискусните птици (Stevens 2005). [[Корзиканска коприварка|Корзиканската коприварка]] (''Aglais (urticae) ichnusa'') е мошне слична; за жал сè уште не е утврдено дали таа е [[подвид]] или посебен вид. == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Aglais urticae02.jpg|Младите гасенеци живеат во групи Податотека:IMG 0368 caterpillar.jpg|Постарите гасеници се осамени Податотека:Aglais urticae lt.jpg|Возрасна пеперутка Податотека:Aglais urticae-02 (xndr).jpg|Долната страна на крилата Податотека:Aglais urticae MHNT CUT 2013 3 14 Cahors.jpg|Двете страни. </gallery> == Поврзано== * [[Пеперутки во Македонија]] == Наводи == {{наводи}} * {{aut|Stevens, Martin}} (2005): The role of eyespots as anti-predator mechanisms, principally demonstrated in the Lepidoptera. ''Biol. Rev.'' '''80'''(4): 573–588. <small>{{doi|10.1017/S1464793105006810}}</small> (HTML извадок) == Надворешни врски == {{рвр|Aglais urticae}} {{викивидови-ред|Aglais urticae|Коприварка}} * {{EOL|152952}} [[Категорија:Шаренци| ]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 2ksbmzf0xlqeh4h5p34rx8k8e9w7qv6 0 100731 5532723 4834368 2026-04-01T10:15:23Z Bjankuloski06 332 5532723 wikitext text/x-wiki [[File:Sinc simple.svg|frame|200px|right|Карактеристична функција на униформа ''U''(–1,1) случајна променлива. Оваа функција е реално проценета затоа што одговара на случајна променлива која е симетрична околу потеклото; сепак карактеристичните функции генерално можат да бидат комплексно вреднувани.]] ''U''(–1,1) '''Карактеристична функција''' на [[случајна променлива]] е [[функција]] која се среќава во [[Теорија на веројатност|Теоријата на веројатност]]. == Дефиниција == Нека <math> X </math> е [[случајна променлива]] со [[веројатносна густина]] <math> f(x) </math>. Тогаш карактеристична функција <math> \Phi(\omega) </math> на случајната променлива <math> X </math> е по дефиниција дадена со: <math> \Phi(\omega) = E\{ e^{j \omega X} \} = \int_{-\infty}^{\infty} f(x) e^{j \omega x} \, dx. </math> == Својства == Се забележува дека <math> \Phi(\omega) </math> е [[Фуриеова транформација|Фуриеовата транформација]] на функцијата <math> f(x) </math>, така што својствата кои важат за Фуриеовата транформација ќе важат и за оваа функција. Може да се забележи дека карактеристичната функција има максимум за <math> x=0 </math>, бидејќи со оглед на ненегативноста на функцијата на густина на веројатност, <math> f(x) \ge 0 </math>, важи: <math> |{\Phi}_X(\omega)| \le {\Phi}_X(0) = 1. </math> Ако <math> j\omega </math> во дефиницијата се замени со <math> s </math>, се добива [[моментотворна функција|моментотворната функција]] <math> {\Phi}_X(s) </math> на [[Случајна променлива|случајната променлива]] <math> X </math>. == Наводи == A. Papoulis, S. Unnikrishna Pillai, "Probability, Random Variables and Stochastic Processes", Fourth edition, McGraw-Hill, 2002 == Поврзано == {{col-begin}} * [[Фурјеова транформација]] * [[Случајна променлива]] * [[Веројатносна густина]] * [[Моментотворна функција]] * [[Момент (математика)]] * [[Кумуланта]] * [[Теорема на моменти]] {{col-end}} {{Теорија на веројатносните распределби}} [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] 0p4lfqvbh4o45ec4ck37ndz5x3awdm5 5532726 5532723 2026-04-01T10:17:45Z Bjankuloski06 332 5532726 wikitext text/x-wiki [[File:Sinc simple.svg|frame|200px|right|Карактеристична функција на униформа ''U''(–1,1) случајна променлива. Оваа функција е реално проценета затоа што одговара на случајна променлива која е симетрична околу потеклото; сепак карактеристичните функции генерално можат да бидат комплексно вреднувани.]] ''U''(–1,1) '''Карактеристична функција''' на [[случајна променлива]] е [[функција]] која се среќава во [[Теорија на веројатност|Теоријата на веројатност]]. == Дефиниција == Нека <math> X </math> е [[случајна променлива]] со [[веројатносна густина]] <math> f(x) </math>. Тогаш карактеристична функција <math> \Phi(\omega) </math> на случајната променлива <math> X </math> е по дефиниција дадена со: <math> \Phi(\omega) = E\{ e^{j \omega X} \} = \int_{-\infty}^{\infty} f(x) e^{j \omega x} \, dx. </math> == Својства == Се забележува дека <math> \Phi(\omega) </math> е [[Фурјеова транформација|Фурјеовата транформација]] на функцијата <math> f(x) </math>, така што својствата кои важат за Фурјеовата транформација ќе важат и за оваа функција. Може да се забележи дека карактеристичната функција има максимум за <math> x=0 </math>, бидејќи со оглед на ненегативноста на функцијата на густина на веројатност, <math> f(x) \ge 0 </math>, важи: <math> |{\Phi}_X(\omega)| \le {\Phi}_X(0) = 1. </math> Ако <math> j\omega </math> во дефиницијата се замени со <math> s </math>, се добива [[моментотворна функција|моментотворната функција]] <math> {\Phi}_X(s) </math> на [[Случајна променлива|случајната променлива]] <math> X </math>. == Наводи == A. Papoulis, S. Unnikrishna Pillai, "Probability, Random Variables and Stochastic Processes", Fourth edition, McGraw-Hill, 2002 == Поврзано == {{col-begin}} * [[Фурјеова транформација]] * [[Случајна променлива]] * [[Веројатносна густина]] * [[Моментотворна функција]] * [[Момент (математика)]] * [[Кумуланта]] * [[Теорема на моменти]] {{col-end}} {{Теорија на веројатносните распределби}} [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] nfkj26nz6xd99weio6ffmvloybuq38e 5532727 5532726 2026-04-01T10:18:16Z Bjankuloski06 332 5532727 wikitext text/x-wiki [[File:Sinc simple.svg|frame|200px|right|Карактеристична функција на униформа ''U''(–1,1) случајна променлива. Оваа функција е реално проценета затоа што одговара на случајна променлива која е симетрична околу потеклото; сепак карактеристичните функции генерално можат да бидат комплексно вреднувани.]] ''U''(–1,1) '''Карактеристична функција''' на [[случајна променлива]] е [[функција]] која се среќава во [[Теорија на веројатност|Теоријата на веројатност]]. == Дефиниција == Нека <math> X </math> е [[случајна променлива]] со [[веројатносна густина]] <math> f(x) </math>. Тогаш карактеристична функција <math> \Phi(\omega) </math> на случајната променлива <math> X </math> е по дефиниција дадена со: <math> \Phi(\omega) = E\{ e^{j \omega X} \} = \int_{-\infty}^{\infty} f(x) e^{j \omega x} \, dx. </math> == Својства == Се забележува дека <math> \Phi(\omega) </math> е [[Фурјеова трансформација|Фурјеовата трансформација]] на функцијата <math> f(x) </math>, така што својствата кои важат за Фурјеовата трансформација ќе важат и за оваа функција. Може да се забележи дека карактеристичната функција има максимум за <math> x=0 </math>, бидејќи со оглед на ненегативноста на функцијата на густина на веројатност, <math> f(x) \ge 0 </math>, важи: <math> |{\Phi}_X(\omega)| \le {\Phi}_X(0) = 1. </math> Ако <math> j\omega </math> во дефиницијата се замени со <math> s </math>, се добива [[моментотворна функција|моментотворната функција]] <math> {\Phi}_X(s) </math> на [[Случајна променлива|случајната променлива]] <math> X </math>. == Наводи == A. Papoulis, S. Unnikrishna Pillai, "Probability, Random Variables and Stochastic Processes", Fourth edition, McGraw-Hill, 2002 == Поврзано == {{col-begin}} * [[Фурјеова трансформација]] * [[Случајна променлива]] * [[Веројатносна густина]] * [[Моментотворна функција]] * [[Момент (математика)]] * [[Кумуланта]] * [[Теорема на моменти]] {{col-end}} {{Теорија на веројатносните распределби}} [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] gnirkk9agd7tp2fhq3htfuamjartfnr 0 103244 5532499 5493276 2026-03-31T18:56:59Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532499 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Леопард | fossil_range = доцен [[плиоцен]] или ран [[плеистоцен]], до денес | status = NT | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name=IUCN>{{IUCN2008|assessors=Breitenmoser, U., Breitenmoser-Wursten, C., Henschel, P. & Hunter, L.|year=2008|id=15954|title=Panthera pardus|downloaded=9 октомври 2008}}</ref> | trend = down | image =African leopard, Panthera pardus pardus, near Lake Panic, Kruger National Park, South Africa (19448654130).jpg | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Ѕверови]] | familia = [[Мачки]] | genus = [[Пантери]] | species = '''Леопард''' | binomial = ''Panthera pardus'' | binomial_authority = [[Карл Линеј|Линеј]], 1758 | range_map = Cypron-Range Panthera pardus.svg | range_caption = Распространетост на леопардот }} [[Податотека:Panthera pardus 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1389.stl|thumb|3D модел на скелет]] [[File:Leopard.ogv|Леопард|thumb]] '''Леопард''' ({{науч|Panthera pardus}}) — член на семејството на [[мачки]]те (''Felidae'') и најмал вид од четирите таканаречени [[големи мачки]] од родот [[пантери]]. Некогаш овој вид бил распространет низ [[Јужна Азија]] и [[Африка]], од [[Кореја]] до [[ЈАР]]. Територијата на распространетост се намалувала со тек на времето најмногу поради лов и уништување на природното живеалиште. Денес леопардот главно живее во [[Потсахарска Африка]]. Постојат и изолирани населенија во [[Пакистан]], [[Индија]], [[Индокина]], [[Малезија]] и [[Кина]]. Поради намалување на бројноста на населенијата, оваа мачка била ставена на списокот на [[речиси загрозен вид|речиси загрозени видови]]. Бројноста на леопардот е поголема од онаа на останатите членови на пантери кои имаат покритичен заштитен статус<ref name=IUCN/>. Леопардот има релативно кратки нозе и долго тело, со голема глава. Физички најмногу наликува на [[јагуар]]от, иако најчесто е помал. Неговото крзно е прошарано со [[Розети (зоологија)|розети]], кои немаат внатрешни точки како кај јагуарот. Можат да се сретнат и [[меланизам|меланистични]] леопарди кои или се целосно црни или со многу темна боја. Овие единки се познати под името [[црн пантер|црни пантери]]. Успехот на оваа мачка во дивината се должи на нејзиниот [[опортунистички лов]], способноста да се прилагоди на различни [[животна средина|животни средини]] и способноста да се движи со брзина од 60 километри на час. Леопардот се храни со кое било животно кое може да го улови. Живеалиштето на леопардот е од [[дождовна шума|дождовните шуми]] до [[пустина|пустинските терени]]. Нивната еколошка улога и статус наликува на улогата на [[пума]]та во [[Америка]]. == Потекло на поимот == Во [[антика]]та, се верувало дека леопардот е [[хибрид]] од [[лав]] и [[црн пантер]]. По ова верување го добил и името, кое потекнува од [[грчки јазик|грчките]] зборови λέων (''леон'') — „лав“ и πάρδος (''пардос'') — „мажјак пантер“. Последниот потекнува од [[санскрит]] pṝdāku (змија, тигар, пантер).<ref name=Harper>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=leopard | title = "Leopard" | work = Online Etymology Dictionary | publisher = Douglas Harper | accessdate = 30 ноември 2007}}</ref><ref>{{наведена книга | last=Monier-Williams | first=Sir Monier | title=A Sanskrit-English Dictionary |author2=Prof. E. Leumann, Ph.D., Prof. C. Cappeller, Ph.D.|display-authors= et al | url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/mwview/index.php?sfx=jpg | format=JPEG | accessdate=30 ноември 2007 | page=стр. 647 | chapter=pṝdāku | chapterurl=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/serveimg.pl?file=/MWScan/MWScanjpg/mw0647-pRthukIya.jpg }}</ref> Зборот пантер се користи при опишување на неколку видови [[големи мачки]]: во [[Северна Америка]] терминот се употребува за [[пума]], во [[Јужна Америка]] за [[јагуар]], а во останатите делови на светот се однесува на леопарди. ''Felis pardus'' е еден од многуте видови опишани во делото од [[XVIII век]] на [[Карл Линеј]] — „''[[Systema Naturae]]''“.<ref>{{la icon}} {{наведена книга | last=Linnaeus | first=C | authorlink=Carolus Linnaeus | title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. | edition=Editio decima, reformata. | publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii). | year=1758 | url=http://dz1.gdz-cms.de/index.php?id=img&no_cache=1&IDDOC=265100}}</ref> Денешното [[научно име]], ''Panthera pardus'', потекнува од [[латински]] преку [[грчки]]от збор πάνθηρ — пантер. Според [[фолклорна етимологија|фолклорната етимологија]], зборот потекнува од παν (пан) — „сите“ и θηρ — „ѕверови“. Сепак се верува дек потекнува од индоирански збор што значи ''бело-жолтеникаво крзно''. На [[санскрит]] зборот pāṇḍara го дал зборот puṇḍárīka (што меѓу другото значи и „тигар“) кој потоа бил позајмен во [[Грчки јазик|грчкиот јазик]].<ref name=Harper/><ref>{{наведена книга | last=Monier-Williams | first=Sir Monier | title=A Sanskrit-English Dictionary |author2=Prof. E. Leumann, Ph.D., Prof. C. Cappeller, Ph.D.|display-authors= et al| url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/mwview/index.php?sfx=jpg | format=JPEG | accessdate=30 ноември 2007 | page=стр. 616 | chapter=pāṇḍara | chapterurl=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/serveimg.pl?file=/MWScan/MWScanjpg/mw0616-pANinIyamatadarpaNa.jpg }}</ref><ref>{{наведена книга | last=Monier-Williams | first=Sir Monier | title=A Sanskrit-English Dictionary |author2=Prof. E. Leumann, Ph.D., Prof. C. Cappeller, Ph.D.|display-authors= et al| url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/mwview/index.php?sfx=jpg | format=JPEG | accessdate=30 ноември 2007 | page=стр. 631 | chapter=puṇḍárīka | chapterurl=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/serveimg.pl?file=/MWScan/MWScanjpg/mw0631-puMdhvaja.jpg }}</ref> == Таксономија == Како целото семејство на [[мачки]]те, и родот [[пантери]] бил предмет на многу промени и дебати за врските меѓу четирите вида (но и врските со [[облачен леопард|облачниот леопард]] и [[снежен леопард|снежниот леопард]]) кои сè уште не се целосно разјаснети. [[ДНК]]-доказите покажуваат дека [[лав]]от, [[тигар]]от, леопардот, [[јагуар]]от, [[снежен леопард|снежниот леопард]] и [[облачен леопард|облачниот леопард]] делат заеднички предок кој се одвоил од останатите мачки пред 11 милиони години.<ref name=Johnson2006>{{наведено списание | author = Johnson, W.E., Eizirik, E., Pecon-Slattery, J., Murphy, W.J., Antunes, A., Teeling, E. & O'Brien, S.J. | year = 2006 | doi = 10.1126/science.1122277 | title = The Late Miocene radiation of modern Felidae: A genetic assessment. | journal = Science | volume = 311 | pages =стр. 73–77 | pmid = 16400146}}</ref> Сепак, според [[фосили|фосилните остатоци]] ова одвојување на лозата било пред само 2-3,8 милиони години.<ref name=Johnson2006/><ref name="Turner1987">{{наведено списание | last = Turner | first = A|authorlink = |author2=| year = 1987 | month = | title = New fossil carnivore remains from the Sterkfontein hominid site (Mammalia: Carnivora) | journal = Annals of the Transvaal Museum | volume = 34 | issue = | pages =стр. 319–347 | issn = 0041-1752 | url = | accessdate = | quote = }}</ref> Истражување на [[митохондриска ДНК|митохондриската ДНК]] спроведено во [[2005]] година укажало дека леопардот е најблизок роднина со снежниот леопард, за кој се смета дека треба да биде дел од родот ''Panthera'', и дека треба да се преименува во ''P. Uncia''<ref name=Yu>{{наведено списание | author = Yu L & Zhang YP | year = 2005 | title = Phylogenetic studies of pantherine cats (Felidae) based on multiple genes, with novel application of nuclear beta-fibrinogen intron 7 to carnivores | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 35 | issue = 2 | pages = стр. 483–495 | doi = 10.1016/j.ympev.2005 јануари 017 | url = http://202.203.208.84/SCI/2005SCI/2005/Li%20Yu%EF%BC%882005M.P.E).pdf | format = PDF | access-date = 2009-04-07 | archive-date = 2009-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090304233241/http://202.203.208.84/SCI/2005SCI/2005/Li%20Yu%EF%BC%882005M.P.E).pdf | url-status = dead }}</ref>. Во денешните класификации снежниот леопард сè уште е ставен како единствен вид во посебниот род ''[[Uncia]]'', но ова би можело да се смени во блиска иднина. Друго истражување од [[2006]] година (''Johnson et al.'') исто така го поддржува преместувањето на снежниот леопард во родот пантери, иако тие тврдат дека снежниот леопард е најблиску поврзан со [[тигар]]от. Леопардот се смета дека се одвоил од лозата пантери после одвојувањето на снежниот леопард и тигарот, но пред лавот и јагуарот. Постари истражувања тврдат дека леопардот е најблизок со лавот и/или јагуарот<ref name=Johnson2006/>. Во [[2001]] година, се покажало дека овој вид се одвоил заедно со лавот, според филогенетските анализи на хемиските излачувања кај мачките<ref>{{наведено списание | last =Bininda-Emonds | first =Olaf R.P | author2 =Decker-Flum, Denise M. | display-authors =et al. | year =2001 | month = | title =The utility of chemical signals as phylogenetic characters: an example from the Felidae | journal =Biological Journal of the Linnean Society | volume =72 | issue = | pages =1–15 | format =PDF | url =http://www.personal.uni-jena.de/~b6biol2/Publications/FatCats.pdf | accessdate =2008-06-07 | quote = | doi =10.1111/j.1095-8312.2001.tb01297.x | archive-date =2008-12-17 | archive-url =https://web.archive.org/web/20081217173748/http://www.personal.uni-jena.de/~b6biol2/Publications/FatCats.pdf | url-status =dead }}</ref>. Се смета дека родот ''Panthera'' се појавил во [[Азија]], а потоа предците на леопардот и на останатите мачки мигрирале во [[Африка]]<ref name=Johnson2006/>. Фосилните остатоци од предците на леопардот датираат од пред 2–3,5 милиони години. Овие плеистоценски примероци наликуваат на примитивни јагуари. Денешниот леопард се смета дека еволуирал во [[Африка]] пред 470.000–825.000 години, а потоа се раширил низ [[Азија]] пред 170.000–300.000 години<ref name=Uphyrkina>{{наведено списание | last =Uphyrkina | first =O | author2 =Johnson, E.W. | display-authors =et al. | year =2001 | title =Phylogenetics, genome diversity and origin of modern leopard, ''Panthera pardus'' | journal =Molecular Ecology | volume =10 | issue =11 | pages =2617–2633 | url =http://www.blackwell-synergy.com/links/doi/10.1046/j.0962-1083.2001.01350.x?cookieSet=1 | accessdate =6 август 2008 | doi =10.1046/j.0962-1083.2001.01350.x }}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Подвидови === [[Податотека:Panther.jpg|thumb|right|Индиски леопард]] [[Податотека:Panthera pardus orientalis Frankfurt f0.jpg|thumb|right|Амурски леопард]] Бројот на [[подвид]]ови на леопардот растел од времето на [[Карл Линеј]] во [[XVIII век]], па до времето на [[Реџиналд Пакок]] на почетокот на [[XX век]], достигнувајќи бројка од 27 подвидови. Во [[1996]] година, благодарение на [[ДНК]]-анализи, бројката е намалена на само 8 подвидови<ref name=Miththapala>{{наведено списание | last =Miththapala | first =Sriyanie | author2 =Seidensticker, John; O'Brien, Stephen J. | year =1996 | title =Phylogeographic Subspecies Recognition in Leopards (''P. pardus''): Molecular Genetic Variation. | journal =Conservation Biology | volume =10 | issue =4 | pages =1115–1132 | id = | url =http://www.blackwell-synergy.com/links/doi/10.1046/j.1523-1739.1996.10041115.x | accessdate =6 јуни 2008 | quote = | doi =10.1046/j.1523-1739.1996.10041115.x | archive-date =2018-12-15 | archive-url =https://web.archive.org/web/20181215174900/http://www.blackwell-synergy.com/links/doi/10.1046/j.1523-1739.1996.10041115.x | url-status =dead }}</ref>. По истражувањата во [[2001]] година, биле зачувани осумте подвида, но бил додаден и деветти — арапскиот леопард (''P. pardus nimr''). Последните истражувања укажуваат дека овие подвидови може да се потценување на вистинската бројка поради лимитираните примероци за проучување на африкански леопарди. Последниот список гласи:<ref name=Uphyrkina/> * [[индокинески леопард]] (''P. pardus delacouri'') — копнена [[Југоисточна Азија]] * [[индиски леопард]] (''P. pardus fusca'') — [[Индија]], Југоисточен [[Непал]] и Северен [[Бангладеш]] * [[севернокинески леопард]] (''P. pardus japonensis'') — [[Кина]] * [[шриланечки леопард]] (''P. pardus kotiya'') — [[Шри Ланка]] * [[јавански леопард]] (''P. pardus melas'') — [[Јава]] * [[амурски леопард]] (''P. pardus orientalis'') — рускиот [[Далечен Исток]], Северна [[Кина]] и [[Кореја]] * [[африкански леопард]] (''P. pardus pardus'') — [[Африка]] * [[персиски леопард]] (''P. pardus saxicolor'') — [[Југозападна Азија]] * [[арапски леопард]] (''P. pardus nimr'') — [[Арапски Полуостров]] * [[занзибарски леопард]] (''P. pardus adersi'') — ендемски вид на островот Унгуја во [[Занзибарски Архипелаг|Занзибарскиот Архипелаг]] ==== Постари таксономски поделби ==== Вклучени во африканскиот леопард (''P. pardus pardus'') <ref name=Miththapala/>: * [[берберски леопард]] (''P. pardus panthera'') * [[пештерски леопард]] (''P. pardus melanotica'') * [[централноафрикански леопард]] (''P. pardus shortridgei'') * [[конгоански леопард]] (''P. pardus ituriensis'') * [[источноафрикански леопард]] (''P. pardus suahelica'') * [[еритрејски леопард]] (''P. pardus antinorii'') * [[сомалиски леопард]] (''P. pardus nanopardus'') * [[угандски леопард]] (''P. pardus chui'') * [[западноафрикански леопард]] (''P. pardus reichinowi'') * [[западноафрикански шумски леопард]] (''P. pardus leopardus'') * [[занзибарски леопард]] (''P. pardus adersi'') Вклучени во персискиот леопард (''P. pardus saxicolor'') <ref name=Miththapala/>: * [[анадолски леопард]] (''P. pardus tulliana'') * [[балучистански леопард]] (''P. pardus sindica'') * [[кавкаски леопард]] (''P. pardus ciscaucasica'') * [[централноперсиски леопард]] (''P. pardus dathei'') * [[синајски леопард]] (''P. pardus jarvisi'') Вклучени во индискиот леопард (''P. pardus fusca'') <ref name=Miththapala/>: * [[кашмирски леопард]] (''P. pardus millardi'') * [[непалски леопард]] (''P. pardus pernigra'') == Особености == Леопардот е доста пргав и итар [[грабливец]]. Иако е помал од останатите членови на родот [[пантери]], леопардот е способен да лови голем плен, најмногу поради масивниот череп и силните мускули на вилицата<ref name=CAP/>. Телото е доста поиздолжено во споредба со останатите мачки и има кратки нозе<ref name=AWF/>. Должината на телото изнесува помеѓу 90 и 190 сантиметри, а опашката е со должина од 60 до 110 сантиметри. Во рамениците достигнува висина од 45-80 сантиметри. Мажјаците се околу 30% поголеми од женките<ref name="Animal">{{наведена книга |last=Kindersley |first= Dorling |year=2001,2005 |title=Animal |location=New York City |publisher=DK Publishing |isbn=0-7894-7764-5}}</ref> и тежат 37-91 килограми, споредено со 28-60 килограми кај женките. Побројните популации на леопард (како популацијата на [[јавански леопард|јаванскиот леопард]] и леопардите кои живеат во планините и тропските дождовни шуми во [[Африка]]), најчесто живеат во региони изолирани од компетитивните големи грабливци како доминантните [[лав]] и [[тигар]]. Леопардот понекогаш може да биде помешан со [[гепард]]от или [[јагуар]]от, кои исто така имаат точки на крзното. Крзното на леопардот е прошарано со [[Розети (зоологија)|розети]], за разлика од крзното на гепардот кое има обични точки, но овие розети немаат внатрешни точки како кај јагуарот. Леопардот е поголем и не толку слаб како гепардот, но помал од јагуарот. Црните неправилни розети на леопардот служат за камуфлажа. Тие имаат кружен облик во источна Африка, но квадратна во јужниот дел на континентот<ref name=AWF>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.awf.org/content/wildlife/detail/leopard |title=Леопард |accessdate=21 септември 2007 |publisher=African Wildlife Foundation}}</ref>. Во заробеништво, овие животни достигнуваат старост од 21 година<ref>{{наведена книга |last=Crandall |first=L |title=The management of wild animals in captivity |year=1964 |publisher=University of Chicago Press |location=[[Чикаго]] |isbn= }}</ref>. === Варијации на бојата на крзното === [[Податотека:Blackleopard.JPG|thumb|left|Меланистичен леопард познат како црн пантер]] [[меланизам|меланистичена]] облик се појавува и кај леопардот, најмногу кај единките што живеат во планинските региони и [[дождовна шума|дождовните шуми]]. Црната боја на крзното е наследна и е предизвикана од [[рецесивен ген]] <ref name=Eizirik>{{наведено списание | last =Eizirik | first =Eduardo |author2=Yuhki, Naoya|display-authors= et al. | year = 2003 | title =Molecular genetics and evolution of melanism in the cat family | journal = Current Biology| volume =13 | issue =5 | pages =448–453 | url =http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=14600002 | accessdate = 7 јуни 2008 | doi =10.1016/S0960-9822(03)00128-3}}</ref>. Иако обично се нарекуваат [[црн пантер|црни пантери]], овој термин не се однесува само на леопард, се употребува и за меланистични [[јагуар]]и. Меланистичните леопарди се најчести на [[Малајски Полуостров|Малајскиот Полуостров]]. Првичните извештаи укажувале дека половина од популацијата се црни, но истражување со камери-стапици во националниот парк Таман Негара во 2007 година покажале дека всушност сите единки се меланистични<ref name=Malaysia>{{наведено списание | last =Sunquist | first =Fiona | year =2007 /јануари | title =Malaysian Mystery Leopards | journal =National Wildlife Magazine | volume =45 | issue =1 | url =http://www.nwf.org/nationalwildlife/printerFriendly.cfm?issueID=112&articleID=1413 | accessdate =7 јуни 2008 | archive-date =2008-01-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080116051326/http://www.nwf.org/nationalwildlife/printerFriendly.cfm?issueID=112&articleID=1413 | url-status =dead }}</ref>. Иако е тешко да се утврдат предностите што ги носи црната боја на крзното, се претпоставува дека дава подобра камуфлажа во дождовните шуми. Генетските истражувања покажале четири [[конвергентна еволуција|независни потекла]] на меланизмот кај мачките, што укажува дека мора да има некаква адаптациска корист од оваа особина<ref name=Eizirik/>. Друга можност е дека оваа варијација е адаптациски остаток од епидемија: гените кои предизвикуваат меланизам исто така влијаат и врз имунолошкиот систем<ref name=Malaysia/>. Во [[Африка]], меланизмот е доста ретка појава со оглед на тоа што црната боја на крзното не претставува предност во [[савана]]та, напротив, обезбедува многу слаба камуфлажа и го прави ловењето многу потешко. Се проценува дека црни леопарди има еден на 80 или 100 единки. Сепак во густите шуми во [[Етиопија|етиопските планини]], црните единки се доста почести отколку во останатиот дел на [[Африка]]. Се проценува дека 1 од 5 единки е [[меланин|меланистичнa]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aau.edu.et/faculties/sc/BSE/wildlife.html#melanism |title=Melanism in Felines |accessdate=7 јуни 2008 |work=Wildlife of Ethiopia |publisher=Biological Society of Ethopia |year=2001 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201013438/http://www.aau.edu.et/faculties/sc/BSE/wildlife.html#melanism }}</ref>. [[Податотека:P.p.saxicolor-Wilhelma1.jpg|thumb|right|Персиски леопард со нетипична шара на крзното]] Псевдо-меланизам е исто така присутен кај леопардите. Точките кај овие единки се толку збиени едни до други што ја засенуваат жолтеникавата позадина. Псевдо-меланистичен леопард има нормална боја на крзното, но премногу бројните белези се спојуваат што го прави грбот скоро целосно црн. Кај некои единки, целосно црни региони се протегаат од страните и на екстремитетите, а само неколку странични ленти со златно-кафеава боја, ја покажуваат присутноста на нормална боја во позадината. Точките на нозете и од страните кои не се споиле со останатите најчесто се мали и дискретни, и не формираат розети. Лицето и долните делови се посветли и пегави исто како кај обичните дамчести леопарди. И овие единки, како и меланистичните се нарекуваат [[црн пантер|црни пантери]] <ref>{{наведена книга|last=Gamble|first=Cyndi|author2=Rodney Griffiths|title=Leopards: Natural History & Conservation|year=2004|publisher=Voyageur Press|isbn=0896586561}}</ref>. === Хибриди === {{Главна|Пумапард}} [[Податотека:Pumapard-1904.jpg|thumb|upright|Пумапард (1904 година)]] Пумапард е [[хибрид]]но животно добиено при вкрстување на леопард и [[пума]]. Три легла на вакви хибриди биле одгледувани за време на доцните [[1890-ти]] и раните [[1900-ти]] години од страна на [[Карл Хагенбек]] (Carl Hagenbeck), во неговата зоолошка градина во [[Хамбург]], [[Германија]]. Повеќето од животните умреле пред да достигнат зрелост. Еден примерок бил пратен во [[Берлин]]ската зоолошка градина во [[1898]] година. Сличен хибрид во Берлинската зоолошка градина, добиен од Хагенбек, бил добиен со вкрстување на мажјак леопард и женка пума. Примерокот (на сликата) во Хамбуршката зоолошка градина бил добиен со обратно парење, мажјак пума и женка [[индиски леопард]] <ref name="pumapard">{{Наведена мрежна страница|url=http://media.www.thestrand.ca/media/storage/paper404/news/2005/03/17/Features/Le.Pumapard-891758.shtml|title=Le Pumapard|author=Jen Stevenson|publisher=The Strand|accessdate=16 јуни 2008|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105160458/http://media.www.thestrand.ca/media/storage/paper404/news/2005/03/17/Features/Le.Pumapard-891758.shtml|url-status=dead}}</ref>. Без разлика дали таткото е леопард, а мајката пума, или обратно, сите пумaпарди наследуваат џуџест облик, односно достигнуваат големина која е половина од големината на нивните родители. Пумапардите имаат долго тело како пума, но кратки нозе. Крзното е различно опишувано - боја на песок, жолто или сивкасто со кафеаво, со кафеави или костенливи [[Розети (зоологија)|розети]] <ref name="pumapard" />. == Поведение == [[Податотека:Leopard on the tree.jpg|thumb|left|Леопард се одмара на гранка]] Леопардот е познат по спретноста по качување на дрвја и често е забележуван како се одмара на гранките за време на денот. Од дрвјата може да се симнува со главата надолу<ref name=AWD>{{Наведена мрежна страница|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Panthera_pardus.html|title=Leopard biology and behavior|accessdate=6 јуни 2008}}</ref>. Оваа мачка е одличен пливач. Леопардот е доста подвижно животно, може да трча со брзина од 60 километри на час, да прескокне преку 6 метри во должина или да рипне вертикално во висина од 3 метри<ref name="animalbytes">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.seaworld.org/animal-info/Animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/mammalia/carnivora/leopard.htm|title=Animal bytes - ''Panthera pardus''|accessdate=6 јуни 2008|archive-date=2008-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624003126/http://www.seaworld.org/Animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/mammalia/carnivora/leopard.htm|url-status=dead}}</ref>. Леопардот е [[ноќно животно]]. Сепак евидентирани се и леопарди кои ловеле за време на денот, особено кога небото е прекриено со облаци. Овој вид поголемиот дел до денот го минува одмарајќи се и спиејќи качен на гранките од дрвјата, под карпи или на тревата<ref name="animalbytes" />. === Исхрана и лов === Леопардите се опортунистички ловци. Иако претпочитаат животни со средна големина, леопардите јадат што било, од [[Scarabaeoidea|бумбар-лепешкар]] до 900 килограми тежок мажјак од [[Taurotragus derbianus|саванска антилопа]] <ref name=CAP>Nowell, K.; Jackson, P. eds. (1996). [http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf ''Wild Cats. Status Survey and Conservation Action Plan.''] IUCN/SSC Cat Specialist Group. IUCN, Gland, Switzerland. (видете ''Panthera Pardus'', стр. 24 – 29.)</ref>. Нивната исхрана најмногу се содржи од [[копитари]] и [[мајмун]]и, но чест плен се и [[глодачи]], [[влекачи]], [[водоземци]], [[птици]] и [[риби]] <ref name="Schaller290">Schaller, стр. 290</ref>. Во [[Африка]], главен плен на леопардот се [[антилопа|антилопите]] со средна големина како [[импала]] и [[томсонова газела]] <ref name="Schaller291">Schaller, стр. 291</ref>. Во Азија главен плен се елени како ''[[Axis axis]]'' (ова животно е омилен плен на леопардите во јужна [[Индија]] <ref>JBNHS Vol. 104(2), [https://web.archive.org/web/20081217173747/http://www.bnhs.org/bo/documents/JBNHS_104_2/Arivazhagan.pdf FOOD HABITS OF LEOPARD (PANTHERA PARDUS FUSCA), DHOLE (CUON ALPINUS) AND STRIPED HYENA (HYAENA HYAENA) IN A TROPICAL DRY THORN FOREST OF SOUTHERN INDIA], 1 C. ARIVAZHAGAN2, R. ARUMUGAM3 AND K. THIYAGESAN4 1 Accepted May 2005 2 Centre for Ecological Sciences, Indian Institute of Science, Bengaluru 560 012, Karnataka, India. Email: c_ari@rediffmail.com 3 Indian Institute of Science Field station, Masinagudi, The Nilgiris, Tamil Nadu, India. Email: rrmugam@yahoo.com 4 Department of Zoology, A.V.C. College, Mannampandal, Mayiladuthurai, Tamil Nadu, India. Email: kthiyagesan1@rediffmail.com</ref>)и [[Muntiacus]], како и најразлични азиски антилопи и [[козорог]]. Истражување во резерватот Волонг во [[Кина]] покажале колку лесно леопардот се адаптира во ловот: за време од седум години растителноста нагло опаднала, и животното опортунистички се префрлилo од лов на еленот ''[[Elaphodus cephalophus]]'' на лов на [[Rhizomyini|бамбуски глувци]] и друг мал плен<ref>{{наведено списание | last = Johnson| first =Kenneth G|author2=Weng, Wei|display-authors= et al. | year =1993 | title =Food Habits of Asiatic Leopards (Panthera pardus fusea) in Wolong Reserve, Sichuan, China | journal =Journal of Mammalogy | volume = 74| issue =3 | pages =646–650 | url =http://www.jstor.org/stable/1382285 | accessdate = 13 јуни 2008 | quote = | doi =10.2307/1382285 }}</ref>. Леопардот го незабележливо го следи пленот, напаѓа ненадејно и го убива со брз загриз за грлото. Леопардите често го кријат својот плен во густата растителност или ги качуваат на дрвјата<ref name="Schaller291"/>. Способни се да носат животни кое се трипати потешки од нивната тежина. Според одредени истражувања, било откриено дека омилен плен биле животни тешки помеѓу 10 и 40 килограми, од кои најомилени биле оние со 25 килограми. Селективноста на леопардот била насочена и кон плен кој е во мали стада, лов во густа растителност и животни кои не можат да му нанесат повреда<ref>{{наведено списание |last=Hayward |first=M. W |author2=Henschel, P. |display-authors=et al. |year=2006 |title=Prey preferences of the leopard (Panthera pardus) |journal=Journal of Zoology |volume=270 |issue=2 |pages=298–313 |url=http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1469-7998.2006.00139.x |accessdate=13 септември 2007 |doi=10.1111/j.1469-7998.2006.00139.x }}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Размножување === [[Податотека:Baby spotted leopard.jpg|thumb|left|Младенче од леопард]] Понекогаш се случуваат борби за право на парење. Во зависност од регионот, леопардите можат да се парат преку цела година ([[Азија]] и [[Африка]]) или сезонски, во текот на јануари и февруари ([[Манџурија]] и [[Сибир]]). Еструалниот циклус трае околу 46 дена и женката овулира во период од 6-7 дена<ref> {{наведена книга |author=Sadleir R |year=1966 |chapter=Notes on the Reproduction of the larger Felidae |title= Int. Zoo Yearbook: Vol 6|pages=184–87 |publisher=Zool. Soc. London |location=London |isbn= }}</ref>. Носењето трае 90-105 дена<ref name="Animal"/>. Младенчињата се раѓаат во легла во кои има 2 до 4 мачиња<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wildcatconservation.org/Leopard_(Panthera_pardus).html|title=Leopard|publisher=wildcatconservation.org|accessdate=6 јуни 2008|archive-date=2011-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20111202105723/http://www.wildcatconservation.org/Leopard_(Panthera_pardus).html|url-status=dead}}</ref>, но смртноста кај овие млади е голема па најчесто само 1-2 преживуваат. Трудните женки наоѓаат пештера, пукнатина под стена или шупливо дрво каде ги носат на свет младенчињата. Младите леопарди ги отвораат очите околу 10 дена по раѓањето. Крзното им е подолго и погусто отколку кај возрасните. Има посивкаста боја и нема добро дефинирани точки. На возраст од околу 3 месеци младите почнуваат да ја следат мајката при ловот. На едногодишна возраст младите леопарди најверојатно веќе се способни да се грижат за себе, меѓутоа остануваат со мајката околу 18-24 месеци<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://brainmuseum.org/Specimens/carnivora/leopard/index.html|title=Леопард (''Pantehra pardus''); Physical characteristics and distribution|accessdate=7 јуни 2008}}</ref>. === Социјално однесување === [[Податотека:Леопард - Зоо Скопје.jpg|мини|десно|Леопард во [[Зоолошка градина Скопје|Зоо Скопје]].]] Истражувањата на големината на поединечните територии на овие животни се правени врз единки што живееле во заштитените региони. Поради овие услови можно е резултатите да се неточни, со оглед и на фактот дека во средината на 80-тите само 13 % од целосната распространетост на леопардот спаѓал во заштитени региони<ref name=Namibia>{{наведено списание |url=http://www.cheetah.org/ama/orig/leopard.pdf |format=PDF |last=Marker |first=L. L |author2=Dickman, A. J. |year=2005 |title=Factors affecting leopard (''Panthera pardus'') spatial ecology, with particular reference to Namibian farmlands |journal=South African Journal of Wildlife Research |volume=35 |issue=2 |accessdate=13 септември 2007 |archive-date=2006-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060309071616/http://www.cheetah.org/ama/orig/leopard.pdf |url-status=dead }}</ref>. Според Новел и Џексон, териториите на мажјаците варираат помеѓу 30 и 78 квадратни километри, но териториите на женките се со големина од само 15–16&nbsp;км<sup>2</sup><ref name=CAP/>. Истражувања во заштитениот регион во [[Кенија]] покажале слични резултати во големината на териториите и разликите меѓу половите: во просек 32,8&nbsp;км<sup>2</sup> за мажјаците и 14&nbsp;км<sup>2</sup> за женките<ref>{{наведено списание |last=Mizutani |first=F|author2= Jewell, P. A.|year=1998 |title=Home-range and movements of leopards (Panthera pardus) on a livestock ranch in Kenya |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=40975 |journal=Journal of Zoology|pages=269–286 |volume=244 |doi=10.1017/S0952836998002118|accessdate= 13 септември 2007}}</ref>. Во [[Непал]], утврдени се поголеми територии на мажјаците – околу 48&nbsp;км<sup>2</sup>, додека кај женките териториите се во согласност со големината во други региони, односно околу 17&nbsp;км<sup>2</sup>. Во периодите кога имаат малечки, териториите на женките се смалуваат на 5–7&nbsp;км<sup>2</sup><ref>{{наведено списание |last= Odden|first= Morten |author2=Wegge, Per |year=2005 |title=Spacing and activity patterns of leopards ''Panthera pardus'' in the Royal Bardia National Park, Nepal |journal= Wildlife Biology|volume=11 |pages=145–152 |doi=10.2981/0909-6396(2005)11[145:SAAPOL]2.0.CO;2 |url=http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.2981%2F0909-6396(2005)11%5B145%3ASAAPOL%5D2.0.CO%3B2 |accessdate= 13 септември 2007}}</ref>. Сите истражувања покажале дека мажјаците имаат поголеми територии од женките. Понекогаш постојат и препокривања на териториите меѓу мажјаците, но сепак ова е покарактеристично за териториите меѓу единки од различен пол. Следењето преку радио-преносник во [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]], покажалo дека територија на една женка е целосно заградена со територијата на еден мажјак<ref name=Ivory>{{наведено списание |last=Jenny |first=D. |year=1996 |title=Spatial organization of leopards Panthera pardus in Tai National Park, Ivory Coast: Is rainforest habitat a "tropical haven"? |journal=Journal of Zoology |issue=3 |volume=240 |pages=427–440 |url=http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=4026878&q=Panthera+pardus+habitat&uid=1040057&setcookie=yes |accessdate=13 септември 2007 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011112457/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=4026878&q=Panthera+pardus+habitat&uid=1040057&setcookie=yes |url-status=dead }}</ref>. Леопардот е самотно животно, и доколку не го сметаме периодот на парење, комуникацијата меѓу единките е многу ретка<ref name=Ivory/>. Сепак, забележано е присуството на агресивни средби. Од 5 мажјаци кои биле проучувани во резерват во [[Јужна Африка]], два настрадале од ваков облик на насилство. Еден од нив, кој најпрво бил повреден при борба за мрша со друг мажјак, бил згрижен од истражувачите, а по успешното заздравување пуштен назад во природата. Неколку месеци подоцна бил убиен од друг мажјак. Вториот бил убиен од друг грабливец, најверојатно од [[дамчеста хиена]]. Уште еден од овие пет леопарди бил повреден при борба со друг леопард меѓутоа брзо закрепнал<ref>{{наведено списание |last=Hunter |first=Luke |author2=Balme, Guy |display-authors=et al. |year=2003 |title=The landscape ecology of leopards (Panthera pardus) in northern KwaZulu-Natal, South Africa: A preliminary project report. |journal=Ecological Journal |volume=5 |pages=24–30 |id= |url=http://www.biolsci.monash.edu.au/research/leopards/docs/ecojournal-2003.pdf |format=PDF |accessdate=16 септември 2007 |quote= |archive-date=2009-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304233241/http://www.biolsci.monash.edu.au/research/leopards/docs/ecojournal-2003.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Распространетост и живеалиште == [[Податотека:Leopard walking.jpg|thumb|right]] Според податоци од 1996 година, леопардот е најраспространетата дива мачка во светот<ref name=CAP/>, која ја среќаваме во некои делови на јужна [[Азија]] и во источна и централна Африка<ref name="kal">{{Наведена мрежна страница|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Panthera_pardus.html|title=Leopard distribution|author=LeeAnn Bies|accessdate=5 јуни 2008}}</ref>. Според [[МСЗП]] популацијата во [[Потсахарска Африка]] е „сè уште бројна и дури напредува во маргиналните живеалишта“ каде други големи мачки веќе исчезнале. Сепак, можно е популациите во [[Северна Африка]] да се изумрени. Во Азија, распространетоста на популациите не е рамномерна. Популациите во југозападна и Средна Азија се мали и фрагментирани, во северниот дел од нивната распространетост се [[критично загрозени]], но на [[Индиски Потконтинент|Индискиот Потконтинент]], во југоисточна Азија и [[Кина]], популацијата е стабилна, па дури и во изобилство<ref name=IUCN/>. Леопардите живеат главно во мочуришта и шуми покрај реки. На почетокот, ова животно било проучувано во отворените [[савана|савани]] поради што постојат предрасуди при опишувањето. Вообичаено е [[ноќно животно]], но следења и анализи направени во [[Западна Африка]] покажале дека леопардите од [[дождовна шума|дождовните шуми]] повеќе се [[дневно животно|дневни]] и [[крепускуларно животно|крепускуларни]] животни. Иако овој вид го поврзуваме со савани и дождовни шуми, сепак леопардот многу лесно се адаптира и на други животни средини, па така постојат популации кои живеат во шумите во рускиот далечен исток каде зимно време температурите се спуштаат и до -25&nbsp;°C<ref name=Uphyrkina/>. === Еколошка улога === Поради нивната голема распространетост, леопардите мораат да се натпреваруваат за храна и безбедност со другите видови големи грабливци како [[лав]], [[тигар]], [[дамчеста хиена]] и диви кучиња. Овие конкуренти можат да го украдат пленот на леопардот, но и да ги нападнат неговите младенчиња. Леопардите се адаптирале на живот покрај овие животни, најмногу приспособувајќи се за лов во различно време од денот, како и избегнување на регионите каде има големи популации од конкурентните видови. Како заштита, леопардот често ги качува младите или пленот на гранките од дрвјата. Лавовите понекогаш успеваат да се качат на дрвјата и да го украдат пленот на леопардот<ref name="Schaller293">Schaller, стр. 293</ref>, исто како и тигарот доколку е навистина мотивиран. Истражувањата на Новел и Џексон покажале дека кога леопардот го дели живеалиштето со лав или тигар се случува поделба на ресурсите – леопардот лови помал плен (најчесто животни кои имаат помалку од 75 килограми) <ref name=CAP/>. Според други истражувања во тропските шуми, било откриено дека леопардот не ги избегнува секогаш поголемите мачки. Доколку има плен во изобилство, тигрите и леопардите одлично коегзистираат, без натпреварувачко однесување или меѓувидовна доминациска хиерархија која е многу почеста во саваните<ref>{{наведено списание | last =Karanth | first =K. Ullas | author2 =Sunquist, Melvin E. | year =2000 | title =Behavioural correlates of predation by tiger (''Panthera tigris''), leopard (''Panthera pardus'') and dhole (''Cuon alpinus'') in Nagarahole, India | journal =Journal of Zoology | volume =250 | pages =255–265 | url =http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=40765 | accessdate =5 јуни 2008 | doi =10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x | archive-date =2012-01-12 | archive-url =https://web.archive.org/web/20120112130922/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=40765 | url-status =dead }}</ref>. == Леопардите и луѓето == [[Податотека:Dionysos_on_a_cheetah,_Pella,_Greece.jpg|thumb|right|Мозаик на кој е претставен [[Дионис]] на леопард. [[4 век п.н.е.]], [[Пела]]]] Леопардите им се познати на луѓето уште од [[антика]]та. Ги среќаваме во [[уметност]]а, [[митологија]]та и [[фолклор]]от на многу земји каде порано било присутно ова животно, како [[Стара Грција]], [[Персија]] и [[Стар Рим|Рим]], но и во некои каде животното е изумрено веќе неколку милениуми – како на пример [[Англија]]. Денешната употреба на леопардот како амблем или дел од грбот на земјата е претежно ограничена на земјите од [[Африка]], но сепак бројни производи низ светот го употребуваат неговото име. Леопардите и луѓето имаат многу поврзаност, посебно во туризмот, [[хералдика]]та и модерната култура. Забележани се и случаи на припитомување на леопард – неколку леопарда биле чувани во [[Лондонска кула|Лондонската кула]] на барање на кралот [[Џон од Англија]] во [[13 век]]. Околу [[1235]] година три од овие животни биле дадени на [[Хенри III]] од страна на светиот римски цар [[Фредерик II]] <ref>{{Наведена мрежна страница | last = Owen | first = James | title = Medieval Lion Skulls Reveal Secrets of Tower of London "Zoo" | work = National Geographic Magazine | publisher = National Geographic | date = 3 ноември 2005 | url = http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_lions.html | accessdate = 5 септември 2007}}</ref>. === Хералдика === [[Податотека:Coat of arms of Somalia.svg|right|thumb|[[Грб на Сомалија|Грбот]] на [[Сомалија]]]] Лавот што поминува (каде телото е хоризонтално во профил, а главата е анфас, со што се добива впечаток дека лавот поминува пред набљудувачот) и леопардот се често употребувани во хералдиката, и најчесто се појавуваат во група од три<ref>{{наведена книга|title=The Mark of the Beast: The Medieval Bestiary in Art, Life, and Literature|last=Strickland|first=Debra Higgs|author2=Debra Hassig|publisher=Taylor & Francis|year=1999|isbn=0815329520}}</ref>. Хералдичниот леопард нема точки и има грива, што го прави речиси идентичен со хералдичниот лав, па овие два симбола често се мешаат. Традиционалниот лав што поминува се појавува на [[грб на Англија|грбот на Англија]] и на многу од поранешните англиски колонии. Помодерни претставувања (на кои лесно се забележува дека станува збор за леопард) се среќаваат на грбовите на повеќе африкански држави меѓу кои [[Грб на Бенин|Бенин]], [[Грб на Малави|Малави]], [[Грб на Сомалија|Сомалија]], [[Грб на Демократска Република Конго|Демократската Република Конго]], но и [[Грб на Габон|Габон]] каде се претставени два [[црн пантер|црни пантера]] <ref>{{наведена книга|title=The International Flag Book in Color|last=Pedersen|first=Christian Fagd|publisher=Morrow|year=1971}}</ref>. === Леопарди – човекојадци === [[Податотека:PanarManeater.jpg|right|thumb|[[Панарски леопард|Панарскиот леопард]] како лежи убиен (1910)]] И покрај тоа што овие животни биле [[грабливци]] на човековите хуманоидни предци<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cartage.org.lb/en/themes/Sciences/LifeScience/PhysicalAnthropology/HumanGeneticEvolution/EarlyHominids/EarlyHominids.htm |title=Discovery of Early Hominids |publisher=Cartage.org.lb |date=22 март 2001 |accessdate=7 март 2009 |archive-date=2012-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120503201739/http://www.cartage.org.lb/en/themes/sciences/lifescience/physicalanthropology/humangeneticevolution/EarlyHominids/EarlyHominids.htm |url-status=dead }}</ref>, повеќето леопарди ги избегнуваат луѓето. Сепак, понекогаш се случува луѓето да бидат нападнати. Нормално, здравите единки ловат див плен, меѓутоа повредените, болните или единките кои живеат во региони каде нема доволно плен, често ги напаѓаат луѓето, па дури и може да се навикнат на нивно постојано ловење. Во еден од двата екстремни случаи, и двата од нив во [[Индија]], се претпоставува дека [[леопардот од Рудрапрајаг]] можно е да убил преку 125 луѓе. Вториот осомничен леопард е таканаречениот [[Панарски леопард]] за кој се верува дека убил преку 400 луѓе, откако бил повреден од ловец и не бил повеќе способен да лови нормален плен<ref>{{наведена книга|title=Man the Hunted: Primates, Predators, and Human Evolution|last=Hart|first=Donna|author2=Robert W. Sussman|publisher=Westview Press|year=2005|isbn=0813339367}}</ref><ref>Tougias, стр.147</ref>. И двата леопарда биле убиени од ловецот [[Џим Корбет]] (Jim Corbett) <ref>{{наведена книга|title=Death in the Long Grass|last=Capstick|first=Peter Hathaway|publisher=St. Martin's Press|year=1978|isbn=0312186134}}</ref>. Човекојадните леопарди се исклучетелно храбри, и често влегуваат во човечките населби за да ловат, многу почесто од лавовите или тигрите<ref>The Spotted Devil of Gummalapur, ''Nine Man-Eaters and one Rogue'', Kenneth Anderson, Allen & Unwin Ltd, 1954</ref>. Бидејќи леопардите се способни да ловат и мал плен, не се толку зависни од голем плен како што се лавовите и тигрите. Ова ги намалува шансите на леопардите да станат човекојадци. Сепак, леопардите се привлечени од човековите населби поради присуството на стока и миленичиња, посебно кучиња. Доколку никаква друга храна не е достапна, оваа мачка може да почне да лови луѓе<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://3w.terrasco.net/files/Nature/Felidae/Panthera/Panthera_pardus.pdf|title=Panthera pardus: The Leopard|accessdate=8 јуни 2008|author=Markus Fumagalli|archive-date=2012-07-08|archive-url=https://archive.today/20120708040833/http://3w.terrasco.net/files/Nature/Felidae/Panthera/Panthera_pardus.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref>. ==Леопардот како тема во уметноста и во популарната култура== * „Леопардот и зајакот“ – приказна на африканското племе [[Кикуију]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 135-138.</ref> == Наводи == {{reflist|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Panthera pardus}} {{Wikispecies|Panthera pardus}} * [http://www.theanimalfiles.com/mammals/carnivores/leopard.html Слики и информации за леопардите] * [http://leopards.wild-cat.org/ Леопарди на wild-cat.org] * [http://www.landmarkfoundation.org.za/leopard.htm Јужноафрикански леопард] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090627073443/http://www.landmarkfoundation.org.za/leopard.htm |date=2009-06-27 }} * [http://www.awf.org/wildlives/147 African Wildlife Foundation] * [http://about-south-africa.com/html/leopard.html Африкански леопард] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060709022402/http://about-south-africa.com/html/leopard.html |date=2006-07-09 }} * [http://www.nature.org/animals/mammals/animals/leopard.html Профил на Nature Conservatory's Species: Леопард] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090112065857/http://www.nature.org/animals/mammals/animals/leopard.html |date=2009-01-12 }} * [http://www.persianleopardcs.org/ Персиско друштво за заштита на леопардите] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160121211542/http://www.persianleopardcs.org/ |date=2016-01-21 }} * [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Panthera_pardus_nimr/ Слики и филмови од јужноарапски леопард ''(Panthera pardus nimr)''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080915165434/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Panthera_pardus_nimr/ |date=2008-09-15 }} од ARKive * [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Panthera_pardus_kotiya/ Слики и филмови од шриланечки леопард ''(Panthera pardus kotiya)''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080725063918/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Panthera_pardus_kotiya/ |date=2008-07-25 }} од ARKive * [http://www.bigcatcare.org Center for Animal Research and Education] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100815081640/http://www.bigcatcare.org/ |date=2010-08-15 }} Обезбедување засолништво на повеќе од 50 мачки * [http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-leopard.html Леопарди и точки на ушите и опашката] – Зоолошка градина Сан Диего {{Пантери}} {{Леопард}} {{Избрана}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Мачки]] [[Категорија:Леопарди]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Животни во Зоолошка градина Скопје]] ir1f1o7nl5smarvcjnhv2p49zn7t0ov 0 106598 5532606 5426898 2026-04-01T03:29:53Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532606 wikitext text/x-wiki {{Infobox French commune |name = Марсеј |native name = Marseille |image = Vieux port de Marseille 2.jpg |caption = Старото градско пристаниште |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg |coat of arms legend = Грб на Марсеј |image flag = Flag_of_Marseille.svg |flag legend = Знаме на Марсеј |city motto = ''Actibus immensis urbs fulget Massiliensis.''<br />„Поради своите големи дела,Марсеј сјае“ |INSEE = 13055 |longitude = 5.37 |latitude = 43.2964 |arrondissement = Марсеј |canton = |mayor = [[Бенуа Паjaн]] |party = PS |term = од 2020 |area km2 = 240.62 |population = 850636 |population date = јан.&nbsp;2011<ref name="commune_pop">{{нмс|url=http://insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=TER&millesime=2011&typgeo=COM&search=13055|title=Séries historiques des résultats du recensement - Commune Marseille (13055)|publisher=INSEE|accessdate=30 јули 2014|archive-date=2014-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20141126162829/http://insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=TER&millesime=2011&typgeo=COM&search=13055|url-status=dead}}</ref> |population ranking = [[Градови во Франција|2. зад Париз]] |urban area km2 = 1731.91 |urban pop = 1.560.921<ref name="UU10_pop">{{нмс|url=http://insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=TER&millesime=2011&typgeo=UU2010&typesearch=territoire&codgeo=Marseille+-+Aix-en-Provence+%2800759%29&territoire=OK|title=Séries historiques des résultats du recensement - Unité urbaine 2010 de Marseille - Aix-en-Provence (00759)|publisher=INSEE|accessdate=30 јули 2014}}</ref> |urban pop date = јан.&nbsp;2011 |metro area km2 = 3.173,50 |metro area pop = 1.720.941<ref name="AU10_pop">{{нмс|url=http://insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=TER&millesime=2011&typgeo=AU2010&typesearch=territoire&codgeo=Marseille+-+Aix-en-Provence+%28003%29&territoire=OK|title=Séries historiques des résultats du recensement - Aire urbaine 2010 de Marseille - Aix-en-Provence (003)|publisher=INSEE|accessdate=30 јули 2014}}</ref> |metro area pop date = јан.&nbsp;2011 |intercom details = Урбана заедница Марсеј |postal code = 13001-13016 |dialling code = 0491 или 0496 |website = [http://www.marseille.fr/sitevdm/jsp/site/Portal.jsp?page_id=687 marseille.fr] |}} '''Марсеј''' ({{langx|fr|Marseille}}) — втор најголем град во [[Франција]], најважно француско пристаниште и трето пристаниште во [[Европа]] по големина. Градот се наоѓа во [[департман]]от [[Устие на Рона]] ([[Региони во Франција|регион]] [[Прованса-Алпи-Азурен Брег]]). Марсејската урбана област е трета по големина, зад париската и лионската. Градот лежи на брегот на [[Лионски Залив|Лионскиот Залив]], кој припаѓа на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. == Географија == Марсеј заедно со урбаната зона околу него е една од најгусто населените области во Франција, односно е трета по големина, зад париската и лионската област. Градското [[население]] во Марсеј е околу 821.000 жители, а во пошироката градска [[агломерација]] околу 1.804.000 жители (2007). Значењето на Марсеј како пристаниште се зголемило во [[19 век]], пред сè како резултат на колонизирањето на [[Африка]], откривањето на [[Суецкиот Канал]] и развивањето на трговијата. == Клима == {{Климатска табела |место = Марсеј |извор = Просеци во периодот 1971–2000 за опсерваторијата Лоншан<ref>http://www.infoclimat.fr/stations-meteo/climato-moyennes-records.php?staid=STAICA31&from=1971&to=2000&redirect=1</ref> |Јан_прос_макс = 11.8 |Фев_прос_макс = 12.9 |Мар_прос_макс = 15.5 |Апр_прос_макс = 17.9 |Мај_прос_макс = 22.2 |Јун_прос_макс = 26.7 |Јул_прос_макс = 29.1 |Авг_прос_макс = 28.7 |Сеп_прос_макс = 25.0 |Окт_прос_макс = 20.4 |Ное_прос_макс = 15.0 |Дек_прос_макс = 12.6 |Год_прос_макс = 19.7 |Јан_прос = 8.4 |Фев_прос = 9.1 |Мар_прос = 11.2 |Апр_прос = 13.4 |Мај_прос = 17.5 |Јун_прос = 21.8 |Јул_прос = 24.0 |Авг_прос = 23.7 |Сеп_прос = 20.4 |Окт_прос = 16.3 |Ное_прос = 11.5 |Дек_прос = 9.3 |Год_прос = 15.5 |Јан_прос_мин = 4.9 |Фев_прос_мин = 5.3 |Мар_прос_мин = 6.9 |Апр_прос_мин = 8.9 |Мај_прос_мин = 12.7 |Јун_прос_мин = 16.8 |Јул_прос_мин = 18.9 |Авг_прос_мин = 18.7 |Сеп_прос_мин = 15.8 |Окт_прос_мин = 12.3 |Ное_прос_мин = 7.9 |Дек_прос_мин = 6.0 |Год_прос_мин = 11.2 |Јан_прос_врнежи = 65.4 |Фев_прос_врнежи = 47.3 |Мар_прос_врнежи = 48.7 |Апр_прос_врнежи = 55.2 |Мај_прос_врнежи = 41.0 |Јун_прос_врнежи = 26.8 |Јул_прос_врнежи = 9.1 |Авг_прос_врнежи = 34.0 |Сеп_прос_врнежи = 65.5 |Окт_прос_врнежи = 91.6 |Ное_прос_врнежи = 55.2 |Дек_прос_врнежи = 52.3 |Год_прос_врнежи = 592.2 |Јан_врнежливи_денови = 5 |Фев_врнежливи_денови = 5 |Мар_врнежливи_денови = 4 |Апр_врнежливи_денови = 6 |Мај_врнежливи_денови = 5 |Јун_врнежливи_денови = 3 |Јул_врнежливи_денови = 1 |Авг_врнежливи_денови = 3 |Сеп_врнежливи_денови = 5 |Окт_врнежливи_денови = 6 |Ное_врнежливи_денови = 6 |Дек_врнежливи_денови = 6 |Год_врнежливи_денови = 53 |Јан_сончеви_часови_мес = 150.0 |Фев_сончеви_часови_мес = 155.5 |Мар_сончеви_часови_мес = 215.1 |Апр_сончеви_часови_мес = 254.8 |Мај_сончеви_часови_мес = 292.5 |Јун_сончеви_часови_мес = 336.2 |Јул_сончеви_часови_мес = 386.4 |Авг_сончеви_часови_мес = 337.4 |Сеп_сончеви_часови_мес = 284.3 |Окт_сончеви_часови_мес = 214.5 |Ное_сончеви_часови_мес = 155.5 |Дек_сончеви_часови_мес = 143.3 |Год_сончеви_часови_мес = 2925.5 }} == Спорт == Најпопуларен спортски клуб е [[фудбалски клуб|фудбалскиот клуб]], [[Олимпик Марсеј]], којшто има освоено вкупно 8 шампионски титули во [[француското првенство]] и една титула во [[Лигата на Шампионите]] на [[УЕФА]] во 1993 година, како и две финалиња на УЕФА купот во 1999 и 2004 година. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Marseille}} {{Википатување|Marseille}} * [http://www.france.fr/en/regions-and-cities/marseille-mediterranean-capital Марсеј - средоземен главен град] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131109042230/http://www.france.fr/en/regions-and-cities/marseille-mediterranean-capital |date=2013-11-09 }} {{en}} * [http://www.marseille-provence2013.fr/ Официјална страница за европска престолнина 2013] {{fr}} * [http://www.marseille-tourisme.com/en/ Туристичка страница] * [http://onedayinprovence.com Дневни тури низ Марсеј] {{Префектури на регионите во Франција}} {{Европска престолнина на културата}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Марсеј| ]] [[Категорија:Градови во Франција]] [[Категорија:Општини во Устието на Рона]] [[Категорија:Префектури во Франција]] o2b0xz8nc6yq0ytyt2dcpibczp6s6nj 0 110639 5532467 5467210 2026-03-31T18:41:31Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532467 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Крап | image = Common carp.jpg | image_width = 200px | image_caption = ''Cyprinus carpio'' | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Зракоперки]] | ordo = [[Краповидни]] | familia = [[Крапови]] | subdivision_ranks = [[Род]]ови | subdivision = ''[[Abramis]]''<br /> ''[[Aristichthys]]''<br /> ''[[Barbodes]]''<br /> ''[[Carassius]]''<br /> ''[[Cirrhinus]]''<br /> ''[[Ctenopharyngodon]]''<br /> ''[[Cyprinus]]''<br /> ''[[Epalzeorhynchos]]''<br /> ''[[Henicorhynchus]]''<br /> ''[[Hypophthalmichthys]]''<br /> ''[[Labeo]]''<br /> ''[[Mylopharyngodon]]'' }} '''Крап''' (''Cyprinus carpio'')<ref name="slvesnik.com.mk">[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/634836914B1C2C48A528E23A94A0CD4B.pdf/ Службен весник на Р Македонија бр.145 2011 година]</ref> — риба која припаѓа на семејството [[крапови]], живее во бавно проточни или непроточни води, така што претежно живее во долните текови на реките и во езерата. Таквите води (топли, со помало количество на кислород и побавно течение) се нарекуваат крапски или ципринидни води. ==Опис и распространетост== [[Податотека:Krap-Прага.jpg|мини|Крап во рибник, Прага, Чешка]] Крапот има доста високо и странично сплескано тело покриено со крупни скралушки. Секоја скралушка на врвот наслободниот крај има по една темна пега. Има ралативно мала глава во однос на телото. Устата е завршна, завртена нагоре. На краевите има два пара мустаЌи. Карактеристично е што усните кај крапот се издолжуваат како хармоника. Грбната перка е голема, малце засечена и започнува од највисокиот гребен на грбот, пред почетокот на стомачната перка и завршува после завршетокот на аналната перка. Опашната перка е длабоко засечена. Телото на крапот од горната страна е темносиво зелено, додека странично е жолто кафеаво. Бојата на стомачната страна е жолто бела. Очите по боја се жолтеникави. Крапот е риба со можеби најголемо распространување. Се смета дека прататковина му се водите кои што припаѓаат на [[Кина]], [[Јапонија]], Средна [[Азија]]и сливот на [[Црно Море]], од каде што многу одамна почнало неговото распространување. Во Европа ги населува речиси сите води кои според условите одговараат за негово живеење.<ref name="slvesnik.com.mk"/> ==Основни биолошки одлики== Според местото на полагање на икра крапот припаѓа на фитофилната еколошка група на риби. Времето на полагање на икра е доста долго и полово зрели единки може да се сретнат од крајот на месец април кога температурата на водата во крајбрежието е повисока од 18°С, па сè до крајот на месец јуни. Бројот на зрна икра е доста различен и зависи од возраста на единките и нивната тежина. Бројот на зрна икра кој што може да го исфрли една женска единка се движи од 30.000 (триесет илјади) до 1.000.000 (еден милион). Икрата има дебел леплив слој со кој интензивно се прилепува за подлогата, односно за подводната растителност. На тој начин во текот на целиот период на развој икрата е над тињестото дно. Единките на крапот созреваат на различна возраст. Машките единки полова зрелост достигнуваат во втората, односно третата година од животот, додека женските единки полова зрелост достигнуваат една година подоцна. Созревањето на крапот е пред се поврзано со неговото растење и како должина на која што крапот прв пат се мрести е должина од околу 25 см. Во зависност од местото на живеење и растењето на крапот е различно. Крапот може да нарасте и повеЌе од 80 см. и повеЌе од 10 кг. тежина. Ваквите примероци се доста ретки. Крапот е сèштојад и има широк спектар на исхрана. Младите претежно се хранат со зоопланктон, а возрасните единки со [[мекотели]], [[црви]], [[ларви]] од [[инсекти]], [[зоопланктон]], полжавчиња, [[школки]] и растителна храна од дното. Зимата ја поминуваат во поголеми јата, во подлабоките и помирни места каде струењето на водата е послабо. При температура пониска од 12&nbsp;°C нагло ја намалуваат исхраната, а при температура на водата под 5&nbsp;°C се припива во тињата или најгустиот дел на растителноста и престанува да се движи и храни. Во тој период крапот преспива „зимски сон”.<ref name="slvesnik.com.mk"/> == Размножување == Се размножуваат на [[пролет]], кога возрасните единки патуваат до подрачја погодни за [[мрестење]]. Тоа е обично плитка вода во помирни делови на реките или во поплавени зони. Во текот на парењето женката испушта голем број лепливи јајца врз водната растителност. ==Значење== [[Податотека:Крап во тава.jpg|мини|Крап во тава]] Крапот претставува значајна компонента во вкупната ихтиомаса на [[Охридско Езеро]]. Месото му е многу вкусно и има големо стопанско значење. Крапот од Охридското Езеро има голема улога во развојот на рекреативниот риболов.<ref name="slvesnik.com.mk"/> Крапот е доста честа риба, а на многу места се одгледува за исхрана. Меѓутоа, голем проблем претставува пуштање на тие одгледувани крапови во природата, бидејќи тој се пари со дивите крапови, со што влијае врз нивната генетска структура. ==Крапот како тема во уметноста и во популарната култура== * „Вонземјани и крапови во Охрид“ — кус расказ на македонскиот писател [[Хигсов Бозон (писател)|Хигсов Бозон]] од [[2011]] година.<ref>Хигсов Бозон, ''Педерски Катахрезис'', Темплум, Скопје, 2011.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} {{Wikispecies}} {{Taxonbar|from=Q134653}} [[Категорија:Зракоперки]] [[Категорија:Крапови]] [[Категорија:Риби на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] fqckb9p1orth1pik6gxn6qu8azqdsl0 0 113228 5532360 4339727 2026-03-31T15:14:04Z Gurther 105215 5532360 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1299}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == 523abwti3b2bg8fhwpepamqyr2fc7pu 0 113232 5532361 4339726 2026-03-31T15:14:26Z Gurther 105215 5532361 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1298}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == tdn93zxltu5xou7cij8usyjveq63ijk 0 113234 5532362 4340963 2026-03-31T15:14:47Z Gurther 105215 5532362 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=702}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == plrfbne4yvytws7m4qq7vczwsnh24v1 0 113236 5532363 4339725 2026-03-31T15:15:07Z Gurther 105215 5532363 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1297}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == hwoyvgxuilvx4kcsprgg6dp6v5y55w4 0 116606 5532583 5529775 2026-04-01T03:01:11Z Bjankuloski06 332 5532583 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} [[Податотека:Low-poly_hand-painted_3D_house_rotating.gif|мини|Ротирачки 3Д-модел на куќа од видеоигра]] [[Податотека:Activemarker2.PNG|алт=|мини|'''Три-димензионална (3Д) сметачка графика'''  ]] '''3Д-моделирање''' — процес на создавање [[Математика|математичко]] претставување на некој тримерен објект. Она што настанува се нарекува [[3Д-модел]]. Во [[3Д сметачка графика]], 3Д моделирањето е процес на развивање математички координатно-базирана претставување на површините на еден објект (нежив или жив) во три димензии преку специјализиран софтвер, при што се манипулира со рабови, врвови и полигони во симулиран [[Тридемнизонален простор|3Д простор.]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://conceptartempire.com/what-is-3d-modeling/|title=Concept Art Empire|date=2018-04-27}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sw.siemens.com/en-US/technology/3d-modeling/|title=What is 3D modeling?|date=2021-07-14.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.takeoffpros.com/blog/guide-to-3d-modeling/|title=The Ultimate Guide to 3D Modeling in Construction|last=Тops.|date=2021-07-14}}</ref> Три-димензионалните (3Д) модели ја претставуваат физичката форма користејќи збир на точки во 3Д просторот, поврзани со различни геометриски ентитети, како што се триаголници, линии, извиткани површини и сл. Пошто се збирка податоци (точки и други информации), 3Д моделите можат да бидат креирани рачно, алгоритамски (постапно моделирање) или преку [[скенирање]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lifewire.com/3d-design-4781548|title=3D Design}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sculpteo.com/en/3d-learning-hub/best-articles-about-3d-printing/3d-scan-smartphone/|title=3D scan with a phone: Our best tips|date=2021-07-14}}</ref> Нивните површини може понатаму да бидат дефинирани со [[текстурно мапирање]]. === Општо === ''Поврзано: [[Уметник за околина]]'' Производот се нарекува [[3Д модел]], додека лицето кое работи со 3Д модели може да се нарече [[3Д уметник]] или [[3Д уметник|3Д моделар]]. 3Д моделот исто така може да се прикаже како дводимензионална слика преку процесот наречен [[3Д-исцртување]] или да се користи во сметачка симулација на физички феномени. [[Податотека:An early concept design of the ERIS instrument.jpg|мини|Тридимензионален модел на спектограф<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eso.org/public/announcements/ann13054/|title=New high-resolution camera and spectrograph for ESO’s Very Large Telescope}}</ref>]] 3Д моделите може да се креираат автоматски или рачно. Процесот на рачно моделирање за подготовка на геометриски податоци за 3Д [[сметачка графика (сметачка наука)|сметачка графика]] е сличен на пластичните уметности како што е [[вајарството]]. 3Д моделот може физички да се создаде со користење на 3Д печатачи кои формираат 2Д слоеви од моделот со тридимензионален материјал, еден по еден слој. Без 3Д модел, 3Д печатењето не е возможно. [[3Д софтвер]] за моделирање е класa на софтвер за 3Д сметачка графика кој се користи за производство на 3Д модели. Поединечните програми од оваа класа се нарекуваат [[апликации за моделирање]].<ref>{{Наведена книга|title="A Tablet Based Immersive Architectural Design Tool" (PDF).|last=Tredinnick, Ross; Anderson, Lee; Ries, Brian; Interrante, Victoria|publisher=Synthetic Landscapes: Proceedings of the 25th Annual Conference of the Association for Computer-Aided Design in Architecture. ACADIA.|year=2006|isbn=doi:10.52842/conf.acadia.2006.328.|pages=328–341}}</ref> === Историја === 3Д моделите се широко користени во сите области на 3Д графика и дизајнирање со помош на сметач (КАД), но нивната историја предходи на широко распространетата употреба на 3Д графика на личните сметачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://garagefarm.net/blog/the-future-of-3d-modeling|title=The Future of 3D Modeling|last=Rollings|first=Danny}}</ref> Во минатото, многу сметачки игри користеле претходно рендерирани слики од 3Д модели како [[спрајтови]], пред сметачите да можат да ги рендерираат во реално време. Дизајнерот потоа може да го види моделот од различни насоки и погледи, што може да му помогне на дизајнерот да види дали објектот е создаден како што било замислено според нивната оригинална визија. Гледањето на дизајнот на овој начин може да му помогне на дизајнерот или на компанијата да откријат промени или подобрувања кои се потребни за производот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brighthubengineering.com/cad-autocad-reviews-tips/19623-applications-of-cad-software-what-is-solid-modeling/|title=What is Solid Modeling? 3D CAD Software. Applications of Solid Modeling.|last=Brighthub Engineering.|date=17-12- 2008}}</ref> '''Претставување''' [[Податотека:Utah_teapot_(solid).stl|мини|Модерен приказ на иконскиот модел на чајник од Јута развиен од Мартин Њуел (1975). Чајникот од Јута е еден од најчестите модели што се употребуваат при изучување на 3д графика.]] Модерна рендерирана слика од иконичниот модел на чајникот од Јута развиен од [[Мартин Њуел]] (1975). Чајникот од Јута е еден од најчесто користените модели во едукацијата за 3Д графика. Скоро сите 3Д модели можат да се поделат во две категории: * '''[[Модел на цврсто тело]]''' Овие модели ја дефинираат волумената на објектот што го претставуваат (како камен). Солидните модели се користат главно за инженерски и медицински симулации и обично се создаваат со конструктивна солидна геометрија. * '''[[Школкаст или површински модел]]''' – Овие модели ја претставуваат површината, т.е., границата на објектот, а не неговиот волумен (како бесконечно тенка школка од јајце). Скоро сите визуелни модели кои се користат во игри и филмови се модели на школки. [[Податотека:Fantasitron_photo_booth_at_Madurodam_can_scan_up_to_two_people_at_a_time_IMG_3797_FRD.jpg|мини|Моделите за [[3Д селфи]] се генерираат од 2Д слики направени на штандот за фотографии Fantasitron 3Д во [[Мадуродам]].]] Со модел со цврсто тело или школкаст модел може да се добие функционално идентични објекти. Разликите меѓу нив најчесто се варијации во начините на нивното создавање и уредување, како и конвенции на користење во различни полиња, а разликите се и во типови на приближувања меѓу моделот и реалноста. Моделите на школка мора да бидат [[манифолд]] (да немаат дупки или пукнатини во школката) за да имаат смисла како реален објект. Во школка модел на куб, долната и горната површина на кубот мора да имаат униформа дебелина без дупки или пукнатини во првиот и последниот слој кои се печатат. Полигоналните решетки (и во помала мера субдељувачките површини) се најчесто користената репрезентација. Ниво сетовите се корисни за репрезентација на деформирање површини кои подлежат на многу тополошки промени, како течности. Процесот на трансформација на претставување на објекти, како што е координатата на средниот точка на сфера и точка на нејзината убодна линија во полигонална репрезентација на сфера, се нарекува [[тесељација]]. Овој чекор се користи во рендерирањето базирано на полигони, каде што објектите се разлагаат од апстрактно претставување („примитиви“) како што се сфери, конуси итн., на т.н. решетки, кои се мрежи на поврзани триаголници. Решетките од триаголници (наместо, на пример, квадрати) се популарни бидејќи се покажало дека се полесни за [[растеризирање]] (површината опишана од секој триаголник е рамна, така што проекцијата е секогаш [[Сферно огледало|конвексна]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://radoff.com/blog/2008/08/22/anatomy-of-an-mmorpg/|title=Anatomy of an MMORPG|accessdate=2024-11-29|archive-date=2009-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213053756/http://radoff.com/blog/2008/08/22/anatomy-of-an-mmorpg/|url-status=dead}}</ref> Полигоналните репрезентации не се користат во сите техники за рендерирање, и во тие случаи чекорот на тесељација не е вклучен во преминот од апстрактна репрезентација во рендерираната сцена. ==== Постојат три популарни начини за претставување на модел: ==== # '''Полигонално моделирање''' – Точки во 3Д простор, наречени '''врвови''' (vertices), се поврзуваат со линии за да формираат полигонална мрежа. Голем дел од 3Д моделите денес се создаваат како текстурирани полигонални модели бидејќи се флексибилни и сметачите можат многу брзо да ги рендерираат. Сепак, полигонот е планарен и може само да ги апроксимира заоблените површини со користење на многу полигони. # '''Криволиниско моделирање''' – Површините се дефинираат со криви кои се под влијание на контролни точки со одредена тежина. Кривата ја следи (но не мора да ја интерполира) позицијата на овие точки. Зголемувањето на тежината на одредена точка ја повлекува кривата поблиску до таа точка. Видови криви вклучуваат неуниформни рационални B-сплини (NURBS), сплини, патчи и геометриски примитиви. # '''Дигитално вајање''' – Постојат три типа на дигитално вајање: #* '''Дислокација''' – Најчесто користена метода кај повеќето апликации во моментов. Се користи густа мрежа (често генерирана преку површинска поделба од полигонална контролна мрежа) и ги чува новите локации на врвовите преку слика што ги складира изменетите позиции. #* '''Зафатнинско вајање''' – Лабаво базирано на воксели. Има слични можности како дислокацијата, но не страда од растегнување на полигони кога нема доволно полигони во некој регион за да се постигне деформација. #* '''Динамична тесељација''' – Слична на вокселите, ја дели површината со триагулација за да одржи мазна површина и да овозможи додавање на фини детали. Овие методи овозможуваат уметничка експлорација бидејќи моделот добива нова топологија откако ќе се обликува и додадат детали. Новата мрежа обично ја пренесува оригиналната висока резолуција како податоци за дислокација или нормални мапи за употреба во гејм-енџин. === Моделирање === Фазата на моделирање се состои од обликување на поединечни објекти кои подоцна се користат во сцената. Постојат различни техники за моделирање, како што се: * Конструктивна цврста геометрија * Имплицитни површини * Површини со поделба Моделирањето може да се извршува преку специјализирани програми (на пример, софтвер за 3Д моделирање како '''[[Adobe Photoshop|Adobe]] [[Substance]]''', '''[[Blender]]''', '''[[Cinema 4D]]''', '''[[Maya]]''', '''[[3ds Max]]''') или преку компоненти од апликации ('''Shaper''', '''Lofter''' во 3ds Max). Во некои случаи, моделирањето е само дел од процесот на создавање сцена, како што е случајот со '''Caligari trueSpace''' и '''Realsoft 3D'''. === [[Фотограметрија]] === 3Д модели може да се создадат и со техниката на '''Фотограметрија''' преку програми како '''[[RealityCapture]]''', '''[[Metashape]]''' и '''[[3DF Zephyr]]'''. Дополнителна обработка и чистење на моделите може да се изврши со апликации како '''[[MeshLab]]''', '''[[GigaMesh Software Framework]]''', '''[[netfabb]]''' или '''[[MeshMixer]]'''. Фотограметријата создава модели преку алгоритми кои го интерпретираат обликот и текстурата на реални објекти врз основа на фотографии направени од многу агли. === Комплексни материјали === Сложени материјали, како песок на ветер, облаци и течности, се моделираат со системи на честички. Тие се составени од маса [[Декартов координатен систем|3Д координати]] на кои им се доделуваат [[Точка (геометрија)|точки]], [[полигон]]и, [[Текстура|текстури]] или [[спрајтови]]. === Софтвер за 3Д моделирање === ''Главна статија: '''[[Листа на софтвери за 3Д моделирање]]''''' Постојат различни програми за 3Д моделирање кои можат да се користат во индустрии како [[инженерство]], [[дизајн на ентериери]], [[филм]] и други. Секој софтвер за 3Д моделирање има специфични способности и може да се користи за задоволување на барањата на индустријата. ==== Г- Код ==== Многу програми вклучуваат опции за извоз за да формираат [[сметачка нумеричка контрола|г-код]], применлив за [[Машинство|машини]] за производство со додатоци или одземање. Г-кодот ([[сметачка нумеричка контрола]]) работи со автоматизирана технологија за да формира реална претстава на 3Д модели. Овој код е специфичен сет на инструкции за извршување на чекорите од производството на производот.<ref>{{Наведена книга|title="A review of G code, STEP, STEP-NC, and open architecture control technologies based embedded CNC systems".|last=Latif Kamran, Adam, Anbia, Yusof Yusri, Kadir Aini, Zuhra Abdul.|publisher=The International Journal of Advanced Manufacturing Technology.|year=2021|isbn=https://doi.org/10.1007/s00170-021-06741-z}}</ref> ==== Човечки модели ==== Главна статија: „[[Виртуелен актер]]“. Првата широко достапна комерцијална апликација на човечки виртуелни модели се појави во 1998 година на веб-страницата [https://www.landsend.com/ Lands' End]. Човечките виртуелни модели беа создадени од компанијата My Virtual Mode Inc. и им овозможија на корисниците да создадат модел од себе и да пробаат 3Д облека. Постојат неколку модерни програми кои овозможуваат создавање на виртуелни човечки модели (посер е еден пример). ==== 3Д облека ==== [[Податотека:Dynamic_3D_Digital_Clothing_Model_by_CG_Elves_Red.jpg|мини|3Д модел на облека направен во софтверот Marevouls designer]] Развојот на софтвер за симулација на ткаенина како што се Marvelous Designer, CLO3D и Optitex, им овозможи на уметниците и модните дизајнери да моделираат динамична 3Д облека на сметач.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cgelves.com/all-about-virtual-fashion-and-how-are-digital-3d-clothes-made/|title=All About Virtual Fashion and How are Digital 3D Clothes Made|accessdate=2024-11-29|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105040829/https://cgelves.com/all-about-virtual-fashion-and-how-are-digital-3d-clothes-made/|url-status=bot: unknown}}</ref> Динамичната 3Д облека се користи за виртуелни модни каталози, како и за облекување 3Д ликови за видео игри, 3Д анимациски филмови, за дигитални идентични каскадери во филмови, како алатка за создавање на дигитални модни брендови, како и за правење облека за аватари во виртуелните светови како што е SecondLifе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=464799476927913&id=190383107702886&set=a.434333936641134&locale=ps_AF|title=James Moore, senior modeller at Weta Digital, describes how Marvelous Designer 2 was used on The Hobbit.|last=Marvelous Designer|date=10-5-2013}}</ref> '''Маркет за 3Д модели''' Постои голем пазар за 3Д модели (како и 3Д-поврзана содржина, како текстури, скрипти итн.) – како за поединечни модели, така и за големи колекции. Неколку онлајн платформи за 3Д содржина им овозможуваат на поединечните уметници да продаваат содржина која самите ја создале, вклучувајќи ги TurboSquid, MyMiniFactory, Sketchfab, CGTrader и Cults. Често, целта на уметниците е да извлечат дополнителна вредност од ресурсите кои претходно ги создале за проекти. Со тоа, уметниците можат да заработат повеќе пари од нивната стара содржина, а компаниите можат да заштедат пари купувајќи однапред направени модели наместо да плаќаат вработен за да создаде модел од почеток. Овие платформи обично ја делат продажбата меѓу себе и уметникот кој го создал моделот. Уметниците добиваат од 40% до 95% од продажбите, во зависност од платформата. Во повеќето случаи, уметникот го задржува сопствеништвото на 3Д моделот, додека купувачот добива само право да го користи и прикажува моделот. Некои уметници ги продаваат своите производи директно преку сопствени продавници, нудејќи ги производите по пониска цена бидејќи не користат посредници. Архитектурата, инженерството и градежништвото (АИГ) претставуваат најголемиот пазар за 3Д моделирање, со проценета вредност од 12,13 милијарди долари до 2028 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.globenewswire.com/en/news-release/2022/06/01/2454484/0/en/3D-Mapping-and-Modelling-Market-Worth-12-13Bn-Globally-by-2028-at-15-5-CAGR-Exclusive-Report-by-The-Insight-Partners.html|title=3D Mapping and Modelling Market Worth $12.13Bn, Globally, by 2028 at 15.5% CAGR - Exclusive Report by The Insight Partners}}</ref> Ова се должи на сè поголемото усвојување на 3Д моделирање во индустријата, кое помага во подобрување на точноста на дизајнот, намалување на грешките и пропустите и олеснување на соработката меѓу учесниците во проектот.<ref>{{Наведена книга|title="BIM Use by Architecture, Engineering, and Construction (AEC) Industry in Educational Facility Projects".|last=Moreno, Cristina; Olbina, Svetlana; Issa, Raja R.|publisher=Advances in Civil Engineering|year=2019|isbn=2019: 1–19. doi:10.1155/2019/1392684. hdl:10217/195794.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/building-information-modeling|title=Building Information Modeling|work=https://web.archive.org/web/20221207190329/http://www.sciencedirect.com/topics/engineering/building-information-modeling}}</ref> Во последните неколку години, се појавија бројни платформи специјализирани за 3Д рендерирање и модели за печатење. Некои од овие платформи се комбинација од веб-страници за споделување модели, со или без вградена можност за е-трговија. Некои од тие платформи исто така нудат услуги за 3Д печатење на барање, софтвер за рендерирање на модели и динамично прегледување на предмети. ==== '''3Д печатење''' ==== '''Главни статии:''' [[3Д печатење и Брзо прототипирање]] Терминот 3Д печатење или тридимензионално печатење е облик на технологија за адитивно производство каде што тридимензионален објект се создава од последователни слоеви на материјал. Објектите може да се создадат без потреба од сложени и скапи калапи или составување од повеќе делови. 3Д печатењето овозможува прототипирање и тестирање на идеи без да се мине низ производствен процес.<ref>{{Наведена книга|title=Automated fabrication : improving productivity in manufacturing|last=Marshall Burns|publisher=PTR Prentice Hall, Englewood Cliffs, N.J., ©1993|isbn=ISBN 0-13-119462-3. OCLC 27810960|pages=https://search.worldcat.org/title/27810960}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hubs.com/guides/3d-printing/|title=What is 3D printing?}}</ref> 3Д модели можат да се купат од онлајн пазари и да се испечатат од страна на индивидуалци или компании со користење на комерцијално достапни 3Д печатачи, овозможувајќи домашно производство на предмети како резервни делови или дури и медицинска опрема.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.businessinsider.com/3d-printing-toys-2014-8|title=All The Ways Your Kids Can Now Customize Their Toys|last=Borison|first=Rebecca|date=02-09 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://etec.desktopmetal.com/|title=End-Use Parts at production scale|date=25-01-2015}}</ref> === '''Употреба''' === [[Податотека:Steps_of_forensic_facial_reconstruction_-_Virtual_Mummy_-_cogitas3d.gif|мини|Чекори за форензичка реконструкција на лице на мумија направени во Blender од бразилскиот 3Д дизајнер Цицеро Мораес]] Денес, 3Д моделирањето се користи во различни индустрии, како филм, анимација и игри, ентериерно уредување и архитектура итн.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://marketscale.com/industries/building-management/what-is-3d-modeling-and-design-a-beginners-guide-to-3d/|title=What is 3D Modeling and Design? A Beginners Guide to 3D|date=17-09- 2019|work=MarketScale}}</ref> Исто така, наоѓа примена во медицинската индустрија за создавање интерактивни претстави на анатомија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190918131457.htm|title=3D virtual reality models help yield better surgical outcomes Innovative technology improves visualization of patient anatomy, study finds|date=18-09-2019|work=ScienceDaily}}</ref> * '''Медицинската индустрија''' користи детални модели на органи, кои може да се создадат од повеќе дво-димензионални слики од [[Магнетна резонанција|Магнетна резонанца]] или [[сметачка томографија]]. * '''Филмската индустрија''' ги користи како ликови и објекти за анимирани и играни филмови. * '''Индустријата за видеоигри''' ги користи како ресурси за сметачки и видео игри. * '''Научниот сектор''' ги користи како високо детални модели на хемиски соединенија.<ref>{{Наведена книга|title=The History of Visual Magic in Computers|first=Peddie, John|publisher=London: Springer-Verlag|year=2013|isbn=ISBN 978-1-4471-4931-6.|pages=396–400}}</ref> '''Архитектонската индустрија''' користи 3Д модели за да прикаже предложени згради и пејзажи наместо традиционалните, физички архитектонски модели. Дополнително, употребата на левел на детал (ЛД) во 3Д моделите станува сè поважна во АИГ индустријата. Левел на детали е мерка за нивото на детали и точност вклучени во 3Д моделот, со ЛД 100 како концептуален модел што ги покажува основните облици и локации на објекти, до ЛД 500 што претставува екстремно детален модел кој вклучува информации за секој аспект од зградата, како системи за механика, електрика и водовод (MEВ) и внатрешни завршници. Со користење на ЛД архитектите, инженерите и главните изведувачи можат поефективно да комуницираат за дизајнерските намери и да донесуваат информирани одлуки во текот на процесот на изградба.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gsa.gov/real-estate/design-and-construction/3d4d-building-information-modeling/bim-software-guidelines/document-guides/level-of-detail|title=Level of Detail|accessdate=2024-11-29|archive-date=2022-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230174514/https://www.gsa.gov/real-estate/design-and-construction/3d4d-building-information-modeling/bim-software-guidelines/document-guides/level-of-detail|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.marsbim.com/level-of-detail-lod-understand-and-utilization/|title=Level of Detail (LOD): Understand and Utilization}}</ref> '''Археолошката заедница''' сега создава 3Д модели на културно наследство за истражување и визуелизација.<ref>{{Наведена книга|title="The Digital Revolution to Come: Photogrammetry in Archaeological Practice"|last=Magnani, Matthew; Douglass, Matthew; Schroder, Whittaker; Reeves, Jonathan; Braun, David R.|publisher=American Antiquity|year=October 2020|isbn=doi:10.1017/aaq.2020.59. ISSN 0002-7316. S2CID 225390638|pages=85 (4): 737–760.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title="After the Revolution: A Review of 3D Modelling as a Tool for Stone Artefact Analysis".|last=Wyatt-Spratt, Simon|publisher=Journal of Computer Applications in Archaeology|year=04-11-2022|isbn=doi:10.5334/jcaa.103. hdl:2123/30230. ISSN 2514-8362. S2CID 253353315.|pages=5 (1): 215–237}}</ref> '''Инженерската заедница''' ги користи како дизајни на нови уреди, возила и структури, како и за многу други примени. Во последните децении, заедницата за науките за Земјата започна да конструира 3Д геолошки модели како стандардна практика. '''3D моделите''' можат да бидат основа за физички уреди кои се создаваат со 3Д печатачи или ЦНЦ машини. Во развојот на видеоигри, 3Д моделирањето е една фаза во подолг процес на развој. Изворот на геометријата за обликот на објектот може да биде: * Дизајнер, индустриски инженер или уметник кој користи 3Д-КАД систем. * Постоечки објект, обратно инженерство или копиран со користење на дигитализатор или скенер за 3Д облик. * Математички податоци складирани во меморијата базирани на нумерички опис или пресметка на објектот. Многу видови 3Д софтвер исто така се користат за конструкција на дигитални претстави на механички модели или делови пред тие да бидат произведени. Со КАД и КАМ софтвер, операторот може да ја тестира функционалноста на склоповите на деловите. 3Д моделирањето се користи во полето на индустрискиот дизајн, каде производите се моделираат во 3Д пред да им се претстават на клиентите. Во медиумската и индустријата за настани, 3Д моделирањето се користи за дизајн на сцени и сценографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://7cgi.com/3d-rendering-portfolio/|title=7CGI}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cgifurniture.com/3d-modeling-for-businesses/|title=3D Modeling for Businesses|last=Megan Wright}}</ref> OWL 2 преводот на вокабуларот на X3Д може да се користи за обезбедување семантички описи за 3Д модели, што е погодно за индексирање и пребарување на 3Д модели според карактеристики како геометрија, димензии, материјал, текстура, дифузна рефлексија, транспарентност, рефлективност, опалесценција, глазури, лакови и емајли (за разлика од неструктурирани текстуални описи или 2.5Д виртуелни музеи и изложби како оние на Google Street View преку Google Arts & Culture).<ref>{{Наведена книга|title="Rich Semantics for Interactive 3D Models of Cultural Artifacts". Metadata and Semantics Research.|last=Sikos, L. F.|publisher=Communications in Computer and Information Science. Vol. 672. Springer International Publishing.|year=2016|isbn=doi:10.1007/978-3-319-49157-8_14. ISBN 978-3-319-49156-1.|pages=169–180}}</ref> РДФ претставата на 3Д модели може да се користи за логичко заклучување, овозможувајќи интелигентни 3Д апликации кои, на пример, можат автоматски да споредат два 3Д модела според волуменот.<ref>{{Наведена книга|title="X3D Fragment Identifiers—Extending the Open Annotation Model to Support Semantic Annotation of 3D Cultural Heritage Objects over the Web".|last=Yu, D.; Hunter, J.|publisher=International Journal of Heritage in the Digital Era.|year=2014|isbn=doi:10.1260/2047-4970.3.3.579|pages=3 (3): 579–596.}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{информатика-никулец}} [[Категорија:Сметачка графика]] t7tkqfs6o2wbvucsflp3a7w1bny7l4i 0 116865 5532528 5513058 2026-03-31T20:00:34Z ГП 23995 /* Сонот како тема во книжевноста */ дополнување 5532528 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Antonio de Pereda - The Knight's Dream.JPG|300px|right|thumb|„Сонот на витезот“ од [[Антонио де Переда]]]] '''Сон''' — низа на [[слика|слики]] и [[емоција|чувства]] кои се појавуваат за време на [[спиење]]то.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bartleby.com/61/54/D0385400.html|title=dream.|last=|first=|date=|work=|publisher=www.bartleby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524220805/http://www.bartleby.com/61/54/D0385400.html|archive-date=2008-05-24|dead-url=|accessdate=2009-05-07|url-status=dead}}</ref> Содржината и целта на соништата не може целосно да се разбере, иако тие биле предмет на интерес низ историјата. Научната дисциплина која се занимава со соништата е позната како [[онирологија]], а толкувањето на сонот се нарекува [[ониромантија]]. == Содржина на соништата == Од 1940-ти до 1985&nbsp;г., [[Калвин Хал]] собрал повеќе од 50.000 извештаи од соништа од Универзитетот Вестерн Ресерве ([[Western Reserve University]]). Во 1966&nbsp;г. Хал и Ван де Кастл ја издале ''Анализата на содржината на соништата'' во која прикажале систем на кодирање за проучување на 1000 извештаи на соништа од студенти на универзитетот.<ref name="hallcontent">Hall, C., & Van de Castle, R. (1966). The Content Analysis of Dreams. New York: Appleton-Century-Crofts. [http://psych.ucsc.edu/dreams/Info/content_analysis.html Content Analysis Explained] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070412100915/http://psych.ucsc.edu/dreams/Info/content_analysis.html |date=2007-04-12 }}</ref> Се докажало дека луѓето низ цел свет сонуваат главно исти работи. Целосните извештаи за соништа на Хал штитеникот на Хал, [[Вилијам Домхоф]], ги направил достапни за јавноста во средината на 1990-ти, а дозволил и различни анализи. Личните искуства од последниот ден или недела се најчесто вклучени во соништата.<ref name="day-residue" /> === Чувства === Најчесто чувство што се јавува во соништата е немир. Другите чувства вклучуваат болка, осаменост, страв, радост итн. Негативните чувства се многу почести од позитивните.<ref name="hallcontent"/> === Сексуални теми === Анализираните податоци на Хал покажале дека сексуалните соништа не се појавуваат повеќе од 10 проценти од времето и се подоминантни во средината на тинејџерските години.<ref name="hallcontent"/> Друго проучување покажало дека 8% од соништата на мажите и жените имаат сексуална содржина.<ref>Zadra, A., [http://www.journalsleep.org/PDF/AbstractBook2007.pdf "1093: SEX DREAMS: WHAT DO MEN AND WOMEN DREAM ABOUT?"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222607/http://www.journalsleep.org/PDF/AbstractBook2007.pdf |date=2007-09-27 }} ''SLEEP'', Volume 30, Abstract Supplement, 2007 A376.</ref> Во некои случаи сексуалните соништа можат да резултираат со [[оргазам]]. Тие соништа се познати како еротски соништа.<ref>http://www.measuredhs.com/pubs/pdf/FR157/04Chapter04.pdf Badan Pusat Statistik "Indonesia Young Adult Reproductive Health Survey 2002-2004" p. 27</ref> === Повторливи соништа === Додека соништата се сонуваат само еднаш, многу луѓе искусиле и повторливи соништа, што всушност претставува еден ист сон кој се јавил во различни прилики на спиење. Околу 70% од жените и 65% од мажите дале извештај за повторливи соништа. === Најчести теми === Анализата на содржините покажала дека се појавуваат некои најчести теми во соништата. Во нив спаѓаат: ситуации поврзани со училиштето, прогонување, трчање бавно на некое место, паѓање, доцнење, смрт на некоја жива личност, некој мртов дека е жив, паѓање на заби, летање, некои идни настани како родендени, годишнини итн. ( со различни сценарија), незгодни моменти, вљубување во некоја непозната личност, разочарување од некое испитување, неспособност да се движиш, невозможност да го фокусираш погледот, сообраќајни несреќи, дека си обвинет за некое злосторство кое не си го направил, случајно да сфатиш дека си гол, одење во тоалет и многу други. === Боја наспроти црно-бело === Дванаесет проценти од луѓето сонуваат само во црно-бело.<ref>{{наведено списание|author=Michael Schredl, Petra Ciric, Simon Götz, Lutz Wittmann|first=|date=|year=2004|title=Typical Dreams: Stability and Gender Differences|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15612605|journal=The Journal of Psychology|volume=138|issue=6|pages=485}}</ref> Проучувањата од 1915&nbsp;г. до 1950-тите се држеле до тоа дека најголем дел од соништата се црно-бели, но овие резултати почнале да се менуваат во 1960-тите. Во денешно време само 4,4 % од соништата на луѓе под 25 години се црно-бели. Неодамнешни истражувања укажуваат дека променетите резултати можеби се резултат на промената на телевизорите од црно-бели во боја.<ref>{{наведено списание|author=Richard Alleyne|first=|date=17 октомври 2008|title=Black and white TV generation have monochrome dreams|url=|journal=Telegraph|volume=|issue=|pages=(http://www.telegraph.co.uk/earth/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/earth/2008/10/17/scidream117.xml Article])}}</ref> == Неврологија на спиењето и соништата == {{Главна статија|РЕМ спиење}} [[Податотека:REM.png|thumb|[[Electroencephalography|ЕЕГ]] ги покажува мозочните бранови за време на РЕМ-спиењето|200px]] Нема општоприфатена биолошка дефиниција за '''сонувањето'''. Општите набљудувања покажуваат дека соништата се силно поврзани со брзото движење на [[очи]]те т.е. [[РЕМ-спиење]]то, а на [[електроенцефалограм]] се гледа дека тогаш активноста на мозокот најмногу наликува на будност. Незапаметените соништа надвор од РЕМ-спиењето се најчесто обични во споредба со другите.<ref name=Dement1957>{{наведено списание | author = Dement, W. |author2=Kleitman, N. | year = 1957 | title = The Relation of Eye Movements during Sleep to Dream Activity.' | journal = Journal of Experimental Psychology | volume = 53 | pages = 89–97 | doi = 10.1037/h0048189 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->}}</ref> За време на животниот век една личност минува околу шест години во сонување,<ref name="HSWDream">{{наведена книга| year = 2006| title = How Dream Works| url = http://science.howstuffworks.com/dream3.htm| accessdate = 2006-05-04}}</ref> што е околу два часа секоја вечер.<ref>{{Наведена мрежна страница | year = 2006 | title = Brain Basics: Understanding Sleep | url = http://www.ninds.nih.gov/disorders/brain_basics/understanding_sleep.htm | accessdate = 2007-12-16 | publisher = [[National Institute of Neurological Disorders and Stroke]] | archive-date = 2007-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071011011207/http://www.ninds.nih.gov/disorders/brain_basics/understanding_sleep.htm | url-status = dead }}</ref>) Повеќето од соништата траат од 5 до 20 [[Минута|минути]].<ref name="HSWDream"/> Инаку, не е познато од кој дел на [[мозок]]от потекнува сонот, дали постои едно единствено место одговорно за сонот, или пак сонот потекнува од повеќе делови на мозокот, или која е целта на сонувањето за телото и [[умо]]т. Се претпоставува дека сонот е резултат на [[диметилтриптамин]] (DMT) во мозокот. За ова [[Џ. Келавеј]] предложил биохемиски механизам во 1988&nbsp;г. според кој диметилтрипаминот може да се поврзе со феноменот на визуелен сон, каде што нивото на диметилтрипамин во мозокот периодично се издигнува за да предизвика визуелно сонување и други природни состојби на умот.<ref>{{наведено списание |author=Wallach J |title=Endogenous hallucinogens as ligands of the trace amine receptors: A possible role in sensory perception |journal=Med Hypotheses |volume=in print |issue=in print |pages=in print |year=2008 |pmid=18805646 |doi=10.1016/j.mehy.2008.07.052}}</ref> За време на РЕМ-спиењето ослободувањето на одредени невротрансмитери е речиси потиснато. Како резултат на тоа, [[неврони|моторните неврони]] не се стимулираат, а состојбата е позната како [[РЕМ-атонија]]. Ова ги спречува соништата да предизвикаат опасни движења на телото. Проучувањата покажуваат дека различни видови на цицачи и птици доживуваат РЕМ-фаза за време на спиењето.<ref>{{Наведена мрежна страница| year = 2003| title = The Evolution of REM Dreaming| url = http://www.improverse.com/ed-articles/richard_wilkerson_2003_jan_evolution.htm| accessdate = 2008-08-27}}</ref> == Откривањето на РЕМ == Во 1952&nbsp;г. [[Јуџин Асерински]] го открил [[РЕМ-спиење]]то додека работел на операција на неговиот советник. Асерински забележал дека очите на заспаните треперат под затворените очни капаци, а подоцна користел и апарат за детектирање за да ги сними [[мозочни бранови|мозочните бранови]] за време на овие периоди. За време на една сесија го разбудил субјектот кој завивал и плачел за време на РЕМ-спиењето и го потврдил сомнежот дека всушност субјектот сонувал.<ref>{{наведена книга | last = Dement | first = William | title = The Sleepwatchers | publisher = [[Springer-Verlag]] | year = 1996 | isbn = 0964933802 }}</ref> Во 1953&nbsp;г. Асерински и неговиот советник го издале пионерското откритие во списанието „Наука“ (Science).<ref name="as-science">{{наведено списание|last=Aserinsky|first=E|author2=Kleitman, N.|date=|year=1953|title=Regularly occurring periods of eye motility and concomitant phenomena, during sleep|url=|journal=Science|volume=118|issue=3062|pages=273–274|doi=10.1126/science.118.3062.273|pmid=13089671}}</ref> == Теории за сонот == Во своите „[[Дијалози (Григориј I)|Дијалози]]“, [[Папа Григориј I|папата Григориј I]] ги дели соновите во неколку категории: прво, соништа предизвикани од преоптоварен [[стомак]] или од суета; второ, несериозни соништа; понатаму, соништа предизвикани од желбите, или истовремено од желбите и од разиграноста на [[дух]]от; соништа-откровенија; и измешани соништа, како резултат на желбите и на откровението.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 205.</ref> Бидејќи методите на интроспекција биле заменети со повеќе самосвесни објективни методи во [[Социологија|социолошката]] наука во 1930-тите и 1940-тите, проучувањето на соништата се исфрлило од научната литература. Соништата не биле ниту директно видливи од [[експеримент]]аторот, ниту пак биле доверливи субјектите или извештаите за соништата на субјектите, бидејќи биле изобличени како резултат на задоцнето присетување, ако и воопшто субјектите можеле да се присетат. Многу почесто соништата целосно се забораваат, можеби како резултат на нивниот недозволен карактер ([[Фројд]] 1955&nbsp;г. [1900&nbsp;г.]). Најпосле, се чинело дека овие проблеми ги ставаат соништата надвор од доменот на науката. Откривањето дека соништата се случуваат главно за време на една специфична електрофизиолошка состојба на спиење, брзо движење на окото или РЕМ спиење, која може објективно да се набљудува, довело до враќање на интересот за овој феномен. Кога било одредено времето на траење на РЕМ фазата и субјектите биле разбудени за да дадат извештај пред да се случи некоја измена или заборавање, било утврдено дека субјектите многу точно го одредуваат времето додека се одвивало спиењето и дека раскажувањето на соништата всушност одговара на должината на РЕМ спиењето кое му претходело на будењето. Блиската врска меѓу РЕМ спиењето и сонот била првата основа за серија на извештаи кои го опишуваат сонувањето: дека е редовно навечер, најчесто повремен феномен и е активност со висока честота за време на секое спиење и се јавува во утврдени интервали отприлика секој 60-90 минути кај сите луѓе во текот на животниот век. Фазите на РЕМ спиење и соништата што ги придружуваат прогресивно се продолжуваат во текот на ноќта, во првата фаза се најкратки, околу 10-12 минути, а во втората и третата фаза се зголемуваат до 15-20 минути. На крајот на ноќта соништата може да траат околу 15 минути, иако овде може да се сонуваат различни прикаски како резултат на краткотрајни возбудувања што го прекинуваат спиењето кога ноќта завршува. Извештаите од соништа можат да бидат извештаи од нормални субјекти, во 50% од случаите кога будењето се прави пред да заврши првата РЕМ фаза. Степенот на враќање на податоците се зголемува до 99% ако будењето е направено во последната РЕМ фаза во ноќта. Зголемувањето на способноста за присетување е поврзана со засилувањето на мечтата, боите и емоциите во сонот во текот на ноќта. Приказната во сонот во последната РЕМ фаза е најдалеку од реалноста, содржи најмногу необични елементи и заедно со зголемената веројатност за спонтани возбудувања дозволува да се случи будењето, што ја повишува можноста за сеќавање на последниот сон. Различните луди особини на сонот придонесуваат и да се смета самиот сон за „луд“. Извештаите дека првите соништа во ноќта се пореални, всушност се мешаат со мислите за будење. Хаглингс Џексон (1932&nbsp;г.) сметал дека спиењето помага да се поништат непотребните сеќавања и врски од текот на денот. Ова го прегледале Крик и Мичисон (1983&nbsp;г.) и цитирале дека сонот во спиењето е период на обратно учење. Сепак, спротивниот став дека со сонувањето се пренесува информација исто така постои. Проучувањето на соништата е спремно да продолжи надвор од опишувањата. Многу факти беа собрани за различната ментална активност без некое јасно разбирање на нејзината основна природа. Како може сонот да добие драматична форма без некој своеволен придонес на намерата на сонувачот? Како се формираат перцепциите кои често на економичен начин го изразуваат поврзувањето старите сеќавања и искуствата од моменталното будење? Дали има ефект од соништата и покрај тоа што се забораваат? Што ни кажуваат процесите за тоа како функционира умот? соништата се тежок предизвик. Тие заслужуваат да дадеме се од себе. == Хипотези за сонувањето == Постојат многу хипотези за функцијата на соништата меѓу кои:<ref name="cartwrightcontent">{{наведена енциклопедија | year = 1993 | title = Functions of Dreams | encyclopedia = Encyclopedia of Sleep and Dreaming | last = Cartwright | first = Rosalind D }}</ref> * Во текот на ноќта има многу надворешни стимули кои ги бомбардираат нашите чувства, но умот го толкува стимулот и го прави дел од сонот со цел да обезбеди континуитет во спиењето.<ref>{{наведена енциклопедија | year = 1993 | title = Characteristics of Dreams | encyclopedia = Encyclopedia of Sleep and Dreaming | last = Antrobus | first = John }}</ref> Сепак умот ќе го разбуди поединецот ако е во опасност или ако е извежбан да реагира на одредени звуци, како што е плачење на бебе. * Сонот дозволува потиснатите делови од умот да се задоволат со помош на фантазија, а во исто време го одржува свесниот ум подалеку од мисли кои би предизвикале ненадејно будење во шок.<ref>{{наведена книга | last = Vedfelt | first = Ole | title = The Dimensions of Dreams | publisher = Fromm | year = 1999 }}</ref> * [[Фројд]] сметал дека лошите соништа му овозможуваат на умот да стекне контрола врз емоциите кои би резултирале во болни доживувања.<ref name="cartwrightcontent"/> * [[Јунг]] сметал дека соништата вршат компензација на одредени ставови кои се чуваат во будната свесност.<ref>Jung, C. (1948) General aspects of dream psychology. In: ''Dreams.'' Princeton, NJ: Princeton University Press, 23-66.</ref> * [[Ференци]]<ref>Ferenczi, S. (1913) To whom does one relate one's dreams? In: ''Further Contributions to the Theory and Technique of Psycho-Analysis.'' New York: Brunner/Mazel, 349.</ref> претпоставувал дека соништата, ако се поттикне личноста, може да кажат нешто што отворено не е кажано. * соништата се како операциите за прочистување на компјутерите кога се исклучуваат, ги отстрануваат паразитските израстоци или други „грутки“ за време на спиењето.<ref>Evans, C. & Newman, E. (1964) Dreaming: An analogy from computers. ''New Scientist'', 419:577-579.</ref><ref>Crick, F. & Mitchison, G. (1983) The function of dream sleep. ''Nature'', 304:111-114.</ref> * соништата создаваат нови идеи преку составување на случајни мутации на мисли. Некои од нив умот може да ги исфрли како бескорисни, додека други може да се сметаат за вредни и да бидат задржани. Блехнер<ref>Blechner, M. (2001) ''The Dream Frontier''. Hillsdale, NJ: The Analytic Press.</ref> ја нарекуваа оваа теорија „Дарвинизам поврзан со сонот.“ * соништата го регулираат расположението.<ref>Kramer, M. (1993)The selective mood regulatory function of dreaming: An update and revision. In: ''The Function of Dreaming''. Ed., A. Moffitt, M. Kramer, & R. Hoffmann. Albany, NY: State University of New York Press.</ref> * Хартман<ref>Hartmann, E. (1995)Making connections in a safe place: Is dreaming psychotherapy? ''Dreaming'', 5:213-228.</ref> вели дека соништата можат да функционираат како психотерапија, со „ градење на сигурни врски“ и дозволување сонувачот да ги обедини мислите кои се можеби одвоени додека е буден. * Неодамнешните истражувања на психологот [[Грифин]], кои следувале по 12-годишното испитување на податоци од најзначајните лаборатории за спиењето, довеле до формулирање на [[теорија на сонувањето за исполнување на очекувањата]], според која сонувањето метафорично пополнува некои емоционални очекувања во автономниот нервен систем и го намалува нивото на стрес кај цицачите.<ref>Griffin, J. (1997) The Origin of Dreams: How and why we evolved to dream. ''The Therapist'', Vol 4 No 3.</ref><ref>Griffin, J, Tyrrell, I. (2004) Dreaming Reality: how dreaming keeps us sane or can drive us mad'. Human Givens Publishing.</ref> * соништата се производ на „одвоена мечта“, која што е одвоена од свеста и повлекува материјал од сетилната меморија за стимулација, со сетилна поддршка што резултира во халуцинација. Со стимулирање на сетилни сигнали за да ги движат автономните нерви, соништата можат да влијаат врз врската ум-тело. Во мозокот и ’рбетот, автономното „обновување на нерви“, кое може да се прошири до крвните садови, ја поврзува болката и притискањето на нервите. Нервите се групирани во повеќе синџири кои во кинеската медицина се наречени меридијани. За време на сонувањето, телото исто така го активира синџирот на меридијани за обнова на телото и му помага да расте и да испрати сигнали за движење под притисок, кога се покачува нивото на ензими за растење.<ref>{{Наведена мрежна страница | year = 1995 | author = Y.D. Tsai | title = A Mind-Body Interaction Theory of Dream | url = http://myweb.ncku.edu.tw/~ydtsai/mindbody/ | accessdate = 2009-06-10 | archive-date = 2009-01-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090106154333/http://myweb.ncku.edu.tw/~ydtsai/mindbody/ | url-status = dead }}</ref> == Соништата и психозата == Голем број мислители коментирале за сличностите меѓу [[феномен]]ите соништа и [[психоза]]. Сличните елементи во двете состојби вклучуваат нарушување на мислата, депримирачки или несоодветни афекти (емоции) и [[халуцинација]]. Меѓу [[Филозофија|филозофите]], на пример [[Кант]], напишал дека „лудакот е буден сонувач“.<ref>Quoted in La Barre, W. (1975). "Anthropological Perspectives on Hallucination and Hallucinogens". In R.K. Siegel and L.J. West (eds.), ''Hallucinations: Behavior, Experience, and Theory''. New York: Wiley.</ref> [[Шопенхауер]] рекол: „Сонот е краткотрајна психоза, а психозата е долготраен сон.“ <ref>''Ibid''.</ref> Во областа на [[психоанализа]]та, [[Фројд]] напишал: „Тогаш, сонот е психоза“,<ref>Freud, S. (1940). ''An Outline of Psychoanalysis''. London: Hogarth Press.</ref> а [[Јунг]]: „Дозволете му на сонувачот да шета и да дејствува како буден и имаме клиничка слика на рана деменција.“<ref>Jung, C.G. (1909). ''The Psychology of Dementia Praecox'', translated by F. Peterson and A.A. Brill. New York: The Journal of Nervous and Mental Disease Publishing Company.</ref> Грифин и Тирел<ref>Griffin, J. & Tyrrell, I. (2003) ''Human Givens: A new approach to emotional health and clear thinking.'' HG Publishing. ISBN 1-899398-31-7</ref> отишле чекор понатаму, сметајќи дека „шизофренијата е будна реалност развиена со сонувачкиот мозок.“<ref>Griffin, J. & Tyrrell, I. (2003) ''Dreaming Reality: How dreaming keeps us sane, or can drive us mad.'' ISBN 1-899398-36-8</ref> == Поврзаност со медицински состојби == Одредени медицински состојби (невролошки состојби) можат да влијаат врз соништата. На пример, луѓето со [[синестезија]] никогаш не изјавиле црно-бело сонување, и честопати имаат тешкотија во претставување на идејата за сонување само во црно-бело.<ref>{{наведена книга |title=Synaesthesia: The Strangest Thing |last=Harrison |first=John E. |year=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=0192632450 }}</ref> Терапијата за повторување на [[кошмар]]ите (често поврзувана со [[посттрауматичен стрес]]) може да вклучува алтернативни сценарија кои почнуваат на секој чекор од сонот. == Толкување на сонот == {{Главна статија|Ониромантија}} Низ историјата соништата се користеле за лечење (како што е пронајдено во храмот на [[Асклепиј]] кај [[Стара Грција|Старите Грци]]) како и за управување со божествената инспирација. Некои [[Индијанци|домородни американски племиња]] користеле „потрага по привидување“ како обред, постење и молитва сè додека не добиле сон како предвидување, кој требало да се сподели со остатокот од племето.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dreams.ca/dreams.htm |last=Webb |first=Craig |year=1995 |title= Dreams: Practical Meaning & Appications |publisher= The DREAMS Foundation}}</ref> За време на доцниот [[XIX век|XIX]] и [[XX век]], и двајцата [[Зигмунд Фројд]] и [[Карл Јунг]] ги поистоветувале соништата како врска помеѓу [[свесно]]то и [[несвесно]]то. Тие исто така уверуваат дека несвесното е доминантна сила во сонот и соништата ја изразуваат менталната активност на восприемачката сила. Додека Фројд сметал дека постои активна цензура на несвесното дури и за време на сонот, Јунг расправал дека чудниот квалитет на соништата е ефикасен јазик, кој во споредба со поезијата еднакво е способен за откривање на скриеното значење. [[Фриз Перлс]] ја претставил својата теорија за соништата како дел од холистичката природа на [[Гешталт терапијата]]. соништата се гледаат како проекции на дел од себе што бил игнориран, одбиен или потиснат.<ref>{{наведено списание|author=Wegner, D.M., Wenzlaff, R.M. & Kozak M.|year=2004|title=The Return of Suppressed Thoughts in Dreams|journal=Psychological Science|volume=15|number=4|pages=232–236|url=http://www.wjh.harvard.edu/~wegner/pdfs/Dream%20Rebound.pdf|format=PDF|doi=10.1111/j.0963-7214.2004.00657.x <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->|access-date=2009-06-10|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117030240/http://www.wjh.harvard.edu/%7Ewegner/pdfs/Dream%20Rebound.pdf|url-status=dead}}</ref> Јунг расправал дека секој човек во сонот може да се смета дека претставува гледиште на сонувачот, што тој го нарекува субјективен пристап до соништата. Перлс го проширил овој став и рекол дека дури и неживите објекти во сонот можат да претставуваат гледишта на сонувачот. Според тоа може да се побара од сонувачот да се замисли дека е објект во сонот и да го опише, со цел да ја зголеми свесноста за одликите на објектите што одговараат на личноста на сонувачот. == Други поврзани појави == === Свесен сон === {{Главна статија|Свесен сон}} Свесниот сон е свесно воспримање на својата состојба за време на сонувањето. Во оваа состојба личноста најчесто има контрола врз карактерите и околината на сонувањето како и за активностите на сонувачот во рамките на сонот.<ref>[http://www.psychwww.com/asc/ld/faq.html Lucid dreaming FAQ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070313100513/http://www.psychwww.com/asc/ld/faq.html |date=2007-03-13 }} by 1[[The Lucidity Institute]] at Psych Web.</ref> Појавата на свесно сонување е научно докажано.<ref name=Watanabe2003>{{наведено списание | author = Watanabe, T. | year = 2003 | title = Lucid Dreaming: Its Experimental Proof and Psychological Conditions | journal = J Int Soc Life Inf Sci | volume = 21 | issue = 1 | issn = 1341-9226 }}</ref> [[Ониронаут]] е поим кој најчесто се користи за оние кои сонуваат свесно. === Соништа за расеани грешки === соништата за расеано грешки се соништа во кои сонувачот расеано прави нешто што се обидувал да го запре (еден класичен пример е сонување дека палиш цигара кога се обидуваш да ги откажеш цигарите). Субјектите кои имале вакви соништа се разбудиле со интензивно чувство на вина. Едно проучување нашло позитивна врска меѓу овие соништа и успешното запирање на ваквото однесување.<ref>{{наведено списание |author=Hajek P, Belcher M |title=Dream of absent-minded transgression: an empirical study of a cognitive withdrawal symptom |journal=J Abnorm Psychol |volume=100 |issue=4 |pages=487–91 |year=1991 |pmid=1757662| doi = 10.1037/0021-843X.100.4.487 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->}}</ref> === Сонувањето и „реалниот свет“ === {{Главна статија|Расправа за сонот}} Соништата можат да се поврзат со реалните чувства, како што е вклучувањето на звуци од околината во соништата. Пример за тоа е ѕвонење на телефон во сонот додека тој и навистина ѕвони. Со исклучок на случаите со свесното сонување, луѓето сонуваат без да бидат свесни дека го прават тоа. Некои филозофи заклучиле дека она што го сметаме за „реален свет“ може да е навистина тоа или само илузија (идеја позната како [[скептична хипотеза]] за [[онтологија]]та). Прво оваа идеја ја спомнал [[Чуанг Це]], а била дискутирана и во [[хиндуизам|хиндуизмот]]. [[Будизам|Будизмот]] врши широка примена од оваа расправа во своите дела.<ref>{{наведена книга |title=Buddhism As Presented by the Brahmanical Systems |last=Kher |first=Chitrarekha V. |year=1992 |publisher=Sri Satguru Publications |isbn=8170302935 }}</ref> Во западната филозофија била спомената во 17 век од страна на [[Декарт]] во неговото дело Медитаации за првата филозофија. === Присетување на соништа === Присетувањето на соништата е многу несигурно, иако вештината може да се истренира. Присетувањето во соништата најчесто може да се случи ако личноста се разбуди додека сонува. Жените почесто се присетуваат на соништата од мажите. соништата на кои леѓето тешко се присетуваат може да се окарактеризираат со релативно мало влијание и фактори како возбудување или попречување играат улога во присетувањето на соништата. Честопати, присетувањето на соништата може да се случи со слушање на случаен предизвик или стимул. Дневник за соништата може да помогне за нивно присетување, за психотерапијата или за забава. За некои луѓе, штом главата ќе ја допре перницата кога си легнуваш навечер, спонтано се доживуваат некои бледи слики и чувства од претходната вечер. Сепак тие се најчесто слаби и кратки за да дозволат присетување на соништата. === Дежа ви === {{Главна статија|Дежа ви}} „[[Дежа ви]]“ е опишано како чувство на претходно искусување на нешто на јаве или на сон, навидум заборавено сè до моментот на потсетување.<ref>{{наведена книга |title=The Dream Directory: The Comprehensive Guide to Analysis and Interpretation |last=Lohff |first=David C. |year=2004 |publisher=Running Press 0762419628|isbn= }}</ref> === Поврзување на соништата === Во една употреба поимот „поврзување на соништата“ е феномен според кој некој надворешен стимул, најчесто звучен, станува дел од сонот и го буди сонувачот. Има позната слика на [[Салвадор Дали]] што го опишува овој концепт, насловена како „[[Сон предизвикан од летот на една пчела]]“ (1944&nbsp;г.). Поимот „поврзување на соништата исто така се користел во испитувањето на степенот до кој настаните од претходниот ден стануваат елементи на соништата. Неодамнешните проучувања сметаат дека најголемо влијание имаат настаните од претходниот ден како и тие од пред една недела.<ref name="day-residue">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asdreams.org/2003/abstracts/genevieve_alain.htm|title=Replication of the Day-residue and Dream-lag Effect|last=Alain, M.Ps.|first=Geneviève|author2=Tore A. Nielsen, Ph.D., Russell Powell, Ph.D., Don Kuiken, Ph.D.|date=|year=2003|work=20th Annual International Conference of the Association for the Study of Dreams|archive-url=https://web.archive.org/web/20030416200751/http://www.asdreams.org/2003/abstracts/genevieve_alain.htm|archive-date=2003-04-16|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> ==Сонот како тема во уметноста и во популарната култура== [[Податотека:Michael Lukas Leopold Willmann 001.jpg|Сонот на Јакоv за скалите на ангелите|thumb|250px]] Сонот е често застапено во [[уметност]]а и во [[Популарна култура|популарната култура]]. Долго време низ историјата соништата биле предмет на претпоставка и извор на инспирација. Низ историјата, луѓето го барале [[ониромантија|нивното значење]] и се обидувале да гатаат со нивна помош. Гледано [[физиологија|физиолошки]], соништата се опишуваат како реакција на неутралните процеси за време на спиењето, [[психологија|психолошки]] како одраз на потсвеста, а пак гледано духовно, тие се пораки од [[Бог]] или предвидување на иднината. Многу култури практикувале инкубација на соништата, со намера да се обработат, што биле претскажувачки или содржеле [[бог|божествени]] пораки. Во [[Јудаизам|Јудаизмот]] се одржува посебна церемонија, наречена „хатават халом“, што буквално значи „сонот да се направи добар“. Преку овој обред, [[рабин]]от или рабинскиот суд можат позитивно да ги толкуваат вознемирувачките соништа.<ref>[http://www.rabbiwein.com/Jerusalem-Post/2006/02/102.html Berel Wein "DREAMS"]</ref> Во [[Стариот Рим]], толкувачот на соновите се нарекувал Аугур.<ref>„Objašnjenja“, во: ''Rimska lirika''. Beograd: Rad, 1964, стр. 105.</ref> Современата [[популарна култура]] ги сфаќа соништата, како и [[Фројд]], како израз на најдлабоките стравови и желби на сонувачот.<ref name="Van Riper 56">{{наведена книга|title=Science in popular culture: a reference guide|last=Van Riper|first=A. Bowdoin|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=0-313-31822-0|location=Westport|pages=56}}</ref> Во филмовите, како ''[[Маѓепсан (филм од 1945)|Маѓепсан]]'' (''Spellbound'') од 1945 година или ''[[Манџурскиот кандидат (филм од 1962)|Манџурскиот кандидат]]'' од 1962 година, протагонистите мора да извлекуваат битни поуки од надреални соништа.<ref name="Van Riper 57">Van Riper, op.cit., p. 57.</ref> Сепак, повеќето од соништата во популарната култура не содржат [[симбол]]и, туку директен и реалистичен опис на стравовите и желбите на сонувачот.<ref name="Van Riper 57" /> Сцените со соништа може да не се разликуваат од оние сцени од реалниот свет на сонувачот, раскажувачка техника што го намалува чувството за безбедност на сонувачот и публиката<ref name="Van Riper 57" /> и овозможува протагонистите во [[хорор]]-филмовите, како што се ''[[Кери]]'' (1976), ''[[Петок 13-ти]]''(1980) или ''[[Американски врколак во Лондон]]'' (1981) случајно да бидат нападнати од силите на мракот додека се наоѓаат навидум на безбедни места.<ref name="Van Riper 57" /> Во спекулативната фикција, границата меѓу сонот и реалноста може да биде заматена дури и многу повеќе отколку што е потребно во приказната.<ref name="Van Riper 57" /> Сонот може да биде психички манипулирани (филмовите ''[[Кошмарот на улицата на Брестовите]]'', 1984-1991) или буквално да се исполни како во ''[[Керамичарско тркало на рајот]]'' (1971). Со таквите приказни, протагонистите пред публиката одигруваат искуства од нивни лични соништа, што ги чувствуваат како реални.<ref name="Van Riper 57" /> ===Сонот како тема во книжевноста=== * „Снопирачи“ — краток расказ на македонската писателка [[Тања Аждаја]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 330.</ref> * „Сонот на Џубуру Кетару“ — краток расказ на македонската писателка Тања Аждаја.<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 331.</ref> * „Што сонувам и што ми се случува“ (српски: ''Шта сањам и шта ми се догађа'') - песна на српскиот писател [[Иво Андриќ]].<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 210-215.</ref> * „Утехата на соништата“ (српски:''Утеха снова'') - песна на Иво Андриќ од 1916 година.<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 166-167.</ref> * „Сон“ (српски: ''Сан'') - песна на Иво Андриќ од 1918 година.<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 168-169.</ref> * „[[Истории и сништа]]“ - збирка раскази на бразилскиот писател [[Лима Барето]] од 1920 година.<ref>''Антологија на бразилскиот расказ''. Скопје: Три, 2012, стр. 286.</ref> * „Близу Зулден“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 145-146.</ref> * „Сон за задушување“ (англиски: ''A dream of suffocation'') — песна на американскиот поет [[Роберт Блај]] (''Robert Bly'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 44.</ref> * „Приказна за сонот“ - расказ во „[[Декамерон]]“ на [[Џовани Бокачо]].<ref>„Приказна за сонот“, во: Џовани Бокачо, ''Декамерон''. Скопје: Македонска книга и Мисла, 1988, стр. 139-145.</ref> * „[[Мите сонува]]“ - роман за деца на македонскиот писател [[Генади Болиновски]] од 1961 година.<ref>Драган Мишкоски, „Разговор за делото „Игра на прозорецот“ од Генади Болиновски“, во: Генади Болиновски, ''Игра на прозорец'', Скопје: Култура, Наша книга, Мисла, Македонска книга, Детска радост, 1990, стр. 79.</ref> * „Сон“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 65-66.</ref> * „Еден сон“ — песна на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 67.</ref> * „Заборавен сон“ — песна на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 68-69.</ref> * „Пет соништа“ - краток расказ на [[Андре Бретон]].<ref>Андре Бретон, ''Рајот не е наполно загубен''. Скопје: Култура, 1989, стр. 21-28.</ref> * „Сонот на Будимка девојка“ (српски: ''Сан Будимке дјевојке'') - [[Бугарштици|бугарштица]].<ref>''Бугарштице''. Београд: Рад, 1979, стр. 73-74.</ref> * „Бегство (осум сонови)“ - [[драма]] на рускиот писател [[Михаил Булгаков]] од 1927 година.<ref>„Mihail Bulgakov 1891 - 1940. Hronologija“, во: Mihail Bulgakov, ''Pseće srce''. Beograd: LOM, 2008, стр. 123.</ref> * „Сон“ - песна на [[Никола Јонков Вапцаров]].<ref>Никола Ј. Вапцаров, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 85-86.</ref> * „[[Следејќи го сонот]]“ - книга на [[Мендо Велјановски]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 23.</ref> * „Мојот интимен сон“ - песна на францускиот поет [[Пол Верлен]]<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 8.</ref> * „Мрачен сон се вие“ - песна на Пол Верлен.<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 60.</ref> * „Тебе те сонив ноќва јас“ - песна на Пол Верлен.<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 72.</ref> * „Сон“ - кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од 2013 година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Соблекување пред сонот“ - песна на полскиот поет [[Станислав Гроховјак]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 243-245.</ref> * „Сон за сонот“ - песна на југословенскиот поет [[Мак Диздар]].<ref>Мак Диздар, ''Горчин''. Скопје, Македонска книга, стр. 27.</ref> * „Сон педесет и прв“ - песна на Мак Диздар.<ref>Мак Диздар, ''Горчин''. Скопје, Македонска книга, стр. 33.</ref> * „Новогодишен сон“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 94-95.</ref> * „Што сони Тони“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 116.</ref> * „Сон“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 28.</ref> * „Сон“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]].<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 47-48.</ref> * „Новогодишниот сон на Орхан“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]].<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 85-86.</ref> * „Подземен сон“ - песна на македонскиот писател [[Славко Јаневски]] од 1966 година.<ref>Славко Јаневски, ''Евангелие по Итар Пејо''. Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 57-58.</ref> * „Сон на студената плоча“ — песна на Славко Јаневски.<ref>Славко Јаневски, ''Глуви команди''. Мисла, Скопје, 1966, стр. 21-23.</ref> * „Пупи Паф - господар на соништата“ - [[книга]] за деца на Славко Јаневски од [[1996]] година.<ref>„Библиографија на книгите за деца на Славко Јаневски“, во: Славко Јаневски, ''Како така? Зошто така? Сè да знае светов сакал!''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 151.</ref> * „Сон сонувам, тебе ти кажувам“ - песна на Славко Јаневски.<ref>Славко Јаневски, ''Коренот на стеблото ја надминува мерата на нивните разуми''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 102.</ref> * „Како сонуваат децата“ - песна на Славко Јаневски.<ref>Славко Јаневски, ''Коренот на стеблото ја надминува мерата на нивните разуми''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 137.</ref> * „Сништа без поука“ - кус расказ на ирскиот писател [[Вилијам Батлер Јејтс]] од 1902 година.<ref>Вилијам Батлер Јејтс, ''Келтскиот самрак''. Скопје: Бегемот, 2014, стр. 141-151.</ref> * „По сонот“ ([[српски]]: ''После сна'') - песна на српскиот поет [[Јован Јовановиќ-Змај]].<ref>Јован Јовановиħ Змај, ''Краљевина Лаждишажди''. Београд: Просвета, 1963, стр. 38.</ref> * „Сонот“ — песна на Блаже Конески од 1974 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 57.</ref> * „Расцеп“ — песна на македонскиот поет Блаже Конески од 1988 година.<ref>Блаже Конески, ''Црква''. Скопје: Арс Ламина - публикации, 2021, стр. 45.</ref> * „За соништата“ (хрватски: ''O snovima'') - песна на хрватскиот писател [[Мирослав Крлежа]].<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 26-27.</ref> * „Сон“ (српски: ''San'') - песна на [[Десанка Максимовиќ]].<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 58.</ref> * „Ги изнајмувам своите соништа“ - расказ на колумбискиот писател [[Габриел Гарсија Маркес]] <ref>Габриел Гарсија Маркес, ''Дванаесет искушенија''. Скопје: Три, 2008.</ref> * „Сон и јаве“ (српски: ''Сан и јава'') - кус расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]] од 1984 година.<ref>Митко Маџунков, ''Међа света''. Београд: Просвета, 1984, стр. 178-179.</ref> * „Сонови“ (англиски: ''Dreams'') - поема на англискиот поет [[Волтер де ла Мер]] (''Walter de la Mare'').<ref>Walter de la Mare, „Dreams“, во: Kenneth Allot, ed., The Penguin Book of Contemporary Verse 1918 – 60. Harmonsworth, Middlesex, UK: Penguin Books, 1962. стр. 53-57.</ref> * „Сонувачи“ - песна на српскиот поет [[Бранко Миљковиќ]].<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 113.</ref> * „Лош сон пред спиење“ - песна на српскиот поет Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 77-78.</ref> * „Сон без звуци и бои“ - кус расказ на македонскиот писател [[Дејан Мирчески]] од 2012 година.<ref>Дејан Мирчески, ''Кристалните јами на пропаста'', Темплум, Скопје, 2012.</ref> * „[[Тајната моја само сонот ја занае]]“ - книга на [[Златко Д. Пате]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 22.</ref> * „[[Сон за една работа]]“ (италијански: ''Il sogno di una cosa'') - роман на италијанскиот писател [[Пјер Паоло Пазолини]] од 1962 година.<ref>Valerio Magreli, „Biografska beleška“, во: Pjer Paolo Pazolini, ''Put i nebo''. Beograd: Mali vrt, 2016, стр. 91.</ref> * „Сон на летната ноќ (пет песни)“ - поетски циклус на рускиот писател [[Борис Пастернак]] од 1918-1922 година.<ref>Борис Леонидович Пастернак, ''Изабране песме''. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 96-103.</ref> * „Деветтиот сон на Вера Павловна“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 181-205.</ref> * „Последниот сон“ - расказ на македонскиот писател [[Горан Петревски]] од 2014 година.<ref>Горан Петревски, ''Одбрани трудови''. Скопје: Темплум, 2014.</ref> * „Единствениот сон“ (српски: ''Jedini san'') — песна на српскиот писател [[Растко Петровиќ]].<ref>Zoran Mišić, ''Antologija srpske poezije''. Nolit, Beograd, 1963, стр. 199-200.</ref> * „[[Џони Пеник и Библијата на соништата]]“ (англиски: ''Johnny Panic and the Bible of Dreams'') - книга на американската писателка [[Силвија Плат]] од 1977 година.<ref>Vladislava Gordić Petković, „Opasno leto 1953: lekcije o suicidu“ во: Silvija Plat, ''Stakleno zvono''. Beograd: Laguna, 2017, стр. 16.</ref> * „Во сонот сон“ (англиски: ''A Dream within a Dream'') - песна на [[Едгар Алан По]] од 1827 година.<ref>Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр, 6-7.</ref> * „Сон“ (англиски: ''A Dream'') - песна на Едгар Алан По од 1827 година.<ref>Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр, 8.</ref> * „Земја на соништата“ (англиски: ''Dream-Land'') - песна на Едгар Алан По од 1844 година.<ref>Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр, 31-33.</ref> * „Сказна за дедо Сон и внучињата Сончиња“ — песна на македонскиот писател [[Видое Подгорец]].<ref>Видое Подгорец, ''И сончогледите спијат''. Скопје: Македонска книга, Детска радост, Култура, Мисла, Наша книга, 1990, стр. 11.</ref> * „Сонот на детето“ - песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 97.</ref> * „Сонот на монахот“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 180.</ref> * „Полноќна глутница“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 232.</ref> * „Сон врз каменот крај езерото“ - песна на Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 126.</ref> * „Сон“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 7.</ref> * „Последниот сон“ - расказ на македонската писателка [[Жанета Станоевска]], од 2011 година.<ref name="ReferenceA">Жанета Станоевска, ''Луѓе, птици и сеништа: Збирка раскази'', Темплум, Скопје, 2011.</ref> * „Три соништа и едно јаве“ - расказ на Жанета Станоевска од 2011 година.<ref name="ReferenceA"/> * „Модести Блејз“ — краток расказ на македонскиот писател [[Сашо Стефановски]] (под псевдонимот Џанго Помалиот).<ref>Џанго Помалиот, ''Намали малце чалам''. Скопје: Темплум, 2018, стр. 33-36.</ref> * „Детскиот сон“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 102-103.</ref> * „Сношти на сон зборев“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 104.</ref> * „Каде одат соништата“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 105.</ref> * „Сон“ - песна на полскиот поет [[Јулијан Тувим]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 38.</ref> * „Штимери на соништа“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 168-169.</ref> * „Четириесет и два грама“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 190-191.</ref> * „Касиерка“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 343-344.</ref> * „Југото-фустан“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 383-384.</ref> * „Чорапи со сусам“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 579.</ref> * „[[Соништата од Бункер Хил]]“ - [[роман]] на американскиот писател [[Џон Фанте]] од 1982 година.<ref>„Белешка за авторот и делото“, во: Џон Фанте, ''Прашај ја правта''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 247-249.</ref> * „Сонот го полудува човекот“ - краток расказ на рускиот писател [[Данил Хармс]].<ref>Danil Harms, ''Sto slučajeva''. Beograd: Laguna, 2016, стр. 50.</ref> * „Сон“ - кус расказ на рускиот писател Данил Хармс.<ref>Данил Хармс, ''Случаи''.Скопје: Темплум, 2004.</ref> * „Господинот Когито тагува над ништожноста на соништата“ - песна на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 117.</ref> * „Господинот Когито сон-будење“ - песна на Збигњев Херберт.<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 225.</ref> * „Јазикот на сонот“ - песна на Збигњев Херберт.<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 237-238.</ref> * „Сон“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 44.</ref> * „Сон“ — расказ на рускиот писател [[Велимир Хлебников]].<ref>Велимир Хлебњиков, ''Краљ времена Велимир I''. Просвета: Београд, 1964, стр. 253-254.</ref> * „Сон“ - песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 188.</ref> * „Пофалба на соновите“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 165-166.</ref> * „Сонот на старата желка“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 182.</ref> * „Поетовиот грозен сон“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 359-360.</ref> * „Сонови“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 393-394.</ref> * „Сон“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 412-413.</ref> * „Во сонот на црната жена“ - песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 111-112.</ref> * „Домот на сонот“ - песна на Ацо Шопов.<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 153.</ref> * „Соновник“ - кус расказ на Иван Шопов од 2010 година.<ref>Иван Шопов, ''Азбука и залутани записи'', Темплум, Скопје, 2010.</ref> ===Сонот како тема во музиката=== ====Сонот како тема во народната музика==== * „Сон сонила Орданица“ - македонска народна песна.<ref>''Засекогаш со нас - 22 незаборавни песни/Forever with us - 23 unforgettable songs'', CD 071, Мистер компани, 2003.</ref> * „Легнала Јана, Јанинка“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LoNhZ1jmqCg YouTube, PETRANKA KOSTADINOVA - Legnala Jana, Janinka (пристапено на 5.11.2019)]</ref> * „Море сон сонила царица Милица“ - македонската народна песна.<ref>ТЕА Модерна колеција, „Кон традицијата“.</ref> ====Сонот како тема во [[џез]]-музиката==== * „Закрпи го тој сон“ (англиски: ''Darn that Dream'') — композиција на Delange и Van Heusen од 1950 година.<ref name="Miles Davis 1989">Miles Davis, ''Birth of the Cool''. Capitol Jazz, CDP 7 92862 2, 1989.</ref> * „Месечеви соништа“ (англиски: ''Moon Dreams'') – композиција на [[Чами Мекгрегор]] (''Chummy MacGregor'') и [[Џони Мерсер]] (''Johnny Mercer'') од 1950 година.<ref name="Miles Davis 1989"/> * „Монковиот сон“ (англиски: ''Monk's Dream'') – композиција на американскиот џез-музичар [[Телониум Монк]] (''Thelonious Monk'') од 1963 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GO9mTR9xIQM&list=OLAK5uy_lWJXQaaZDMYGNdiHqRj35m0YHo0To9p0A&index=1 Monk's Dream (пристапено на 4.2.2025)]</ref> * „Соништа“ (англиски: ''Dreams'') — албум на [[џез]]-[[Гитара|гитаристот]] [[Габор Сабо]] (''Gabor Szabo'') од 1968 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gr0XWmEbiMQ YouTube, Gabor Szabo - Dreams (1968) (full album) (пристапено на 20.3.2017)]</ref> ====Сонот како тема во популарната музиката==== * „Сонот од Таксим“ (англиски: ''Taksim Dream'') — композиција на Оркестарот на [[Џамбо Агушев]].<ref>„Проектот на Џамбо Агушев на Би-би-си“, ''Слободен печат'', година V, број 996, понеделник, 20 февруари 2017, стр. 19.</ref> * „Сонувачи на сонот“ ([[англиски]]: ''Dreamers Of The Dream'') — песна на американската рок-група [[Американ мјузик клаб]] (''[[American Music Club]]'') од 1989 година.<ref name="DISCOGS 2021">[https://www.discogs.com/American-Music-Club-United-Kingdom/master/138020 DISCOGS, American Music Club ‎– United Kingdom (пристапено на 15.4.2021)]</ref> * „Сонот заврши“ ([[англиски]]: ''Dream Is Gone'') — песна на Американ мјузик клаб од 1989 година.<ref name="DISCOGS 2021"/> * „Сон на благодарност“ - песна на македонската музичка група [[Анастасија (музичка група)|Анастасија]] од 1998 година.<ref>[https://www.discogs.com/Anastasia-Nocturnal/master/192381 DISCOGS Anastasia (3) ‎– Nocturnal (пристапено на 10.6.2018)]</ref> * „Соништата на татко ми“ (англиски: ''My Father's Dreams'') — песна на американската [[Хардкор панк|хард-кор]] група [[Артиклс оф фејт]] ('Artickes of Faith'').<ref name="ReferenceB">[https://www.discogs.com/Articles-Of-Faith-Complete-Vol-1-1981-1983/master/337010 DISCOGS, Articles Of Faith ‎– Complete Vol. 1 1981-1983 (пристапено на 24.6.2021)]</ref> * „Американски соништа“ (англиски: ''American Dreams'') — песна на [[Артиклс оф фејт]] ('Artickes of Faith'').<ref name="ReferenceB"/> * „Воздушен сон“ (англиски: ''Airwaves Dream'') — албум на британската [[Панк рок|панк]] група [[Базкокс]] (''Buzzcocks'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=y_MIjFy-omg YouTube, Buzzcocks- Airwaves Dream (пристапено на 9.2.2017)]</ref> * „Американски сон“ (англиски: ''American Dream'') — песна на американската група [[Бед релиџн]] (''Bad Religion'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zTmr7SPvH_Q YouTube, American Dream - Bad Religion (пристапено на 13.1.2017)]</ref> * „Сонувај ме“ ([[српски]]: ''Sanjaj me'') — музички албум на српската [[Рок-музика|рок]]-група [[Блок аут]] (''Block Out'') од 1994 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7_2LnbB0QTE&list=PLBC99DB3A51547734 YouTube, Block Out - Sanjaj me (пристапено на 30.8.2017)]</ref> * „Сонување“ (англиски: ''Dreaming'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Блонди]] (''Blondie'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IJyCAdIn_eo YouTube, Blondie - Dreaming (1979) HQ (пристапено на 19.3.2017)]</ref> * „Повремен сон“ (англиски: ''An Occasional Dream'') — песна на британскиот пејач [[Дејвид Боуви]] од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CLdCwWexZ9g YouTube, An Occasional Dream David Bowie (пристапено на 9.5.2017)]</ref> * „Сонови“ (англиски: ''Dreams'') — песна на [[Горан Бреговиќ]] од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/Goran-Bregovi%C4%87-Arizona-Dream-Original-Motion-Picture-Soundtrack/master/121947 DISCOGS, Goran Bregović ‎– Arizona Dream (Original Motion Picture Soundtrack) (пристапено на 19.8.2020)]</ref> * „Армиски сонувачи“ (англиски: ''Army Dreamers'') — песна на британската поп-музичарка [[Кејт Буш]] (''Kate Bush'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5_jEOj0Exi0 Kate Bush - Army Dreamers 1980 (пристапено на 9.5.2017)]</ref> * „Сонување“ (англиски: ''The Dreaming'') - музички албум на Кејт Буш од 1982 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JWy8nONlh_Q Kate Bush - The Dreaming Full Album - YouTube (пристапено на 20.9.2016)]</ref> * „Булевар на скршените сонови“ (англиски: ''Boulevard Of Broken Dreams'') — песна на американскиот [[џез]]-рок музичар [[Џејмс Вајт]] (''James White'') од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/James-White-James-Whites-Flaming-Demonics/master/174580 DISCOGS, James White (2) ‎– James White's Flaming Demonics (пристапено на 7.9.2021)]</ref> * „Овие сонови за тебе“ (англиски: ''These Dreams of You'') - песна на ирскиот рок-музичар [[Ван Морисон]] (''Van Morrison'') од 1970 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hx8LrtNHa1M YouTube, Van Morrison - Moondance Full Album (Vinyl) (пристапено на 24.12.2017)]</ref> * „Невин кога сонуваш“ (англиски: ''Innocent When You Dream (Barroom)'') - песна на американскиот музичар [[Том Вејтс]] (''Tom Waits'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tom-Waits-Franks-Wild-Years/master/13929 DISCOGS, Tom Waits ‎– Franks Wild Years (пристапено на 20.7.2019)]</ref> * „Само во соновите“ (англиски: ''Only In Dreams'') — песна на американската рок-група [[Визер]] (''Weezer'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/15980871-Weezer-Weezer Weezer – Weezer (пристапено на 16.4.2024)]</ref> * „Ете, зошто се соновите“ (англиски: ''That's What Dreams'') — песна на американската рок-група ''[[Green On Red]]'' од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/31483-Green-On-Red-Gas-Food-Lodging DISCOGS, Green On Red – Gas Food Lodging(пристапено на 6.11.2022)]</ref> * „Сништа“ - песна на македонскиот [[рапер]] [[Да Џака Накот]] од 2015 година.<ref>Da Dzaka Nakot, ''Neophodno zlo 2020'', Suriken Records, 2015.</ref> * „Сонувајќи ме мене“ (англиски: ''Dreaming of me'') - песна на британската [[Поп-музика|поп]]-група [[Депеш мод]] (''Depeche Mode'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=k1-hDP0Mdgw depeche mode - dreaming of me (1981) - YouTube (пристапено на 21.9.2016)]</ref> * „115. сон“ (англиски: ''115th Dream'') - песна на американскиот [[Рок-музика|рок-музичар]] [[Боб Дилан]] од 1965 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1VS--6IugAc YouTube, BOB DYLAN'S 115TH DREAM BOB DYLAN (пристапено на 25.12.2017)]</ref> * „Сонував дека го видов св. Августин“ (англиски: ''I Dreamed I Saw St. Augustine'') - песна на американскиот [[Рок-музика|рок-музичар]] [[Боб Дилан]] од 1967 година.<ref>[https://www.discogs.com/Bob-Dylan-John-Wesley-Harding/release/5375007 DISCOGS, Bob Dylan ‎– John Wesley Harding (пристапено на 21.2.2020)]</ref> * „Ајде, сонувај ме, сонувај“ (српски: ''Хајде, сањај ме, сањај'') - песна на српската рок-група [[Идоли]].<ref>''Idoli'', Hi-Fi Centar, CDD 10109, 1996.</ref> * „Сонувам“ ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]: ''Sanjam'') — песна на југословенската поп-рок група [[Индекси]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3wgam7jiEiQ YouTube, Indexi - Sanjam (пристапено на 24.2.2023)]</ref> * „Момент на сон“ (српски: ''Trenutak sna'') — песна на српската рок-група ''[[YU Grupa]]'' од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MsvqAYHmrEs YouTube, YU Grupa – YU Grupa (1973) (пристапено на 23.11.2022)]</ref> * „Слатки соништа“ (англиски: ''Sweet dreams'') - песна на британската [[Поп-музика|поп]]-група [[Јуритмикс]] (''Eurythmics'') од 1983 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qeMFqkcPYcg Youtube, Eurythmics - Sweet Dreams (Are Made Of This) (пристапено на 19.9.2016)]</ref> * „Сонување“ (англиски: ''Dreamtime'') - песна од истоимениот албум на британската рок-група [[Калт (рок-група)|Калт]] од 1984 година.<ref>[http://www.allmusic.com/album/dreamtime-mw0000193440 All Music, Dreamtime - The Cult (пристапено на 26.1.2016)]</ref> * „83. сон“ (англиски: ''83rd Dream'') - песна на британската рок-група Калт од 1984 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=O--BvsmhHF4 The Cult - 83rd Dream (Live) - YouTube (пристапено на 21.9.2016)]</ref> * „Те сонувам“ (српски: ''Sanjam te'') - песна на југословенската пејачка [[Оливера Катарина]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=syawNzi6Ut8 Sanjam te - Olivera Katarina (пристапено на 15.12.2016)]</ref> * „Ги сонувам моите соништа со тебе“ (англиски: ''Dreaming my dreams with you'') - песна на американската група [[Каубој џанкис]] (''Cowboy Junkies'') од 1988 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LVBzHUO29rg YouTube, Cowboy Junkies - Dreaming My Dreams With You (пристапено на 3.5.2017)]</ref> * „Сонот на Хенри“ (англиски: ''Henry's Dream'') - музички албум на австралискиот рок-музичар [[Ник Кејв]] од 1992 година.<ref name="discogs.com">[https://www.discogs.com/Nick-Cave-The-Bad-Seeds-Henrys-Dream/master/17322 Discogs, Nick Cave & The Bad Seeds ‎– Henry's Dream (пристапено на 9.8.2020)]</ref> * „Имав сон, Џо“ ([[англиски]]: ''I Had A Dream, Joe'') - песна на австралискиот рок-музичар Ник Кејв од 1992 година.<ref name="discogs.com"/> * „Имав сон“ (англиски: ''I Had a Dream'') - песна на швајцарската [[Панк рок|панк-рок]] група [[Клинекс/ЛиЛиПУТ]] (''Kleenex/LiLiPUT'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=y25orKQllzI&index=22&list=PL6KwzgIePF4C-d8RyhakVkuCyEEmj8bS7 YouTube, Kleenex/LiLiPUT - I Had A Dream (from Kleenex/LiLiPUT) (пристапено на 1.7.2017)]</ref> * „Слатки соништа“ (англиски: ''Sweet Dreams'') - песна на британската рок-група [[Кокни ребелс]] (''Cockney Rebels'') од 1974 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=r4yflgwIWkQ YouTube, Cockney Rebel - Sweet Dreams (пристапено на 20.3.2017)]</ref> * „Не сонувај, завршено е“ (англиски: ''Don't Dream it's Over'') - песна на австралиската поп-група [[Краудед хаус]] (''Crowded House'') од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DJ5IR7hlZ8g YouTube, Crowded House (Full Album) - Crowded House 1986 (пристапено на 21.6.2017)]</ref> * „Фатен во сон“ (англиски: ''Caught in a dream'') - песна на американскиот рок-музичар [[Алис Купер]] (''Alice Cooper'').<ref>Alice Cooper, Love it to death & Killer, Some Wax Recordings, SW 126-2, 2003.</ref> * „Американски сон“ (англиски: ''American dream'') - песна на американската група [[ЛЦД Саундсистем]] (''LCD Soundsystem'') од 2017 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ML1MUKOJIIo YouTube, LCD Soundsystem - american dream (посетена на 16.5.2017)]</ref> * „(Кога си буден) Сè уште си во сон“ ([[англиски]]: ''(When You Wake) You're Still In A Dream'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Мај блади валентајн]] (''My Bloody Valentine'') од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/My-Bloody-Valentine-Isnt-Anything/release/373524 Discogs, My Bloody Valentine – Isn't Anything (пристапено на 28 јануари 2021)]</ref> * „Имав сон за исушено дрво“ ([[англиски]]: ''I had a dream of a dead tree'') — песна на македонската рок-група [[Mooger Fooger]].<ref>Mooger Fooger, ''4th of July'', Corpus Delicti Records, CD 001.</ref> * „Фатен во... сон“ ([[англиски]]:''Caught....In A Dream'' ) — песна на британската [[Хардкор панк|хард-кор]] група [[Напалм дет]] (''Napalm Death'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Napalm-Death-Scum/master/6599 Discogs, Napalm Death ‎– Scum (пристапено на 3 февруари 2021)]</ref> * „Соновите никогаш не завршуваат“ (англиски: ''Dreams never end'') — албум на англиската [[Поп-музика|поп]]-група [[Њу Ордер]] (''New Order'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pkyfmZHmDbo YouTube, NEW ORDER MOVEMENT 1981 AUDIO VINIL (пристапено на 30.8.2017)]</ref> * „Напад на соништа“ (англиски: ''Dream attack'') — песна на британската поп-рок група [[Њу ордер]] (''New Order'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/4442-Neworder-Technique Neworder* – Technique (пристапено на 9.5.2023)]</ref> * „Соновите горат“ (англиски: ''Dreams Burn Down'') — песна на британската рок-група [[Рајд]] (''Ride'') од 1990 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/19469-Ride-Nowhere Ride – Nowhere (пристапено на 15.2.2024)]</ref> * „Пријатни сонови“ (англиски: ''Pleasant Dreams'') — музички албум на американската панк-рок група [[Рамоунс]] (''Ramones'') од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/39324-Ramones-Pleasant-Dreams Ramones – Pleasant Dreams (пристапено на 29.10.2023)]</ref> * „Не спијам, сонувам“ (англиски: ''I Don't Sleep, I Dream'') — песна на американската рок-група [[Р. Е. М.]] (''R.E.M.'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/REM-Monster/release/1125736 DISCOGS, R.E.M. – Monster (пристапено на 17.2.2021)]</ref> * „Сношти сонив сон“ (англиски: ''Last Night I Had A Dream'') — песна на американската поп-рок-музичар [[Ренди Њумен]] (''Randy Newman'') од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/Randy-Newman-Sail-Away/master/81089 Randy Newman ‎– Sail Away (пристапено на 23.1.2017)]</ref> * „Сонот на Квазимодо“ (англиски: ''Quasimodo's Dream'') песна на австралиската поп-рок група [[Рилс]] (''The Reels'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CYdIwNQDuXc The Reels - Quasimodo's Dream (1981) - YouTube (пристапено на 28.9.2017)]</ref> * „Секој сон е дом на срцевата болка“ (англиски: ''In Every Dream Home A Heartache'') - песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Рокси мјузик]] (''Roxy Music'') од 1973 година.<ref>[https://www.discogs.com/Roxy-Music-For-Your-Pleasure/release/1048994 Discogs, Roxy Music ‎– For Your Pleasure (пристапено на 12.4.2020)]</ref> * „Сонувам“ ([[хрватски]]: ''Sanjam'') — песна на хрватскиот рок-музичар [[Дарко Рундек]] од 2002 година.<ref>[https://www.discogs.com/Darko-Rundek-Ruke/release/1017587 Discogs Darko Rundek ‎– Ruke (пристапено на 7.8.2019)]</ref> * „Соништа“ (англиски: ''Dreams'') — песна на американската рок-група [[Себадо]] (''Sebadoh'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/29728-Sebadoh-Bakesale Sebadoh – Bakesale (пристапено на 20.1.2024)]</ref> * „Недофатливи соништа“ (англиски: ''Elusive Dreams'') — песна на американското дуо [[Ненси Синатра]] (''Nancy Sinatra'') и Ли Хејзелвуд (''Lee Hazlewood'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/Nancy-Lee-Nancy-Lee/master/38885 DISCOGS, Nancy & Lee* ‎– Nancy & Lee (пристапено на 1.3.2020)]</ref> * „[[Нов златен сон (81-82-83-84)]]“ (англиски: ''New Gold Dream (81-82-83-84)'') — песна од истоимениот албум на шкотската рок-група [[Симпл мајнд]] (''Simple MInds'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Simple-Minds-New-Gold-Dream-81-82-83-84/master/58825 DISCOGS, Simple Minds ‎– New Gold Dream (81-82-83-84) (пристапено на 30.8.2019)]</ref> * „Чувај си ги соновите“ (англиски: ''Keep Your Dreams'') — песна на американската музичка група [[Suicide (музичка група)|Suicide]] од 1977 година.<ref>[https://www.discogs.com/Suicide-Suicide/release/9891656 Discogs, Suicide – Suicide (пристапено на 4.5.2021)]</ref> * „Не сонувам за тоа“ (''англиски: I wouldn't dream of it'') — песна на новозеландската рок-група [[Сплит енз]] (''Split enz'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DLnjju8zeVI YouTube, Split Enz-True Colours (Full Album) 1980 (пристапено на 6.6.2017)]</ref> * „Златни соништа“ (англиски: ''Golden Dreams'') — песна на американската рок-музичарка [[Сид Стро]] (''Syd Straw'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/186415-Syd-Straw-Surprise Syd Straw – Surprise (пристапено на 10.4.2023)]</ref> * „Сон“ (хрватски: ''San'') — песна на хрватската рок-група Структурне птице.<ref>[https://www.discogs.com/release/1143701-Various-Rijeka-Paris-Texas Various – Rijeka-Paris-Texas (пристапено на 8.7.2023)]</ref> * „Сонови за апокалипсата“ (англиски: ''Apocalypse Dreams'') — песна на австралиската група ''[[Tame Impala]]'' од 2012 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tame-Impala-Lonerism/release/3924235 DISCOGS, Tame Impala – Lonerism (пристапено на 4.4.2021)]</ref> * „Сонот на сонот“ (англиски: ''The Dream's Dream'') — песна на американската рок-група Телевижн (''Television'') од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/6206-Television-Adventure Television – Adventure (пристапено на 9.4.2024)]</ref> * „Кога сонувам“ ([[англиски]]: ''When I Dream'') — песна на англиската рок-група ''[[The Teardrop Explodes (рок-група)|The Teardrop Explodes]]'' од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Teardrop-Explodes-Kilimanjaro/master/36225 Discogs, The Teardrop Explodes ‎– Kilimanjaro (пристапено на 12 март 2021)]</ref> * „Сонот на Пако Де Реналдо“ (''Paco De Renaldos Dream'') — песна на рок-групата [[Тиндерстикс]] (''Tindersticks'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tindersticks-Tindersticks/release/389316 DISCOGS, Tindersticks ‎– Tindersticks (пристапено на 19.8.2018)]</ref> * „Сонот на Спарки“ (англиски: ''Sparky's Dream'') — песна на шкотската рок-група Тинејџ фанклаб (''Teenage Fanclub'') од 1995 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/13014646-Teenage-Fanclub-Grand-Prix Teenage Fanclub – Grand Prix (пристапено на 12.4.2024)]</ref> * „Ќе ти дојдам во соништата“ (хрватски: ''Doći ću ti u snovima'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UydP3SA7sbQ YouTube, Film-Doci cu ti u snovima (пристапено на 27.12.2016)]</ref> * „Сонувам“ (хрватски: ''Sanjam'') — песна на Филм од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Sva-%C4%8Cuda-Svijeta/release/801079 Discogs, Film – Sva Čuda Svijeta (пристапено на 22.6.2021)]</ref> * „Соништа“ (англиски: ''Dreams'') - песна на американската рок-група [[Флитвуд Мек]] (''Fleetwood Mac'') од 1977 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JJ9EDUClEyo YouTube, Fleetwood Mac - Dreams (Official Music Video) (пристапено на 3.5.2017)]</ref> * „Немој да го изгубам овој сон“ (англиски: ''Don't let me lose this dream'') - песна на американската [[Соул-музика|соул]]-пејачка [[Арета Френклин]] (''Aretha Franklin'') од 1967 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9tKKsqI919g YouTube, Aretha Franklin - I Never Loved A Man The Way I Loved You (пристапено на 2.2.2019)]</ref> * „Нештата од кои се направени соновите“ (англиски: ''Things That Dreams Are Made Of'') - песна на британската поп-група [[Хјуман Лиг]] (''Human League'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=u59pUq7by-E&t=232s YouTube, The Human League- Dare (Full LP 1080p) 1981 (пристапено на 25.10.2017)]</ref> * „Мојот сон“ (англиски: ''My Dream'') — песна на американскиот блуз-музичар [[Џон Ли Хукер]] (''John Lee Hooker'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/107069-John-Lee-Hooker-The-Healer John Lee Hooker – The Healer (пристапено на 23.3.2023)]</ref> * „Соновите се враќаат“ (англиски: ''Dreams Recurring'') - песна на американската [[хардкор панк]] група [[Хускер Ду]] (''Hüsker Dü'') од 1984 година.<ref name="DISCOGS 2020">[https://www.discogs.com/H%C3%BCsker-D%C3%BC-Zen-Arcade/master/30095 DISCOGS, Hüsker Dü ‎– Zen Arcade (пристапено на 3.12.2020)]</ref> * „Сонови што се враќаат“ (''Recurring Dreams'') - песна на Хускер Ду од 1984 година.<ref name="DISCOGS 2020"/> * „Сонот Ангела“ (англиски: ''Angela's Dream'') - песна на македонскиот музичар [[Кирил Џајковски]] од 2001 година.<ref>[https://www.discogs.com/Kiril-Dzajkovski-Dust-Original-Motion-Picture-Soundtrack/release/5475924 DISCOGS, Kiril Dzajkovski* ‎– Dust (Original Motion Picture Soundtrack) (пристапено на 21.9.2020)]</ref> * „Dream Time“ (''Време за сонување'') - песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Џем (рок-група)|Џем]] (''The Jam'') од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Jam-Sound-Affects/release/1571437 Discogs, The Jam – Sound Affects (пристапено на 27.2.2021)]</ref> * „Сè уште врне, сè уште сонувам“ (''Still raining, still dreaming'') - песна на рок-групата „[[Џими Хендрикс Експириенс]]“ (''The Jimi Hendrix Experience'') од 1970 година.<ref>The Jimi Hendrix Experience, ''Electric Ladyland'', Experience Hendrix, MCD 11600, 1997.</ref> ===Сонот како тема во филмот=== * „[[Сонувачи (филм од 2003)|Сонувачи]]“ (''Dreamers'') - [[филм]] на [[режисер]]от [[Бернардо Бертолучи]] (''Bernardo Bertolucci'') од 2003 година.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0309987/ IMDb, The Dreamers (2003) (пристапено на 19.9.2018)]</ref> * „[[Зимски сон (филм)|Зимски сон]]“ (''Kis Uykusu'') - [[филм]] на [[режисер]]от [[Нури Билге Џејлан]] од 2014 година.<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 51.</ref> * „Сонот за крвта и душата“ - краток филм на режисерот [[Игор Алексов]] од 2018 година.<ref>Кинотека на Република Северна Македонија, ''Програма мај 2019''.</ref> == Надворешни врски == * [https://taa.mk/sonovnik Соновник] — список на поими при сонувањето и нивно толкување {{mk}} == Наводи == {{наводи|2}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сонување| ]] [[Категорија:Спиење]] [[Категорија:Психологија]] [[Категорија:Ноќ]] f4hvjd2rr9wsjdo7kwigj1q0unpuxth 0 119447 5532564 5477213 2026-03-31T22:37:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532564 wikitext text/x-wiki {{внимание}} [[Податотека:MacedoniansGERberlin2.JPG|300px|thumb|right|Македонска прослава во [[Берлин]], [[Германија]]]] '''Македонската дијаспора''' ја составуват [[Македонци]]те кои живеат надвор од границите на [[Република Македонија]]. Првите иселувања на Македонците почнаа во 1900 година, поради политички и економски причини. По неуспешните востанија за ослободување на татковината во почетокот на [[XX век]], многумина Македонци почнаа да се иселуваат од родните огништа поради разни притисоци. Најчесто иселувањето беше во прекуморските земји. Значително иселување на Македонците имаше и по [[Грчката граѓанска војна]], по која од [[Егејска Македонија]] беа протерани голем број луѓе, (се претпоставува околу 100.000), кои замина во источните европски држави. Вториот бран на иселување на Македонците се случил во [[1980]] и [[1990]]-тие години поради економски причини. Извештајот од [[1964]] година наведува број на 580.000 македонски иселеници.<ref>Тополињска З.- International Journal of the Sociology of Language, In place of a foreword: facts about the Republic of Macedonia and the Macedonian language, поглавје: 131, страници: 1-11, 1998</ref><ref name="Насевски">{{наведена книга |title= Македонски Иселенички Алманах '95 |last= Насевски |first= Бошко |authorlink= |author2= Ангелова, Дора. Геровска, Драгица|year= 1995 |publisher= Матица на Иселениците на Македонија |location= Скопје |pages= 20 & 36 }}</ref> Главен застапник на македонската дијаспора ширум светот е меѓународната организација [[Обединета Македонска Дијаспора]] со седиште во [[Вашингтон]], [[САД]]. == Македонците во светот == {{Македонци}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid gold; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ff0000" ! ! '''Држава''' ! '''Главен град''' ! Број на '''[[Македонци]]''' ! '''Главна статија''' |- | 1 | {{знамеикона|Australia}} [[Австралија]] | [[Канбера]] ! 100,000 или 200,000 | [[Австралиски Македонци|Македонци во Австралија]] |- | 2 | {{знамеикона|Albania}} [[Албанија]] | [[Тирана]] | 4,697<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.fes.hr/E-books/pdf/Local%20Self%20Government/09.pdf |title=Попис 1989 |accessdate=2009-05-24 |archive-date=2012-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025205442/https://www.fes.hr/E-books/pdf/Local%20Self%20Government/09.pdf |url-status=dead }}</ref> или 180,000<ref>[http://www.macedoniansinalbania.org/news/osce_albania05.html Македонците во Албанија]</ref> | [[Македонци во Албанија]] |- | 3 | {{знамеикона|Austria}} [[Австрија]] | [[Виена]] |20,135 | [[Македонци во Австрија]] |- | 4 | {{знамеикона|Argentina}} [[Аргентина]] | [[Буенос Аирес]] |35,000 | [[Македонци во Аргентина]] |- | 5 | {{знамеикона|Bulgaria}} [[Бугарија]] | [[Софија]] | 5,071<ref>[http://www.nsi.bg/Census/Ethnos.htm Попис на населенијето 2001]</ref> или 205,000<ref>Center for Documentation and Information on Minorities in Europe - Southeast Europe (CEDIME-SE) - ''Македонци во Бугарија''</ref> | [[Македонци во Бугарија]] |- | 6 | {{знамеикона|Belgium}} [[Белгија]] | [[Брисел]] |5,000 | [[Македонци во Белгија]] |- | 7 | {{знамеикона|Brazil}} [[Бразил]] | [[Бразилија]] |45,000 | [[Македонци во Бразил]] |- | 8 | {{знамеикона|Bosnia and Herzegovina}} [[Босна и Херцеговина]] | [[Сараево]] |2,275 | [[Босанскохерцеговски Македонци|Македонци во Босна и Херцеговина]] |- | 9 | {{знамеикона|Czech Republic}} [[Чешка]] | [[Прага]] |13,000 | [[Чешки Македонци|Македонци во Чешка]] |- | 10 | {{знамеикона|Montenegro}} [[Црна Гора]] | [[Подгорица]] |1,000 | [[Црногорски Македонци|Македонци во Црна Гора]] |- | 11 | {{знамеикона|Denmark}} [[Данска]] | [[Копенхаген]] |3,349–12,000 | [[Македонци во Данска]] |- | 12 | {{знамеикона|France}} [[Франција]] | [[Париз]] |2,300–15,000 | [[Македонци во Франција]] |- | 13 | {{знамеикона|Finland}} [[Финска]] | [[Хелсинки]] | 8,963 | [[Македонци во Финска]] |- | 14 | {{знамеикона|Greece}} [[Грција]] | [[Атина]] |10,000 – 300,000 | [[Македонци во Грција]] |- | 15 | {{знамеикона|Croatia}} [[Хрватска]] | [[Загреб]] | 4.270 | [[Хрватски Македонци|Македонци во Хрватска]] |- | 16 | {{знамеикона|Italy}} [[Италија]] | [[Рим]] |92,847 <small>(2009) - 150,000</small> | [[Македонци во Италија]] |- | 17 | {{знамеикона|Canada}} [[Канада]] | [[Торонто]] !37,055 - 200,000 |[[Канадски Македонци|Македонци во Канада]] |- | 18 | {{знамеикона|Germany}} [[Германија]] | [[Берлин]] !62,295-100,000 |[[Македонци во Германија]] |- | 19 | {{знамеикона|Netherlands}} [[Холандија]] | [[Амстердам]] |15,000 | [[Македонци во Холандија]] |- | 20 | {{знамеикона|Luxembourg}} [[Луксембург]] | [[Луксембург (град)|Луксембург]] | 200 | [[Македонци во Луксембург]] |- | 21 | {{знамеикона|Norway}} [[Норвешка]] | [[Осло]] |4,005 |[[Македонци во Норвешка]] |- | 22 | {{знамеикона|Poland}} [[Полска]] | [[Варшава]] |2,000-5,000 | [[Македонци во Полска]] |- | 23 | {{знамеикона|Portugal}} [[Португалија]] | [[Лисабон]] | 50 | [[Македонци во Португалиjа]] |- | 24 | {{знамеикона|Republika Srpska}} [[Република Српска]] | [[Бања Лука]] | 341 | [[Македонци во Република Српска]] |- | 25 | {{знамеикона|Romania}} [[Романија]] | [[Букурешт]] | 731–6,000 | [[Романски Македонци|Македонци во Романија]] |- | 26 | {{знамеикона|Russia}} [[Русија]] | [[Москва]] | 1,000 | [[Руски Македонци|Македонци во Русија]] |- | 27 | {{знамеикона|Slovenia}} [[Словенија]] | [[Љубљана]] | 3,972<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.stat.si/popis2002/si/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=7 |title=Попис на населенијето 2002 |accessdate=2010-04-04 |archive-date=2017-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426055815/http://www.stat.si/popis2002/si/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=7 |url-status=dead }}</ref> | [[Словенечки Македонци|Македонци во Словенија]] |- | 28 | {{знамеикона|Slovakia}} [[Словачка]] | [[Братислава]] | 4,600 | [[Македонци во Словачка]] |- | 29 | {{знамеикона|Serbia}} [[Србија]] | [[Белград]] |30,000 (80,000) | [[Српски Македонци|Македонци во Србија]] |- | 30 | {{знамеикона|Switzerland}} [[Швајцарија]] | [[Берн]] !61,304-100,000 |[[Македонци во Швајцарија]] |- | 31 | {{знамеикона|Sweden}} [[Шведска]] | [[Стокхолм]] | 3.669 | [[Македонци во Шведска]] |- | 32 | {{знамеикона|Spain}} [[Шпанија]] | [[Мадрид]] | 200 | [[Македонци во Шпанија]] |- | 33 | {{знамеикона|Turkey}} [[Турција]] | [[Анкара]] |31,518 | [[Македонци во Турција]] |- | 34 | {{знамеикона|New Zealand}} [[Нов Зеланд]] | [[Велингтон]] | 807–1,500 |[[Македонци во Нов Зеланд]] |- | 35 | {{знамеикона|USA}} [[Соединети Американски Држави|САД]] | [[Вашингтон]] |57,200-20,000 |[[Американски Македонци|Македонци во САД]] |- | 36 | {{знамеикона|United Kingdom}} [[Велика Британија]] | [[Лондон]] |10,000-15,000 |[[Македонци во Велика Британија]] |- |} == Поврзано == * [[Географска распространетост на македонскиот народ]] * [[Обединета Македонска Дијаспора]] == Надворешни врски == * [http://www.umdiaspora.org/ Обединета Македонска Дијаспора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100305065457/http://www.umdiaspora.org/ |date=2010-03-05 }} {{en}} * [[:s:Формирање на генералниот штаб на Советот на македонските друштва во Швајцарија|Формирање на генералниот штаб на Советот на македонските друштва во Швајцарија]] на Викиизвор. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонска дијаспора| ]] 86eqn35gcdu1aimvu4182icfp5d4n0y 0 120310 5532691 5278119 2026-04-01T08:29:47Z Bjankuloski06 332 5532691 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Atmospheric electromagnetic opacity mk.svg|мини|десно|400п|Електромагнетна спроводливост/одбојност на Земјината атмосфера]] '''Електромагнетното зрачење''' (скрат. „'''ЕМ''' зрачење“ или „'''ЕМЗ'''“) е вид на енергија која покажува бранови одлики како што патува низ просторот. ЕМЗ има електрични и магнетни компоненти кои осцилираат во фаза нормални едно на друго и нормално на насоката на движење. Електромагнетното зрачење се класификува според честотата (честотата) на бранот. Ако се наредат според зголемување на честотата или намалување на брановата должина, постојат [[радиобранови]], [[микробранови]], [[инфрацрвено зрачење]], [[видлива светлина]], [[ултравиолетово зрачење]], [[рендгенски зраци|Рендгенски (X) зраци]], и [[гама-зраци]]. Очите на повеќето организми се чувствителни на мал и променлив дел на честоти кои се нарекуваат [[видлив спектар]]. Фотон е квантум на електромагнетните замодејства, основна единица на светлината и сите други видови на ЕМЗ, и исто така е и одговорен за електромагнетната сила. ЕМ зрачењето има и енергија и моментум кои можат да бидат пренесени до материјата со којашто заемодејствуваат. == Физика == === Теорија === [[Податотека:VisibleEmrWavelengths mk.svg|мини|десно|250п|Бранови должини на три честоти на видливата светлина - црвена, зелена и сина (750, 550 и 450 нм).]] Џејмс Кларк Максвел е прв кој официјално ги постулирал Електромагнетните бранови. Овие подоцна биле потврдени од страна на Хајнрих Херц. Максвел извел брановидна форма на равенките на електрично и магнетно поле, така што ја открил брановидната природа на електричното и магнетното поле и нивната симетрија. Бидејќи брзината на ЕМ брановите што се добива од равенката на бран се совпага со брзината на светлината, Максвел заклучил дека и светлината е ЕМ бран. Според Максвеловите равекни, електрично поле кое варира со времето генерира магнетно поле кое варира со времето и обратно. Значи, исто како што и осцилаторното електрично поле генерира осцилаторно магнетно поле, магнетното поле пак создава осцилирачко електрично поле и така натаму. Овие осцилаторни полиња заедно формираат електомагнетни бранови. Квантна теорија на замодејството помеѓу електромагнетното зрачење и материјата, на пример електроните, се опишува со теоријата на квантна електродинамика. === Особености === [[Податотека:Onde electromagnetique.svg|thumb|left|350px]] Електромагнетните бранови можат да се замислат како само движички напречно осцилаторни бранови составени од електрични и магнетни полиња. Овој дијаграм покажува линеарно поларизиран бран кој движи од десно кон лево. Електричното поле е во вертикалната рамнина а магнетното е во хоризонталната. Физиката на електромагнетното зрачење е електродинамика. Електромагнетизам е физича појава поврзана со теоријата на електродинамиката. Електричните и магнетните полиња го почитуваат принципот на суперпозиција. Така, полето настаното поради некоја честичка или електрично поле кое осцилира со време, се надодава на полињата кои се присутни во просторот поради некои други причини. Понатаму, бидејќи тие се векторски полиња, магнетните и електричните полиња морат да се додадат според собирање на вектори. На пример, во оптиката, два или повеќе кохеретни бранови на светлината можат да се сретнат, и со конструктивно или деструктивно мешање да дадат зрачење кое се разликува од збирот на поединечните бранови. Бидејќи светлината е осцилација, таа не е афектирана од патувањето низ статични статични електрични и магнетни полиња во линеарен медиум како што е вакуум. Мегутоа, во нонлинеарни медиуми, како што се некои кристали, можат да се случат замодејства помеѓу светлината и статичните електрични и магнетни полиња – тука спаѓаат Фарадеевиот и Керовиот ефект. Кај прекршувањето (рефракција), бранот кој преминува од едан во друга средина со различна густина ја менува својата брзина и насоката на влегување во новиот медум. Односот на показателите на прекршување на средините го искажува степенот на прекршување , кое е покажано преку Снелов закон. Светлината се разделува во видлив спектар кога ќе наиде на призма бидејќи показателот на прекршување на призмата зависи од брановата должина (дисперзија) ЕМ зрачењето покажува и бранови одлики и одлики на честички во исто време. И двете одлики биле потврдени во голем број на експерименти. Брановите одлики се поочигледни кога ЕМ зрачењето е измерено врз релативно големи временски интервали и големи растојанија додека одликите на честички се поочигледни кога се мерат мали временски интервали и мали растојанија. На пример, кога електромагнетното зрачење се впива во материјата, дискретната природа на светлината ќе биде многу поочигледна ако просечниот број на фотони во коцка со страна долга колку релевантната бранова должина е многу помал од 1. При впивањето на светлината, не е премногу тешко да се види не униформната дистрибуција на енергијата. Поточно кажано, сепак тоа не е доказ за однесувањето на светлината како честички, туку тоа ја покажува квантната природа на материјата. Постојат експерименти во кои и бранови и ефекти на честичната природа на светлината се појавуваат во ист експеримент како што е интерференција на еден фотон. Вистински еден фотон експерименти (во квантнооптичка смисла) можат да се направат денес во лаборатории на додипломско ниво. Кога еден фотон е испратен преку интерферометар, тој проаѓа низ двете патеки, интерферира сам со себе, како што прават брановите, но сепак се детектира со фотомултиплиер или друг детектор само еднаш. === Бранов модел === [[Податотека:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right]] Електромагнетното зрачење е попречен бран што значи дека осцилациите на брановие се нормални на насоката на пренос на енергијата и патувањето. Важен аспект на природата на светлината е честотата. Честотата на бранот е стапка на осцилирање, се мери во Херци, која е СИ единица за честота, 1 херц е еднаков на една осцилација во секунда. Светлќната обично имаспектар на честоти кои се собираат и заедно го прават добиениот бран. Различни честоти се подложени на различни агли на прекршување. Брановите од електромагнетниот спектар варираат во големината, од радиобранови поголеми и од зграда, до гама-бранови, помали и од атомското јадро. Честотата е обратнопропорционална на брановата должина според равенката: :<math>\displaystyle v=f\lambda</math> Каде што, v е брзината на бранот (во вакуум, или помалку од другите средини), f е честотата и λ е брановата должина. Како што брановите преминуваат од една во друга средина, нивната брзина се менува но нивните честоти остануваат постојани. Интерференција е сложување на два или повеќе бранови што резултира со нова бранова шема. Ако полињата имаат компоненти во иста насока тие интерферираат конструктивно, а ако се во спротивни насоки има деструктивна интерференција. Енергијата во електромагнетните бранови понекогаш се нарекува израчена енергија. === Честичен модел === Бидејќи енергијата на ЕМ бранот е квантувана, во овој модел на ЕМ зрачењето, бран се состои од дисктретни пакети на енергијата, кванти, наречени фотони. Честотата на брановите е пропорционална со енергијата на честичките. Бидејќи фотоните се оддаваат и впиваат од наелектризирани честички, тие дејствуваат како преносители на енергија. Енергијата на фотон може да се пресмета од Ајнштајн-Планковата равенка: :<math>\displaystyle E=hf</math> Каде што, Е е енергијата, h е [[Планкова константа|Планковата константа]], а f е честотата (честотата). Енергијата е најчесто изразена во електронволти. (еВ или eV) Оваа енергија е специјален случај на енергетските нивоа на погенералниот електромагнетен осцилатор,чија просечна енергија, која се користи за да се изведе Планковиот закон за зрачењето, може да се покаже дека се разликува драстично од предвидената теорија на ниска температура, и така го покажува неуспехот на истата поради квантните ефекти на ниска температура. Кога фотонот се впива од страна на атомот, тој го возбудува атомот, и го подигнува електронот на повисоко ниво на енергија. Ако енергијата е доволно голема, така што електронот се издигне на доволно високо ниво на енергија, тој може да избега од привлекувачката сила на јадрото и да се ослободи од атомот во процес наречен фотојонизација. Спротивно на тоа, кога електрон се спушта на пониско ниво на енергија во атомот, оддава фотони од светлината, чија енергија е еднаква на енергетската разлика помеѓу двете нивоа во атомот. Бидејќи енергетските нивоа во атомите се дискретни, секој елемент оддава и впива свои сопствени карактеристични честоти. Заедно, овие ефекти ја објаснуваат спектарот на зрачење и впивање на светлината. Темните предели во впивливиот спектар се должат на атоми во средината кои впиваат различни честоти на светлина. Составот на средината низ која патува светлината ја одредува природата на спектарот на впивање. На пример, темните бандови во светлината оддадена од далечните звезди се долзи на атомите во атмосферата на таа звезда. Овие бендови одговараат на дозволените нивоа на енергија во атомите. Сличен појава се случува и за оддавањето. Како што електроните се спуштаат на пониско ниво на енергија, се оддава спектар кој ги претставува скоковите мегу енергетските ниво на електроните. Ова се манифестира во спектарот на зрачење на [[маглина|маглините]] во вселената. Денес, научниците ги користат овие појави за да ги наблудуваат елементите од кои се состои одредена звезда. Тоа исто така се користи и за одредување на растојанието на звесдата, користејки го црвеното преместување. === Брзина на движиње === Секој електричен полнеж кој се движи со забрзување, или каква било промена на магнетното поле создава електромагнетно зрачење. Електромагнетната информација за полнежот се движи со брзина на светлината. Прецизен третман на овој проблем го вклучува проблемот на изминато време (спротивно од концептот на напредно време кое не дава физички резултати поради принципот на причина) кој се додава на изразите за електродинамичните електрични и магнетни полиња. Овие дополнителни изрази се одговорни за електромагнетното зрачење. Кога некоја жица( или некој друг спроводлив објект како што е антената) врши наизменична струја електромагнетното зрачење се шири на иста честота како и електричната струја. На квантно ниво, електромагнетни зрачења се произведуваат кога бранови пакети од наелектризирани честички осцилираат или забрзуваат на некој начин. Наелектризирани честички во стационарна положба не се движат, носложување на неколку такви состојби може да резултира со осцилација која е одговорна за појавата на зрачен преод помеѓу квантните состојби на наелектризирана честичка. Во зависност од околностите, електромагнетното зрачење може да се однесува како бран или како честичка. Како бран, таа се одликува со брзина (брзината на светлината) бранова должина и честота. Кога се смета како честички таа е позната како фотони, и секој има енергија поврзана со честотата на бранот дадена од страна на Планковата релација Е = hν, каде Е е енергијата на фотон, h = 6,626 × 10 -34 Ј • s е Планковата константа е , и ν е честотата на бранот. Едно правило е секогаш почитувано без оглед на околностите: ЕМ зрачењето во вакуум секогаш патува со брзината на светлината во однос на наблудувачот без оглед на брзината на наблудувачот. (Ова наблудување довело до развиток на теоријата на специјалната релативност од страна на Алберт Ајнштајн). Кога имаме средина (освен вакуум), се земаат предвид брзинскиот фактор или показателот на прекршување, зависно од честотата или примената. == Топлинско зрачење и електромагнетно зрачење во облик на топлина == [[Податотека:46. Зрачење на апсолутно црно тело.ogv|мини|Зрачење на апсолутно [[црно тело]].]] Основната структура на материјата вклучува наелектризирани честички врзани заедно на многу различни начини. Кога електромагнетното зрачење реагира со материјата, тоа ги предизвикува наелектризираните честички да осцилираат и да добијат енергија. Крајната судбина на оваа енергија зависи од ситуацијата. Таа може веднаш да биде исфрлена и да се појави како прекршено, одбиено или пренесено зрачење. Исто така може да се потроши на други микросккопски движења во рамките на материјата, кои доагаат до топлинската рамнотажа и се манифестиира како топлинска енергија во материјалот. Со неколку исклучоци, кои вклучуваат флуоресанца, хармонска генерација, фотохемиска реакција и [[фотонапонски ефект]], апсорбираното електромагнетно зрачење ја троши својата енергија на загревање на материјалот. Ова се случува и за инфрацрвено или не инфрацрвено зрачење. Интензивни радиобранови можат топлински да горат живо ткиво и да готват храна. Како додаток на инфрацрвените ласери, доволно интензивни видливи и ултравиолетови ласери можат да изгорат хартија. Јонизирачкото електромагнетно зрачење може да создаде елекрони со голема брзина во материјалот и да ги раскине хемиските врски, но откако овие електрони ќе направат многу колизии со другите атоми во материјалот, најголемиот дел од енергијата се претвора во топлинска енергија, и овој цел процес се случува во еден мал дел со секундата. Тоа инфрацрвено зрачење е во форма на топлина додека друга електромагнетно зрачење не е, широко распростанета заблуда со физиката. Секое електромагнетно зрачење може да стопли материјал кога се впива. Обратниот процес на впивањето е одговорен за топлинските зрачења. Голем дел од топлинската енергија во материјата се состои од случајни движења на наелектризираните честички и оваа енергија може да биде зрачена надвор од материјата. Резултантното зрачење може потоа да се впива од страна на друга материја и тоа може да се искористи за топлње на материјалот. Зрачењето е важен механизам на преносот на топлина. Елекромагнетното зрачење во празнина во топлинска рамнотежа е еден вид на топлинска енергија која има максимална ентропија на зрачењето. Термодинамичките потенцијали на електромагнетното зрачење можат да бидат добро дефинирани. Топлинското зрачење во празнина има густина на енергијата :<math>{U\over V} = \frac{8\pi^5(kT)^4}{15 (hc)^3},</math> Може да се каже дека електромагнетното поле на зрачење има ефикасен зафатнински топлински капацитет, :<math> \frac{32\pi^5 k^4 T^3}{15 (hc)^3},</math> == Електромагнетен спектар == [[Податотека:EM spectrum mk.svg|мини|490п|десно|Електромагнетниот спектар со разните зрачења]] [[Податотека:Light spectrum mk.svg|десно|рамка|'''Легенда:'''<br /> γ = [[Гама-зрачење]]<br /> ТР = Тврдо [[рендгенско зрачење]]s<br /> МР = Меко рендгенско зрачење<br /> КУВ = Крајно [[ултравиолетово зрачење]]<br /> БУВ = Блиско ултравиолетово зрачење<br /> [[Видлива светлина]]<br /> БИЦ = Блиско [[инфрацрвено зрачење]]<br /> УИЦ = Умерено инфрацрвено зрачење<br /> ДИЦ = Далечно инфрацрвено зрачење<br /> <br /> '''[[Радиобран]]ови:'''<br /> КВЧ = [[Крајно висока честота]] (микробранови)<br /> СВЧ = [[Супервисока честота]] (микробранови)<br /> УВЧ = [[Ултрависока честота]]<br /> МВЧ = [[Многу висока честота]]<br /> ВЧ = [[Висока честота]]<br /> СЧ = [[Средна честота]]<br /> НЧ = [[Ниска честота]]<br /> МНЧ = [[Многу ниска честота]]<br /> ГЧ = [[Гласовна честота]]<br /> УНЧ = [[Ултраниска честота]]<br /> СНЧ = [[Суперниска честота]]<br /> КНЧ = [[Крајно ниска честота]]]] Општо земено, ЕМ зрачењето (кое ги исклучува статичките електрични и магнетни полиња како и блиските полиња) е класифицирано според брановата должина во радио, микробранови, инфрацрвен, видлив регион кој ние го гледаме како светлина, ултравиолетов, Х зраци и гама-зраци. Сите електромагнетни бранови можат да се претстават со помош на [[Фурјеова анализа]] како збир од синусоидни монохтоматички бранови кои можат да бидат класифицирани во овие региони од спектарот. Однесувањето на ЕМ зрачењето зависи од неговата бранова должина. Повисоките честоти имаат пократки бранови должини а пониските честоти имаат подолги бранови должини. Кога ЕМ зрачењето се поврзува со поединечни атоми и молекули неговото однесување зависи од количеството на енергија која е присутна во квантот. Спектроскопијата може да открие многу поширок регион на спектарот на ЕМ отколку водливиот опсег од 400 нм до 700 нм. Просечен спектроскоп може да открие бранови должини од 2 нм до 2500 нм. Подробни информации за физичките својства на објектите, гасовите или дури и звездите можат да се добијат од овој вид на уред. Тој е нашироко користен во астрофизиката. На пример, атомите на водород оддаваат радиобранови од должина 21, 12 см. Звучните бранови не се електомагнетното зрачење. На долниот крај на електромагнетниот спектар, околу 20 Хц до 20 кХц, се честоти кои можат да се сместат во областа на аудио честоти , сепак електромагнетните бранови не можат директно да се восприемаат од страна на човечките уши. Звучните бранови се осцилаторно набивање на молекулите. За да можат да бидат слушнати, елекромагнетно зрачење мора да биде претворено во бранови од воздушниот притисок или ако увото е потопено, бранови на водата. === Светлина === ЕМ зрачење со бранова должина помеѓу приближно 400 нм и 700 нм може директно да се забележи од страна на човечкото око и се гледа како видлива светлина. Другите бранови должини, посебно блиските инфрацрвени (поголеми од 700 нм) и ултравиолетови (пократки од 400 нм) исто така се нарекуваат светлина, особено кога видливоста на луѓето не е релевантна. Ако одредено зрачење има честота во видливиот регион на спектарот на ЕМ, се рефлектира од предмет, на пример чаша со овошје, а потоа дојде директно на нашите очи, резултира во видливо восприемање на глетката. Визуалниот систем во нашиот мозок ги обработува многуте рефлектирани честоти во различни нијанси и бои, и преку овој не целосно сфатена психофизичка појава, најмонгу луѓе гледаат чаша за овошје. На поголемот дел од бранови должини сепак, информациите кои се пренесувани од страна на електромагнетното зрачење не можат директно да се откријат од страна на човечките сетила. Природните извори произведуваат ЕМ зрачење низ цел спектар, исто и нашата технологија може да манипулира со широк спектар на бранови должини. Оптичките влакна пренесуваат светлина која иако не е погодна за директно гледање може да носи податоци кои можат да бидат преведени во звук или слика. За да има смисла, и предавателот и приемникот мора да користат некој договорен систем на кодирање особено ако преносот е дигитален за разлика од аналогната природа на брановите. === Радиобранови === [[Радиобран]]овите можат да се приспособат за да пренесат информација така што се варира комбинацијата од амплитуда, честота и фаза на бранот во рамките на одреден интервал на честотата. Кога ЕМ зрачењето влијае врз еден проводник, тој патува низ проводникот, и предизвикува електрична струја на површината на тој проводник со тоа што ги возбудува електроните на спроведувачкиот материјал. Овој ефект се користи во антените. ЕМ зрачењето исто така може да предизвика одредени молекули да примаат енергија и на тој начин да се загрее; тоа е експлоатирано во микробрановите печки. Радиобрановите не се јонизирачко зрачење, бидејќи енергијата на еден фотон е многу мала. == Изведување == Електромагнетните бранови како општа појава се предвидуваат со класичните закони за електрична енергија и магнетизам познати како Максвелови равенки. Ако се разгледуваат Максвеловите равенки без извор, (без наелектризирани честички или струја) тогаш може да се забележи дека покрај можноста дека ништо нема да се случи, равенките исто така овозможуваат постоечки решенија за променливи електрични и магнетни полиња. Почнувајќи со Максвеловите равенки за слободен простор: ::<math>\nabla \cdot \mathbf{E} = 0 \qquad \qquad \qquad \ \ (1)</math> ::<math>\nabla \times \mathbf{E} = -\frac{\partial \mathbf{B}}{\partial t} \qquad \qquad \ (2)</math> ::<math>\nabla \cdot \mathbf{B} = 0 \qquad \qquad \qquad \ \ (3)</math> ::<math>\nabla \times \mathbf{B} = \mu_0 \epsilon_0 \frac{\partial \mathbf{E}}{\partial t} \qquad \quad \ (4)</math> Каде ::<math>\nabla</math> е векторски диференцијален оператор. Едно решение ::<math>\mathbf{E}=\mathbf{B}=\mathbf{0}</math>, Е тривијално. Поинтересно решение се добива ако се искористат векторските идентитети кои важат за сите вектори: ::<math>\nabla \times \left( \nabla \times \mathbf{A} \right) = \nabla \left( \nabla \cdot \mathbf{A} \right) - \nabla^2 \mathbf{A}</math> Евалуирајки ја левата страна, :<math> \nabla \times \left(\nabla \times \mathbf{E} \right) = \nabla\left(\nabla \cdot \mathbf{E} \right) - \nabla^2 \mathbf{E} = - \nabla^2 \mathbf{E} \qquad \ \ (6) \,</math> Каде што погорниот израз беше упростен користејки ја равенката (1). Евалуирајки ја десната страна, ::<math>\nabla \times \left(-\frac{\partial \mathbf{B}}{\partial t} \right) = -\frac{\partial}{\partial t} \left( \nabla \times \mathbf{B} \right) = -\mu_0 \epsilon_0 \frac{\partial^2 \mathbf{E}}{\partial t^2} \quad \ \ \ \ (7)</math> Равенките (6) и (7) се еднакви па така ова резултира во диференцијална равенка за електричното поле, ::{|cellpadding="2" style="border:2px solid #ccccff" |<math>\nabla^2 \mathbf{E} = \mu_0 \epsilon_0 \frac{\partial^2 \mathbf{E}}{\partial t^2}</math> |} На сличен начин се добива и равенката за магнетното поле, ::{|cellpadding="2" style="border:2px solid #ccccff" |<math>\nabla^2 \mathbf{B} = \mu_0 \epsilon_0 \frac{\partial^2 \mathbf{B}}{\partial t^2}</math>. |} Овие диференцијални равенки се еквивалентни на брановата равенка, ::<math>\nabla^2 f = \frac{1}{{c_0}^2} \frac{\partial^2 f}{\partial t^2} \,</math> Каде што, С0 е брзината на бранот во слободен простор и f опишува поместување . Поедноставно, ::<math>\Box f = 0</math> Каде <math>\Box</math> е d'Alembertian ::<math>\Box = \nabla^2 - \frac{1}{{c_0}^2} \frac{\partial^2}{\partial t^2} = \frac{\partial^2}{\partial x^2} + \frac{\partial^2}{\partial y^2} + \frac{\partial^2}{\partial z^2} - \frac{1}{{c_0}^2} \frac{\partial^2}{\partial t^2} \ </math> Забележете дека во случај на електрични и магнетни полиња, брзината е ::<math>c_0 = \frac{1}{\sqrt{\mu_0 \epsilon_0}}</math> Што е брзината на светлината во слободен простор. Максвеловите равенки ги поврзуваат, диелектричната константа на празен простор ε 0 пропустливоста на слободен простор, μ 0 и брзината на светлината, с0. Пред ова изведување, не беше познато дека постои таков силен однос помеѓу светлината и електричната енергија и магнетизамот. Но, ова се само две равенки а ние почнавме со четири, и тоа значи дека има уште повеќе информации за овие бранови скриени во Максвеловите равенки. :<math>\mathbf{E} = \mathbf{E}_0 f\left( \hat{\mathbf{k}} \cdot \mathbf{x} - c_0 t \right)</math> Е0 е константна амплитуда, f е било која функција , <math> \hat{\mathbf{k}}</math> е вектор со насока во насоката на движиње, и <math> {\mathbf{x}} </math> е положбен вектор. <math>f\left( \hat{\mathbf{k}} \cdot \mathbf{x} - c_0 t \right)</math> е решение на брановата равенка, или :<math>\nabla^2 f\left( \hat{\mathbf{k}} \cdot \mathbf{x} - c_0 t \right) = \frac{1}{{c_0}^2} \frac{\partial^2}{\partial t^2} f\left( \hat{\mathbf{k}} \cdot \mathbf{x} - c_0 t \right)</math>, ,за бран кој патува во насока на <math>\hat{\mathbf{k}}</math> . Ова формула ја задоволува брановата равенка, но прашањето е која е вредноста на магнетното поле за бидат задоволени и Максвеловите равенки. :<math>\nabla \cdot \mathbf{E} = \hat{\mathbf{k}} \cdot \mathbf{E}_0 f'\left( \hat{\mathbf{k}} \cdot \mathbf{x} - c_0 t \right) = 0</math> :<math>\mathbf{E} \cdot \hat{\mathbf{k}} = 0</math> Првата од Максвеловите равенки покажува дека електричното поле е нормално на насоката на пропагација на бранот. :<math>\nabla \times \mathbf{E} = \hat{\mathbf{k}} \times \mathbf{E}_0 f'\left( \hat{\mathbf{k}} \cdot \mathbf{x} - c_0 t \right) = -\frac{\partial \mathbf{B}}{\partial t}</math> :<math>\mathbf{B} = \frac{1}{c_0} \hat{\mathbf{k}} \times \mathbf{E}</math> Втората равенка го дава магнетното поле. Сите други равенки ќе бидат задоволени од веќе пресметаните Е и В. Не само што електричните и магнетните полиња патуваат со брзината на светлината, тие имаат и посебно ограничена ориентација и пропорционални величини, <math>E_0 = c_0 B_0</math>, што може да се види веднаш од Poynting вектор. Електричното поле, магнетното поле и правецот на ширење на бранот се ортогонални, и бранот се движи во иста насока како и <math>\mathbf{E} \times \mathbf{B}</math>. . Од гледна точка на електромагнетни бранови кои патуваат напред, електричното поле може да осцилира горе долу а магнетното поле десно лево, но оваа слика може да се ротира така што електричното поле осцилира десно лево а магнетното поле нагоре надолу. Ова е различно решение кое патува во иста насока. Оваа слобода во ориентацијата во однос на насоката на ширење е познато како поларизација. На квантно ниво, ова е опишано како поларизација на фотон. Поопшти облици на брановата равенка дадена погоре се достапни, кои резултираат во решенија кои се движат во средини различни од вакуум и извори. Постојат многу изведувања на оваа равенка, сите со различни нивоа на приближувања и наменети примени. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Електромагнетно зрачење| ]] [[Категорија:Електромагнетизам]] [[Категорија:Концепти во физиката]] 8mwzx6wkitrbujbyxuq2ueknadvsoqh 1 140837 5532679 5417907 2026-04-01T08:20:05Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Жозеф Фурие]] на [[Разговор:Жозеф Фурје]] презапишувајќи врз пренасочување 1797407 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} ==brest-bot проверка на правопис== *'''Наводи''' наместо '''Референци''', англизам. <small>''Ако имате забележано други синтаксни грешки кои многукратно се повторуваат низ страниците, можете да побарате истите со помош на ботот да се исправат.--[[User:Brest-bot|Brest-bot]] <small>([[User talk:Brest-bot|разговор]])</small> 11:59, 2 јуни 2010 (CEST), управуван од [[Корисник:Brest|Brest]].''</small> 75p3u3alrp4gdi2v5yojomtoivvmafn 0 166533 5532485 5406559 2026-03-31T18:51:23Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532485 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name=Лав | fossil_range = ран [[плеистоцен]] до денес | status=VU | status_system=iucn3.1 | trend=down | image=Lion waiting in Namibia.jpg | image_width=250px | image_caption= Мажјак | image2=Okonjima Lioness.jpg | image2_width=250px | image2_caption= Женка (лавица) | regnum=[[Животни]] | phylum=[[Хордови]] | classis=[[Цицачи]] | ordo=[[Ѕверови]] | familia=[[Мачки]] | subfamilia=[[Големи мачки]] | genus=''[[Пантери]]'' | species='''''P. leo''''' | binomial=''Panthera leo'' | binomial_authority=([[Карл Линеј|Линеј]], [[Систем на природата|1758]]) | synonyms=<center>'''''Felis leo '''''<br/><small>(Линеј, 1758)</small></center> | range_map=Lion distribution.png | range_map_width=250px | range_map_caption=Историска (црвено) и сегашна (сино) распостранетост на лавот. | range_map2=Map Guj Nat Parks Sanctuary.png | range_map2_width=250px | range_map2_caption=Распростанетост на лавови во [[Индија]]: Шумата Гир, во [[Гуџарат]], е последниот природен опсег од околу 400 диви [[азиски лав]]ови. Се планира да се пренесат некои од лавовите во светилиштето „Kuno Wildlife“ во близина на [[Мадја Прадеш]].}} [[File:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|thumb|right|Видео од лавица и нејзините младенчиња во резерватот Финда]] '''Лав''' ({{науч|Panthera leo}}), ''архаично'' '''арслан'''<ref>{{ДРМЈ|арслан}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|арслан}}</ref> — една од четирите големи мачки од родот [[пантери]], и член на семејството [[мачки]]. Некои машки примероци надминуваат 250 кг во тежина, со што лавот е втора најголема мачка која живее на земјата по [[тигар]]от. Дивите лавови живеат слободно во природата во [[Потсахарска Африка]], и во [[Азија]] со критично загрозено население во северозападна [[Индија]], а во минатото лавови живееле во [[Северна Африка]], [[Блискиот Исток]], и [[Западна Азија]]. Сè до доцниот [[плеистоцен]], кој траел до пред 10,000 години, лавот бил најраширен копнен цицач по човекот. Тие се најдени во поголем дел од [[Африка]], голем дел од [[Евроазија]] од [[Западна Европа]] до [[Индија]], и во [[Америка]] од [[Јукон]] до [[Перу]]. Лавот во природа живее од 10 до 14 години, додека во заробеништво може да живее над 20 години. Во дивина, машките лавови честопати живеат подолго од 10 години, иако борбите со соперниците предизвикуваат повреди. Лавот живее во саваната и тревници, иако може да се најде и во грмушки и во шума. Лавовите се необично друштвени животни во споредба со другите мачки. Група женски лавови обично ловат заедно. == Етимологија == [[Англиски јазик|Англискиот]] збор lion потекнува од [[латински]]от: leo<ref>{{Cite book |last1=Lewis |first1=C. T. |last2=Short |first2=C. |year=1879 |title=A Latin Dictionary. Founded on Andrews' edition of Freund's Latin dictionary |edition=Revised, enlarged |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |chapter=lĕo |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dleo2}}</ref> и [[старогрчки]]от: λέων (леон).<ref>{{Cite book |author-link= |last1=Liddell |first1=H. G. |author-link2= |last2=Scott |first2=R. |year=1940 |title=A Greek-English Lexicon |edition=Revised and augmented |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |title-link= |chapter=λέων |chapter-url=http://artflsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/perseus/getobject.pl?c.43:1:784.LSJ.721164 |page=1043 |access-date=2021-04-20 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224104131/http://artflsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/perseus/getobject.pl?c.43:1:784.LSJ.721164 |url-status=dead }}</ref> Зборот лави (хебрејски: לָבִיא) исто така може да биде поврзан.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Lion |encyclopedia=Oxford English Dictionary |editor1=Simpson, J. |editor2=Weiner, E. |year=1989 |edition=2 |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-861186-8}}</ref> [[Род (биологија)|Родното]] име пантера се следи на класичниот латински збор „panth'ra“ и старогрчкиот збор πάνθηρ (пантер).<ref>{{cite book |last1=Liddell, H. G. |last2=Scott, R. |name-list-style=amp |year=1940 |chapter=πάνθηρ |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2377441 |title=A Greek-English Lexicon |edition=Revised and augmented |location=Oxford |publisher=Clarendon Press}}</ref> Пантера е [[Фонетика|фонетски]] сличен на [[санскритски]]от збор पाण्डर (панд-ара) што значи бледо жолта, белузлава, бела.<ref>{{cite book |last1=Macdonell, A. A. |year=1929 |title=A practical Sanskrit dictionary with transliteration, accentuation, and etymological analysis throughout |location=London |publisher=Oxford University Press |chapter=पाण्डर pând-ara |page=95 |chapter-url=https://dsalsrv04.uchicago.edu/cgi-bin/app/macdonell_query.py?qs=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%B0&searchhws=yes |access-date=2021-04-20 |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308190022/https://dsalsrv04.uchicago.edu/cgi-bin/app/macdonell_query.py?qs=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%B0&searchhws=yes |url-status=dead }}</ref> == Таксономија == ''Felis leo'' било [[научно име|научното име]] што го користел [[Карл Линеј]] во 1758 година, кој го опишал лавот во своето дело „''[[Систем на природата]]''“.<ref name="Linn1758">{{cite book |last=Linnaeus|first= C. |year=1758 |title=Caroli Linnæi Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=Tomus I |edition=decima, reformata |location=Holmiae |publisher=Laurentius Salvius |page=41 |chapter=''Felis leo'' |chapter-url=https://archive.org/stream/mobot31753000798865#page/41/mode/2up}} {{la}}</ref> Името на [[Род (биологија)|род]]от ''Panthera'' ([[пантери]]) било смислено од [[Лоренц Окен]] во 1816 година.<ref>{{cite book |last1=Oken |first1=L. |year=1816 |title=Lehrbuch der Zoologie. 2. Abtheilung |location=Jena |publisher=August Schmid & Comp. |page=1052 |chapter=1. Art, ''Panthera'' |chapter-url=https://books.google.com/books?id=S5o5AAAAcAAJ&pg=PA1052}}</ref> Помеѓу средината на 18 и средината на 20 век, 26 примероци лавови биле опишани и предложени како подвидови, од кои 11 биле признати за [[Валидно име (зоологија)|валидни]] во 2005 година.<ref name=MSW3>{{MSW3 Carnivora |id=14000228 |page=546 |heading=Species ''Panthera leo''}}</ref> Тие се одликувале претежно по големината и бојата на [[грива]]та и [[кожа]]та.<ref name=Hemmer>{{cite journal |author=Hemmer, H. |year=1974 |title=Untersuchungen zur Stammesgeschichte der Pantherkatzen (''Pantherinae'') Teil 3. Zur Artgeschichte des Löwen ''Panthera (Panthera) leo'' (Линеј, 1758) |journal=Veröffentlichungen der Zoologischen Staatssammlung |volume=17| pages=167–280 |url=https://archive.org/stream/verfentlichungen171974zool#page/178/mode/2up}}</ref> == Меѓудејстувања со луѓе == === Во зоолошки === [[Податотека:Лав и лавица - Зоо Скопје.jpg|мини|лево|230п|Лав и лавица во [[Зоолошка градина Скопје|Зоо Скопје]].]] Лавовите се дел од група егзотични [[животни]] кои се од средишно значење за изложбите во [[Зоолошка градина|зоолошката градина]] уште од крајот на 18 век. Иако многу современи зоолошки градини се повеќе одбирачки во однос на нивните изложувања,<ref name="dc81">[[#Courcy|de Courcy]], стр. 81-82.</ref> има повеќе од 1,000 африкански и 100 азиски лавови во зоолошките градини и парковите за диви животни ширум светот. Тие се сметаат за амбасадорски видови и се чуваат заради туризам, образование и зачувувачки цели.<ref name="WAZA">{{cite web |last1= Dollinger |first1= P. |last2= Geser |first2= S. |title=Lion: In the Zoo (subpage) |work= Visit the Zoo |publisher= WAZA (World Association of Zoos and Aquariums) |url= http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |access-date= 20 април 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110929135611/http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |archive-date= 29 септември 2011 |url-status=dead }}</ref> Лавовите можат да живеат над дваесет години во заробеништво; лав во зоолошката градина во [[Хонолулу]] починал на 22-годишна возраст во август 2007 година.<ref>{{Cite news|last=Aguiar|first=E.|date=2007|title=Honolulu zoo's old lion roars no more|newspaper=Honolulu Advertiser|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|access-date=20 април 2021|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033236/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|url-status=dead}}</ref> Неговите две сестри, родени во 1986 година, исто така достигнале 22 години.<ref>{{Cite news | last= Lum |first= C. |date=2007| title=Zoo puts end to 2 lions' suffering| newspaper=Honolulu Advertiser |url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2009/Feb/25/ln/hawaii902250384.html| access-date=20 април 2021}}</ref> Првите [[Европа|европски]] „зоолошки градини“ се ширеле меѓу благородни и кралски семејства во 13 век, и сè до 17 век биле нарекувани сераглии/сараи; во тоа време тие почнале да се нарекуваат менажерии, продолжение на кабинетот за љубопитствата. Тие се прошириле од [[Кралство Франција|Франција]] и Италија за време на [[ренесанса]]та до остатокот од Европа.<ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]], стр. 19–21, 42.</ref> Во [[Англија]], иако сарајската традиција била помалку развиена, лавовите биле чувани во [[Лондонска кула|Лондонската Кула]] во сарај основан од кралот [[Јован Безземниот|Џон I]] во 13 век;<ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]], p. 20.</ref><ref>{{cite web |last=Owen|first=James|title=Medieval Lion Skulls Reveal Secrets of Tower of London "Zoo"|work=National Geographic Magazine|publisher=National Geographic|date=3 ноември 2005|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_lions.html| access-date=20 април 2021}}</ref> ова веројатно било исполнето со животни од претходната менажерија започната во 1125 година од [[Хенри I]] во неговата ловна куќа во Вудсток, [[Оксфордшир]], каде што според летописецот [[Вилијам Малмсбериски]] биле доведени лавови.<ref name="Blunt15">[[#Blunt|Blunt]], стр. 15.</ref> [[Податотека:Лавица - Зоо Скопје.jpg|мини|лево|230п|Албино лавица во Зоо Скопје.]] Лавовите биле чувани во тесни и лоши услови во [[Зоолошка градина Лондон|зоолошката градина Лондон]] сè додека во 1870-тите не бил изграден поголем дом за лавови со пошироки кафези.<ref name="Blunt208">[[#Blunt|Blunt]], p. 208.</ref> Понатамошните промени се случиле на почетокот на 20 век кога Карл Хагенбек дизајнирал домови со бетонски „карпи“, поотворен простор и ров наместо решетки, што повеќе личи на природно живеалиште. Хагенбек дизајнирал домови за лавови и за [[Зоолошка градина Мелбурн|зоолошката градина Мелбурн]] и за [[Зоолошка градина Таронга|зоолошката градина Таронга]] во [[Сиднеј]]; иако неговите дизајни биле популарни, употребата на решетки и кафезни затворени простори преовладувала во многу зоолошки градини до 60-тите години на минатиот век.<ref name="dc69">[[#Courcy|de Courcy]], p. 69.</ref> Кон крајот на 20 век, поголемите, поприродни куќишта и употребата на жичана мрежа или ламинирано стакло наместо спуштени дупчиња, им овозможија на посетителите да им се приближат повеќе од кога било на животните; некои знаменитости, како што се мачјата шума/лавовското надгледалиште во зоолошкиот парк во [[Оклахома Сити]], го поставиле дувлото на ниво на земјата, повисоко од посетителите.<ref>{{cite encyclopedia |last=Grisham |first=J. |editor-first=C. E. |editor-last=Bell |title=Lion |encyclopedia=Encyclopedia of the World's Zoos |volume=2: G–P |year=2001 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chicago |isbn=978-1-57958-174-9 |pages=733–739}}</ref> ==Лавот како тема во уметноста и во популарната култура== [[Податотека:Sankt martin16.jpg|мини|Лав прикажан на мозаик во црквата „Големиот свети Мартин“ во [[Келн]]]] * „Како петелот се тепал со лавот“ – приказна на африканското племе [[Акамба]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 145-147.</ref> * „Опашката на лавот“ – приказна на африканското племе [[Коса (Коса)|Коса]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 168-169.</ref> * „Човекот, лавот и зајакот“ – приказна на африканското племе [[Басумбва]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 183-184.</ref> * „Во царството на животните“ — краток расказ на македонскиот писател [[Андреј Ал-Асади]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 352.</ref> * „Лавот и глушецот“ - басна на американскиот писател [[Емброуз Бирс]].<ref>Емброуз Бирс, ''Басни''. Скопје: Темплум, 2016, стр. 10.</ref> * „Лавот и бикот“ - басна на американскиот писател Емброуз Бирс.<ref>Емброуз Бирс, ''Басни''. Скопје: Темплум, 2016, стр. 36.</ref> * „Лавот, петелот и магарето“ - басна на Емброуз Бирс.<ref>Емброуз Бирс, ''Басни''. Скопје: Темплум, 2016, стр. 88.</ref> * „Лавот и глушецот (2)“ - басна на Емброуз Бирс.<ref>Емброуз Бирс, ''Басни''. Скопје: Темплум, 2016, стр. 91.</ref> * „Што сонува лавот“ — песна за деца на хрватскиот поет [[Григор Витез]].<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 26.</ref> * „Јунаштво според јадењето“ — басна на [[Ристо Давчевски]].<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 44.</ref> * „Јарецот, бикот и лавот“ - [[басна]] на старогрчкиот баснописец [[Езоп]].<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 71.</ref> * „Магарето, лисицата и лавот“ — басна на Езоп.<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 6.</ref> * „Лавот и магарето“ - басна на старогрчкиот баснописец Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 97.</ref> * „Лавот, магарето и лисицата“ - басна на старогрчкиот баснописец Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 99.</ref> * „Лавот и мечката“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 91-92.</ref> * „Лавот и бикот“ — басна на Езоп.<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 10.</ref> * „Лавицата и лисицата“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 94.</ref> * „Комарецот и лавот“ — басна на Езоп.<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 15-16.</ref> * „Лавот, глушецот и лисицата“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 50.</ref> * „Лавот и човекот“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 16.</ref> * „Лавот, волкот и лисицата“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 90.</ref> * „Лавот и лисицата“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 73-74.</ref> * „Магарето, петелот и лавот“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 72.</ref> * „Лавот и зајакот“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 82-83.</ref> * „Волкот и лавот“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 67.</ref> * „Лавот и глушецот“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 68-69.</ref> * „Камениот лав“ — песна на францускиот поет [[Жак Превер]].<ref>Жак Превер, ''Чари велеграда''. БИГЗ, Београд, 1972, стр. 145.</ref> * „Лав“ — песна на српскиот поет [[Душан Радовиќ]].<ref>''Поетска читанка: Избор од македонската и светската поезија за деца'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2005, стр. 67-68.</ref> * „Лавот и кобрата“ (англиски: ''The Lion and the Cobra'') - музички албум на ирската [[Поп-музика|поп]]-пејачка [[Шинејд О'Конор]] од [[1987]] година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sDNF83ZRRoE YouTube, Sinéad O'Connor - The Lion and the Cobra (1987 - full album) (пристапено на 11.5.2016])</ref> * „Лавот Џо“ (англиски: ''Joe the Lion'') - песна на англискиот пејач [[Дејвид Боуви]] од [[1977]] година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mvstpQGjPPc YouTube, David Bowie Joe The Lion (HQ) (пристапено на 5.5.2017])</ref> == Наводи == {{наводи}} ===Книги=== {{Refbegin}} *{{Cite book |last1=Baratay |first1=E. |first2=E. |last2=Hardouin-Fugier |name-list-style=amp |title=Zoo: a history of zoological gardens in the West |year=2002 |publisher=Reaktion Books |location=London |isbn=978-1-86189-111-2 |ref=Baratay |url=https://books.google.com/books?id=V0JSVvpZvYYC&pg=PA3}} *{{Cite book |last=Blunt |first=W. |title=The Ark in the Park: The Zoo in the Nineteenth Century |year=1975 |publisher=Hamish Hamilton |location=London |isbn=978-0-241-89331-9 |ref=Blunt |url-access=registration |url=https://archive.org/details/isbn_241893313}} *{{Cite book |last=de Courcy |first=C. |title=The Zoo Story |year=1995 |publisher= Penguin Books |location=Ringwood, Victoria |isbn=978-0-14-023919-5|ref=Courcy}} *{{cite book|last=Jackson| first= D. |year=2010|title=Lion |publisher=Reaktion Books |location=London |isbn=978-1861896551 |url=https://books.google.com/books?id=65lK7UIVRfIC |ref=Jackson}} *{{Cite book |last=Schaller |first=G. B. |author-link= |year=1972 |title=The Serengeti lion: A study of predator–prey relations |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-73639-6 |url=https://books.google.com/books?id=7ann2dYn9iYC&pg=PP1 |ref=Schaller}} *{{Cite book |last1=Scott |first1=J. |last2=Scott |first2=A. |year=2002 |title=Big Cat Diary: Lion |url=https://archive.org/details/lion0000scot_g1p0 |publisher=Harper Collins |location=New York |isbn=9780007146666 |ref=Scott}} {{Refend}} {{Clear}} == Надворешни врски == {{Wiktionary|лав}} {{Wikispecies |Panthera leo|Лав}} {{Commons|Panthera leo|Лав}} *{{cite web |url=http://www.catsg.org/index.php?id=108 |title=Lion ''Panthera leo'' |author=IUCN/SSC Cat Specialist Group |accessdate=2021-04-20 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090743/http://www.catsg.org/index.php?id=108 |url-status=dead }} *{{cite web |url=http://www.lionconservationfund.org/ | title=Lion Conservation Fund}} *{{cite web |url=http://www.theportugalnews.com/news/rare-desert-lion-killed-in-angola-after-supplying-unprecedented-data/32633 |title=Rare desert lion killed in Angola after supplying unprecedented data |author=The Portugal News |date=2014 |access-date=20 април 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802223523/http://www.theportugalnews.com/news/rare-desert-lion-killed-in-angola-after-supplying-unprecedented-data/32633 |archive-date=2 август 2018 |url-status=dead }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Мачки]] [[Категорија:Цицачи на Африка]] [[Категорија:Национални симболи на Бурунди]] [[Категорија:Национални симболи на Чад]] [[Категорија:Национални симболи на Кенија]] [[Категорија:Национални симболи на Малави]] [[Категорија:Национални симболи на Мароко]] [[Категорија:Национални симболи на Сиера Леоне]] [[Категорија:Национални симболи на Сингапур]] [[Категорија:Национални симболи на Шри Ланка]] [[Категорија:Национални симболи на Есватини]] [[Категорија:Национални симболи на Република Конго]] [[Категорија:Национални симболи на Того]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Животни во Зоолошка градина Скопје]] ncng30r2jrw4u54kiqfiqe6xdoa00y2 0 167058 5532527 5496664 2026-03-31T19:56:44Z NadyBarbieGirl 63459 /* Видеографија */ 5532527 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = Лејди Гага <br />Lady Gaga | Img = Lady Gaga in Rome.jpg | Img_capt = | Img_size = 250px | Background = solo_singer | Birth_name = Стефани Џоан Анџелина Германота | Born = {{роден на|28|март|1986}} | Died = | Instrument = глас, пијано, синтисајзер | Voice_type = | Genre = поп, електронска музика, денс | Occupation = пејач, текстописец, музичар | Years_active = 2002-денес | Label = | Associated_acts = | URL = [http://www.ladygaga.com www.ladygaga.com/] }} '''Стефани Џоан Анџелина Германота''' ([[англиски јазик|англ.]] ''Stefani Joanne Angelina Germanotta''; родена 28 март 1986), позната по сценското име '''Лејди Гага''' ([[англиски јазик|англ.]] ''Lady Gaga'') — [[америка]]нска [[поп-музика|поп]]-пејачка, текстописец и глумица. Таа е влијателна фигура во [[Забавна музика|популарната музика]] и се смета за [[поп-икона]]. Во 2007 година потпишала договор со [[Interscope Records|Интерскоп Рекордс]], а светска популарност стекнува со нејзиниот прв студиски албум, [[The Fame|„Славата]]“ (2008), и со неговото реиздание ''[[The Fame Monster|„Чудовиште на славата“]]'' (2009). Овој проект исфрлил низа успешни синглови: „Just Dance“ (Само играј), „Poker Face“ (Покер лице), „[[Bad Romance]]“ (Лоша романса), „[[Telephone (песна)|Telephone]]“ (Телефон) и „[[Alejandro (песна)|Alejandro]]“ (Алехандро). Следните пет студиски албуми од Лејди Гага дебитирале на врвот на американската топ-листа за албуми [[Билборд 200|''Билборд'' 200]]. Нејзиниот втор албум, ''[[Born This Way|„Родена ваква“]]'' (2011), содржел елементи на електронски рок и [[Синтисајзерски поп|техно-поп]], а [[Born This Way (песна)|насловната песна]] наскоро станала најбрзо продавана песна на [[iTunes Store|АјТјунс продавницата]]; имала над еден милион преземања за помалку од една недела. По третиот албум ''АРТПОП'' (2013), кој бил под влијание на електронска денс-музика и чијшто најпознат сингл е „Applause“ (Аплауз), Лејди Гага со [[Тони Бенет]] го издала заедничкиот [[џез]]-албум ''Образ на образ'' (2014), а потоа софт-рок албумот ''Џоен'' (2016), со сингловите „Perfect Illusion“ (Совршена илузија), „John Wayne“ (Џон Вејн), „Million Reasons“ (Mилион причини). Започнала со глума и освоила награди за главните улоги во мини-серијата ''Американска хорор приказна: Хотел'' (2015–2016) и во музичкиот филм ''[[Се роди ѕвезда (филм од 2012)|Ѕвездата е родена]]'' (2018). Придонела за саундтракот на филмот ''Ѕвездата е родена,'' а меѓу другите го напишала и го продуцирала наградуваниот сингл „Shallow“ (Плитко) со кој станала прва жена која освоила [[Филмска награда на академијата на САД|Оскар]], [[BAFTA|БАФТА]], [[Награди Златен глобус|Златен глобус]] и [[Награди Греми|Греми]] во една година. Гага се вратила кон денс-поп стилот со нејзиниот шести студиски албум, ''Кроматика'' (2020), кој исфрлил уште еден сингл, „Rain on Me“ (Врни на мене), кој се искачил на врвот на топ-листите и го издала нејзиниот втор и последен заеднички албум со Бенет, ''Љубов на продажба'' (2021). Потоа глумела главни улоги во филмовите ''Династијата на Гучи (House of Gucci'') (2021) и ''[[Џокер: Лудило во двојка]]'' (2024) од кој забележала уште еден хит на прво место [[Billboard Global 200|''на Билобордовата'' Светска топ-200 листа]], „Die with a Smile“ (Умри со насмевка) (2024). На почетокот на 2025 година, таа започнува со најавување на својот седми студиски албум „Мејхем“ (Хаос), со сингловите „Disease“ (Зараза) и „Abracadabra“ (Абракадабра). Со продадени преку 170{{Меѓупростори}}милиони музички записи, Гага се вбројува меѓу музичарите со најголема продажба во светот и е единствена соло-пејачка која имала четири синглови продадени во барем 10{{Меѓупростори}}милиони примероци на светско ниво. Освоила: 13 Греми-награди, две награди „Златен глобус“, 18 [[МТВ Видео Музички Награди|видеомузички награди од MTV]], добила награди од [[Куќа на славата на текстописците|Куќата на славата на текстописците]] и од Советот на модни дизајнери на Америка и признанија од ''[[Билборд (магазин)|Билборд]]'' за музичар на годината (2010) и [[Billboard Women in Music|жена на годината]] (2015). Во 2010 и 2019 година ''[[Time (magazine)|Тајм]]'' ја вметнал Гага меѓу 100-те највлијателни луѓе во светот и ја ставил на нивната листа од 100 модни икони на сите времиња. == Ран живот (1986 {{Endash}} 2004) == Стефани Германота е родена на 28 март 1986 година,<ref>Birth details: * {{cite magazine|title=Artists: Lady Gaga|magazine=[[NME]]|url=https://www.nme.com/artists/lady-gaga|access-date=September 19, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001023358/http://www.nme.com/artists/lady-gaga|archive-date=October 1, 2017}} * {{cite magazine|last1=Spedding|first1=Emma|title=It's Lady Gaga's 27th Birthday! We Celebrate With Her 10 Style Highlights Of The Year|url=http://www.graziadaily.co.uk/fashion/news/its-lady-gagas-27th-birthday-we-celebrate-with-her-10-crazy-style-highlights-of-the-year|magazine=[[Grazia]]|url-status=dead|archive-date=April 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402055054/http://www.graziadaily.co.uk/fashion/news/its-lady-gagas-27th-birthday-we-celebrate-with-her-10-crazy-style-highlights-of-the-year|date=March 28, 2013}}</ref> како прво дете на италијанските родители кои се преселиле во Америка, Џозеф и Синтија Германота (моминско Бисет),<ref>Family background details: * {{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/02/05/the-gospel-according-to-lady-gaga/|title=The provocative faith of Lady Gaga|last=Graves-Fitzsimmons|first=Guthrie|date=February 5, 2017|newspaper=The Washington Post|access-date=October 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206165201/https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/02/05/the-gospel-according-to-lady-gaga/|archive-date=February 6, 2017|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.mtv.com/news/1677929/lady-gaga-dad-italian-restaurant/|title=Lady Gaga Opens Italian Restaurant With Her Dad|last=Kaufman|first=Gil|date=January 26, 2012|publisher=[[MTV News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029174636/http://www.mtv.com/news/1677929/lady-gaga-dad-italian-restaurant/|archive-date=October 29, 2017|access-date=October 29, 2017|url-status=live}} * {{cite magazine|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a10701/lady-gaga-386961/|title=Lady Gaga|magazine=[[Elle (magazine)|Elle]]|date=December 1, 2009|access-date=December 3, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204102113/https://www.elle.com/culture/celebrities/a10701/lady-gaga-386961/|archive-date=December 4, 2018|url-status=live}}</ref> во [[Њујорк (град)|Њујорк]]. Свирејќи пијано по слух уште од четири години, таа продолжува со тоа што ја напишува својата прва пијано [[балада]] на тринаесет и започнува да изведува на отворените вечери на четиринаесет годиншна возраст. На единаесет години, пејачката требало да се придружи на училиштето „Џулијард“ во Менхетен, но наместо тоа таа се придружила во „Манастирот на Светото Срце“, приватно римокатоличко училиште. Таа се опишува себеси во средно училиште како „многу посветена, многу трудољубива, многу дисциплинирана“ но исто така „малку несигурна“ како што кажа во едно интервју: „Имав обичај да правам забавни работи со тоа што бев или премногу провокативна или премногу ексцентрична, па почнав да го потиснувам тоа. Не се вклопував во средината и се чувствував како наказа.“ На седумнаесет години, Германота добива ран прием на Универзитетот во Њујорк во одделот за уметности. Таму, таа ја изучувала музиката и ги развивала своите вештини во пишувањето текстови со композирање на есеи и аналитички текстови, фокусирајќи се на теми како што е уметноста, религијата, социјалните проблеи и политиката. Подоцна таа се повлекува од училиштето за да и се посвети на нејзината музичка кариера. == Започнување на кариерата (2005 {{Endash}} 2007) == [[Податотека:Lady Gaga at Lollapalooza 2007.jpg|thumb|Гага (''десно'') изведува со Лејди Старлајт (''лево'') на Лолапалуза, 2007]] Германота во почетокот потпишала договор со Def Jam Recordings на деветнаесет годишна возраст, кога директорот на Island Def Jam Music Group и L. A. Reid ја слушнал како пее во ходникот пред неговата канцеларија. По три месеци, таа излегла од Def Jam, иако во исто време, нејзината поранешна менаџмент компанија ја запознала со текстописецот и продуцентот RedOne, на кои исто така му биле менаџери. Првата песна која таа ја продуцираше со RedOne беше „[[Boys Boys Boys]]“ (Момчиња момчиња момчиња), мешавина инспирирана од песната „Girls, Girls, Girls“ (Девојки, девојки, девојки) на Mötley Crüe и „T.N.T.“ (Т.Н.Т) на AC/DC. Таа се иселила од куќата на своите родители и започнала да изведува во центарот на клуб сцената на Lower East Side, со бендовите Mackin Pulsifer и SGBand. Наскоро таа почнува да изведува на булрескни шоуа. Таа вели дека тоа нејзиниот татко „едноставно не го разбирал“, и дека не можел да ја погледна неколку месеци. Музичкиот продуцент Rob Fusari, кој и помогнал да напише неколку од нејзините рани песни, го споредил нејзиниот гласовен стил со оној на Freddie Mercury. Fusari и помогнал да го создава псевдонимот Гага, по песната на Queen, „Radio Ga Ga“ (Радио Га Га). пејачката била во процес на барање на сценско име, кога добила SMS порака од Fusari на која едноставно пишувало „Lady Gaga“. „Секој ден кога Стеф доаѓаше во студиото, наместо да рече ‘здраво’, таа почнуваше да ја пее ‘Radio Ga Ga’. Тоа беше нејзината песна за влегување. Lady Gaga всушност беше грешка; јас напишав ‘Radio Ga Ga’ во пораката и отидов на автокорекција и некако Radio се смени во Lady. Таа ми пиша назад, ‘Тоа е тоа’. Од тој ден, таа беше Лејди Гага. Ни кажа: ‘Немој никогаш повеќе да ме викате Стефани’.“ - Rob Fusari Од тогаш таа е позната како Лејди Гага. Низ 2007 година, таа соработувала со изведувач артистот Lady Starlight, која и помогнала да ги создаде своите костуми за на сцената. Тие две започнале да свираат на свирки во клубови во центарот како што се Mercury Lounge, The Bitter End и Rockwood Music Hall, со изведување во живо на нивното уметничко парче познато како Lady Gaga and Starlight Revue (Ревијата на Лејди Гага и Старлајт). Оценета како „Врвно Поп Бурлескно Рок-шоу“, нивниот акт беше лоу-фи признавање на мноштвото акти од седумдесеттите. Во август 2007 година, таа и Lady Starlight биле поканети да играат на американскиот музички фестивал Lollapalooza. Шоуто беше критички потврдено, и нивниот настап доби високи позитивни критики. Иако во почетокот се фукусираше на авангардата и електонската денс музика, Лејди Гага го најде своето музичко ниче кога почна да работи со поп мелодии и глам-рокот на David Bowie и Queen во микс. За тоа време таа била придружник во неколку песни во две аудио книги и беше спремна да оди со детската книга „The Portal in the Park“ (Преминот во паркот) од Cricket Casey. Таа пееше заедно со Melle Mel на песните „World Family Tree“ (Светско семејно дрво) и „The Fountain Of Truth“ (Фонтаната на вистината). Rob Fusari испратил песни кој тој ги продуцирал со неа на неговиот пријател, продуцент и извршен симател, Vincent Herbert. Herbert бил брз и ја пријавил во Streamline Records, отисок на Interscope Records, веднаш по нивното формирање во 2007. Таа го назначи Herbert како човекот кој ја открил, додека додава дека „Навистина се чувствувам како да создадовме поп историја и ќе продолжиме со тоа“. Бидејќи веќе имала одредено искуство во пишување под стаж на Famous Music Publishing, што подоцна беше стекнато од страна на Sony/ATV Music Publishing, со таа потоа потпиша договор за издавање музика со Sony/ATV. Како резултат на тоа, таа беше најмена да пишува песни за Britney Spears, како и за артистите на Interscope какви што се New Kids On The Block, Fergie и Pussycat Dolls. Додека таа пишувала во Interscope, пејачот и текстописец Akon ги препознал нејзините гласовни способности додека таа пеела гласовно повикување за една од неговите песни во студиото. Тогаш тој го убедил директорот на Interscope-Geffen-A&M и директорот на СЕО Jimmy Iovine да формираат споен договор и да и дадат неа исто така што се пријави под неговата ознака, Kon Live Distribution, и подоцна ќе ја нарече неа негов „франшиза играч“. Таа ја продолжи својата соработка со RedOne со тоа што работеше со него во студиото цела недела на нејзиниот деби албум, пуштајќи ги деби меѓународните хит синглови „[[Just Dance]]“ (Само танцувај) и „[[Poker Face]]“ (Покерско лице). Таа исто така се придружи и на Cherrytree Records, отисок на Interscope основан од продуцентот и текстописец Martin Kierszenbaum, откако напишала четири песни со Kierszenbaum, вклучувајќи го и сигнлот [[Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)]] (Е, Е (Ништо друго не можам да кажам)). == ''The Fame'' (Славата) и ''The Fame Monster'' (Чудовиште на славата) (2008{{Endash}}) == До 2008 година, Гага се пресели во Лос Анџелес, работејќи потесно со својата снимачка ознака за да го заврши својот деби албум [[The Fame]] (Славата). Таа вели дека комбинирала многу различни жанрови во албумот, „од Def Leppard тапани и плескање со рака, до метал тапани од урбани песни“. Таа почнува да работи со колектив наречен [[Haus of Gaga]], кои работат со неа на нејзината облека, поставувањето на сцената и звукот. The Fame (Славата) доби претежно позитивни критики од критичарите; според анкетата од критичарите на музика во Metacritic, албумот добил просечна оценка 71 од 100 можни. Times Online го опиша албумот како „фантастичен микс од Bowie-чки балади, драматично темпо инспирирано од Queen и бројни синт-засновани денс песни што си играат мајтап со богатите деца кои ги прогонуваат ѕвездите“. The Fame (Славата) се искачи на прво место во Австрија, Обединетото Кралство, [[Канада]] и Ирска и во првите пет во Австралија и Соединетите Американски Држави. Водечкиот сингл на албумот, „Just Dance“ (Само танцувај), беше објавен на 8 април 2008 година и се искачи на првото место во шест држави – Австралија, Канада, Холандија, Ирска, Обединетото Кралство и Соединетите Американски Држави. Доби Греми номинации за Најдобра Денс Песна, но изгуби наспроти „Harder, Better, Faster, Stronger“ (Посилно, подобро, побрзо, посилно) од Daft Punk. Вториот сингл, „[[Poker Face]]“ (Покерско лице), беше објавен на 23 септември 2008 година и стигна на првото место во речиси дваесет држави, вклучувајќи ги и речиси сите огромни музички маркети во светот. „Poker Face“ (Покерско лице) стана нејзиниот втор број еден хит на Billboard Hot 100 во април 2009 година. Потоа, Haus of Gaga го сврте својот фокус подалеку на америкаскиот маркет со тоа што Гага отиде на првата турнеја со дружељубива поп група на Interscope, реформираните New Kids On The Block. Таа го започна ограниченото патување со нив во Лос Анџелес на 8 октомври 2008, и продолжи до крајот на ноември. Нејзината прва северноамериканска турнеја, The Fame Ball Tour (Турнеја Бал на Славата), започна на 12 март 2009 година, и доби позитивен поздрав и одзив од критичарите. Таа ја отвори турнејата на Pussycat Dolls во Обединетото Кралство и во Австралија на нивната World Domination Tour (Турнеја Доминација над Светот) во мај. Нејзините настапи таму беа добро прифатени, со критичар кој напиша дека таа „ги засенила Куклите“. Во тоа време, музичкото видео за нејзиниот меѓународен трет сингл, „[[LoveGame]]“ (ЉубовнаИгра), беше забрането од страна на австралискиот канал Network Ten, кои одбија да го пуштат видеото поради тоа што содржело сексуално експлицитни снимки. Гага се појави полугола, носејќи само пластични балони од сапуница, на насловната страница на годишното Hot 100 издание на списанието Rolling Stone во мај 2009 година. Во списанието таа откри дека додека ги правела своите почетоци на клуб сцената во Њујорк, била во романтична врска со хеви-метал тапанар. Таа ја опиша нивната врска и раскинување, велејќи за тоа „Јас бев неговата Сенди, а тој беше мојот Дени (од ‘Брилијантин’), и јас едноставно се скршив“. Тој подоцна станал инспирација зад некои од песните на нејзиниот деби албум The Fame (Славата). Таа подоцна се покаја поради откривањето на нејзината ориентација, велејќи „Јас не сакам да бидам некоја која ја користи геј популацијата да изгледа отфрлено. Јас сум слободна сексуална жена и ми се допаѓа тоа што ми се допаѓа. Не сакам луѓето да пишуваат за мене затоа што се чувствувам така или изгледа дека кажувам, затоа што се обидувам да бидам отфрлена и underground“. Таа претходно и кажа на толпата народ на еден од нејзините концерти дека нејзинта песна „Poker Face“ (Покерско лице) буквално расправа за фантазирање за жена додека е во кревет со маж. Таа се појави на сиглот на раперот Wale, насловен како „[[Chillin’]]“ (Уживан’е). Гага беше номинирана за сите девет награди на MTV Video Music Awards во 2009 година, вклучувајќи ги наградите за Видео на Годината, Најдобар Нов Артист, Најдобро Женско Видео и Најдобро Поп Видео за „Poker Face“ (Покерско лице) и Најдобра Дирекција, Најдобро Завршување, Најдобри Специјални Ефекти, Најдобра Кинематографија и Најдобра Уметничка Дирекција за „[[Paparazzi]]“ (Папараци). Таа ја освои наградата за Најдобар Нов Артист, додека нејзиниот сингл „Paparazzi“ (Папараци) доби две награди за Најдобра Уметничка Дирекција и Најдобри Специјални Ефекти. Во октомври 2009 година, Гага ја доби наградата на списанието Billboard за Издигнувачка Ѕвезда во 2009 година. Таа присуствуваше на Националната Вечера организирана од страна на Human Rights Campaign во Вашингтон. „Во музичката индустрија сѐ уште постои огромен број на прилагодувањето на хомофобијата. […] Затоа земам учество“, коментираше таа. Гага настапи на излагањето на Imagine (Замисли) на John Lennon, менувајќи го текстот да се однесува на убиството на Matthew Shepard во 1998 година; смртта на студентот е сплотувачки плач за движењето за геј правата. Во ноември 2009 година, таа го најави објавувањето на [[The Fame Monster]] (Славното чудовиште), колекција од осум песни коишто се занимаваат со темната страна на славата како што таа ја искусила за време на 2008 до 2009 година, додека патувала околу светот, и сето тоа е изразено преку метафората „чудовиште“. „Bad Romance“ (Лоша романса) беше објавен како нејзин прв сингл од албумот. Се искачи на првите места на топ-листите во Британија, Канада, Ирска, Финска, Данска и Шведска и на првите две места во Соединетите Американски Држави, Италија, Австралија и Нов Зеланд. На 11 декември 2009 година, таа се средна и ја пееше Speechless (Без текст) за кралицата Елизабета II. Таа исто така ја најави The Monster Ball Tour (Турнеја Бал на Чудовишта) поврзана со објавувањето на нејзиниот втор албум. пејачката беше именувана за главен креативен шеф полицаец за линија измислени производи за Polaroid на Consumer Electronics Show на 7 јануари 2010 година. Таа изјави „Работам на тоа да ви донесам инстант филмска камера како дел од иднината“. На 14 јануари 2010 година, Гага мораше да го откаже Monster Ball (Бал на Чудовишта) концертот во Западен Лафајет, Индијана, поради здравствени причини; таа имала проблеми со дишењето во часовите пред шоуто, и лекарите подоцна утврдија дека таа страда од нередовно отчувкување на срцето како резултат на дехидратација и исцрпеност. Во интервју со Barbara Walters, таа порекна една урбана легенда, дека таа е интрасексуалец (хермафродит) и одговори на прашањето со проблемот велејќи: „Во почетокот беше многу чудно и речиси сите кажаа ‘Тоа е навистина јака приказна!’ Но, всушност, јас се портретирам себеси на многу андрогински начин, и ја сакам андрогинијата“. Гага ја освои својата прва Греми Награда на 52 доделување на Греми Наградите на 31 јануари 2010 година. Таа беше номинирана за Песна на Годината, Снимка на Годината и Најдобра Денс Песна за нејзиниот сингл „Poker Face“ (Покерско лице), и ја доби наградата за Најдобра Денс Песна. The Fame (Славата) пак беше номинирана за Албум на Годината и доби Греми Награда за Најдобар Електронски/Денс Албум. Таа победи на сите три Брит Номинации, добивајќи награда за Најдобар Интернационален Пробивачки Артист, Најдобар Интернационален Албум и Најдобар Интернационален Женски Соло Артист. == ''Born This Way'' (Родена ваква) == Во текот на 2010 година Гага објави две песни од нејзиниот нов албум. Првата песна беше [[You and I]](Јас и ти) која ја испеа на [[The Today Show]](Денес шоуто). Втората песна беше [[Living on the radio]] (Живеам во радиото) која ја испеа на нејзината турнеја. Низ текот на 2010 година Гага изјави дека нејзиниот трет албум е најдобриот до сега. Тоа го потврдија и луѓето кои работе со неа како продуцентот [[RedOne]] и [[Elton John]]. На [[2010 MTV Video Music Awards]] (2010-те MTV видео музички награди) кога ја прими наградата за видео на годината, Гага го објави името на новиот албум, [[Born This Way]] (Родена ваква) и испеа дел од рефренот на истоимената песна. На нова година Гага објави на [[Twitter]] дека првиот сингл од новиот албум ќе биде пуштен во продажба на 13 февруари 2011, додека албумот на 23 мај 2011 година. Во втората половина на јануари Гага објави ремикс на една од песните од ''Born This Way'', кој беше премирно пуштен на ревијата на модната куќа [[Mugler]]. На крајот од јануари на интернет почнаа да се појавуваат делови од текстот на песната ''Born This Way'', по што Гага на ''Twitter'' им вети на своите ''мали чудовишта'' дека ако зборот ''#bornthiswaylyrics'' стане тренд на ''Twitter'' таа ќе ги објави целиот текст за песната. За неполн час зборот станува тренд број еден на ''Twitter'' и Гага ги објавува текстот. Во текстот на песната се гледа поддршката која Гага им ја дава на неприфатените групи во општеството како со зборовите "Без разлика дали геј, стрејт, бисексуалец, лезбејски или транссексуален живот На добра патека сум, Родена сум да преживеам" со што сака да ја посочи еднаквоста без разлика на сексуалната ориентација. Во другите делови од текстот таа зборува за расната еднаквост, хендикипираните, како и за луѓето кои се малтретирани од други луѓе. Во неколку наврати таа изјави дека текстот е без многу метафори и директен. На 7 февруари Гага објави на ''Twitter'' дека ќе го објави синглот два дена порано на 11ти февруари 2011 година. Следниот ден таа објави слика од синглот каде можеа да се забележат простетски импланти на лицето и рамената на Гага. Песната ''Born This Way'' беше објавена на 11ти февруари 2011 година и за неколку часа стана број еден песна на [[iTunes]]. Песната сруши многу рекорди и стана 1000от број еден сингл на американската топ 100 листа. Во неделата на доделувањето на Греми наградите Гага повторно привлече внимание кога стигна на црвениот ќилим во јајце која таа го нарекува брод. Таа го образложи целиот настап како повторно раѓање на нова раса во самата раса на човештвото, раса која не знае за предрасуди. Наредната недела Гага објави уште неколку наслови на песни од новиот албум, како и името на вториот сингл [[Judas]]. Другите песни од новиот албум според сите шпекулации се: [[Edge of Glory]], [[Hair]], [[Americano]], [[Government Hooker]], [[Bad Kids]], [[Marry the night]] и [[You and I]]. == Музички стил и влијание == Лејди Гага е под влијаније на глам-рок-музичарите какви што се David Bowie и Freddie Mercury, но исто така и од поп артистите какви што се Madonna и Michael Jackson. John Dingwall од Daily Record напиша: „[Гага] вели дека била инспирирана од Madonna и подоцнежниот стил на Michael Jackson, но нејзината број еден инспирација е бил Freddie Mercury.“ Песната на Queen Radio Ga Ga (Радио Га Га) го инспираше нејзиното сценско име. Гага коментираше: „Го обожавав Freddie Mercury и Queen имаа хит којшто се викаше Radio Ga Ga (Радио Га Га). Затоа го сакам името. Freddie беше уникатен – еден од луѓето со најголема персоналност во светот на поп-музиката“. Madonna за Rolling Stone изјави дека се гледа „себеси во Лејди Гага“. Како одговор на споредбите меѓу неа и Madonna, Лејди Гага изјави: „Не сакам да звучам претенциозно, но за цел си поставив да направам револуција во поп-музиката. Последната револуција беше направена од страна на Madonna пред 25 години“. Модната икона/глумица/пејачка Grace Jones исто така беше посочена како инспирација. Таа чесно се меша со пејачката на Blondie, Debbie Harry. Alice Cooper го нарече нејзинот стил „ваудервилански“. Гласот на Лејди Гага повлече постојана компарација со оној на Madonna и Gwen Stefani, додека за структурата на нејзината музика беше речено дека посетува на класичниот поп од ’80 и на европопот од ’90. Како критика за нејзиниот деби албум The Fame (Слава), The Sunday Times тврдеше дека „во комбинирање на музика, мода, уметност и технологија, Лејди Гага ги предизвикува Madonna, Gwen Stefani, Kylie Minogue и Grace Jones во моментот“. Многу слично критиката на Sarah Rodman од Boston Globe кометираше дека таа влече „очигледна инспирација од Madonna до Gwen Stefani... со нејзините женствени, но јаки звуци и меуриливите битови“. Baby A. Gil од The Philippine Star тврдеше дека нејзиниот глас е „токму за микс од денс и рок, токму каков што таа прави“. Alexis Petridis од The Guardian коментираше дека иако, како артист, таа тежнее кон оригиналноста, „поп-музиката не мора да биде заслепувачки оригинална или паметна за да функционира: и требаат звуци, а Лејди Гага е фантастично добра со звуците“. Иако за нејзините текстови се вели дека имаат недостаток од интелектуална стимулација „[таа] успева да те натера да се движиш и танцуваш речиси без напор“. Лејди Гага изјави дека таа е „многу по модата“. Според некои критики таа со своите модни дизајни без панталони се наоѓа на трето место во светот по кретивност. == Достигнувања == Иако Лејди Гага е релативно нова на музичката сцена, сепак тоа не ја спречи да има неколку врвни достигнувања. Нејзиниот прв албум The Fame (Славата) се најде на прво место на топ листите во САД и во Велика Британија. Лејди Гага стана исто така и првиот музички изведувач во историјата што имаше четири број еден хитови на деби албум. Нејзиниот втор албум The Fame Monster (Славата чудовиште) исто така се најде на првите места на неколку топ листи, а хитот Bad Romance (Лоша романса) стана најслушаната песна во последните 17 години, влегувајќи дури и во книгата на Гинесови рекорди со 10.456 пати пуштена само на радио. „[[Bad Romance]]“ (Лоша романса) стана исто така и најгледаното видео на познатото мрежно место YouTube над 150.000.000 пати погледнато, несметајќи колку пати е погледнато на VEVO YouTube страницата затоа што таму не се води евиденција од таков вид. Видеото за синглот „Paparazzi“ (Папараци) беше вистинско ремек дело и беше едно од најинтересните за 2009 година, со времетраење од над седум минути. Неговото продолжение беше најновиот спот на Гага во придружба со мегапопуларната Beyoncé, кој излезе на 12 март 2010 година, видеото насловено како „[[Telephone (песна)|Telephone]]“ (Телефон) кое трае точно 9 минути и 32 секунди. Гага и Beyoncé снимија уште едно видео пред Telephone (Телефон), во октомври 2009, насловено како Video Phone (Видеофон) каде што Гага беше придружник на Beyoncé. === Дискографија === === Албуми === * The Fame (2008) * Born This Way (2011) * Artpop (2013) * Joanne (2016) * Chromatica (2020) * Harlequin (2024) * Mayhem (2025) === Видеографија === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Just Dance'' || 2008 || Мелина Мацукас |- |'' Beautiful, Dirty, Rich ''|| 2008 || Мелина Мацукас |- | ''Poker Face'' || 2008 || Реј Кај |- | ''Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)'' || 2009 || Џозеф Кан |- | ''LoveGame'' || 2009|| Џозеф Кан |- | ''Chillin ''|| 2009 || Крис Робинсон |- | ''Paparazzi ''|| 2009 || Џонас Акерлунд |- |'' Bad Romance'' || 2009 || Френсис Лавренс |- | ''Video Phone ''|| 2009 || Хјуп Вилијамс |- |'' Telephone'' || 2010 || Јонас Акерлунд |- |'' Alejandro ''|| 2010 || Стивен Клајн |- | ''Born This Way ''|| 2011 || Ник Најт |- |'' Judas'' || 2011 ||Лејди Гага,Лоријан Гибсон |- | ''The Edge of Glory ''|| 2011 || Haus of Gaga |- |'' 3-Way (The Golden Rule)'' || 2011 || Акива Шафер,Хорма Таконе |- |'' You and I ''|| 2011 || Лоријан Гибсон |- |'' Marry the Night'' || 2011 || Лејди Гага |- |'' Applause'' || 2013 || Инес Ван Ламсвирд,Винуд Матадин |- | ''G.U.Y.'' || 2014 || Лејди Гага |- |'' Til It Happens to You'' || 2015 || Кетрин Хардвик |- | ''Perfect Illusion'' || 2016 || Рут Хогбен,Андреа Жералдин |- |'' Million Reasons'' || 2016 || Лејди Гага,Рут Хогбен,Андреа Жералдин |- | ''John Wayne'' || 2017 || Џонас Акерлунд |- | ''Shallow'' || 2018 || — |- | ''Look What I Found'' || 2018 || — |- | ''I'll Never Love Again'' || 2018 || — |- |'' Stupid Love ''|| 2020 || Даниел Аскил |- |'' Rain On Me ''|| 2020 || Роберт Родригес |- |'' 911 ''|| 2020 || Tarsem Singh |- |'' Hold My Hand ''|| 2022 || Џозеф Косински |- |'' Die With A Smile ''|| 2024 || Бруно Марс,Даниел Рамос |- |'' Disease ''|| 2024 ||Тану Муињо |- |''Abracadabra ''|| 2025 ||Лејди Гага,Парис Гобел,Бетаи Варгас |- |''Dead dance ''|| 2025 ||Тим Бартон |- |''TBA''|| 2026 || |- |''TBA''|| 2026 || |} === Тв верзии === {| class="wikitable" |- ! Спот!! Година !! Режисер |- | ''Love For Sale'' || 2021 || Jennifer Lebeau |- | ''I've Got You Under My Skin''|| 2021 || Jennifer Lebeau |- | '' Dream Dancing ''|| 2021 || Jennifer Lebeau |- |'' Night And Day '' || 2021 || Jennifer Lebeau |} === Филмографија === {| class="wikitable" |- | 2013. || '' Machete Kills '' || La Chameleón |- | 2014. || '' Sin City: A Dame to Kill For '' || Берта |- | 2015. || '' American Horror Story: Hotel '' ||Елизабет Џонсон/The Countess |- | 2016. || '' American Horror Story: Roanoke '' || Scáthach |- | 2017. || '' Gaga: Five Foot Two '' || самата себе |- | 2018. || ''A Star Is Born '' || Ели |- | 2021. || ''House of Gucci '' || Патриција Реџани |- | 2024. || ''Joker: Folie à Deux '' || Харли Квин |- | 2025. || ''Wednesday '' ||Розелин Ротвуд |- | 2026. || ''The Devil Wears Prada 2'' ||Лејди Гага |} == Наводи == {{наводи}} == Дополнителна литература == *{{Наведена книга | last = Херберт | first = Емили | year = 2010 | title = [[Lady Gaga: Queen of Pop]] | publisher = [[John Blake Publishing]] | isbn = 978-1-84454-963-4 }} *{{Наведена книга | last = Парвис | first = Сара | title = Лејди Гага | year = 2010 | publisher = [[Andrews McMeel Publishing]] | isbn = 0740797956}} *{{Наведена книга | last = Феникс | first = Хелија | year = 2010 | title = Lady Gaga: Just Dance—The Biography | publisher = [[Orion Publishing Group]] | isbn = 978-1-40911-567-0}} *{{Наведена книга | last = Гудман | first= Елизабет | year = 2010 | title = Lady Gaga: Critical Mass Fashion | publisher = [[St. Martin's Press]] | isbn = 0312668406}} *{{Наведена книга | last = Морган | first = Џони | title = Гага | year = 2010 | publisher = [[Sterling Publishing]] | isbn = 1402780591}} == Надворешни врски == {{рвр-авто}} {{wikiquote}} * {{Official website|http://www.ladygaga.com/}} * {{IMDb name|3078932}} * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/53051/year-in-gaga-a-provocative-2010#index/0 Year in Gaga: A Provocative 2010 ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101219135856/http://www.life.com/image/first/in-gallery/53051/year-in-gaga-a-provocative-2010#index/0 |date=2010-12-19 }}— слајдшоу од ''[[Life magazine]]'' * [http://hken.ibtimes.com/articles/118272/20110303/lady-gaga-fashion-debut-paris-fashion-week-thierry-mugler-fall-winter-2011-2012-stylist-nicola-formi.htm Lady Gaga’s catwalk debut at Paris Fashion Week] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110713001222/http://hken.ibtimes.com/articles/118272/20110303/lady-gaga-fashion-debut-paris-fashion-week-thierry-mugler-fall-winter-2011-2012-stylist-nicola-formi.htm |date=2011-07-13 }} слајдшоу од [http://hken.ibtimes.com IBTimes HK] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110911132348/http://hken.ibtimes.com/ |date=2011-09-11 }} {{Лејди Гага}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Гага, Лејди}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Американски пејачи]] [[Категорија:Лејди Гага| ]] [[Категорија:Американски поп-пејачки]] [[Категорија:Добитници на Златен глобус]] 6edjcmlr5hkp5sf47k26s2i365ul35m 0 171808 5532415 5531116 2026-03-31T17:57:02Z Виолетова 1975 5532415 wikitext text/x-wiki '''Велија Рамковски''' ([[Дебреште]], [[Прилепско]], {{роден на|4|февруари|1947}}) — [[Македонија|македонски]] стопанственик и политичар.<ref>{{наведена книга|title=Македонска енциклопедија|publisher=[[МАНУ]]|location=Скопје|edition=прво|volume=II|isbn=978-608-203-024-2}}</ref> ==Биографија == Рамковски е роден во [[прилепско]]то село [[Дебреште]] на [[4 февруари]] [[1947]] година. Неговото семејство се преселило во [[Битола]] во [[1952]] година, каде што завршил [[СУ „Јане Сандански“ - Битола|средно економско училиште]], а потоа дипломирал на Економскиот факултет во Скопје во 1970 година. Работел во неколку општествени претпријатија во [[Скопје]] од [[1972]] до [[1990]] година, а потоа ја формирал најголемата приватна фирма во [[СФРЈ]] „[[Унипроком]]“ во Скопје, 1990, која за своето успешно работење ја добила сојузната награда на ''Стопанската комора на Југославија''. Наскоро потоа ја формирал и првата приватна и една од водечките национални телевизии во Македонија [[Телевизија А1]] ([[1992]]). Мошне успешен е и новоформираниот синџир продавници „Хедис“ (формиран [[2006]]) со достигнато ниво од над 30% учество на пазарот (податоци од 2007). Спаѓа меѓу најуспешните стопанственици во Македонија во последната деценија. Основач е на [[Партија за економска обнова|Партијата за економска обнова]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=53966|title=Формирана нова - Партија за економска обнова|last=Тодоровска В.|first=Весна|publisher=А1|accessdate=2009-11-03}}</ref> во 2006 и на [[Фондација Рамковски|Фондацијата „Рамковски“]] во 2006 со цел да ги афирмира и популаризира духовните вредности на Македонија, со низа афирмативни национални проекти од областа на историското минато, ликовната уметност и книжевноста: за Крсте Петков Мисирков, кодификаторот на македонскиот литературен јазик и правопис, националниот деец [[Димитрија Чуповски]], писателот [[Петре М. Андреевски]], вајарот [[Боро Митриќески]], сликарите [[Владимир Георгиевски]] и [[Новица Трајковски]] и други македонски современици. Посебно го популаризира [[Крсте Мисирков]] со мултимедијален проект во 28 општини, со подарување на 40.000 примероци од книгата „[[За македонцките работи]]“, организирање на „Месец на Мисирков“ на [[ФОН Универзитет|Универзитетот ФОН]], поставување споменик на плоштадот „Пела“ во центарот на Скопје (дело на вајарот Боро Митриќески) и востановување на наградата „Крсте Петков Мисирков“, со вкупен фонд од 50.000 евра (пет награди: за наука, за уметност, за економија, за спорт и за животно дело). Ги објавил и првите книги од конкурсот за роман, збирка раскази и збирка песни, каде меѓу наградените писатели биле: [[Стефан Марковски]], [[Михаил Ренџов]] и други. Бил сопственик и на весниците „[[Време (дневен весник)|Време]]“, „[[Шпиц (дневен весник)|Шпиц]]“ и „Коха е Ре“. Во [[декември]] [[2010]] година бил уапсен и задржан во притвор. Потоа бил обвинет и осуден за [[перење пари]], за злосторничко здружување, затајување [[данок]] и злоупотреба на позицијата. Осуден бил на 13 години затвор.<ref>[https://www.slobodnaevropa.mk/a/24515399.html За пресудата]</ref> Во август 2017 година, по речиси седум години поминати во затвор, Велија Рамковски излегол на слобода.<ref>[https://time.mk/c/80c8ea715a/ На time.mk]</ref> == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[А1 телевизија]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рамковски, Велија}} [[Категорија:Луѓе од Дебреште]] [[Категорија:Македонски политичари]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] [[Категорија:Македонци-муслимани]] [[Категорија:Апсолвенти на Економскиот факултет - Скопје]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници во Македонија]] 3h65rmmlk5lqnsmvyfj1yra1h0118qp 0 179238 5532526 5449691 2026-03-31T19:55:02Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5532526 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = Мајли Сајрус<br>Miley Cyrus | Img =170526-N-EO381-052 Miley Cyrus on Today show.jpg | Img_capt = Мајли Сајрус 2017 | Background = solo_singer | Birth_name = Дестини Хоуп Сајрус | Alias = Дестини Сајрус | Born = {{Birth date and age|df=yes|1992|11|23}} <br />[[Нешвил]], [[Тенеси]], [[САД]] | Instrument = [[вокал]], [[гитара]], [[пијано]] | Genre = [[поп музика|поп]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.allmusic.com/artist/miley-cyrus-p823418|title=allmusic ((( Miley Cyrus > Overview )))|last=Deming|first=Mark|work=[[Allmusic]]|publisher=[[Macrovision|Macrovision Corporation]]|accessdate=21 октомври 2009}}</ref> <!--Cyrus has not put out any studio albums where country pop is a predominant genre. Please discuss before re-adding.--> | Occupation = [[пејач]]ка, [[актер]]ка, [[автор]]ка, [[композитор]]ка, [[музичар]]ка | Years_active = 2003–до денес | Associated_acts = [[Били Реј Сајрус]], [[Jonas Brothers]], [[Селена Гомес]], [[Деми Ловато]], [[Тимбаленд]],[[Сиера]] | Label = Hollywood Records<br />Fascination Records <small>(UK)</small> | URL = [http://www.mileycyrus.com/ www.MileyCyrus.com] }} '''Мајли Rej Сајрус''' ({{langx|en|Miley Ray Cyrus}}; родена како '''Дестини Хоуп Сајрус''' на {{роден на|23|ноември|1992}}) ― американска пејачка, текстописец и глумица. Се смета за [[Поп икона|поп-икона]] и е нарекувана „тинејџерска кралица“ од 2000-тите. Исто така, се смета за еден од ретките примери на деца ѕвезди со успешна кариера како возрасни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vulture.com/2019/06/disney-and-nick-stars-gone-pop-an-updated-power-ranking.html|title=Disney and Nickelodeon Stars Gone Pop: A Ranking|last=Crucchiola|first=Jordan|last2=Haylock|first2=Zoe|date=June 14, 2019|work=[[Vulture (website)|Vulture]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928113404/https://www.vulture.com/2019/06/disney-and-nick-stars-gone-pop-an-updated-power-ranking.html|archive-date=September 28, 2019|accessdate=October 25, 2019|last3=Polk|first3=Milan}}</ref> Малји Сајрус на 13-годишна возраст ја добила главната улога во тинејџерската ТВ-серија ''[[Хана Монтана]]'' (2006 ― 2011) и набрзо станала тинејџерски идол. Под името Хана Монтана објавила два саундтрак-албуми кои се искачиле на прво место на Билбордовите топ-листи. Соло кариерата ја започнала со издавањето на [[поп-рок]] албумите: ''Meet Miley Cyrus'' (2007) и ''Breakout'' (2008); „Party in the U.S.A.“, [[водечки сингл]] од нејзиното [[EP]] ''The Time of Our Lives'' (2009), станал еден од најпродаваните синглови на сите времиња во САД, а подоцна од [[Здружение на музичките сниматели на Америка|RIAA]] бил сертифициран со тринаестеткратен платинест тираж. Во 2010 година го издала [[денс-поп]] албумот ''Can't Be Tamed''. Значително го променила имиџот и музичкиот стил со објавувањето на [[Хип-хоп музика|хип-хоп]] и [[Современ Р&Б|R&B]]-албумот ''Bangerz'' (2013), со кој по петти пат се искачила на прво место во САД, а кој ги содржел и сингловите „We Can't Stop“ и „Wrecking Ball“. „Wrecking Ball“ бил нејзин прв сингл на прво место на [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]. Потоа се впуштила во [[Експериментална музика|експерименталниот]] стил на ''Miley Cyrus & Her Dead Petz'' (2015), го прифатила [[кантри-поп]]от на ''Younger Now'' (2017) и се впуштила во [[Рок-музика|рок]] и [[Синтисајзерски поп|синт-поп]] со ''[[Пластични срца|Plastic Hearts]]'' (2020). Откако потпишала со [[Columbia Records]] во 2021 година, Сајрус го издала нејзиниот осми студиски албум ''Endless Summer Vacation'' (2023). Песната „Flowers“, водечки сингл од албумот се искачила на врвот на топ-листите на меѓународно ниво и поставила многу рекорди. Песната освоила две [[Награди Греми|Греми награди]] меѓу кои и за „[[Греми награда за рекорд на годината|Запис на годината]]“, а албумот бил номиниран за [[Греми награда за албум на годината|албум на годината]]. Таа глумеше во филмовите ''Молња'' (2008), ''Хана Монтана: Филм'' (2009), ''Последната песна'' (2010), ''LOL: Live It Up'' (2012) и ''Тинејџерски таен агент'' (2013), а потоа се појавила во филмовите ''Чувари на галаксијата 2'' (2017) и Drive-Away Dolls (2024). На телевизија, го продуцирала и се појавила во документарниот филм ''Мајли: Движењето'' (2013), била ментор во натпреварот по пеење ''The Voice'' (2016–2017) и глумела во една епизода од ''[[Црно огледало]]'' (2019), ја води годишната специјална емисија ''Новогодишна забава на Мајли'' (2021–сега) и глумела и била извршен продуцент на документарната концертна емисија ''Бескраен летен одмор'' (2023). Во 2014 година, ја основала непрофитната организација Happy Hippie Foundation за чии потреби ја започнала веб-видео серијата ''Backyard Sessions'' (2012-2023). Мајли Сајрус добила многу награди и признанија меѓу кои: две [[Награди Греми|Греми-награди]], една [[Британски музички награди|награда Брит]], пет [[Билбордови музички награди|Билборд-награди]], три [[МТВ Видео Музички Награди|MTV-видеонагради]] и поставила осум ''[[Гинисови рекорди]]''. Таа се појавилa на листи како: ''Time'' 100 (2008 и 2014) и ''Forbes'' 30 Under 30 (2014 и 2021). ''[[Билборд (магазин)|Билборд]]'' ја ставил на деветто место на списокот од „Најдобри б''илборд'' 200 пејачки“ и на 62-ро место на списокот од „Најдобри пејачки на сите времиња“. Сајрус се наоѓа на осмо место меѓу пејачките со најмногу продадени дигитални синглови сертифицирани од RIAA,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=top_tallies&ttt=TAS|title=Gold & Platinum – Top Artists (Digital Singles)|publisher=[[Recording Industry Association of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126081620/http://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=top_tallies&ttt=TAS|archive-date=January 26, 2016|accessdate=February 6, 2024}}</ref> а според ''Billboard'' е меѓу најуспешните пејачи во 2010-тите.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=February 6, 2024}}</ref> == Живот и кариера == === Детство и почетоци на кариерата === Мајли Сајрус е родена во Френклин, Тенеси,<ref name="childhood">{{cite web|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/miley-cyrus.html|title=Miley Cyrus Biography|publisher=[[The Biography Channel (UK and Ireland)|The Biography Channel]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512170758/http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/miley-cyrus.html|archive-date=May 12, 2015|access-date=April 7, 2014|url-status=dead}}</ref> како ќерка на Летиција „Тиш“ Сајрус и кантри-пејачот [[Били Реј Сајрус]].<ref name="childhood" /> Била родена со [[суправентрикуларна тахикардија]], состојба која предизвикува абнормален пулс во мирување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mtv.com/news/1606651/miley-cyrus-opens-up-about-heart-condition/|title=Miley Cyrus Opens Up About Heart Condition|work=mtv.com|publisher=MTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304192429/http://www.mtv.com/news/1606651/miley-cyrus-opens-up-about-heart-condition/|archive-date=March 4, 2017|accessdate=March 4, 2017}}</ref> Нејзино родено име е Дестини Хоуп Сајрус (Destiny Hope Cyrus), но бидејќи како мала постојано била насмеана, нејзиниот татко Били Реј Сајрус (Billy Ray Cyrus) постојано ја викал smiley, а како рима на тоа е Мајли;<ref name="signonsandiego2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.utsandiego.com/uniontrib/20060520/news_1c20hannah.html|title=Miley Cyrus braced for Disney stardom|last=Hiltbrand|first=David|date=May 20, 2006|work=[[The San Diego Union-Tribune]]|publisher=Platinum Equity|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305075515/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20060520/news_1c20hannah.html|archive-date=March 5, 2016|accessdate=May 30, 2010}}</ref> во 2008 година официјално си го сменила името во Мајли Реј Сајрус.<ref>{{Наведени вести|url=http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/08/25/billy.ray.cyrus/|title='Eraserhead' director inspired Billy Ray Cyrus|last=France|first=Lisa Respers|date=August 25, 2009|work=CNN|access-date=July 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304194018/http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/08/25/billy.ray.cyrus/|archive-date=March 4, 2017}}</ref> [[Кумство|Кума]] на Сајрус била кантри-пејачката [[Доли Партон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://music.yahoo.com/blogs/our-country/dolly-parton-surprising-family-role-just-may-not-205451471.html|title=Dolly Parton Has A Surprising Family Role–That You Just May Not Know About!|last=Geller|first=Wendy|date=January 18, 2013|publisher=[[Yahoo! Music]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907040539/https://music.yahoo.com/blogs/our-country/dolly-parton-surprising-family-role-just-may-not-205451471.html|archive-date=September 7, 2014|accessdate=April 7, 2014}}</ref> И покрај противењето на издавачката куќа на нејзиниот татко,<ref name="abcnews2">{{Наведена мрежна страница|url=https://abcnews.go.com/Primetime/story?id=132388&page=1|title=Once a Country Superstar, He Got Out of the Spotlight for Fatherhood|date=March 13, 2004|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|publisher=[[The Walt Disney Company]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015215128/http://abcnews.go.com/Primetime/story?id=132388|archive-date=October 15, 2013|accessdate=August 14, 2008}}</ref> родителите на Сајрус тајно се венчале на 28 декември 1993 година, една година по нејзиното раѓање.<ref name="GQBilly2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gq.com/entertainment/celebrities/201103/billy-ray-cyrus-mr-hannah-montana-miley?currentPage=4|title=Mr. Hannah Montana's Achy Broken Heart|last=Heath|first=Chris|date=March 2011|work=[[GQ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006175652/http://www.gq.com/entertainment/celebrities/201103/billy-ray-cyrus-mr-hannah-montana-miley?currentPage=4|archive-date=October 6, 2014|accessdate=September 10, 2017}}</ref> Тие имале уште две деца, синот Брејсон и ќерката [[Ное Сајрус|Ноа]].<ref>{{Наведени вести|url=https://hollywoodreporter.com/news/miley-cyrus-billy-ray-cyrus-braison-bloody-349473|title=Miley Cyrus' Brother Hospitalized With Serious Bleeding|date=July 15, 2012|work=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=April 7, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140608220052/http://www.hollywoodreporter.com/news/miley-cyrus-billy-ray-cyrus-braison-bloody-349473|archive-date=June 8, 2014}}</ref> Нејзинот постар полубрат и постара полусестра се од претходната врска на нејзината мајка Тиш Сајрус.<ref name="adopt">{{Наведена мрежна страница|url=https://people.com/archive/cover-story-my-girl-billy-ray-and-miley-cyrus-vol-68-no-1/|title=My Girl|last=Tan|first=Michelle|date=July 2, 2007|work=[[People (magazine)|People]]|accessdate=March 7, 2019}}</ref> Постариот брат Трејси е пејач во поп-групата Метро Стејшан (Metro Station).<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/268332/metro-station-ready-to-roll-with-miley|title=Metro Station Ready To Roll With Miley|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=June 19, 2009|access-date=August 4, 2009|last=Graff|first=Gary|location=[[Detroit]], Michigan}}</ref> Постарата полусестра, Бранди Сајрус, ѝ прави друштво на Мајли на скоро сите нејзини концерти како гитаристка. Исто така има уште еден полубрат од претходната врска на татко, Кристофер Коди кој бил роден во април 1992 година <ref name="GQBilly2"/> и пораснал со неговата мајка, келнерката Кристин Лаки, во [[Јужна Каролина]].<ref name="abcnews2"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.instagram.com/p/CX991nVO8M8/?igshid=MzRlODBiNWFlZA==|title=Instagram|work=www.instagram.com|accessdate=February 9, 2024}}</ref> Сајрус детството го поминала на фармата на нејзините родители во Томпсон Стејшн во Тенеси каде што учела во основното училиште.<ref>{{cite web|url=http://schools.wcs.edu/InFocus/infocus0708/Issue_10/hannah_montana.htm|title=WCS Teacher Surprises Hannah Montana|publisher=[[Williamson County Schools]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322225130/http://schools.wcs.edu/InFocus/infocus0708/Issue_10/hannah_montana.htm|archive-date=March 22, 2014|access-date=May 30, 2010}}</ref> Кога ѝ била доделена улогата на ''Хана Монтана,'' семејството се преселило во [[Лос Анџелес]] и таму имала приватен учител.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2006/04/20/arts/television/20cyru.html|title=Hannah Montana and Miley Cyrus: A Tale of Two Tweens|last=Steinberg|first=Jacques|date=April 20, 2006|work=[[The New York Times]]|access-date=June 9, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102050322/https://www.nytimes.com/2006/04/20/arts/television/20cyru.html|archive-date=November 2, 2020}}</ref> Во 2001 година, додека нејзиниот татко ја снимал телевизиската серија ''Док,'' таа и нејзиното семејство се преселиле во [[Торонто]]. Почнала да зема часови по пеење и глума во студио за глума во Торонто.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cineplex.com/Movies/FamousNews/FamousMagazine/March%202009.aspx?FamousArticles=26633|title=Famous Teens: Miley Cyrus|last=Weisz|first=Marni|date=March 1, 2009|publisher=[[Cineplex Entertainment]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110221002409/http://www.cineplex.com/Movies/FamousNews/FamousMagazine/March%202009.aspx?FamousArticles=26633|archive-date=February 21, 2011|accessdate=April 13, 2009}}</ref><ref>{{Cite interview|access-date=June 1, 2010}}</ref> Првата глумечка улога на Сајрус била улогата на Кајли во телевизиската серија на нејзиниот татко, ''Док.''<ref name="signonsandiego2"/> Во 2003 година, ја глумела „младата Рути“ во ''[[Голема риба (филм)|Големата риба]]'' од [[Тим Бартон]].<ref name="instanthit2">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/7521454/Miley-Cyrus-interview-Im-going-to-hire-an-acting-coach.html|title=Miley Cyrus interview: I'm going to hire an acting coach|last=Hiscock|first=John|date=March 25, 2010|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=May 30, 2010|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/7521454/Miley-Cyrus-interview-Im-going-to-hire-an-acting-coach.html|archive-date=January 10, 2022}}</ref> Нејзините родители, по совет од Доли Партон, потпишале договор со Morey Management Group за нејзината музичка кариера. Менаџерот на нејзиниот татко станал одговорен за финансиите на Мајли Сајрус, а нејзината мајка станала нејзин ко-менаџер. === 2006–2009: ''Хана Монтана'' и први музички изданија === [[Податотека:Miley Cyrus Wonder World concert at Auburn Hills 07.jpg|лево|thumb|200px|Мајли во 2009 година]] Сајрус била на аудиција за Дизниевата телевизиска серија ''[[Хана Монтана]]'' кога имала тринаесет години.<ref name="montana3">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/milestogo00mile|title=''Miles to Go''|last=Cyrus|first=Miley|publisher=[[Disney Hyperion]]|year=2009|isbn=978-1-4231-1992-0|page=[https://archive.org/details/milestogo00mile/page/7 7]|url-access=registration}}</ref> И покрај тоа што на почетокот била одбиена за улогата затоа што била „премала и премлада“,<ref>{{Наведени вести|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2006-03-23-miley-cyrus_x.htm|title=Lifelong work pays off, says Miley Cyrus, 13.|last=Oldenburg|first=Ann|date=March 23, 2006|work=[[USA Today]]|access-date=October 1, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20230428190048/https://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2006-03-23-miley-cyrus_x.htm|archive-date=April 28, 2023}}</ref> подоцна ѝ била доделена главната улога поради нејзините пејачки и симпатично глупави глумечки способности.<ref name="especial">{{Cite episode}}</ref> Серијата била премиерно прикажана во март 2006 година и премиерата имала највисока гледаност на Дизни канал,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tvguide.com/celebrities/miley-cyrus/bio/259138|title=Miley Cyrus Biography|work=[[TV Guide]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923210541/https://www.tvguide.com/celebrities/miley-cyrus/bio/259138/|archive-date=September 23, 2020|accessdate=May 30, 2010}}</ref> а за брзо серијата се вброила и меѓу највисоко оценетите серии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/ent/stories/DN-hannah_1024gl.ART.State.Edition2.422c049.html|title=Disney marketers making most of 'Hannah Montana'|last=Ostrow|first=Joanne|date=October 25, 2007|work=[[The Dallas Morning News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116154513/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/ent/stories/DN-hannah_1024gl.ART.State.Edition2.422c049.html|archive-date=January 16, 2008|accessdate=May 30, 2010}}</ref> Поради успехот на серијата Сајрус била прогласена за „[[тинејџерски идол]]“ и била наречена најголема светска детска ѕвезда и ''глобален феномен.''<ref name="instanthit2"/><ref name="TIMEmag2">{{Наведен нестручен часопис|access-date=May 5, 2010}}</ref> Таа, исто така, станала прва личност која склучила договори со ''[[Компанија Волт Дизни|Компанијата Волт Дизни]]'' за телевизија, филм, музика и други маркетиншки производи.<ref name="TIMEmag2"/> Сајрус, која потпишала договор за снимање на четири албуми со [[Hollywood Records]], издавачка куќа во сопственост на компанијата Волт Дизни, во јуни 2007 година издала двојно ЦД под наслов Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus. Првото ЦД, ''Хана Монтана 2,'' било саундтрак за втората сезона од серијата. Второто ЦД ''Meet Miley Cyrus'' всушност бил прв студиски албум на пејачката. Албумот бил подеднакво успешен како и неговиот претходник, а исто така се искачил и на првото место во САД.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=April 29, 2013}}</ref> По издавањето, Сајрус тргнала на турнеја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.today.com/id/21084902/ns/today-today_entertainment/t/miley-cyrus-hottest-concert-ticket-going/|title=Miley Cyrus is hottest concert ticket going|date=October 8, 2007|publisher=Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005034645/http://www.today.com/id/21084902/ns/today-today_entertainment/t/miley-cyrus-hottest-concert-ticket-going/|archive-date=October 5, 2015|accessdate=May 2, 2014}}</ref><ref>{{Наведена изјава за печат|access-date=January 16, 2011}}</ref> Официјалните претставници од Ticketmaster навеле дека „немало толкава побарувачка за карти уште од времето на [[Битлси]] или [[Елвис Пресли|Елвис]] “.<ref>{{Наведени вести|url=https://articles.latimes.com/2007/oct/06/entertainment/et-montana6|title='Hannah Montana' stirs a U.S. tizzy|last=Boucher|first=Geoff|date=October 6, 2007|work=Los Angeles Times|access-date=October 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20100119175433/http://articles.latimes.com/2007/oct/06/entertainment/et-montana6|archive-date=January 19, 2010|last2=Lee|first2=Chris}}</ref> Успехот на турнејата довело до театрално објавување на 3Д концертниот филм ''Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert'' (2008).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=hannahmontanaconcert.htm|title=Hannah Montana/Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert Tour (2008)|work=Box Office Mojo|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604151142/https://www.boxofficemojo.com/release/rl508986881/|archive-date=June 4, 2024|accessdate=August 7, 2011}}</ref> Исто така Мајли е позната пејачка која има 4 албуми: Meet Miley Cyrus (2007), Breakout (2008), The time of our lives (2009) и I Can't Be Tamed (2010). Таа исто така има и снимено филм "Хана Монтана". Има уште еден филм снимено "The last song".<ref>{{Наведени вести|url=https://www.variety.com/article/VR1117992306.html?categoryid=1236&cs=1|title=Miley Cyrus to star in Disney film|last=Fleming|first=Michael|date=September 16, 2008|work=Variety|access-date=June 18, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100405111748/http://www.variety.com/article/VR1117992306.html?categoryid=1236&cs=1|archive-date=April 5, 2010}}</ref> Таа го има позајмено и гласот во цртанот "Bolt".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mtv.com/news/articles/1601974/miley-cyrus-golden-globe-nomination-caps-busy-year.jhtml|title=Miley Cyrus' Golden Globe Nomination Caps A Busy Year For 'Hannah Montana' Star|last=Vena|first=Jocelyn|date=January 5, 2009|work=MTV News. Viacom|accessdate=April 7, 2014|archive-date=2022-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327153153/http://www.mtv.com/news/1601974/miley-cyrus-golden-globe-nomination-caps-a-busy-year-for-hannah-montana-star/|url-status=dead}}</ref> Taa исто така има песна наречена "Send it on" која ја пее со [[Селена Гомес]], [[Деми Ловато]] и Џонас Брадерс. Со таа песна тие помогнаа во еден проект за чување на природата. === Албуми === * ''[[Meet Miley Cyrus]]'' (2007) * ''[[Breakout]]'' (2008) * ''[[Can't Be Tamed]]'' (2010) * ''[[Bangerz]]'' (2013) * ''[[Miley Cyrus & Her Dead Petz]]'' (2015) * ''[[Younger Now]]'' (2017) * ''[[Plastic Hearts]]'' (2020) * ''[[Endless Summer Vacation]]'' (2023) * ''[[Something Beautiful]]'' (2025) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | '' Start All Over'' || 2007 || Марк Веб |- | ''7 Things'' || 2008 || Brett Ratner |- | '' Fly On The Wall '' || 2008 || Филип Анделман |- | '' The Climb'' || 2009 || Метју Ролстон |- | ''Party in the U.S.A'' || 2009 || Крис Ејплбаум |- | ''When I Look at You'' || 2010 || Адам Шанкман |- | ''Can't Be Tamed'' || 2010 ||Роберт Хејлс |- | ''Who Owns My Heart'' || 2010 || Роберт Хејлс |- | ''You're Gonna Make Me Lonesome When You Go'' || 2012 || James Minchin III |- | ''We Can't Stop'' || 2013 || Дајан Мартел |- | ''Wrecking Ball'' || 2013 ||Тери Ричардсон |- | ''23'' || 2013 || Хана Лукс-Дејвис |- | ''Real and True'' || 2013 || Rankin |- | ''Feelin' Myself'' || 2013 ||Мајкл Јурковац,Паша Шапиро |- | ''Adore You'' || 2013 || Дајан Мартел |- | ''BB Talk'' || 2015 || Мајли Сајрус,Дајан Мартел |- | Malibu || 2017 || Дајан Мартел |- | ''Younger Now'' || 2017 || Дајан Мартел |- | ''Nothing Breaks Like a Heart'' || 2018 || We Are From LA |- | ''On A Roll'' || 2019 || Anne Sewitsky |- | ''Mother's Dauther'' || 2019 || Alexandre Moors |- | ''Slide Away'' || 2019 || Alexandre Moors |- | ''Don't Call Me Angel'' || 2019 || Хана Лукс-Дејвис |- | ''Midnight Sky'' || 2020 ||Мајли Сајрус |- | ''Who Owns My Heart'' || 2020 || |- | ''Prisoner '' || 2020 ||Alana O’Herlihy,Мајли Сајрус |- | ''Angels Like You '' || 2021 ||Alana O’Herlihy,Мајли Сајрус |- | ''Without You (Remix)'' || 2021 || |- | ''Flowers'' || 2023 || Jacob Bixenman |- | ''River'' || 2023 || |- | ''Jaded'' || 2023 || |- | ''Used To Be Young'' || 2023 || |- | ''Doctor (Work It Out) '' || 2024 ||Jacob Bixenman |- | ''Something Beautiful'' || 2025|| |- | ''End Of The World'' || 2025|| |- | ''More To Lose'' || 2025|| |- | ''Easy Lover'' || 2025|| |- | ''Every Girl You've Ever Loved'' || 2025|| |- | ''Walk Of Fame'' || 2025|| |- | ''Secrets'' || 2025|| |- | ''Younger You'' || 2026|| |- |} == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сајрус, Мајли}} [[Категорија:Американски глумци]] [[Категорија:Американски музичари]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Американски феминистки]] [[Категорија:Американски поп-пејачки]] [[Категорија:Американски ЛГБТ-пејачи]] [[Категорија:Добитници на MTV Video музички награди]] [[Категорија:Добитници на MTV Europe музички награди]] [[Категорија:Добитници на Греми]] [[Категорија:Добитници на Британски музички награди]] [[Категорија:Американски кантавторки]] [[Категорија:Американски хип-хоп пејачки]] [[Категорија:Американски денс музичари]] [[Категорија:Американски пејачки од 21 век]] [[Категорија:Родени во 1992 година]] [[Категорија:Американски рок-пејачки]] [[Категорија:Пејачи од Нешвил]] [[Категорија:Дизниеви легенди]] [[Категорија:Американски електронски музичарки]] [[Категорија:Американски хип-хоп музичарки]] [[Категорија:Американски гласовни глумици]] [[Категорија:Американски ЛГБТ-глумци]] [[Категорија:Американски телевизиски глумици]] [[Категорија:Американски поп-рок пејачи]] [[Категорија:Американски мецосопрани]] [[Категорија:Американски филмски глумици]] [[Категорија:Глумци од Нешвил]] [[Категорија:Американски филмски глумци]] lzm3e2vdulfioab1y660n4akmr4w0xi 0 199147 5532561 5530004 2026-03-31T22:34:09Z Aprilija50.A.D 119801 /* Награди */ 5532561 wikitext text/x-wiki {{Викифицирање}}{{Инфокутија за личност | име = Атила Клинче | портрет = Atila Klince slika.png | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на и возраст|1958|10|30|df=yes}} | роден-место = {{роден во|Гостивар}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонец]] | народност = [[Македонски Турци|Турчин]] | познат = долгогодишен директор на [[Турски театар - Скопје|НУ Турски Скопје]] Улоги:<br>[[Прашина (филм)|Прашина]]<br>[[Пред дождот]] | занимање = глумец, директор | сопружник = Ѓулсер | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Атила Клинче''' ([[турски јазик|турски]]: ''Atilla Klinçe''; р. {{роден на|30|октомври|1958}} во {{роден во|Гостивар}}) — [[Македонија|македонски]] [[глумец]], [[професор]] на [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултетот за драмски уметности]] и поранешен директор на [[Турски театар - Скопје|Турскиот театар]] во [[Скопје]]. == Животопис == Клинче е роден во [[Гостивар]] на [[30 октомври]] [[1958]] година. Дипломирал на [[ФДУ|Факултетот за драмски уметности]] во [[Скопје]] во [[1982]] година, каде што е примен за доцент по техника на говорот. Специјализирал на државниот универзитет „Хаџет Тепе“ во [[Анкара]], а во март 2011 магистрирал на универзитетот [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|„Св. Кирил и Методиј“]], со што станал магистер по културологија. Како професор работи на Факултетот за драмски уметности, каде што предава сценски говор. Работел како глумец во НУ Турски Театар во Скопје и бил директор на истиот од 2003 до 2006 година, кога бил разрешен од функцијата<ref>{{наведени вести|url=http://star.vest.com.mk/default.asp?id=124657&idg=6&idb=1888&rubrika=Kultura|title=ВО ТУРСКИОТ ТЕАТАР ВО СКОПЈЕ Сменет Атила Клинче|publisher=Вест|accessdate=2010-05-10|archive-date=2016-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308181414/http://star.vest.com.mk/default.asp?id=124657&idb=1888&idg=6&rubrika=kultura|url-status=dead}}</ref>, но повторно бил назначен за директор на Тетарот во октомври 2008 година.<ref>[http://www.vecer.com.mk/default.asp?ItemID=83DC8BFE2DE37145B07DAD69DB9EA8D0 Клинче нов директор]{{Мртва_врска|date=April 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, ''[[Вечер]]'', 10 октомври 2008.</ref> 2017 поднесува оставка од функцијата директор на НУ Турски Тетар Скопје. На 06.11.2024 е избран за советник на Министерот за култура и туризам Зоран Љутков. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/eve-koj-kje-go-sovetuva-ljutkov-formiran-sovetot-za-kultura/|title=Еве кој ќе го советува Љутков - формиран Советот за култура|date=2024-11-07|work=Независен Весник|language=mk-MK|accessdate=2024-11-07}}</ref> == Театарски улоги == Неговите улоги се одликуваат со силна емоционална изведба, јасна изразност и длабока посветеност. Тој умешно ги толкува и класичните и современите драмски ликови, градејќи карактери што оставаат трајна впечатливост кај публиката и театарската критика. Со својот природен талент, сценска харизма и богато искуство, Атила Клинче е едно од најпрепознатливите актерски имиња на македонската театарска сцена. Неговото актерство претставува спој на професионализам и длабока уметничка посветеност. Неговата актерска енергија се движи од античка трагедија до модерна драма, од национални до меѓународни сцени, со што создава репертоар кој има и уметничка и културна тежина. Атила Клинче има исклучителен актерски опус со над 50 улоги во театарот, меѓу кои блескаат: * 1980 – Манулач во ''Зона Занфирова'' од С. Сремац, режија Д. Станковски * 1982 – Мемет во ''Мемед'' од Ирфан Бељуљ, режија Н. Пановски * 1985 – Градоначалник во ''Том Соер'' од Марк Твен, режија Шерафеттин Неби * 1985 – Ќани во ''Рашела'' од Шерафеттин Неби, режија Н. Пановски * 1986 – Јулка во ''Протекција'' од Б. Нушиќ, режија Б. Ставрев * 1986 – Службеник во ''Убиј ме душичке'' од А. Несин, режија С. Билал * 1987 – Конобар во ''Капетан Џон Пиплфокс'' од Д. Радовиќ, режија К. Ангеловски * 1987 – Парлак во ''Женички'' од Т. Џуџеноглу * 1987 – Фентон во ''Весели жени Виндзорски'', режија К. Ангеловски * 1987 – (Помошник на режисерот) во ''Коштана'' од Б. Танковиќ, режија К. Лила * 1988 – Д-р Танби во ''Дневникот на стравот'' од Џ. Карахасан, режија А. Сопи * 1988 – Магбет во ''Магбет'' од В. Шекспир, режија Р. Бурхан * 1989 – Улога во ''Белото циганче'' од В. Подгорец, режија А. Алексов * 1989 – Улога во ''Клементовиот пад'' од Д. Јанчар, режија К. Лила * 1989 – Судија во ''Кавкаски круг со креда'' од Б. Брехт, режија Ј. Ертен * 1990 – Живко во ''Живко живее, не живее'' од А. Несин, режија К. Ишик * 1990 – Винстон во ''Остров'' од А. Фугард, режија Ј. Ертен * 1991 – Полицаец во ''Картонска кутија'' од И. Бељур, режија Б. Брезовец * 1991 – (Помошник на режисерот) за улогата на Хаџи Бекташи Вели во ''Јунус Емре'' од Р. Билгинер, режија Р. Алниачик * 1992 – Цар Едип во ''Смртта на Питија'' од М. Стефановиќ * 1992 – Синот во ''Мајка Елиф'' од Т. Офлазоглу, режија К. Лила * 1992 – Улога во ''Зошто'' од Ш. Спасе, режија Серафин Фалко * 1992 – Сеит во ''Стари фотографии'' од Д. Сумер, режија Д. Наумовски * 1993 – (Помошник на режисерот) во ''Ве молам, не допирајте'' од Х. Танер, режија И. Хурмузоглу * 1993 – Улога во ''Шабан, спасител на татковината'' од Х. Танер, режија З. Сипахи * 1993 – Атила во ''Дас капитал'' од Б. Димитров и С. Миленковски, режија С. Миленковски * 1994 – Цибра во ''Тетовирани души'' од Г. Стефановски, режија В. Христов * 1994 – Улога во ''Ќелавиот Мехмет'' од У. Тамер, режија К. Лила * 1994 – Аладин во ''Будење'' од Б. Беговска, режија Д. Наумовски * 1995 – Леарт во ''Кралот Хамлет'' од В. Шекспир, режија Б. Брезовец * 1996 – Улога во ''Како да се спаси Асије'' * 1997 – Газдата во ''Луна парк'' од У. Ајваз, режија К. Лила * 1998 – Улога во ''Идиот'' од Ф. М. Достоевски, режија Б. Ставрев * 1999 – Синот во ''РРР'' од Ј. Плевнеш, режија М. Улусој * 1999 – Сојтари во ''Лудиот Ибрахим'' од Т. Офлазоглу, режија В. Милчин * 2001 – Рустем во ''Хуррем Султан'' од Орхан Асена, режија К. Лила (помошник на режисерот) * 2001 – Парталковски во ''Министерот и јас'', режија Д. Наумовски * 2001 – Улога во ''Бунт во домот за старци'' од В. Андоновски, режија Д. Станковски * 2002 – Човекот во ''Куќа на граница'' од С. Мрожек, режија Ј. Ертен * 2002 – Гласникот во ''Антигона'' од Софокле, режија К. Коџатурк * 2004 – Енкиду во ''Епот за Гилгамеш'', режија Д. Пројковски * 2004 – Креон во ''Цар Едип'' од Софокле, режија Љ. Ѓеоргиевски * 2004 – Антонио во ''Бура'' од В. Шекспир, режија А. Поповски * 2005 – Улога во ''Тимон од Атина'' од В. Шекспир, режија Б. Брезовец * 2011 – Омер Хајјам и Менокјо во ''Мевлана'' од Т. Нар, режија Б. Сечкин * 2012 – Наили во ''Кога лисјата паѓаат'' од Р. Н. Ѓунтекин, режија С. Билал * 2014 – Тезеус и Оберон во ''Сон на летната ноќ'' од В. Шекспир, режија А. Поповски == Филмографија == Има одиграно повеќе од 70 улоги во многу претстави, од кои во повеќето заземал главни улоги. '''Филмови''' * 1982: "Потера" ТВ драма * 1991: "[[Тетовирање (филм) |Тетовирање]]" во режија на [[Столе Попов]]; * 1993: "[[Бог да ги убие шпионите (филм) |Бог да ги убие шпионите]]" во режија на Ацо Алексов; * 1994: "[[Пред дождот]]" во режија на [[Милчо Манчевски]]; * 1995: „Феликс“ во режија на Б. Шпајц, во Р. Словенија, * 2001: "[[Прашина (филм) |Прашина]]", режија: [[Милчо Манчевски]]; * 2005: "[[Крчма на патот кон Европа]]" режија [[Младен Крстевски]]; * 2006: "[[Пусто турско (филм) |Пусто турско]]“ режија [[Коле Ангеловски]]. * 2020: "[[Горчлива цреша]]" режија Сердар Акар. * 2025: "[[Диџеј Ахмет]]" режија Георги М. Унковски. '''Серии''' * Таткото на турското семејство мало, во режија на Е. Френкел, Р. Јазадиски, Џ. Маркс и Р. Абази, 1999-2004; * "Наше маало" 2002; * "Заведени" 2002; * Министер за надворешни работи во мега турската серија „[[Збогум Румелија (ТВ-серија) |Збогум Румелија]]“, режија С. Акар-продукција АДАМ ФИЛМ-Р. Турција, 2007-2009; * Адвокат во турската серија „Балканска свадба“, режија С. Акар-продукција АДАМ ФИЛМ-Р. Турција, 2009; - 4 епизоди; * Мартин во турската серија „[[Последно лето на Балканот]]“, Р. Турција, 2012. * Турска серија "[[Големото прогонство во Кавкасија]]", р. Турција, 2015-2016. * Турска серија "Турски приказни", р. Владимир Митревски, 2021. * "[[Преспав]]", р. [[Игор Иванов-Изи]], р. Македонија, 2021. * Турска серија "[[Балканска приказна (ТВ-серија)|Балканска приказна]]", р. Сердар Акар, р. Турција, 2022-2023. == Награди == * 1982 година наградата - „Млад глумец“ - на Театарскиот Фестивал Војдан Чернодрински * 2005 година за најдобро глумечко остварување на Театарскиот Фестивалот „Војдан Чернодрински“ * 1982 година ја добив „Млад Борец„ за најдобар глумец * 2004 година Најдобар странски глумец во Призрен Р. Косово * 2003 година Глумец на годината прогласен од Турските медиуми. * 2016 година, награда „11 Октомври“<ref>[http://www.utrinski.mk/default.asp?ItemID=D473D20251632244AB35ADE6D4779891 МАНЕВСКИ, ГАНИЈИ, МИСИРКОВА И КЛИНЧЕ ДОБИТНИЦИ НА НАГРАДАТА „11 ОКТОМВРИ“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2024 година, награда за најдобар глумец на 9-тиот меѓународен театарски фестивал во "[[Анадолија]]" [[Турција]]. * 2025 година, “Меѓународна награда за заслуги во театарот„ на 25. Меѓународни Медитерански Театарски награди во Анталија - Турција. * 2026 година, добитник на актерската награда за животно дело „Петре Прличко“<ref>{{нмс|title=Награда | url= https://duma.mk/region/atila-klinche-godineshen-dobitnik-na-akterskata-nagrada-za-zhivotno-delo-petre-prlichko-za-2026-godina/ | publisher = | work = Дума.мк | date = | accessdate = 26 март 2026}}<ref/> == Стручна дејност == * Од 2005 година избран од страна на Собранието на Р. македонија за Член на Советот на Ј.П. МРТВ; * 11.04.2011 повторно избран за  Член на Советот на Ј.П. МРТВ; * Од 20.11.2014 со одлука број 09/02-2014 на Основачкиот совет на Меѓународниот Универзитет Визион член на Советот * На 06.11.2024 е избран за советник на Министерот за култура и туризам Зоран Љутков. == Раководна дејност и институционален развој == Атила Клинче двапати ја водел НУ Турски Театар – Скопје како директор, во периодите 2003–2006 и 2008–2017, позиционирајќи се како исклучителен институционален градител и визионер. Неговото раководење значително го зајакна театарот како културен центар, овозможувајќи му да стане препознатливо и влијателно место за развој на турската театарска уметност во Македонија и пошироко. Под негово водство, театарот освои вкупно 43 награди и признанија, кои сведочат за високото уметничко ниво и влијание на институцијата. Меѓу најзначајните се: •Наградата „13 Ноември“ на Град Скопје во 2003 година, •Државната награда „11 Октомври“ во 2004 година, како и •„Орден за заслуги за Македонија“ доделен од претседателот Ѓорге Иванов во 2011 година. Клинче беше иницијатор и главен двигател на објавувањето на две монографии посветени на развојот и историјата на турскиот театар во Македонија, што значајно ја збогатија културната документација и академската литература во оваа област. Во негов мандат се случи и реализирањето на изградбата на нов современ театарски објект — значаен инфраструктурен и културен исчекор кој го овозможи унапредување на продукциските капацитети и создавање современа сцена прилагодена на современите уметнички и технички стандарди. Под водство на Клинче, НУ Турски Театар се позиционира како вистински симбол на уметнички квалитет и платформа за интеркултурен дијалог, каде што мултиетничката културна соработка се негува и промовира. Неговата визија го постави театарот како центар кој ги поврзува различните културни идентитети во Македонија и пошироко, притоа овозможувајќи простор за креативност, иновација и дијалог помеѓу различните заедници. == Меѓународно влијание и културна дипломатија == Проф. м-р Атила Клинче е признат и исклучително активен културен амбасадор, кој своето влијание го шири далеку надвор од границите на Македонија. Неговото учество на регионални и европски фестивали, културни форуми и меѓународни копродукции го позиционира како значајна фигура во градењето мостови меѓу различни култури и уметнички традиции. Тој е редовен член на жири комисии на бројни реномирани фестивали во Европа како и во Турција, Србија, Унгарија, Казахстан и Косово, каде што со своето искуство и професионализам придонесува кон афирмација на квалитетната уметност и новите тенденции во театарот. Клинче е чест говорник и панелист на значајни европски културни форуми како што се МИТЕМ во Будимпешта, Синерџи во Нови Сад и Евро-Азискиот форум во Истанбул, каде што своите визии за интеркултурна соработка и уметнички развој ги споделува со пошироката јавност и со колегите од цела Европа и Азија. Како ко-создавач и активен учесник во повеќе меѓународни театарски копродукции, меѓу кои „Ромео и Јулија“ и „Ана Каренина“ во Нови Сад, Клинче ја зголемува видливоста и вредноста на македонскиот театар на светската сцена. Со овие проекти не само што ја афирмира македонската уметност, туку и поттикнува креативна размена и интеграција меѓу различни културни и уметнички традиции. Неговото делување го надминува националниот контекст, активно придонесувајќи за јакнење на културната дипломатија, регионалната соработка и интеркултурниот дијалог, со што се промовираат вредностите на толеранцијата, разбирањето и уметничката иновација во поширокиот европски и евроазиски простор. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb name|0459580}} * [http://www.teamoderna.com.mk/ns_article-atila-klince-svoj-na-svoeto.nspx/ Атила Клинче - Свој на своето] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150801014734/http://www.teamoderna.com.mk/ns_article-atila-klince-svoj-na-svoeto.nspx |date=2015-08-01 }} на [[ТЕА МОДЕРНА]] * [http://www.turkcebilgi.com/attila_klin%C3%A7e/ Атила Клинче] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220729074437/https://www.turkcebilgi.com/attila_klin%c3%a7e |date=2022-07-29 }} на [[turkcebilgi.com]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Клинче, Атила}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Луѓе од Гостивар]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски Турци]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Југословенски Турци]] [[Категорија:Добитници на наградата „11 Октомври“]] [[Категорија:Професори на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] [[Категорија:Директори на НУ Турски Театар]] 88p5wpa23j9f2h3bdoo3u69tc3jxona 5532562 5532561 2026-03-31T22:35:18Z Aprilija50.A.D 119801 /* Награди */ 5532562 wikitext text/x-wiki {{Викифицирање}}{{Инфокутија за личност | име = Атила Клинче | портрет = Atila Klince slika.png | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на и возраст|1958|10|30|df=yes}} | роден-место = {{роден во|Гостивар}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонец]] | народност = [[Македонски Турци|Турчин]] | познат = долгогодишен директор на [[Турски театар - Скопје|НУ Турски Скопје]] Улоги:<br>[[Прашина (филм)|Прашина]]<br>[[Пред дождот]] | занимање = глумец, директор | сопружник = Ѓулсер | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Атила Клинче''' ([[турски јазик|турски]]: ''Atilla Klinçe''; р. {{роден на|30|октомври|1958}} во {{роден во|Гостивар}}) — [[Македонија|македонски]] [[глумец]], [[професор]] на [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултетот за драмски уметности]] и поранешен директор на [[Турски театар - Скопје|Турскиот театар]] во [[Скопје]]. == Животопис == Клинче е роден во [[Гостивар]] на [[30 октомври]] [[1958]] година. Дипломирал на [[ФДУ|Факултетот за драмски уметности]] во [[Скопје]] во [[1982]] година, каде што е примен за доцент по техника на говорот. Специјализирал на државниот универзитет „Хаџет Тепе“ во [[Анкара]], а во март 2011 магистрирал на универзитетот [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|„Св. Кирил и Методиј“]], со што станал магистер по културологија. Како професор работи на Факултетот за драмски уметности, каде што предава сценски говор. Работел како глумец во НУ Турски Театар во Скопје и бил директор на истиот од 2003 до 2006 година, кога бил разрешен од функцијата<ref>{{наведени вести|url=http://star.vest.com.mk/default.asp?id=124657&idg=6&idb=1888&rubrika=Kultura|title=ВО ТУРСКИОТ ТЕАТАР ВО СКОПЈЕ Сменет Атила Клинче|publisher=Вест|accessdate=2010-05-10|archive-date=2016-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308181414/http://star.vest.com.mk/default.asp?id=124657&idb=1888&idg=6&rubrika=kultura|url-status=dead}}</ref>, но повторно бил назначен за директор на Тетарот во октомври 2008 година.<ref>[http://www.vecer.com.mk/default.asp?ItemID=83DC8BFE2DE37145B07DAD69DB9EA8D0 Клинче нов директор]{{Мртва_врска|date=April 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, ''[[Вечер]]'', 10 октомври 2008.</ref> 2017 поднесува оставка од функцијата директор на НУ Турски Тетар Скопје. На 06.11.2024 е избран за советник на Министерот за култура и туризам Зоран Љутков. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/eve-koj-kje-go-sovetuva-ljutkov-formiran-sovetot-za-kultura/|title=Еве кој ќе го советува Љутков - формиран Советот за култура|date=2024-11-07|work=Независен Весник|language=mk-MK|accessdate=2024-11-07}}</ref> == Театарски улоги == Неговите улоги се одликуваат со силна емоционална изведба, јасна изразност и длабока посветеност. Тој умешно ги толкува и класичните и современите драмски ликови, градејќи карактери што оставаат трајна впечатливост кај публиката и театарската критика. Со својот природен талент, сценска харизма и богато искуство, Атила Клинче е едно од најпрепознатливите актерски имиња на македонската театарска сцена. Неговото актерство претставува спој на професионализам и длабока уметничка посветеност. Неговата актерска енергија се движи од античка трагедија до модерна драма, од национални до меѓународни сцени, со што создава репертоар кој има и уметничка и културна тежина. Атила Клинче има исклучителен актерски опус со над 50 улоги во театарот, меѓу кои блескаат: * 1980 – Манулач во ''Зона Занфирова'' од С. Сремац, режија Д. Станковски * 1982 – Мемет во ''Мемед'' од Ирфан Бељуљ, режија Н. Пановски * 1985 – Градоначалник во ''Том Соер'' од Марк Твен, режија Шерафеттин Неби * 1985 – Ќани во ''Рашела'' од Шерафеттин Неби, режија Н. Пановски * 1986 – Јулка во ''Протекција'' од Б. Нушиќ, режија Б. Ставрев * 1986 – Службеник во ''Убиј ме душичке'' од А. Несин, режија С. Билал * 1987 – Конобар во ''Капетан Џон Пиплфокс'' од Д. Радовиќ, режија К. Ангеловски * 1987 – Парлак во ''Женички'' од Т. Џуџеноглу * 1987 – Фентон во ''Весели жени Виндзорски'', режија К. Ангеловски * 1987 – (Помошник на режисерот) во ''Коштана'' од Б. Танковиќ, режија К. Лила * 1988 – Д-р Танби во ''Дневникот на стравот'' од Џ. Карахасан, режија А. Сопи * 1988 – Магбет во ''Магбет'' од В. Шекспир, режија Р. Бурхан * 1989 – Улога во ''Белото циганче'' од В. Подгорец, режија А. Алексов * 1989 – Улога во ''Клементовиот пад'' од Д. Јанчар, режија К. Лила * 1989 – Судија во ''Кавкаски круг со креда'' од Б. Брехт, режија Ј. Ертен * 1990 – Живко во ''Живко живее, не живее'' од А. Несин, режија К. Ишик * 1990 – Винстон во ''Остров'' од А. Фугард, режија Ј. Ертен * 1991 – Полицаец во ''Картонска кутија'' од И. Бељур, режија Б. Брезовец * 1991 – (Помошник на режисерот) за улогата на Хаџи Бекташи Вели во ''Јунус Емре'' од Р. Билгинер, режија Р. Алниачик * 1992 – Цар Едип во ''Смртта на Питија'' од М. Стефановиќ * 1992 – Синот во ''Мајка Елиф'' од Т. Офлазоглу, режија К. Лила * 1992 – Улога во ''Зошто'' од Ш. Спасе, режија Серафин Фалко * 1992 – Сеит во ''Стари фотографии'' од Д. Сумер, режија Д. Наумовски * 1993 – (Помошник на режисерот) во ''Ве молам, не допирајте'' од Х. Танер, режија И. Хурмузоглу * 1993 – Улога во ''Шабан, спасител на татковината'' од Х. Танер, режија З. Сипахи * 1993 – Атила во ''Дас капитал'' од Б. Димитров и С. Миленковски, режија С. Миленковски * 1994 – Цибра во ''Тетовирани души'' од Г. Стефановски, режија В. Христов * 1994 – Улога во ''Ќелавиот Мехмет'' од У. Тамер, режија К. Лила * 1994 – Аладин во ''Будење'' од Б. Беговска, режија Д. Наумовски * 1995 – Леарт во ''Кралот Хамлет'' од В. Шекспир, режија Б. Брезовец * 1996 – Улога во ''Како да се спаси Асије'' * 1997 – Газдата во ''Луна парк'' од У. Ајваз, режија К. Лила * 1998 – Улога во ''Идиот'' од Ф. М. Достоевски, режија Б. Ставрев * 1999 – Синот во ''РРР'' од Ј. Плевнеш, режија М. Улусој * 1999 – Сојтари во ''Лудиот Ибрахим'' од Т. Офлазоглу, режија В. Милчин * 2001 – Рустем во ''Хуррем Султан'' од Орхан Асена, режија К. Лила (помошник на режисерот) * 2001 – Парталковски во ''Министерот и јас'', режија Д. Наумовски * 2001 – Улога во ''Бунт во домот за старци'' од В. Андоновски, режија Д. Станковски * 2002 – Човекот во ''Куќа на граница'' од С. Мрожек, режија Ј. Ертен * 2002 – Гласникот во ''Антигона'' од Софокле, режија К. Коџатурк * 2004 – Енкиду во ''Епот за Гилгамеш'', режија Д. Пројковски * 2004 – Креон во ''Цар Едип'' од Софокле, режија Љ. Ѓеоргиевски * 2004 – Антонио во ''Бура'' од В. Шекспир, режија А. Поповски * 2005 – Улога во ''Тимон од Атина'' од В. Шекспир, режија Б. Брезовец * 2011 – Омер Хајјам и Менокјо во ''Мевлана'' од Т. Нар, режија Б. Сечкин * 2012 – Наили во ''Кога лисјата паѓаат'' од Р. Н. Ѓунтекин, режија С. Билал * 2014 – Тезеус и Оберон во ''Сон на летната ноќ'' од В. Шекспир, режија А. Поповски == Филмографија == Има одиграно повеќе од 70 улоги во многу претстави, од кои во повеќето заземал главни улоги. '''Филмови''' * 1982: "Потера" ТВ драма * 1991: "[[Тетовирање (филм) |Тетовирање]]" во режија на [[Столе Попов]]; * 1993: "[[Бог да ги убие шпионите (филм) |Бог да ги убие шпионите]]" во режија на Ацо Алексов; * 1994: "[[Пред дождот]]" во режија на [[Милчо Манчевски]]; * 1995: „Феликс“ во режија на Б. Шпајц, во Р. Словенија, * 2001: "[[Прашина (филм) |Прашина]]", режија: [[Милчо Манчевски]]; * 2005: "[[Крчма на патот кон Европа]]" режија [[Младен Крстевски]]; * 2006: "[[Пусто турско (филм) |Пусто турско]]“ режија [[Коле Ангеловски]]. * 2020: "[[Горчлива цреша]]" режија Сердар Акар. * 2025: "[[Диџеј Ахмет]]" режија Георги М. Унковски. '''Серии''' * Таткото на турското семејство мало, во режија на Е. Френкел, Р. Јазадиски, Џ. Маркс и Р. Абази, 1999-2004; * "Наше маало" 2002; * "Заведени" 2002; * Министер за надворешни работи во мега турската серија „[[Збогум Румелија (ТВ-серија) |Збогум Румелија]]“, режија С. Акар-продукција АДАМ ФИЛМ-Р. Турција, 2007-2009; * Адвокат во турската серија „Балканска свадба“, режија С. Акар-продукција АДАМ ФИЛМ-Р. Турција, 2009; - 4 епизоди; * Мартин во турската серија „[[Последно лето на Балканот]]“, Р. Турција, 2012. * Турска серија "[[Големото прогонство во Кавкасија]]", р. Турција, 2015-2016. * Турска серија "Турски приказни", р. Владимир Митревски, 2021. * "[[Преспав]]", р. [[Игор Иванов-Изи]], р. Македонија, 2021. * Турска серија "[[Балканска приказна (ТВ-серија)|Балканска приказна]]", р. Сердар Акар, р. Турција, 2022-2023. == Награди == * 1982 година наградата - „Млад глумец“ - на Театарскиот Фестивал Војдан Чернодрински * 2005 година за најдобро глумечко остварување на Театарскиот Фестивалот „Војдан Чернодрински“ * 1982 година ја добив „Млад Борец„ за најдобар глумец * 2004 година Најдобар странски глумец во Призрен Р. Косово * 2003 година Глумец на годината прогласен од Турските медиуми. * 2016 година, награда „11 Октомври“<ref>[http://www.utrinski.mk/default.asp?ItemID=D473D20251632244AB35ADE6D4779891 МАНЕВСКИ, ГАНИЈИ, МИСИРКОВА И КЛИНЧЕ ДОБИТНИЦИ НА НАГРАДАТА „11 ОКТОМВРИ“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2024 година, награда за најдобар глумец на 9-тиот меѓународен театарски фестивал во "[[Анадолија]]" [[Турција]]. * 2025 година, “Меѓународна награда за заслуги во театарот„ на 25. Меѓународни Медитерански Театарски награди во Анталија - Турција. * 2026 година, добитник на актерската награда за животно дело „Петре Прличко“<ref>{{нмс|title=Награда | url= https://duma.mk/region/atila-klinche-godineshen-dobitnik-na-akterskata-nagrada-za-zhivotno-delo-petre-prlichko-za-2026-godina/ | publisher = | work = Дума.мк | date = | accessdate = 26 март 2026}}</ref> == Стручна дејност == * Од 2005 година избран од страна на Собранието на Р. македонија за Член на Советот на Ј.П. МРТВ; * 11.04.2011 повторно избран за  Член на Советот на Ј.П. МРТВ; * Од 20.11.2014 со одлука број 09/02-2014 на Основачкиот совет на Меѓународниот Универзитет Визион член на Советот * На 06.11.2024 е избран за советник на Министерот за култура и туризам Зоран Љутков. == Раководна дејност и институционален развој == Атила Клинче двапати ја водел НУ Турски Театар – Скопје како директор, во периодите 2003–2006 и 2008–2017, позиционирајќи се како исклучителен институционален градител и визионер. Неговото раководење значително го зајакна театарот како културен центар, овозможувајќи му да стане препознатливо и влијателно место за развој на турската театарска уметност во Македонија и пошироко. Под негово водство, театарот освои вкупно 43 награди и признанија, кои сведочат за високото уметничко ниво и влијание на институцијата. Меѓу најзначајните се: •Наградата „13 Ноември“ на Град Скопје во 2003 година, •Државната награда „11 Октомври“ во 2004 година, како и •„Орден за заслуги за Македонија“ доделен од претседателот Ѓорге Иванов во 2011 година. Клинче беше иницијатор и главен двигател на објавувањето на две монографии посветени на развојот и историјата на турскиот театар во Македонија, што значајно ја збогатија културната документација и академската литература во оваа област. Во негов мандат се случи и реализирањето на изградбата на нов современ театарски објект — значаен инфраструктурен и културен исчекор кој го овозможи унапредување на продукциските капацитети и создавање современа сцена прилагодена на современите уметнички и технички стандарди. Под водство на Клинче, НУ Турски Театар се позиционира како вистински симбол на уметнички квалитет и платформа за интеркултурен дијалог, каде што мултиетничката културна соработка се негува и промовира. Неговата визија го постави театарот како центар кој ги поврзува различните културни идентитети во Македонија и пошироко, притоа овозможувајќи простор за креативност, иновација и дијалог помеѓу различните заедници. == Меѓународно влијание и културна дипломатија == Проф. м-р Атила Клинче е признат и исклучително активен културен амбасадор, кој своето влијание го шири далеку надвор од границите на Македонија. Неговото учество на регионални и европски фестивали, културни форуми и меѓународни копродукции го позиционира како значајна фигура во градењето мостови меѓу различни култури и уметнички традиции. Тој е редовен член на жири комисии на бројни реномирани фестивали во Европа како и во Турција, Србија, Унгарија, Казахстан и Косово, каде што со своето искуство и професионализам придонесува кон афирмација на квалитетната уметност и новите тенденции во театарот. Клинче е чест говорник и панелист на значајни европски културни форуми како што се МИТЕМ во Будимпешта, Синерџи во Нови Сад и Евро-Азискиот форум во Истанбул, каде што своите визии за интеркултурна соработка и уметнички развој ги споделува со пошироката јавност и со колегите од цела Европа и Азија. Како ко-создавач и активен учесник во повеќе меѓународни театарски копродукции, меѓу кои „Ромео и Јулија“ и „Ана Каренина“ во Нови Сад, Клинче ја зголемува видливоста и вредноста на македонскиот театар на светската сцена. Со овие проекти не само што ја афирмира македонската уметност, туку и поттикнува креативна размена и интеграција меѓу различни културни и уметнички традиции. Неговото делување го надминува националниот контекст, активно придонесувајќи за јакнење на културната дипломатија, регионалната соработка и интеркултурниот дијалог, со што се промовираат вредностите на толеранцијата, разбирањето и уметничката иновација во поширокиот европски и евроазиски простор. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb name|0459580}} * [http://www.teamoderna.com.mk/ns_article-atila-klince-svoj-na-svoeto.nspx/ Атила Клинче - Свој на своето] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150801014734/http://www.teamoderna.com.mk/ns_article-atila-klince-svoj-na-svoeto.nspx |date=2015-08-01 }} на [[ТЕА МОДЕРНА]] * [http://www.turkcebilgi.com/attila_klin%C3%A7e/ Атила Клинче] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220729074437/https://www.turkcebilgi.com/attila_klin%c3%a7e |date=2022-07-29 }} на [[turkcebilgi.com]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Клинче, Атила}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Луѓе од Гостивар]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски Турци]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Југословенски Турци]] [[Категорија:Добитници на наградата „11 Октомври“]] [[Категорија:Професори на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] [[Категорија:Директори на НУ Турски Театар]] 7liki45s4bq0k33jr0s6tbc69j5qlw0 5532563 5532562 2026-03-31T22:35:51Z Aprilija50.A.D 119801 /* Награди */ 5532563 wikitext text/x-wiki {{Викифицирање}}{{Инфокутија за личност | име = Атила Клинче | портрет = Atila Klince slika.png | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на и возраст|1958|10|30|df=yes}} | роден-место = {{роден во|Гостивар}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонец]] | народност = [[Македонски Турци|Турчин]] | познат = долгогодишен директор на [[Турски театар - Скопје|НУ Турски Скопје]] Улоги:<br>[[Прашина (филм)|Прашина]]<br>[[Пред дождот]] | занимање = глумец, директор | сопружник = Ѓулсер | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Атила Клинче''' ([[турски јазик|турски]]: ''Atilla Klinçe''; р. {{роден на|30|октомври|1958}} во {{роден во|Гостивар}}) — [[Македонија|македонски]] [[глумец]], [[професор]] на [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултетот за драмски уметности]] и поранешен директор на [[Турски театар - Скопје|Турскиот театар]] во [[Скопје]]. == Животопис == Клинче е роден во [[Гостивар]] на [[30 октомври]] [[1958]] година. Дипломирал на [[ФДУ|Факултетот за драмски уметности]] во [[Скопје]] во [[1982]] година, каде што е примен за доцент по техника на говорот. Специјализирал на државниот универзитет „Хаџет Тепе“ во [[Анкара]], а во март 2011 магистрирал на универзитетот [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|„Св. Кирил и Методиј“]], со што станал магистер по културологија. Како професор работи на Факултетот за драмски уметности, каде што предава сценски говор. Работел како глумец во НУ Турски Театар во Скопје и бил директор на истиот од 2003 до 2006 година, кога бил разрешен од функцијата<ref>{{наведени вести|url=http://star.vest.com.mk/default.asp?id=124657&idg=6&idb=1888&rubrika=Kultura|title=ВО ТУРСКИОТ ТЕАТАР ВО СКОПЈЕ Сменет Атила Клинче|publisher=Вест|accessdate=2010-05-10|archive-date=2016-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308181414/http://star.vest.com.mk/default.asp?id=124657&idb=1888&idg=6&rubrika=kultura|url-status=dead}}</ref>, но повторно бил назначен за директор на Тетарот во октомври 2008 година.<ref>[http://www.vecer.com.mk/default.asp?ItemID=83DC8BFE2DE37145B07DAD69DB9EA8D0 Клинче нов директор]{{Мртва_врска|date=April 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, ''[[Вечер]]'', 10 октомври 2008.</ref> 2017 поднесува оставка од функцијата директор на НУ Турски Тетар Скопје. На 06.11.2024 е избран за советник на Министерот за култура и туризам Зоран Љутков. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/eve-koj-kje-go-sovetuva-ljutkov-formiran-sovetot-za-kultura/|title=Еве кој ќе го советува Љутков - формиран Советот за култура|date=2024-11-07|work=Независен Весник|language=mk-MK|accessdate=2024-11-07}}</ref> == Театарски улоги == Неговите улоги се одликуваат со силна емоционална изведба, јасна изразност и длабока посветеност. Тој умешно ги толкува и класичните и современите драмски ликови, градејќи карактери што оставаат трајна впечатливост кај публиката и театарската критика. Со својот природен талент, сценска харизма и богато искуство, Атила Клинче е едно од најпрепознатливите актерски имиња на македонската театарска сцена. Неговото актерство претставува спој на професионализам и длабока уметничка посветеност. Неговата актерска енергија се движи од античка трагедија до модерна драма, од национални до меѓународни сцени, со што создава репертоар кој има и уметничка и културна тежина. Атила Клинче има исклучителен актерски опус со над 50 улоги во театарот, меѓу кои блескаат: * 1980 – Манулач во ''Зона Занфирова'' од С. Сремац, режија Д. Станковски * 1982 – Мемет во ''Мемед'' од Ирфан Бељуљ, режија Н. Пановски * 1985 – Градоначалник во ''Том Соер'' од Марк Твен, режија Шерафеттин Неби * 1985 – Ќани во ''Рашела'' од Шерафеттин Неби, режија Н. Пановски * 1986 – Јулка во ''Протекција'' од Б. Нушиќ, режија Б. Ставрев * 1986 – Службеник во ''Убиј ме душичке'' од А. Несин, режија С. Билал * 1987 – Конобар во ''Капетан Џон Пиплфокс'' од Д. Радовиќ, режија К. Ангеловски * 1987 – Парлак во ''Женички'' од Т. Џуџеноглу * 1987 – Фентон во ''Весели жени Виндзорски'', режија К. Ангеловски * 1987 – (Помошник на режисерот) во ''Коштана'' од Б. Танковиќ, режија К. Лила * 1988 – Д-р Танби во ''Дневникот на стравот'' од Џ. Карахасан, режија А. Сопи * 1988 – Магбет во ''Магбет'' од В. Шекспир, режија Р. Бурхан * 1989 – Улога во ''Белото циганче'' од В. Подгорец, режија А. Алексов * 1989 – Улога во ''Клементовиот пад'' од Д. Јанчар, режија К. Лила * 1989 – Судија во ''Кавкаски круг со креда'' од Б. Брехт, режија Ј. Ертен * 1990 – Живко во ''Живко живее, не живее'' од А. Несин, режија К. Ишик * 1990 – Винстон во ''Остров'' од А. Фугард, режија Ј. Ертен * 1991 – Полицаец во ''Картонска кутија'' од И. Бељур, режија Б. Брезовец * 1991 – (Помошник на режисерот) за улогата на Хаџи Бекташи Вели во ''Јунус Емре'' од Р. Билгинер, режија Р. Алниачик * 1992 – Цар Едип во ''Смртта на Питија'' од М. Стефановиќ * 1992 – Синот во ''Мајка Елиф'' од Т. Офлазоглу, режија К. Лила * 1992 – Улога во ''Зошто'' од Ш. Спасе, режија Серафин Фалко * 1992 – Сеит во ''Стари фотографии'' од Д. Сумер, режија Д. Наумовски * 1993 – (Помошник на режисерот) во ''Ве молам, не допирајте'' од Х. Танер, режија И. Хурмузоглу * 1993 – Улога во ''Шабан, спасител на татковината'' од Х. Танер, режија З. Сипахи * 1993 – Атила во ''Дас капитал'' од Б. Димитров и С. Миленковски, режија С. Миленковски * 1994 – Цибра во ''Тетовирани души'' од Г. Стефановски, режија В. Христов * 1994 – Улога во ''Ќелавиот Мехмет'' од У. Тамер, режија К. Лила * 1994 – Аладин во ''Будење'' од Б. Беговска, режија Д. Наумовски * 1995 – Леарт во ''Кралот Хамлет'' од В. Шекспир, режија Б. Брезовец * 1996 – Улога во ''Како да се спаси Асије'' * 1997 – Газдата во ''Луна парк'' од У. Ајваз, режија К. Лила * 1998 – Улога во ''Идиот'' од Ф. М. Достоевски, режија Б. Ставрев * 1999 – Синот во ''РРР'' од Ј. Плевнеш, режија М. Улусој * 1999 – Сојтари во ''Лудиот Ибрахим'' од Т. Офлазоглу, режија В. Милчин * 2001 – Рустем во ''Хуррем Султан'' од Орхан Асена, режија К. Лила (помошник на режисерот) * 2001 – Парталковски во ''Министерот и јас'', режија Д. Наумовски * 2001 – Улога во ''Бунт во домот за старци'' од В. Андоновски, режија Д. Станковски * 2002 – Човекот во ''Куќа на граница'' од С. Мрожек, режија Ј. Ертен * 2002 – Гласникот во ''Антигона'' од Софокле, режија К. Коџатурк * 2004 – Енкиду во ''Епот за Гилгамеш'', режија Д. Пројковски * 2004 – Креон во ''Цар Едип'' од Софокле, режија Љ. Ѓеоргиевски * 2004 – Антонио во ''Бура'' од В. Шекспир, режија А. Поповски * 2005 – Улога во ''Тимон од Атина'' од В. Шекспир, режија Б. Брезовец * 2011 – Омер Хајјам и Менокјо во ''Мевлана'' од Т. Нар, режија Б. Сечкин * 2012 – Наили во ''Кога лисјата паѓаат'' од Р. Н. Ѓунтекин, режија С. Билал * 2014 – Тезеус и Оберон во ''Сон на летната ноќ'' од В. Шекспир, режија А. Поповски == Филмографија == Има одиграно повеќе од 70 улоги во многу претстави, од кои во повеќето заземал главни улоги. '''Филмови''' * 1982: "Потера" ТВ драма * 1991: "[[Тетовирање (филм) |Тетовирање]]" во режија на [[Столе Попов]]; * 1993: "[[Бог да ги убие шпионите (филм) |Бог да ги убие шпионите]]" во режија на Ацо Алексов; * 1994: "[[Пред дождот]]" во режија на [[Милчо Манчевски]]; * 1995: „Феликс“ во режија на Б. Шпајц, во Р. Словенија, * 2001: "[[Прашина (филм) |Прашина]]", режија: [[Милчо Манчевски]]; * 2005: "[[Крчма на патот кон Европа]]" режија [[Младен Крстевски]]; * 2006: "[[Пусто турско (филм) |Пусто турско]]“ режија [[Коле Ангеловски]]. * 2020: "[[Горчлива цреша]]" режија Сердар Акар. * 2025: "[[Диџеј Ахмет]]" режија Георги М. Унковски. '''Серии''' * Таткото на турското семејство мало, во режија на Е. Френкел, Р. Јазадиски, Џ. Маркс и Р. Абази, 1999-2004; * "Наше маало" 2002; * "Заведени" 2002; * Министер за надворешни работи во мега турската серија „[[Збогум Румелија (ТВ-серија) |Збогум Румелија]]“, режија С. Акар-продукција АДАМ ФИЛМ-Р. Турција, 2007-2009; * Адвокат во турската серија „Балканска свадба“, режија С. Акар-продукција АДАМ ФИЛМ-Р. Турција, 2009; - 4 епизоди; * Мартин во турската серија „[[Последно лето на Балканот]]“, Р. Турција, 2012. * Турска серија "[[Големото прогонство во Кавкасија]]", р. Турција, 2015-2016. * Турска серија "Турски приказни", р. Владимир Митревски, 2021. * "[[Преспав]]", р. [[Игор Иванов-Изи]], р. Македонија, 2021. * Турска серија "[[Балканска приказна (ТВ-серија)|Балканска приказна]]", р. Сердар Акар, р. Турција, 2022-2023. == Награди == * 1982 година наградата - „Млад глумец“ - на Театарскиот Фестивал Војдан Чернодрински * 2005 година за најдобро глумечко остварување на Театарскиот Фестивалот „Војдан Чернодрински“ * 1982 година ја добив „Млад Борец„ за најдобар глумец * 2004 година Најдобар странски глумец во Призрен Р. Косово * 2003 година Глумец на годината прогласен од Турските медиуми. * 2016 година, награда „11 Октомври“<ref>[http://www.utrinski.mk/default.asp?ItemID=D473D20251632244AB35ADE6D4779891 МАНЕВСКИ, ГАНИЈИ, МИСИРКОВА И КЛИНЧЕ ДОБИТНИЦИ НА НАГРАДАТА „11 ОКТОМВРИ“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2024 година, награда за најдобар глумец на 9-тиот меѓународен театарски фестивал во "[[Анадолија]]" [[Турција]]. * 2025 година, “Меѓународна награда за заслуги во театарот„ на 25. Меѓународни Медитерански Театарски награди во Анталија - Турција. * 2026 година, добитник на актерската награда за животно дело „Петре Прличко“<ref>{{нмс|title= Атила Клинче годинешен добитник на Актерската награда за животно дело „Петре Прличко“ за 2026 година | url= https://duma.mk/region/atila-klinche-godineshen-dobitnik-na-akterskata-nagrada-za-zhivotno-delo-petre-prlichko-za-2026-godina/ | publisher = | work = Дума.мк | date = | accessdate = 26 март 2026}}</ref> == Стручна дејност == * Од 2005 година избран од страна на Собранието на Р. македонија за Член на Советот на Ј.П. МРТВ; * 11.04.2011 повторно избран за  Член на Советот на Ј.П. МРТВ; * Од 20.11.2014 со одлука број 09/02-2014 на Основачкиот совет на Меѓународниот Универзитет Визион член на Советот * На 06.11.2024 е избран за советник на Министерот за култура и туризам Зоран Љутков. == Раководна дејност и институционален развој == Атила Клинче двапати ја водел НУ Турски Театар – Скопје како директор, во периодите 2003–2006 и 2008–2017, позиционирајќи се како исклучителен институционален градител и визионер. Неговото раководење значително го зајакна театарот како културен центар, овозможувајќи му да стане препознатливо и влијателно место за развој на турската театарска уметност во Македонија и пошироко. Под негово водство, театарот освои вкупно 43 награди и признанија, кои сведочат за високото уметничко ниво и влијание на институцијата. Меѓу најзначајните се: •Наградата „13 Ноември“ на Град Скопје во 2003 година, •Државната награда „11 Октомври“ во 2004 година, како и •„Орден за заслуги за Македонија“ доделен од претседателот Ѓорге Иванов во 2011 година. Клинче беше иницијатор и главен двигател на објавувањето на две монографии посветени на развојот и историјата на турскиот театар во Македонија, што значајно ја збогатија културната документација и академската литература во оваа област. Во негов мандат се случи и реализирањето на изградбата на нов современ театарски објект — значаен инфраструктурен и културен исчекор кој го овозможи унапредување на продукциските капацитети и создавање современа сцена прилагодена на современите уметнички и технички стандарди. Под водство на Клинче, НУ Турски Театар се позиционира како вистински симбол на уметнички квалитет и платформа за интеркултурен дијалог, каде што мултиетничката културна соработка се негува и промовира. Неговата визија го постави театарот како центар кој ги поврзува различните културни идентитети во Македонија и пошироко, притоа овозможувајќи простор за креативност, иновација и дијалог помеѓу различните заедници. == Меѓународно влијание и културна дипломатија == Проф. м-р Атила Клинче е признат и исклучително активен културен амбасадор, кој своето влијание го шири далеку надвор од границите на Македонија. Неговото учество на регионални и европски фестивали, културни форуми и меѓународни копродукции го позиционира како значајна фигура во градењето мостови меѓу различни култури и уметнички традиции. Тој е редовен член на жири комисии на бројни реномирани фестивали во Европа како и во Турција, Србија, Унгарија, Казахстан и Косово, каде што со своето искуство и професионализам придонесува кон афирмација на квалитетната уметност и новите тенденции во театарот. Клинче е чест говорник и панелист на значајни европски културни форуми како што се МИТЕМ во Будимпешта, Синерџи во Нови Сад и Евро-Азискиот форум во Истанбул, каде што своите визии за интеркултурна соработка и уметнички развој ги споделува со пошироката јавност и со колегите од цела Европа и Азија. Како ко-создавач и активен учесник во повеќе меѓународни театарски копродукции, меѓу кои „Ромео и Јулија“ и „Ана Каренина“ во Нови Сад, Клинче ја зголемува видливоста и вредноста на македонскиот театар на светската сцена. Со овие проекти не само што ја афирмира македонската уметност, туку и поттикнува креативна размена и интеграција меѓу различни културни и уметнички традиции. Неговото делување го надминува националниот контекст, активно придонесувајќи за јакнење на културната дипломатија, регионалната соработка и интеркултурниот дијалог, со што се промовираат вредностите на толеранцијата, разбирањето и уметничката иновација во поширокиот европски и евроазиски простор. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb name|0459580}} * [http://www.teamoderna.com.mk/ns_article-atila-klince-svoj-na-svoeto.nspx/ Атила Клинче - Свој на своето] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150801014734/http://www.teamoderna.com.mk/ns_article-atila-klince-svoj-na-svoeto.nspx |date=2015-08-01 }} на [[ТЕА МОДЕРНА]] * [http://www.turkcebilgi.com/attila_klin%C3%A7e/ Атила Клинче] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220729074437/https://www.turkcebilgi.com/attila_klin%c3%a7e |date=2022-07-29 }} на [[turkcebilgi.com]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Клинче, Атила}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Луѓе од Гостивар]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски Турци]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Југословенски Турци]] [[Категорија:Добитници на наградата „11 Октомври“]] [[Категорија:Професори на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] [[Категорија:Директори на НУ Турски Театар]] 2uh5w9kzk914nznuasqp28nnhf8wp7j 0 209733 5532493 5396240 2026-03-31T18:54:33Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532493 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Лакомец<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft | id = 14001166}}</ref> | status = LC | trend = непознато | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="iucn"/> | image = Gulo gulo 2.jpg | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Ѕверови]] | familia = [[Куни]] | genus = '''''Gulo''''' | genus_authority = [[Петер Симон Палас|Палас]], 1780 | species = '''''G. gulo''''' | binomial = ''Gulo gulo'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Лине]], 1758) | range_map = Leefgebied veelvraat.JPG | range_map_caption = Распостранетоста на лакомецот }} '''Лакомецот''' ({{науч|Gulo gulo}}) е осамен, лаком месојадец, кој лови ноќе. == Особености == Живее во северните шуми низ светот. Лакомецот е долг 65-90 см, висок 36-45 см, тежи 9-30 кг; бушавата опашка му е долга 13-26 см. Неговото тело е силно и набиено, како тело на [[мечка]], а прекриено е со долго, густо крзно. Лакомците се мошне агресивни и храбри борци. Благодарејќи на силните раце и нозе и широките стапала можат брзо да трчаат по снег. Освен тоа, можат да се качуваат по дрвја и извонредно пливаат. Можне се издржливи, и одеднаш можат да претрчаат 10-15 км, а дневно претрчуваат и по 50 км. Нивната исхрана е разновидна, се хранат со елени, зајаци, глодачи и птици, но и со јајца и бобинки, како и со мрша. Лакомците не спијат зимски сон, туку се активни преку целата година. Брлози прават меѓу корења, под карпи или ги копаат во снежни наноси. Женките котат млади дури еднаш во две години, а потоа 8-10 недели ги хранат со своето млеко и остро ги бранат. [[File:Wolverine (Gulo gulo), Korkeasaari (video).webm|thumb|Лакомец]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Куни]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 45fxsrh3tdkl9foszy8vjycs6nc89n6 0 376387 5532448 5449235 2026-03-31T18:31:23Z Виолетова 1975 −[[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; +[[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532448 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Taxobox | name = Кит убиец<ref name=MSW3>{{MSW3 Cetacea|id=14300074}}</ref> | status = dd | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Taylor, B.L., Baird, R., Barlow, J., Dawson, S.M., Ford, J., Mead, J.G., Notarbartolo di Sciara, G., Wade, P. & Pitman, R.L.|year=2008|id=15421|title=Orcinus Orca|downloaded=2009-01-01}}</ref> | image = Killerwhales jumping.jpg | image_alt = | image_caption = Transient killer whales near [[Unimak Island]], eastern Aleutian Islands, Alaska | image2= Killer whale.ogg | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Odontoceti]] | familia = [[Delphinidae]] | genus = '''''Orcinus''''' | species = '''''O. orca''''' | binomial = ''Orcinus orca'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | synonyms = ''Orca gladiator'' | range_map = Cypron-Range Orcinus orca.svg | range_map_alt = A world map shows killer whales are found throughout every ocean, except parts of the Arctic. They are also absent from the Black and Baltic Seas. | range_map_caption = ''Orcinus orca'' range (in blue)}} '''Кит убиец''' ({{науч|Orcinus orca}}) или '''орка''' — забест кит што припаѓа на семејството окенаски делфини. Китотовите убијци се среќаваат во сите океани, од ледените региони на Арктик и Антарктик до тропските мориња. Китовите убијци се видови со разновидна исхрана, иако некои поединечни видови често се специјализираат во одредена врста на пленови. Некои се исхрануваат исклучиво со риба, додека другите ловат морски цицачи како што се морски лавови, фоки, моржови па дури и големи китови. Китовите убијци се гледаат како врвни [[грабливост|грабливци]], изземајќи ги природните. Китовите убијци се високо социјализирани, некои видови се составени од мајински семејни групи коишто се најстабилни од сите животински видови. Нивната софистицирана техника на ловење и вокално држење, коишто се често специфични за посебни групи низ генерациите, опишани како манифестирање на култура. Меѓународниот сојуз за заштита на природата моментално пристапува на статусот за зачувување на орките како недостаток на податоци, поради веројтноста дека една или повеќе типови на китови убијци се одделни видови. Некои локални видови се сметаат како загрозени или во опасност поради осирумашуање на пленот, загубата на живеалишта, загадување ( со ПХБ), фаќање за паркови со морски цицачи и конфликти со роболовот. Кон крајот на 2005 година китот убиец познат како јужен кит убиец беше ставен на списокот на загрозени видови. Дивите китови убијци не се сметаат за закана за човекот, иако имало случаи пленикот да биде убие или повреди некои од нивните скротители во морските паркови. Китовите убијци се појавуваат често во митологиите на домородни култури. Во западните култури, има репутација на бестрашен грабливец. == Таксономија и еволуција == ''Orcinus orca'' е единствениот признает вид од родот ''Orcinus'', еден од многуте животински видови оригинално опшан од Linnaeus во 1758 во ''Systema Naturae''. Конрад Гешнер ја напиша првата научна дескрипција за китот убиец во неговата Fish book од 1558, заснована на испитување на мртово заробено животно во Заливот Грифсвалд којшто привлече големолокално внимание. Китот убиец е еден од 35 видови во семејството на окенаски [[делфини]], кои првпат се појавиле пред 11 милиони години. Веројатно лозата на китот убиец подоцна се одделила. Иако има морфолошки сличности со пилот китовите и китовите пигмејци убијци, нивен најблизок род е Ирвади делфинот. == Познати имиња == Научници од англиско говорно подрачје најчесто го користат изразот кит убиец исто така терминиот орка е во зголемна уоптреба. Адвокатите потенцираат дека кит убиец и долга историја. Всушност, родот наречен ''Orcinu'' значи припадност на кралство на мртвите, или припадност на Оркус. Античките римјани оригинелано ја употребуваат орка ( множина оркае) за овие животни, можно е позајмување од грчкиот збор ὄρυξ кој се однесува на видовите китови ( помеѓу другите работи ). Уште од 1960, орка најбрзо доби популарност, и двете имиња сега се користат. Терминот орка се префериа од некои за да се избегне негативната конотација на убоец и поради тоа што видовите поблиску се поврзуваат си делфините отколку со китовите. Понекогаш се именуваат како ''[[blackfish]]'', име што се користи за некои видови на китовиисто така. ''Grampus'' е поранешното име за овие видови, но сега не се употребува Ова значење на грампус не треба да се меша со подорт Грампус, чијшто член е ''Risso's Dolphin''. == Типови == Има од три до пет типа на китови убијци коишто се раликуваат доволно за да се сметаат како посебни раси, поттипови или можно е и дури како видови. Иуцн изјави во 2008, таксономијата на овој род е јасна дека е потребно прегледување, и е веројатно дека о орка ќе биде разделен во поголем број на различни видови или најмалку во подвидови во наредните неколку години. Во 1970 и 1980, истражувањата на западниот брег на Канада и Сад ги идентификуваа следниве три типа Постојани Овие се најчесто распространети од сите три популации во крајбрежнитњ води на северниот [[Тихи Океан]]. Исхраната на се состои првенствено од риби и понекогаѓ лигни, и тие живееат во комплексни и кохесивни семејни групи наречени... Женките карактеристично имаа заоблена грбна перка којшто завршува со [[остар агол]]. Тие ги посетуваат истите области константно. Популацијата на постојаните китотови во [[Британска Колумбија]] и [[Вашингтон]] најинтензивно се изучуваат морските циццачи. Истражувањата покажаа и именуваа преку 300 китови убијци во изминативе 30 години. Повремени Исхраната на овие китови се состои искклучиво од морски цицачи, тие не јадат риба. Повремените китови Претежно патуваат во малли групи, вообичаено од две до шест животни, и имаат помалку значајни семејни врски од постојаните китови. Повремените китови вокализираат во помалку променливи и помалку сложени дијалекти. Женка од групата повремени се одликува со триаголна иистакната перка од другите постојани китови. Сивата или белата област околу перката, е познат како седло крпеница, често содржи црна боја кај постојаните китови.Како и да е, седлото крпеница на повремените китови е еднобојна и еднакво сива. Повремените китови скитаат долж брегот – некои поединци се распространети и на јужната страна на Алјаска и Калифорнија. Крајбрежни Трета поулација од китовите убијци во северно-источен [[Тихи Океан]] откриена во 1988 кога грбавиот истражувач на китови [[Џим Дарлинг]] ги набљудуваше во отворена вода. Како што и имието им сугерира, тие патуваат далеку од брегот и се хранат првенствено со ''[[schooling fish]]''. Меѓутоа поради големата застрашувачка и засечена грбна перка личат на повремените китови, тие можат да јадат исто така и цицачи и ајкули. Најчесто се среќаваат на западниот брег на Островот [[Ванкувер]] и блисзу до Островите на Кралица Шарлот. Крајбрежните китови обично се собираат во групи од 20 -75 со повремени проширувања на групите до 200. Моментално, малку се знае за нивните навики, но тие генетски се разликуваат од постојаните и повремените китови. Крајбрежните се помали од другите, а женките се одликуваат грбна перка која секогаш е заоблена. Повремените и постојаните китови живеат во исти области, но се избегнуваат едни со другли. Името повремени потекнува од верувањата дека овие убијци китови се истерани од поголеми групи на постојаните китови. Подоцнежните истражувања откриваат дека повремените китови не се родени во групи на постојаните или обратно. Еволуционалната поделба помеѓу двете групи се верува дека започнала пред две милиони години. Генетските податоци покажуваат дека типовите не се вкрстиле повеќе од 10,000 години. Другите популации не се добро проучени, иако китови убијци специјализирани за исхрана со риба или пак јадачи на цицачи постојат на други места. Посебни популации на китови убијци на риби и јадачи на цицачи се забележани покрај Обединетото Кралство. Китови убијци јадачи на риби на Алјаска и Норвешка имаат постојани китови како социјлана структура, додека китовите убијаци јадачи на цицацчи во Аргентина и островите [[Крозе]] се однесуваат многу повеќе како повремените китови. Три типа се документирани на Антарктикот. Два џуџе видови, наречени ''[[Orcinus nanus]]'' и ''[[Orcinus glacialis]]'', беа опишани во текот на 1980 од руските иструвачи, но многу истражувачи на цицачи се скептични за нивниот статус и тешко е да се поврзат овие директно со типовите опишани подолу. * Тип А изгледа како типичен кит убиец, долг, црна и бела форма со средна големина на белата патека околу очите, чивеат во отворени води и се хранат исклучиво со минк китовите. * Тип Б e помал од Тип А. Има голема бела патека околу очите. Нјаголемиот дел од темниоте делови од неговото тело со со средно сива боја на место црна, иако има темносива патека наречена грбен нос кој се протега од неговото чело до крајот на грбната перка. Белите делови се обоени со жолта боја. Најмногу се хранат со фоки. * Тип Ц е најмалиот тип и живеат во поголеми групи од останатите.Делот околу очите е навалена напред, наместо паралелно со оската на телото. Како и Типо Б, тие се првенствено бели и средно сиви, со темносив грбен нос и жолто обоени делови. Нивниот плен е само на Анартикот. Типовите Б и Ц живета блиску до ледени површини, и двоатомноста на овие води може да биде причина за нивната жолтеникава боја. Митохондричната ДНК секвенца ја поддржува теоријата дека овие се посебни видови што неодамна се оделиле.Неодамна, комплетното митохондрично секвенцирање покажува на две јата од Антарктикот кои јадат фоки и риби можат да се оделат од другите видови, како и повремните китови Во Северен Тихи Океан, оставајќи ги другите како подвидови во очекување за нови податоци. Истражувањата продолжуваат во генетските врски мегу типовите на китовите убијци, и длаи типовите ѓто се идентификувани претставуваат длабоки еволуциски трендови.на пример, долго се мислеше дека китовите убијци што јадат цицачи најверојатно се тесно поврзани со другите китови убијци што јадат цицачи од другите региони, но генетското тестирање ја демантираше оваа хипотеза. == Опис == Китот убиец има цнр грб, бел стомак и бели страни, и бела патека над очите. Младунчињата на китовите се раѓаат со жолтеникава или портокалова нијанса, која што избледува во бело. Китовите убијци имаат тешко и робустно тело ( поизразено од другите делфини) и голема грбна перка и до 2 метра (6,6 стапки) висока. Позади перката имаат темносива седло низ грбот. Антарктичките китови убијци може да имаат и бледо сива на кај бела боја на грбовите. Возрасните китови убијци се многу различни и не се мешаат со другите морски животни. Кога се гледаат од далечина, младите можат да бидат звркани со други видови на китови како што се лажниот кит убиец или ''[[Risso's]]'' делфинот. Мажјаците обично достигнуваат од 6 до 8 метри (20 -26 стапки) должина и тежат над 6 тони. (5.9 лт, 6,6ст). Женките се помали, претежно тежат од 5 до 7 метри (16-23 стапки) и тежат околу 3 до 4 тони (3,0 до 3,9лт до 4,4ст). Најголемиот мажјак кит забелеќан беше од 9,8 метри (32стапки), со тежина преку 10 тони (9,8лт, 11ст), додека најголемата женка беше 8,5 метри (28 стапки) со тежина од 7,5 тони (7,4лт, 8,3ст). Младенчињата при раѓање теќат околу 180 килограми(397лб) и се околу 2,4 метри(7,9стапки) долги. Големината и должината на китот убиец го прави еден од најбрзите морски цицачи, способни да достигнат брзина од 30кноти (56км на час). Пекторалните перки на китот убиец се долги и заоблени слични на весла. Мажјаците имаат значително поголеми пекторални перки од женките. Со должина од 1,8 метри(5,9стапки) машките грбни перки се двапати поголеми од големината кај женките и се со потриаголна форма во висина, издолжен рамностран триаголник а кај женките се пократок и повеќе заоблен. Мажјаците и женките исто така имаат различни модели на црна и бела кожа во гениталната област. Поединечни китови убијци често можат да бидат препознатливи по грбната перка и селото. Варијациите како засеците, гребнатини и солзи на грбанта перка и моделот на белата или сивата боја на седлото се уникатни. Публицирани директориуми содржат идентификувани фотографии и имиња на стотици животни од Северн Тихи Океан. Фото препознавањето овозможува локалната популација на китовите убијци да биде избројана секоја година отолку предвидена и овозможува одличен поглед кон животниот циклус и социјалнире структури. Белите китови убијци се појавуваат повремено помеѓу нормалните китови убијци, но се ретки.Забелеќани се ви северното Берингово Море и околу Св. Лоренцовите Острови и блиску до Руското крајбрежје. Во февруари 2008, бел кит убиец беше фотографиран на 2 милји (3км) од вулканот Канага. Китовите убијци имаат добар вид и под вода и над вода, одличен слух и добро чувство за допир. Имаат извонредно софистицирани хидролокаторски способности, откривање на локации и одлики на пленот и други објекти во нивна околина емитувајќи звук на кликање и слушаат ехо. == Животен циклус == Женките китови убијци созреваат на возраст од 15 години. Тогаш тие имаат периоди на репродуктивен циклус со не циклусни периоди помеѓу 3 и 16 месеци. Гестацијата варира од 15 до 18 месеци. Мајките на младенчињата, обично се со една рожба, еднаш на 5 години. Кај постојаните групи китови, раѓањето се одвива во било кое врем од годината, иако зимата е најпоуларна. Смртноста е екстремно висока за време на првитњ ѓест месеци од животот, кога 37-50% од сите младенчиња умираат. Одвикнувањето започнува на околу 12 месеци старост а завршува на возраст од две години. Според набљудувањата во неколку региони, сите членови мажјаци и женки китови убијци од групата учествуваат во грижата за младенчињата. Китовите убијци и Пилот Китовите се едниствени видови кои женките поминуваат низ менопауза и живеаат со децении соткако ќе завршат со размножување. Женките се размножуваат до возраст од 40 години, што значи во просек тие одгледуваат по пет поколенија. Животниот просек на дивите женки е до 50 години, со максимум од 80 -90 години. Мажјаците сексуално созреваат на возраст од 15 години но не се размножуваат додека навршат 21 година. Дивите мажјаци живееат околу 29 години во просек, со максимум од 50-60 години. Еден мажјак познат како Стариот Том, наводно бил забележан секоја зима помеѓу 1840 и 1930 покрај [[Нов Јужен Велс]], [[Австралија]]. Според ова тој би имал 90 години. Испитувањата на неговите заби покажале дека тој починал на возраст од 35 години, но сега се верува декоа овој метод е неточен за постари животни. Еден мажјак добро познат на истражувачите Во северозападен Тихи Океан наречен Руфлес (Ј1) е претпоставено дека се родил во 1951, што во 2009 го прави на возраст од 58 години. Кај плениците китови убијци животниот век е значително пократок, вообичаено помалку од 25 години, како и да е безбројни поединци се живи и во нивните триести, а имаат достиганто и 40 години. Во многу случаи животниот век на китовите убијци зависи од самата волја на животното. == Опсег и живеалиште == За да се движат побрзо китовите убијци скокаат од водата кога пливаат- однесување познато како потскокнување. Китовите убијци се сретнуваат во сите океани и во повеќето мориња. Поради нивната голема распространетост, бројност и густина, дистрибутивните проценки се тешки за проценување, но тие јасно претпочитаат поголеми ширини и крајбрежни области преку океанските средини. Систематските истражувања укажуваат на најголема густина на населеност на китови убијци (.0,40 единки на км<sup>2</sup>) во северно-источен [[Атлантик]] околу норвешкиот брег, Во северн Тихи Океан долж Алеутанските острови, Заливот на [[Алјаска]] и во јужниот океан најмногуу на брегот на [[Антарктик]]от. Се сметаат за чести (0,20-0,40 поединци на {{км2|100}}) во источен Тихи Океан долж бреговите на [[Британска Колумбија]], [[Вашингтон]] и [[Орегон]], Во Северниот [[Атлантски Океан]] околу [[Исланд]] и [[Фарските острови]]. Висока густина на населеност е пријавена но не квантифицирана во западниот Северен Тихи Океан околу [[Јапонското Море]], [[Окотското Море]], [[Курилски Острови|Курилските Острови]], [[Камчатка]] и [[Командантските Острови]] и во јужната полутопка на бреговите од Јужна Австралија, [[Патагонија]], на брегот на јужен [[Бразил]] и на врвот на јужна [[Африка]]. Тие се пријавени како сезонски чести во Канадскиот Арктик, вклучувајќи го [[Бафинов Залив|Бафиновиот Залив]] помеѓу [[Гренланд]] и Нунавут, околу [[Тасманија]] и Макуори Островот. Информации за крајбрежните региони и тропските води се оскудни, но широката распространетост, ако не и честа, укажуваат на тоа дека китот убиец може да преживее во разни температури на вода. Има забележувања на пример, во [[Средоземно Море|Средоземното]] и [[Арапско Море|Арапското Море]], [[Мексикански Залив|Мексиканскиот Залив]] и [[Индискиот Океан]] околу [[Сејшели]]те. Најверојатно најголемата популација живее во водите на Антарктик, каде што досегот оди до рабовите на ледените површини и се верува дека со пробушување на ледените отвори, се наоѓаат отворени води како и белуга китовите на Арктикот. Во спротивно, китовите убијци се сезонски летни посетители на Арктикот, каде ѓто тие не се доближуваат до ледените површини. Со брзиот арктичко морски лед ад во [[Хадсонов Проток|Хадсоновиот Проток]], нивниот опсег сега е длабоко проширен и во северно-западниот Атлантик. Миграционите движења се сиромашно разбирливи. Секое лето, истите поединци се појавуваат надвор од Британска Колумбија И Вашингтон. После децении на истражувања каде овие животни одат во остатокот од годината останува неоткриено.Групите на повремените китови убијци понекогаш патуваат и п 160км (100 милји) на ден, а општо може да се види за еден месец или повеќе. Групите на постојаните китови убијци варираат од 320 до 1300километри (200 до 810 милји) Понекогаш китовите убијци пливаат и во водите на реките. Забележани се на 100 милји ( 161км ) во Колумбиската Река во Соединетите држави. Исто та се сретнати и во Фрејзер Реката во Канада и во ХОрикава во Јапонија. == Популација == Светската популација останува не проценета, но скорешните консензуси сугерираат на апсолутен мимимум од 50,000. Локалните проценки вклучуваат околу 25 000 на Антарктик, 8,500 во тропскиот Тихи Океан, 2,250-2,700 во ладниот северно-источен Тихи Океан и 500-1,500 околѕ Норвешка. Јапанската Риболовна Агенција оцени дека таму имало 2,321 китови убијци во морињата околу Јапонија. == Исхрана == [[Податотека:Orca Schaedel Senckenberg.jpg|thumb|Скелет на китот убиец.]] Китовите убијци ловат разновиден плен, како и да е ралични популации/видови имаат тенденција да се специјализираат. На пример, некои популации од Норвешкото и Гренландското Море се специјализирани за харинга и ја следат миграцијата на оваа риба во есен до Норвешкиот брег. На други популации пленот им се фоките. Лососот претставува околу 96% исхрана за постојаните китови убијци во северно-источен Тихи Океан. 65% се дебелите и масни чинук риби. Чум лососот исто така се јадат, а помалите соки и розовиот лосос не се значајна храна за нив. Намаллувањето на храната за одредени видови грижата да биде пренесена на месното население, и покрај големата разновидност на пленот. Во просек кит убиец јаде 227килограми (500лб) дневно. Откако на некои китови убијци плен им се големи китови и ајкули се сметаат за врвни граблици. Понекогаш се нарекуваат морски волци, затоа што ловат во групи како и волците. == Риби и друг ладнокрвен плен == [[Податотека:Orca pod southern residents.jpg|thumb|left]] Пленот на китовите убијци јадачи на риба е околу 30 видови на риба, особено чинук лососот, харинга и туна. Во Нов Зеланд најчест плен на китовите убијци е ражата и тие исто така се набљудувани како ловат ајкули ( особено ''[[makos]]'', ''[[threshers]]'' и ''[[smooth hammerheads]]'' ). Лигните и морските желки исто така претставуваат плен. Постојаните (јадачи на риба) китови убијци. Китовите убијци можат да индуцираат парализирачки тоници во ајкулите и ражите држејќи ги така безпомошни и неспособни да го повредат китот. Некои ајкули се задушуваат во пок од 15 минутидодека китот сешуте ја држи мирна, затоа што овие ајкули за да дишат треба да мрдаат. Во една несреќа снимена близу Фарските Острови, женка кит уби од 3-4 метри долга бела ајкула, очигледно со пливањето со неа во устата нагоре-надолу и внесувањето на тоникот во неа. Женката и уште едне член на групата го изеле дробот на ајкулата и го оставиле трупот да потоне. Во јули 1992 година два кита убијци нападнале и се нахраниле со 8 метри долга бела ајкула ''[[Rhincodon typus]]'', во водите на Бахиа де Лос Ангелес во Ваја Калифорнија. Додека лососите се ловат вообичаено од поедници или мали групи, харингата се најчесто фаќаат користејќи ''[[carousel feeding]]'', китовите убијци ја туркаат харингата во цврста топка испуштајќи распрскувачки балончиња или трепкааат до нивните бели долни делови. Тогаш тие ја удираат топката со врвот од опачката, или ги зашеметуваат или ги убиваат од 10-15 наеднаш.И тогаш ја јадат харингата една по една. Оваа техника на рингишпил прехранување е забележана само кај Норвешките китови убијци и кај некои окенаски видови на делфини. == Цицач плен == Калифорниските морски лавови се чест плен за китовите убијци јадачи на цицачи од западниот брег на [[Северна Америка]]. Китовите убијци се ефективни и софистицирани грабливци. Дваесет и два вида на видови на китови се запишани како плен на китовите убијци, со испитување на стомачните состојки, лузните по телата на пленовите, или активноста при исхрана. Групите дури напаѓаат и поголеми китови како што се минк китовите, сивите китови а ретко и сперма китовите или сините китови. Ловење на големи китови обично трае по неколу часа. Китовите убијци избираат за напад млади или слаби животни. Како и да е, група од пет или повеќе може да нападне и возрасно и здрво животно. Кога се лови млад кит, групата го брка и него и негоавата мајка сè додека не се истрошат. За конечно да го разделат парот и го обиколуваат младенчето, сметајќки му да излезе на површина за да диши, и го удавуваат. Група од женки сперма китови понекогаш се штитат со формирање на заштитнички круг околу нивните млади со нивните опаши свртени нанадвор, користејќи ги за да ги одвратат напаѓачите. Други видови на пленови морски цицачи се фоки, морски лав и крзнена фока. Моржовите и морските видри се поретко земани како плен. Често, за избегнат повреда, китовите убијци му онеспособуваат на нивниот плен пред да го убијат и го јадат. Ова вклучува значи фрлање во воздух, плескање со опашката, удирајќи го, или кршејќи го и слетувајќи на него. Морските лавови се убиваат со удирање по глава или по застрашувачки удар со опашката. На Алеутанските одтрови, падот на популацијата на морските видри во 1990 година беше контраверзно пренесена од некои научници на [[грабливост]]а на китовите убијци, иако нема директен доказ за ова. По намалувањето на морските видри следеше намалување на пристанишните фоки и популацијата на Стелер морскиот лав, омилениот плен на китовите убијци па во наврат можеме д акажеме дека може да биде замена за нивниот оригинален плен, сега десеткуван од индустриското китоловство. Во стрмните насипи на плажите на Пенисула Вадес, Аргентина и Кроцет Островите, китовите убијце се хранат со Јужноамерикански морски лавови и јужните фоки слонови во плити води, дури и изглегуваат приверемено на плаќа за да грабнат плен пред да се извиткаат повтрорно во морето. Излегувањето на плажата најчесто е фатално за китовите, не е нивно инстинктивно однесување, и потребана и неколку годишна пракса за младите. Китовите убијци пливаат покрај ледени брегови со Адели пингвините во Рос морето, Антарктик. Со Драгислскиот леден јаик во позадина. Китовите убијци ловци на бранови шпионираат за да лоцираат Ведел фоки, рос фоки, фоките јадачи на краби и леопард фоките одмарајќи се на ледот а потоа пливаат во групи за да направат бранови коишто плискаат преку ледот. Ова ги носи фоките во вода каде што друг кит убиец чека за да ги убие. Китовите убијци се набљудувани како ловат и копнени цицачи, како што се елени и мусови пливајчи меѓу островите покрај северно –западниот брег на Северна Америка. Канибализмот е исто така забележан кај китовите убијци заснован на анализи од стомачните состојки, но ова е поверојатно како резултат на исфрлените остатоците од страна на китоловците. Еден кит убиец беше исто така нападнат од неговите другари откако беше застрелан. Иако постојаните китови убијци никогаш не се забележани како јадат други морски цицачи понекогаш вонземируваат и убиваат мали видови на китови и делфини без очигледна причина. == Птици == Китовите убијци во много области ловат видови на птици, вклучувајќи пингвини, корморани и галеби. Заробен кит убиец во Маринленд беше откриен како излива риби на површината, привлекува галеби, и потоа ги јаде птиците. Четири други китови убијци тогаш науција да го копираат неговото однесување. == Поведение == Китовите убијци често го издигаат своето тело над водата во начин на однесување наречен шпионирање. Од ден на ден однесувањето на китовите убијци генерално се состои од хранење, патување, одмарање и дружење. Китовите убијци често се активни на површина ангажирани во акробатски однесувања како што се прекршување, шпионирање и шлапкање со опашот. Овие активности можат да имаат различни цели, како што се додворување, комуникација, чистење од паразити или претстава. Шпионирањето, начин на однесување во кои китот ја држи својата глава над вода, и му помага на животното да ја разгледа површината. == Социјална структура == Китовите убијци се препознатливи по нивната коплексна социјализираност. Само слоновите и други повисоки примати, како што се луѓето, живеат во слична комплексна социјална средина.Постојаните китови убијци од источниот дел на Северен Тихи Океан имаат особено сложен и комплексен групен систем. За разлика од сите други видиви на цицачи чија социјална структура ни е позната. Постојаните китови живеат со нивните мајки целиот живот.Овие општества се засновани на и се состојат од матријарх и нејзини потомци кои се дел од линијата, а така прават и потомците. Просечна големина на еден матријарх е 5,5 животни. Бидеќи женките китови можат да достигнат старост од 90 години, па некаде и четери генерации патуваат заедно. Овие матријархални групи се високо стабилни. Поединци се оделуваат само на неколку часа за да се парат или во потрага по храна. Забележано е само едно одвојување од постојаните матријархални групи, од страна на женка кит убиец, Луна. Тесно поврзаните матријархални групи ослободуваат множество од групи, вообичаено од еден до четрири члена. За разлика од матријархалните, групите можат да се разделат на неколку недели или месеци повремено. ДНК тестирањата покажуваат дека мажјаците постојани китови речиси секогаш се парат со женки од други групи. Китовите убијци, како овој забележан блиску Алјаска, често се извиткува над водата, често кревајчи го целото тело од водата. Клановите се следното ниво на социјализација кај структурите на постојаните китови, и се составени од групи со слични дијалекти и слични на постари мајки предци. Клановите се двожат, се преклопуваат се мешаат со други кланви. Конечниот слој на асицијација, можеби повеќе произволн дефиниран од семејното групирање, е наречен заедница и дефиниран како збир од кланови коишто редовно се мешаат. Кланови без заедница не делат вокални способности. Групите кај повремните китови се помали од оние групи на постојаните китови, обично се состојат од една возрасна женка и едно или две од нејзината рожба.Мажјаците обично се поврзани повеќе со нивната мајка отколу женкие. Оваа поврзаност може да се продолжи и по созревањето. За разлика од постојаните, продолжено или трајно одвојување кај привремн еите од родената матрица е често, со млади и возрасни каде што учествуваат и двата пола. Некои мажјаци стануваат „ скитници „ и не формираат долготрајни асоцијации, повремено се придружуваат на групи во кои има репродуктивни женки. Како и во клановите кај посотјаните китови, така и членовите на заедницата кај повремните делат акустичен репертоар, иако регионални разлику во вокализација не се забележани. == Вокализација == Како и другите китови така и китовите убијци зависат од подземните звуци за ориентација, исхрана и комуникација. Китовите убијци произведуваат три типа на звук кликање, свиркање и полсирачки повици. Кликањата се верува дека се користат за навигација и дискриминирање на планот и други објекти во околината што ги опкружува, но исто така и жесто се слушаат за време на социјални интеракции. Групите на постојаните китови од северно-источен Тихи Океан тежнеат да бидат повеќе вокални од привремените групи китови во исти води. Постојаните китови првенствено се исхрануваат со лососи, чиј слух е премногу слаб за да би го детектирале китот убиец на било која далечина. Постојаните китови произведуваат звуци за да се идентификуваат кога им се доближуваат на некои други морски цицачи. Привремените китови се вообичаено тивки најверојатно за да избегнат навестување кај пленот цицачи, кои сите имаат одличен подводен слух. Понекогаш тие користат само еден клик (наречен крипичен клик) отколку долг воз од кликови набњудуван кај други популации. Сите членови на постојаните групи користат слични повици, колективно познати како дијалект. Дијалектите се составени од точно определени броеви и типови на дискретни повторувачки повици. Тие се комплексни и стабилни постојано. Повикувачките линии и структури се слични на како на своите мајки. Новроденчињата произведуваат повици исти како нивните мајки, но имаат ограничен репертоар. Поедини најеверојатно го учат говорот од своите мајки или други членови на групата. На пример, одредени семејни повици се забележуваат почесто во првите неколку денови од раѓањето на младенчето., што може да му помогне на младенчето да научи од нив. Дијалектите се најверојатно од важно значење за да се одржи идентитетот и кохехивноста на групата. Сличноста во дијалектите најверојатно се рефлектира во степенот на поврзаност помеѓу групите, со варијации кои се градат постојано. Истражувањата немаат одредено дали повиците имаат посебно значење или се асоцираат со специфични типови или активности. Дијалектите кај Постојаните китови содржи 7-17 (односно=11) различни типови на повици. Дијалетот кај повремените китови се поразлични, имаат само 4-6 дискретни повици, и ниеден од нив не делат со постојаните китови. Сите членови од заедниците на привремените китови од Северно американскиот западен брег искажуваат на ист основен дијалект, иако малцинински регионални варијации во типовите на повици е очигледно. Прелиминарните истражувања покажуваат дека офшор китовите убијци имаат група на одредени дијалети коишто не се слични како оние на постојаните и привремените китови. == Интелигенција == * Интелигенција кај китови Китовите убијци имаат втор најголем мозок меѓу морските цицачи, Можат да бидат тренирани во заробеништво и често се опишуваат како интелигентни иако дефинирајќи и мерејќи ја интелигенцијата тешко е кај видовите чија средина и стратегии на исхрана се многу поразлични од оние кај човекот. Китот убиец се игра со ледена топка, веднаш откако истражувачите му фрлиле снежна топка. Китовите убијци имитираат други, и се чини дека намерно ги учат веѓтините на нивните роднини. Ова е зачудувачки да се види кога китот убиец имитира излегување на плажа за да фати фока. Кај Пенесуела, Валдез, возрасните понекогаш извлекуваат фоки од крајбрежјето и ги пуштаат повторно но блиску до младтите, дозволувајќи им на помладите китови да учествуваат во тешката техника за фаќање на веќе ослабнатиот плен.Кај Кроцет островите, мајките ги пуштаат своите младенчиња на плажа, чекајќи да ги повлечат наназад ако е потребно. Луѓе кои имале блиска средба со китовите убијци, нудат безброј анегдоти демонстрирајќи ја љубопитноста на китовите, играта и можноста за решавање проблеми. На пример, китот убиец од Алјаска не само што научил како да краде риба од рибари, но и се надминал во техниките направени како да ги сопре, како што се употребата на трикови без мамци. Еднаш, рибар ги поставил своите бродови неколку милји раздалечени, пренесувајќи по неколкупати мали количини од уловот, со надеж дека китовите не би имале доволно време за да се движат меѓу бродовите за да им ја украдат рибат. Истражувач опишал што се случило следно Функционираше добро кратко време.Тогаш китовите се поделија во две групи. Не им требаше ниту еден час за да го сфатат тоа. Беа толку воодушевени кога сфатија што се случува, дека ние играме игра. Потскокнуваа околу бродовите – Грег Маткин Во други анегдоти, истражувачите опишуваат инциденти во кои диви китови убијци во игра ги задеваат луѓето со постојано мрдање на објектите коишто луѓето се обидуваат да ги дофатат, или наеднаш високо се подаваат над парчиња лед откако човек ќе фрли снежна топка. Употребата на дијалекти кај китовите убијци и предавањето на наученото од колено на колено се опишува како форма на култура. Комплексноста и стабилноста во вокалната и културата на однесување од симпатрик групи на китовите убијци (Оркинус орка) се чини дека нема паралела надвор од човечката и претставуваат независен евулуционарен факултет на култура. == Заштита == Типот Ц на китови убијци има два тона на сива боја, вклучувајќи и црно на грбниот нос, На телесни површини каде што многу други типови на китови имаат еднобојна црна површина. Истражуваљето е во тек дали едне или повеќе видови на китови убијци се загрозени видови и им е потребна заштита. Во 2008 иуцн ја промени својата оцена за зачувување на китовите убијци во зависни за заштита во несоодветни податоци, признавајќи дека еден или повеќе видови на китови убијци всушност можат да се одвојат, загрозени видови. Трошењето на пленот, загадување, големи количества на истурање на нафта, и навики произнесени од врева и конфликти со бродови се моментално најзначајни светски опасности. Како и другите животни на највискоко трофично ниво, китот убиец е посебно на ризик од труење од акумулацијата на токцичните материи. вклучувајќи и полиглорат бигенил (ПЦБ) Европската пристанишна фока има проблеми при репродукција и имуна функција од присуството на високо количество на пбц и други контаминирани состојки, а испитувањата кај брегот на Вашингтон пронајдоадека пбц нивото во кит овите убијци е повисоко од нивото кај пристанишните фоки кое предизвикало проблем кај нив. Примероци од медуза во Норвешкиот Арктик покажале виско ниво на пбц, пестициди и...... отколку кај белите мечки. Кога храната е малку, китовите убијци јадат медузи за енергија, что им ја зголемува концентрацијата на загаденост. Во севрозападниот Тихи Океан, диви залихи на лосос, главна прехрана на постојаните китови, опадна драстично во изминативе години. На западниот брег на Алјаска и на аулетанските острови,популацијата на фоки и морски лавовиисто така значително се намали. Во 2005, владата на соединетите држави ја стави заедницата на јужните постојани китови како загрозена популација во Актот за загрозени видови. Заедницата на Јужните постојани китови се состои од три групи коишто највеќе живеаат во Џорџија и Харо стреитс и Пуџет Саунд во Британска Колумбија и Вашингтон, ётие не се хранат надвор од својата заедница, еднаш беше избројана со околу 200 животни и подоцна опадна на 90. Во октомврии 2008, годишноте истражување откри дека седум недостасуваа и претпостави дека се мртви, редуцирајќи го избројаното на 83. Ова е потенцијално најголемото опаѓање во популација во изминативе десет години. Овие мртви можат да се придадат во опаѓањето на чинук лососот. Вревата од бродовите, дупчење, и други човечки активности се од значителна грижа во некои клучни навики на китовите убијци, вклучувајќи ги Џонстон стрејт и Харо стрејт. Во средината на 1990 бучна подводна врева од фармите со лососи беше користена за детерминација на фоки. Китовите убијци исто така гиизбегнаа околните води. Високо интензивни сонари користени од страна на морнарницата ги вознемириуваат китовите убијци заедно со другите морски цицачи. Китовите убијци се распространети со китови набљудувачи, коишто можат да ги потресат китовите и да влијаат на нивните навики, особено ако бродови се доближуваат премногу близу или ги блокираат нивните линии на патување. Истурањето на нафта од Еххон Валдез негатвино влијаеше на китовите од регионите Принц Вилијам и Кенаи Фјорд на Алјаска. Единаесет челнови (околу половина) од една постојана група на китови исчезнаа во престојната година. Истурањето го уништи лососот и секој друг плен, што значи го уништи локалниот кит убиец. До 2009, научниците проценија дека АТ1 приврмените популации ( сметајќи на дел од поголеми популации од 346 привремени китови ), броеја само седнум поеддинци и не се размножиле од истурувањето на нафтата. Се очекува оваа популација да изумре. == Врски со луѓето == === Домородни култури === Домородците од Северно-источниот брег на Тихи Океан го пренесуваат китот убиец во нивните приказни, уметност, духовност и религија. Хаида пламето го гледа китот убиец како најмоќнотото животно во океанот, и нивната митологија говори за китови убијци кои живеат во куќи и градови под морето. Според овие митови, китовите убијци земаат човечка форма, а луѓето кои сè ќе се удават одат да живеат со нив. За Кавака вака племето, китот убиец е сметан како владетел на подводниот свет, со морски лавови како робови и делфини како војници. Во митологијата на Кавака вака и Ну чах хултх, китовите убијци можат да ги преземат душите на нивните починати поглавари. Тингитите од северна Алјаска го сметаат китот убиец за владетел на морето и добротвор за луѓето. ''[[Maritime Archaic]]'' луѓе од Њуфаундленд, имаат огромна почит кон китовите убијци, како што сведочи изрезбаниот камен пронјаден во гроб стар 4000 години во Порт д Шуа, Национална Историска страна. Во приказните и верувањата на Сибирските Јупи народи, китовите убијци се вели дека се појавуваат како волци во зимата, а волците како китови убијци на лето. Се верува дека китовите убијци им асистираат на нивните ловци во при ловењето моржови.Длабока почит се искажува во неколку форми, бродот го претставува китот, и дрвена резба што виси од појасот на ловецот. Мали жртвувања како на пример фрлање на тутун во водите. Се верува дека китовите убијци им помагала на ловците во волчјо руво, притискаќи ги ирваситре само да дозволат да бидат убиени. === Убиец стереотип === Во западните култури, китовите убијци историски е дека се застрашувачки и опасни грабливци. Прва пишана дескрипција за китот убиец беше од Плини Елдер околу 70 од наша ера. Кој напишал Китови (појавување што ниедна слика не може да го опише, нешто друго од огромна грамада на дивјачко тело со заби ) Се непријатели на (други китови ) наплаќаат и продупчуваат како војни бродови кога паѓаат. Има само неколку потврдени напади на луѓе од страна на китови убијци. И никој од нив не бил фатален. Со еден исклучок, китото убиец пробал да се издигне на ледена површинана кое кучешки ти и фотограф од експедицијата Тера нова стоеле. Се претпоставува дека лаењето на кучињата можеби му заличело како фока да повикува и тоа ја раздвижило љубопитноста кај китот. Во 1970 сурфер од Калифорнија беше изгризан, и во 2005 момче од Алјаска кое често пливало во тој регион покрај пристанишните фоки било удрено од китот убиец, очигледно китот го идентификувал како плен.За разлика од дивите китови убијци, плениците китови убијци е регострирано дека имаат само дванесетина напади на луѓе од 1970, некои од нив биле фатални. Натпреварот со рибарите исто така довдевува до тоа китовите убијци да се сметаат како миленичиња. Во водите на Тихи Океан Северозапад и Исланд, пукањето беше дозволено и прифатено од владите. Како индикација на интензивнсота од пукањето што се случи неодамна, околу 25 % од китовите убијци фатени во Пуџет Саунд за аквариум од 1970 имаа лузни од куршуми. Американската морнарица потврди дека намерно убила на стотици китови убијци во исландските води во 1956. === Модерни западни однесувања === Западното однесување наспрема китовите убијци се промени значително во последниве децении. Во средината на 1960 и раните 1970, китовите убијци дојде до многу поголама јавна и научна свест, почнувајќи со првото фаќање и покажување на китот познат како Моби Дол, постојан кит којшто бил погоден со харпун околу Сатурна островите во 1964. Толку малку се знаше тогаш, и им требаа речиси два месеца на чуварите на китот да откријат која храна (риба) ја сакаат да ја јадат. На изненадување на оние кои го видоа, Моби Дол беше послушна,не агресивна и не напрваи ниту еден обид за да ги нападне луѓето. Во 2002 сирачето Спрингер беше успешно вратено на неговото семејство, Помеѓу 1964 и 1976, 50 китови убијци од Пцифик Северозападен беа фатени за да бидат прикажани во аквариуми, и јавната заинтересираност за оваа животно порасна, Милиони луѓе се заинтересираа за китотвите убијци откако ги видоа. Во 1970 пионерските истражувања од Мајкал Биг доведоа до откривање на видовите, комплксната социјална структура, употребата на вокална комуникација и нивната одлична и стабилна врска помеѓу мајата и новороденчето. Со фото-индикации, поединци беа именувани и следени со децении. Техниката на Биг исто така откри популацијата од Северноисточен Тихи Океан беше мала- неколку стотина отколу илјадници како што претгходно се претпоставуваше. Заедниците на Јужните постојани китови имаат изгубено 48 од нивните членови во заробеништво, до 1976 само 80 останаа, Во севернозападен Тихи Океан, видовите кои непропислено беа обелеќувани, станаа културана и за неколку декади. Пораснувачката заинтересираност на авноста за китвои доведе до растење на опозицијата за чување на китови во аквариум.Само Еден кит беше земен од Северно американските води уште 1976. неодамна прочирувањето на заинтересираноста на публиката за китови убијци се манифестираше преко неколку високо профилно напори кај околните поединци. Следејќи го успехот на филмот Ослободете го Вили од 1993, филмската ѕвезда Кеико беше вратена на бреговите од неговиот роден Исланд. Во 2002, сирачето Спрингер, беше откриено во Пиџет Саунд, Вашингтон. Таа стана првиот кит успешно вратен во дивата група со човечка интервенција, докажувајќи гидецениските истражувања за вокалното однесување и социјалната структура во регионот на китовите убијци. Спасувањето на Спрингер подигна надеж за уште еден кит Луна кој беше разделен од својата група дека ќе може да се врати. Неговиот случај беше обележан малку како контроверзен за тоа како да се интервенира, како и да е во 2006 Луна беше убиена од едне проплер од брод. А популарно видео на интернет покажува како ките убиец изгледа како да скока врз група кајакари, Овој настан е лажен и е искористен како реклама за спортски напиток. === Ловење === Прв запис за комерцијално ловење на китови убијци не води до 1700година во Јапонија. За време на 19 век и почетоците на 20век, глобалната индустрија за ловење собра небројано многу китова коска и сперма китови, но во голема мера се игнорира китот убиец поради неговата лимитирана количина од обновувачко масло, нивните слични популации и потешкотијата да се дојде до нив. Еднаш побарувачката на овие големи видови беа намалена, китовитие убијци беа на нишан од комерцијалните китоловци о средианта на 20 век.Пмеѓу 1954 и 1997, Јапонија зеде 1,178 китови убијци а Норвешка 987. Преку 3000 китови убијци беа зедени од руските китоловци, вклучувајќи го уловот од Антарктик од 906 само во 1979 и 1980 година, потикнувајќи ја националанта комисија за [[китолов]]ство да издаде забрана за комерцијално ловење на овие видови во очекување на понатамошниистражувања.Денеска, ниту една земја не врши лов, иако Индонезија и Гренланд дозволуваат мали ловови. Китовите убијци им имаат погнато на луѓето при ловење на други китови. Еден добро познат пример беше во Идн, Австралија вкулучувајќи го мажјакот Стариот Том. Китоловците често ги сметаат китовите убијци како вознемирувачи, како и да е, тие би ја собрале брзата хрна од уловот на рибарите. Некои популации, како што се кај Принцот Вилијам на Алјаска можат да се намалт затоа што рибарите ги застрелуваат за возврат. === Заробеништво === Интелигенцијата на китот убиец, можноста за тренирање, разиграност во заробеништво а вистинската големина го направиле популарен во аквариумите и акустичните паркови. Од 1976-1997 55 китови беза земени од дивината на исланд, 19 од јапонија и три од Аргентина. Овие бројки ги исклучуваат они кои починаа за време на фаќањето. Живото фаќање опадна драстично во 1990 и до 1999 околу 40% од 48 животни беа родени за изложби. Организаии како што се Светската организација за заштита на животни и и Општество за заштита на китови и делфини подигнаа кампања против пракасата на чување на китови во заробеништво. Во заробеништво тие често развиваат паталогии како што на пример грбната перка им се намали одо 60-90% кај мажјаците. Ито така заробениците го имаат намалено животниот век, во просек, до 70-80 години но во ретки случаи. Дивите мажјаци кои ќе го преживеат детството доживуваат до 30 години во просек. Или до 50- 60 години. Заробеништвата всушност делат сличности со дивите живеалишта, и заробеничките социлализирани групи накитови всушност туке се странци. Кртитиките тврдат дека заробеничкиот живот е стрсен и се должи на овие фактори и потребата за изведување циркуски точки не се дел од дивиот начин на живеење на китот убиец. Дивите китови убијци дневнопоминуваат по 160 км, и кртичарите велат дека китовите убијци се премногу големи и интелигенти за да би биле во заробеништво. Заробените понекогаш дејствуваат агресивно помеѓу својот вид, другите жители на аквариумот или пак луѓето, за кои критичарите велат дека се резултат на стрес. Тиликум, заробем кит убиец беше роден во дивината, беше вклучен во три фатални случаи од кои еднаш го грабна неговиот тренер, ја повлече под вода, речиси ја удави. Експертите се поделени за тоа дали несреќите биле Експертите се поделени за тоа дали повредите и смртните случаи предизвикани од заробениот кит убиец биле несреќи или намерно се обидува да предизвика штета. == Литература == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Китови]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] elcr0ilf12o5dbjeysf0q08am1dyk4c 0 402390 5532611 3720340 2026-04-01T04:58:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532611 wikitext text/x-wiki {{Infobox national basketball team| color1= ED8000| color2= FFFFFF| country=Кипар| country_alt=Kibris Kipros| logo=Flag of Cyprus.svg| national_fed=[[Кошаркарска Федерација на Кипар]]| joined_fiba= 1972| coach= Христос Силијанидис| fiba_ranking=T-75<sup>та</sup>| fiba_zone=ФИБА Европа| nickname= | wc_appearances=0| wc_medals=0| oly_appearances=0| oly_medals=0| zone_championship=[[Евробаскет]]| zone_appearances=0| zone_medals=0| h_body=0000FF|h_pattern_b=_thinsidesonwhite|h_shorts=FFFFFF| a_body=0000FF|a_pattern_b=_thinwhitesides|a_shorts=0000FF| }} '''Машката кошаркарска репрезентација на [[Република Кипар|Кипар]]''' е националниот состав кој ја претатвува државата на меѓународните кошаркарски натпреварувања. Кипар се приклучил на [[ФИБА Европа]] во [[1972]] година. До денес, Кипар нема некои позначајни успеси. ==Состав од 2009== {|class="wikitable"| !број!!име!!висина-позиција-година!!клуб |- |4||Панајотис Гианас||(187-G-80)||[[Керавнос Строволос]] |- |5||Григорис Пантурис||(188-G/F-82)||[[ЕКА АЕЛ]] |- |6||Андреас Пилавас||(192-G-83)||[[Керавнос Строволос]] |- |7||Гиоргос Анастасиадис||(194-G/F-77)||[[КК АПОЕЛ]] |- |8||Михаилис Кининис||(197-F-81)||[[ЕКА АЕЛ]] |- |9||Алекс Лиатсос||(200-F-01)||[[ЕКА АЕЛ]] |- |10||Аристидес Коронидес||(187-G-82)||[[КК Аполон Патрас]] |- |11||Стратис Стилиану||(196-F-83)||[[Ахилеас]] |- |12||христодулос Каскирис||(206-C/F-79)||[[ЕНАД]] |- |13||Гиоргиос Теоксаридис||(202-F-85)||[[Ахилеас]] |- |14||Панајотис Трисокас||(206-C-80)||[[Керавнос Строволос]] |- |15||Џоџо Гарсија ||(208-C-75)||[[КК АПОЕЛ]] |- |23||Кристофер Разис ||(196-G-89)||[[Керавнос Строволос]] |- |colspan="4"|'''Тренер:''' Христос Стилијанидис |- |colspan="4"|'''Помошник:''' Линос Гавриел |} ==Поврзано== * [[Република Кипар]] * [[ФИБА Европа]] * [[Спорт во Кипар]] == Надворешни врски == *[http://www.basketball.org.cy/ Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100304160537/http://www.basketball.org.cy/ |date=2010-03-04 }} {{Република Кипар-никулец}} {{ФИБА Европа}} [[Категорија:Кошаркарски репрезентации|К]] [[Категорија:Кошарката во Кипар]] 80oi71cjegehvu6aqposyf5q2ws5qed 0 457497 5532449 5009102 2026-03-31T18:31:33Z Виолетова 1975 додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532449 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightsteelblue | name = Речен клен | image = Döbel Hochrhein10.JPG | image_width = 250px | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Зракоперки]]ж | ordo = [[Крапообразни]] | familia = [[Cyprinidae]] | genus = ''[[Squalius]]'' | species = '''''S. cephalus''''' | binomial = ''Squalius cephalus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Leuciscus cephalus'' <small>(Linnaeus, 1758)</small> }} '''Речниот клен''' или ''Leuciscus cephalus'' е слатководна риба од семејството на краповидни риби. Тој е чест како во бавните, така и во среднобрзите реки, како и во канали и различни типови на мирни води низ [[Европа]]. Прекриен е со крупни [[Крлушка|крлушки]], со синозеленикав, темнозелен, кафеаво-зелен, темносив до црн грб, зеленкасто-сребренкасти или жолто-златни страни, бел блескав стомак и портокалови до црвеникави перки. Главата има изразито широко чело, а устата е голема со задебелени усни. ==Опис и распространетост== Кленот има долго и силно тело, со должина од 50&nbsp;cm, со голема глава поголема уста со која ја вшмукува храната. Бојата на телото му преминува од нијанса од темнозелена преку сива до потполно црна, а опашниот дел му е сребрен, стомакот бел. Кај постарите примероци стомакот, повремено добива портокалова боја. Нараснува до маса од 2&nbsp;кг. Кленот припаѓа на семејството Cyprinidae. Телото е вретенесто, покриено со крупни лушпи чии задни рабови се потемни. Попречниот пресек на телото е скоро цилиндричен. Бојата на грбот е темнозелена, страните се сивкасто жолти до сребренести, стомакот е сребрено бел. Сите перки имаат посветол или потемен прелив од сивоцрна боја. Градните перки се портокалови, а стомачните и аналната се со црвенкаст прелив. Главата е широка, устата е терминална и голема. Врвот на горната усна е скоро на хоризонталата на средината на очите.<ref name="slvesnik.com.mk">[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/634836914B1C2C48A528E23A94A0CD4B.pdf/ Службен весник на Р.М. бр.145 2011 година]</ref> ==Основни биолошки одлики== Кленот во [[Охридско Езеро]] полова зрелост достигнува во втората (машката популација), односно третата година од животот (женската популација). Се мрестат од април до јуни обично на каменеста подлога. Мрестот е порционен. Плодноста на женките изнесува меѓу 100 000 и 200 000 јајца со пречник од околу 0.7 мм (понекогаш ако е малку икра и до 1.5 мм). Бројноста и големината на икрата зависи од возраста и големината на единките. Икрата има леплив слој. Развојот на ембрионите во јајцата трае околу една седмица. Живее во [[Охридско Езер]]о, акумулациите [[Глoбочица]]и [[Шпиље]], па одтука и во водите на [[Црн Дрим]] со притоките. Во Езерото се среќаваат примероци до 50-60 см, и тешина до 3 кг. Ваквите примероци се доста ретки. Кленот добро поднесува варирање на температурата на водата па го среќаваме и во притоките на Охридското Езеро како и во околните извори. Живее во мали јата, особено помладите единки, кои се среќаваат при површината на водата. Со староста кленовите сè повеќе живеат поединечно и тоа помалку или повеќе има постојани места (под корења, поткапини во карпи и др.) Кленот се храни скоро со секаква храна (растителна и животинска): инсекти и нивни ларви, црви, ракчина, мекотели, икра, други риби, жаби и др. Постарите единки се повеќе грабливи.<ref name="slvesnik.com.mk"/> ==Значење== Месото на кленот е доста вкусно иако има ситни коски. Ценет објект е на рекреативните риболовци.<ref name="slvesnik.com.mk"/> == Хабитат == Клен е риба која живее во средна брзина на течение, бистра, чиста, и во ниски делови брзи теченија, во длабоки вирови и на места со тврдо каменито дно. Тој спаѓа во шарански врсти на риби, го населува скоро целиот европски континент освен скандинавското подрачје,а како изнвондредна врста се наоѓа и во Балтичкото Море. == Надворешни врски == * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes/130.html ‘Рбетните животни на Русија: речен клен] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140228030925/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?fishes%2F130.html |date=2014-02-28 }} {{ru}} [[Категорија:Краповидни]] [[Категорија:Риби на Македонија]] [[Категорија:Риби во Охридско Езеро]] [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 3kyw2a86n1b61zrk4c7grocxy46z1ds 5532450 5532449 2026-03-31T18:31:39Z Виолетова 1975 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532450 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightsteelblue | name = Речен клен | image = Döbel Hochrhein10.JPG | image_width = 250px | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Зракоперки]]ж | ordo = [[Крапообразни]] | familia = [[Cyprinidae]] | genus = ''[[Squalius]]'' | species = '''''S. cephalus''''' | binomial = ''Squalius cephalus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Leuciscus cephalus'' <small>(Linnaeus, 1758)</small> }} '''Речниот клен''' или ''Leuciscus cephalus'' е слатководна риба од семејството на краповидни риби. Тој е чест како во бавните, така и во среднобрзите реки, како и во канали и различни типови на мирни води низ [[Европа]]. Прекриен е со крупни [[Крлушка|крлушки]], со синозеленикав, темнозелен, кафеаво-зелен, темносив до црн грб, зеленкасто-сребренкасти или жолто-златни страни, бел блескав стомак и портокалови до црвеникави перки. Главата има изразито широко чело, а устата е голема со задебелени усни. ==Опис и распространетост== Кленот има долго и силно тело, со должина од 50&nbsp;cm, со голема глава поголема уста со која ја вшмукува храната. Бојата на телото му преминува од нијанса од темнозелена преку сива до потполно црна, а опашниот дел му е сребрен, стомакот бел. Кај постарите примероци стомакот, повремено добива портокалова боја. Нараснува до маса од 2&nbsp;кг. Кленот припаѓа на семејството Cyprinidae. Телото е вретенесто, покриено со крупни лушпи чии задни рабови се потемни. Попречниот пресек на телото е скоро цилиндричен. Бојата на грбот е темнозелена, страните се сивкасто жолти до сребренести, стомакот е сребрено бел. Сите перки имаат посветол или потемен прелив од сивоцрна боја. Градните перки се портокалови, а стомачните и аналната се со црвенкаст прелив. Главата е широка, устата е терминална и голема. Врвот на горната усна е скоро на хоризонталата на средината на очите.<ref name="slvesnik.com.mk">[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/634836914B1C2C48A528E23A94A0CD4B.pdf/ Службен весник на Р.М. бр.145 2011 година]</ref> ==Основни биолошки одлики== Кленот во [[Охридско Езеро]] полова зрелост достигнува во втората (машката популација), односно третата година од животот (женската популација). Се мрестат од април до јуни обично на каменеста подлога. Мрестот е порционен. Плодноста на женките изнесува меѓу 100 000 и 200 000 јајца со пречник од околу 0.7 мм (понекогаш ако е малку икра и до 1.5 мм). Бројноста и големината на икрата зависи од возраста и големината на единките. Икрата има леплив слој. Развојот на ембрионите во јајцата трае околу една седмица. Живее во [[Охридско Езер]]о, акумулациите [[Глoбочица]]и [[Шпиље]], па одтука и во водите на [[Црн Дрим]] со притоките. Во Езерото се среќаваат примероци до 50-60 см, и тешина до 3 кг. Ваквите примероци се доста ретки. Кленот добро поднесува варирање на температурата на водата па го среќаваме и во притоките на Охридското Езеро како и во околните извори. Живее во мали јата, особено помладите единки, кои се среќаваат при површината на водата. Со староста кленовите сè повеќе живеат поединечно и тоа помалку или повеќе има постојани места (под корења, поткапини во карпи и др.) Кленот се храни скоро со секаква храна (растителна и животинска): инсекти и нивни ларви, црви, ракчина, мекотели, икра, други риби, жаби и др. Постарите единки се повеќе грабливи.<ref name="slvesnik.com.mk"/> ==Значење== Месото на кленот е доста вкусно иако има ситни коски. Ценет објект е на рекреативните риболовци.<ref name="slvesnik.com.mk"/> == Хабитат == Клен е риба која живее во средна брзина на течение, бистра, чиста, и во ниски делови брзи теченија, во длабоки вирови и на места со тврдо каменито дно. Тој спаѓа во шарански врсти на риби, го населува скоро целиот европски континент освен скандинавското подрачје,а како изнвондредна врста се наоѓа и во Балтичкото Море. == Надворешни врски == * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes/130.html ‘Рбетните животни на Русија: речен клен] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140228030925/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?fishes%2F130.html |date=2014-02-28 }} {{ru}} [[Категорија:Краповидни]] [[Категорија:Риби на Македонија]] [[Категорија:Риби во Охридско Езеро]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] aul1wf7ctr9b7qvwofpy9am1i2ci0uj 0 600606 5532461 5529602 2026-03-31T18:38:15Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532461 wikitext text/x-wiki {{Викифицирање}}{{таксономија |name = Маточина |image =Melissa_officinalis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-094.jpg |image_caption = Маточина |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiospermae]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Lamiales]] |familia = [[Lamiaceae]] |genus = ''[[Melissa]]'' |species = '''''M. officinalis''''' |binomial = ''Melissa officinalis'' |binomial_authority = [[Карл Лине|Лине]]<ref> {{Наведена мрежна страница |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?24036 |title= Информации за Melissa officinalis од NPGS/GRIN |publisher=www.ars-grin.gov |accessdate=2008-03-04|last= |first= }} </ref> |}} '''Маточина'''<ref>{{ДРМЈ|маточина}}</ref>, '''матичина'''<ref>{{ДРМЈ|матичина}}</ref>, '''лимониче'''<ref>{{ДРМЈ|лимониче}}</ref> или '''пчелник'''<ref>{{ДРМЈ|пчелник}}</ref> ({{Langx|la|Melissa officinalis}}) — многугодишно зелјесто растение од фамилијата [[усноцветни]].<ref>Bahtiyarca Bagdat & Coşge 2006, p. 116.</ref> Потекнува од земјите околу [[Средоземно Море|Средоземното Море]], но денес се култивира низ цела [[Европа]] и [[Северна Америка]]. Маточината има лековити својства. == Ботанички опис == Маточината има исправено, разгрането и четириаголно стебло со висина до 50-120 см. Ризомот е многу разгранет.Листовите се спротивни, петиолитни, овални до заоблено-ромбни, засечени и влакнести, темнозелени, срцевидни и назабени. Цветовите се групирани во лажни прстени од 6–12, чашката има долни заби во облик на шило, е долга коса и жлездеста, цветното венче е синкаво-бело или бледо виолетово. Има четири прашници, а толчникот има четириделен горен јајник и долго столбче. Цвета во лето со бели или бледожолти цветови. Листовите имаат благ мирис сличен на лимон-нане. Кон крајот на летото, растението произведува мали, бели цветови полни со нектар кои привлекуваат пчели, оттука и неговото латинско име Melissa (грчки: пчела).Цвета од јуни до август. Плодовите зреат од август до септември. Семето останува одржливо 2–3 години. == Распространетост и живеалиште == Маточината е родена во јужно-централна Европа, Медитеранскиот басен, Централна Азија и Иран, но сега е натурализирана во Америка и на други места низ целиот свет.<ref> NRCS. "Melissa officinalis". PLANTS Database. United States Department of Agriculture (USDA). Retrieved 6 July 2015.</ref><ref> Herb Society of America. 2007 Lemon Balm: An Herb Society of America Guide Archived 2015-02-18 at the Wayback Machine</ref> Се размножув многу лесно од семе, претпочитајќи богата, влажна почва.<ref>Dampney & Pomeroy 1985, p. 36.</ref> Маточината е многу распространета и застапена и во Македонија. Расте во близина на кошници со пчели, во градините и ливадите во шумите. Во парковите се одгледува како декоративна билка, а во градините како лековита билка. == Одгледување == Семето од маточина бара светлина и минимална температура од 20 °C за да из'рти. Растението расте во грутки и се шири вегетативно (ново растение расте од фрагмент од својот родител), како и со семе. Во зоните со блага умерена клима, стеблата на растението умираат на почетокот на зимата, но повторно никнуваат напролет. Маточината расте енергично.<ref>Herbal Guide to Lemon Balm: Grow, Harvest, and Use a Lemon Balm Plant". Garden Therapy. 2021-03-24. Retrieved 2021-07-29.</ref>Од 1992 година, Унгарија, Египет и Италија се главните земји производители на маточина.<ref>Axtell & Fairman 1992, p. 211.</ref> Листовите се берат рачно во јуни и август на северната хемисфера, на ден кога времето е суво, за да се спречи листовите да не поцрнат ако се влажни. Најважната состојка на маточината е етерското масло, кое се добива со дестилација со водената пареа на самата билка која е наберена во фаза на цутење. Убаво мириса, поради што се користи не само во фармацијата туку и во индустријата на парфемите и козметиката. == Употреба во народната медицина == Екстрактот од маточина има антибактериски, антивирусни и смирувачки својства. Најчесто се ушпотребува како чај.<ref>"Herbal Guide to Lemon Balm: Grow, Harvest, and Use a Lemon Balm Plant". Garden Therapy. 2021-03-24. Retrieved 2021-07-29.</ref> Се користи и како зачин. == Наводи == {{наводи}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Билки]] [[Категорија:Флора на Европа]] osogv4tg1e27sdssk8p0d5oamuq97ay 0 727604 5532688 5482725 2026-04-01T08:28:54Z Bjankuloski06 332 5532688 wikitext text/x-wiki '''Теоремата на модуларноста''' (порано наречена '''Танијама–Шимурина(-Веева) претпоставка''') — [[теорема]] што ја воспоставува врска помеѓу [[елиптична крива|елиптичните криви]] на поле од [[рационален број|рационални броеви]] и [[модуларна форма|модуларните форми]]. Во [[2001]] г. претпоставката заеднички ја докажале математичарите [[Кристоф Бреј]], [[Брајан Конрад]], [[Фред Дајмонд]] и [[Ричард Тејлор]], водејќи се по пристапите на [[Ендрју Вајлс]] кои ги искористил при докажувањето на [[Последна Фермаова теорема|Последната Фермаова теорема]]. Теоремата на модуларноста претставува посебен случај на поопштите претпоставки заради [[Роберт Ланглендс]]. [[Ланглендсов програм|Ланглендсовиот програм]] има за цел да придодаде [[автоморфна форма]] или [[автоморфна форма|автоморфно претставување]] (соодветно воопштување на модуларна форма) на поопшти предмети на аритметичката алгебарска геометрија, како во секоја елиптична крива врз [[Алгебарско бројно поле|бројно поле]]. Највеќетo од овие проширени претпоставки сè уште не се докажани. ==Исказ== [[Теорема]]та гласи дека секоја [[елиптична крива]] врз поле '''Q''' може да се добие преку [[рационално пресликување]] со [[цел број|целобројни]] [[коефициент]]и од [[класична модуларна крива]] :<math>X_0(N)\ </math> за некој цел број ''N''; ова е крива со целобројни коефициенти е јаснао утврдена. Ова пресликување се нарекува модуларна параметризација на ниво ''N''. Ако ''N'' е најмалиот цел број за кој може да се изнајде таква параметризација (број кој во контекст на оваа теорија денес се нарекува „проводник“ или „спроводник“), тогаш параметризацијата може да се утврди по пат на пресликување создадено од особен вид на модуларна форма со тежина 2 и ниво ''N'', нормализиран [[Аткин-Ленерова теорија|новоформа]] со целобројно ''q''-расчленување, и, по потреба, проследено со [[Елиптична крива#изогенија|изогенија]]. Теоремата на модуларноста подразбира еден мошне сроден аналитички исказ: на елиптична крива ''E'' врз '''Q''' можеме да придодадеме соодветна [[L-функција|L-ред]]. ''L''-редот е [[Дирихлеов ред]], кој обично се изразува како :<math>L(s, E) = \sum_{n=1}^\infty \frac{a_n}{n^s}.</math> [[Создавачка функција|Создавачката функција]] на коефициентите <math>a_n</math> тогаш ќе гласи :<math>f(q, E) = \sum_{n=1}^\infty a_n q^n.</math> Ако замениме :<math>q = e^{2 \pi i \tau}\ </math> тогаш гледаме дека сме го изразиле [[Фурјеов ред|Фурјеовото расчленување]] на функција <math>f(\tau, E)</math> на комплексната променлива ''τ'', така што коефициентите на ''q''-редот исто така се сметаат за Фурјеови коефициенти на <math>f</math>. Вака добиената функција, изненадувачки, излегува дека е [[модуларна форма|параболична форма]] со тежина 2 и ниво ''N'' and is also an ајгенформа (ајгенвектор на сите [[Хекеов оператор|Хекеови оператори]]); ова е т.н. '''Хасе–Веева претпоставка''', која следи од теоремата на модуларноста. Некои модуларни форми од второ ниво, пак, соодветствуваат на [[холоморфен диференцијал|холоморфни дифренцијали]] за елиптична крива. Јакобиевата разновидност на модуларната крива може (до изогенија) да се изрази како производ од неупростлива [[Абелова разновидност|Абелови разновидности]], соодветни на Хекеовите ајгенформи со тежина 2. 1-димензионалните фактори се елиптични криви (може да постојат и фактори од виши димензии, и затоа не сите Хекеови ајгенформи соодветствуваат на рационални елиптични криви). Кривата што ќе ја добиеме со наоѓање на соодветната параболична форма, и конструирање на крива од неа, е [[Елиптична крива#Изогенија|изогенична]] во однос на првичната крива (но не во општа изоморфија со неа). == Наводи == *{{Citation | last1=Breuil | first1=Christophe | last2=Conrad | first2=Brian | last3=Diamond | first3=Fred | last4=Taylor | first4=Richard | title=On the modularity of elliptic curves over '''Q''': wild 3-adic exercises | doi=10.1090/S0894-0347-01-00370-8 | id={{MathSciNet | id = 1839918}} | year=2001 | journal=Journal of the American Mathematical Society | issn=0894-0347 | volume=14 | issue=4 | pages=843–939}} *{{Citation | last1=Darmon | first1=Henri | title=A proof of the full Shimura-Taniyama-Weil conjecture is announced | url=http://www.ams.org/notices/199911/comm-darmon.pdf | id={{MathSciNet | id = 1723249}} | year=1999 | journal=Notices of the American Mathematical Society | issn=0002-9920 | volume=46 | issue=11 | pages=1397–1401 | accessdate=2010-10-26 | archive-date=2011-05-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110514082955/http://www.ams.org/notices/199911/comm-darmon.pdf | url-status=dead }}Contains a gentle introduction to the theorem and an outline of the proof. * {{Citation | last1=Mazur | first1=Barry | author1-link=Barry Mazur | title=Number theory as gadfly | url=http://dx.doi.org/10.2307/2324924 | doi=10.2307/2324924 | id={{MathSciNet | id = 1121312}} | year=1991 | journal=The American Mathematical Monthly | issn=0002-9890 | volume=98 | issue=7 | pages=593–610}} Discusses the Taniyama-Shimura-Weil conjecture 3 years before it was proven for infinitely many cases. *{{Citation | last1=Shimura | first1=Goro | title=Yutaka Taniyama and his time. Very personal recollections | url=http://dx.doi.org/10.1112/blms/21.2.186 | doi=10.1112/blms/21.2.186 | id={{MR|976064}} | year=1989 | journal=The Bulletin of the London Mathematical Society | issn=0024-6093 | volume=21 | issue=2 | pages=186–196}} *{{Citation | last1=Taylor | first1=Richard | last2=Wiles | first2=Andrew | author2-link=Andrew Wiles | title=Ring-theoretic properties of certain Hecke algebras | doi=10.2307/2118560 | id={{MathSciNet | id = 1333036}} | year=1995 | journal=Annals of Mathematics. Second Series | issn=0003-486X | volume=141 | issue=3 | pages=553–572}} *{{Citation | last1=Weil | first1=André | author1-link=André Weil | title=Über die Bestimmung Dirichletscher Reihen durch Funktionalgleichungen | doi=10.1007/BF01361551 | id={{MathSciNet | id = 0207658}} | year=1967 | journal=[[Mathematische Annalen]] | issn=0025-5831 | volume=168 | pages=149–156}} *{{Citation | last1=Wiles | first1=Andrew | author1-link=Andrew Wiles | title=Modular elliptic curves and Fermat's last theorem | url=http://www.jstor.org/stable/2118559 | id={{MathSciNet | id = 1333035}} | year=1995 | journal=Annals of Mathematics. Second Series | issn=0003-486X | volume=141 | issue=3 | pages=443–551}} *{{Citation | last1=Wiles | first1=Andrew | author1-link=Andrew Wiles | title=Proceedings of the International Congress of Mathematicians, Vol. 1, 2 (Zürich, 1994) | publisher=Birkhäuser | location=Basel, Boston, Berlin | id={{MathSciNet | id = 1403925}} | year=1995 | chapter=Modular forms, elliptic curves, and Fermat's last theorem | pages=243–245}} == Надворешни врски == *{{eom|id=S/s120140|title=Shimura–Taniyama conjecture|first=H. |last=Darmon}} * {{MathWorld | urlname=Taniyama-ShimuraConjecture | title= Taniyama-Shimura Conjecture }} [[Категорија:Алгебарски криви]] [[Категорија:Риманови површини]] [[Категорија:Теореми во теоријата на броевите|Модуларност]] lbtccybuwd5j94w7366abq74z3erp37 0 738757 5532500 5522987 2026-03-31T18:57:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532500 wikitext text/x-wiki {{Викифицирање}} {{Other uses}} {{Infobox Treaty | name = [[File:Tratado de Lisboa pt.svg|200px]] | long_name = Договорот од Лисабон ги изменува и дополнува Договорот за Европската Унија и Договорот за основање на Европската Заедница | image_width = 250px | image_caption = | type = Ги изменува и дополнува постоечките договори | date_implementation = 1 December 2009 | потпишан на = 13. Декември 2007 | location_signed = [[Лисабон]], [[Португалија]] | склучен на = 18. Декември 2007 | стапил во сила на = 1. Декември 2009 | expiration = | signatories = Земјите-членки на [[ЕУ]] | depositor = Владата на Италија | languages = 23 јазици на ЕУ }} '''Договорот од Лисабон''' (првично познат како Реформски договор) е меѓународна спогодба со која се изменуваат и дополнуваат двата договори кои ја сочинуваат уставната основа на Европската Унија (ЕУ). Договорот од Лисабон беше потпишан од страна на земјите-членки на ЕУ на 13. Декември 2007 година, а стапи во сила на 1. Декември 2009 година. Ги изменува и дополнува Договорот за Европската Унија (ДЕУ, познат и како Мастришкиот договор) и Договорот за основање на Европската заедница (TEC, познат и како Договорот од Рим). Во овој процес Договорот од Рим беше преименуван во Договор за функционирањето на Европската Унија (TFEU). <br /> Значајните промени вклучуваат, преминот од услов за едногласност во гласање со ''двојно мнозинство'' во неколку области на политиката на Советот на министри, помоќен Европски парламент, бидејќи неговата функција за формирање на дводомна законодавна власт заедно со Советот на министри станува обична процедура, консолидиран правен статус на ЕУ и создавање на долгорочен Претседател на Европскиот совет и Висок претставник на Унијата за надворешни работи и безбедносна политика. Договорот, исто така, предлог-законот за правата на Унијата, Повелбата за фундаменталните права на ЕУ, ја направи правно обврзувачка. Наведената цел на договорот е „да го заврши процесот започнат со Договорот од Амстердам [1997г.] и со Договорот од Ница [2001г.] со цел подобрување на ефикасноста и демократскиот легитимитет на Унијата и подобрување на доследноста на нејзиното дејствување.” Противниците на Договорот од Лисабон, како што е поранешниот дански член на Европскиот парламент (ЧЕП) Јенс-Петер Бонд, тврдеа дека тој ќе ја централизира ЕУ, и ќе ја ослаби демократијата со „оддалечување на власта” од националните електорати. <br /> Преговорите за изменување на институциите на ЕУ почнаа во 2001 година, резултирајќи најпрво со Договорот за основање на Уставот на Европа, кој беше повлечен откако беше отфрлен од француските и холандските гласачи во 2005 година. По некои измени, Договорот од Лисабон беше предложен како амандман на постоечките Договори кој спроведуваше многу од реформите вклучени во Европскиот Устав. Првобитно требаше да биде ратификуван од страна на сите земји-членки до крајот на 2008 година. Оваа временска рамка не успеа поради отфрлање на Договорот во 2008 година од страна на ирскиот електорат, одлука која беше обратна на вториот референдум во 2009 година. == Историја == === Историја на настанување === Потребата да се ревидира уставната рамка на ЕУ, особено во однос на пристапувањето на десетте нови земји-членки во 2004 година, беше истакната во декларацијата, додадена на Договорот од Ница во 2001 година. Спогодбите во Ница го отворија патот за понатамошно проширување на Унијата со реформирањето на гласачките процедури. Декларацијата Лаекен од декември 2001 година ја задолжи ЕУ за подобрување на демократијата, транспарентноста и ефикасноста, и го изнесе процесот за создавање на устав наменет да се постигнат овие цели. Беше основана Европската конвенција, со која претседаваше поранешниот француски претседател Валери Жискар Дестен, и ѝ беше дадена задача да советодава што е можно пошироко низ Европа со цел да се изготви првиот нацрт на Уставот. Конечниот текст на предлжениот Уставот беше договорен на самитот на 18-19. Јуни 2004 година, со кој претседаваше Ирска. <br /> Уставот, откако беше договорено од страна на шефовите на владите на 25-те земји-членки, беше потпишан на церемонија во Рим на 29. Октомври 2004 година. Пред да може да стапи во сила, сепак, тој мораше да биде ратификуван од секоја земја-членка. Ратификацијата имаше различна форма во секоја земја, во зависност од традициите, уставните уредувања и политичките процеси на секоја земја. Во 2005 година, Франција и Холандија по пат на референдум го отфрлија Европскиот устав. Додека мнозинството на земји-членки веќе го ратификуваа Европскиот устав (најчесто преку парламентарна ратификација, иако во Шпанија и Луксембург се одржа консултативен референдум), поради барањето за едногласност да се изменат уставните договори на ЕУ, стана јасно дека тој не може стапи во сила. Ова доведе до „ период на размислување” и политички крај на предложениот Европски устав. === Нов поттик === [[Податотека:Angela Merkel und José Barroso vor dem Brandenburger Tor.jpg|мини|50-годишнината од потпишувањето на Римските договори во летото 2007 година, во Берлин (Меркел и Баросо)]] Во 2007 година, Германија го презеде ротирачкото Претседателство на Европската Унија и го прогласи период на размислување за завршен. До март, на 50-годишнината од потпишувањето на Римските договори, Декларацијата од Берлин беше усвоена од страна на сите земји-членки. Оваа декларација ја истакна намерата на сите земји-членки на време да се согласат за нов договор пред Парламентарните избори во 2009, што значи да имаат ратификуван договор пред средината на 2009 година.<ref>{{cite web |url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/future-eual-treaty-reflection-period/article-155739 |title= Constitutional Treaty: the "reflection period" |publisher=EurActiv |date=1 June 2007 |access-date=26 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071022173609/http://euractiv.com/en/future-eu/future-eual-treaty-reflection-period/article-155739 <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 22 October 2007}}</ref> Уште пред Берлинска декларација, Амато групата (официјално Акциониот комитет за европска демократија, АКЕД) - група на Европски политичари, со поддршка од страна на Комисијата на Баросо со двајца претставници во групата - неофицијално работела на препишување на Договорот за основање на Уставот на Европа (Уставот на ЕУ). На 4. Јуни 2007 година, групата го издаде својот текст на француски - скратен од 63.000 зборови во 448 статии во Договорот за основање на Уставот на Европа, на 12.800 во 70 статии.<ref>{{cite web |url=http://www.eui.eu/Documents/RSCAS/Research/ACED/ACED2007NewTreatyMemorandum-0406.pdf|title=A New Treaty and Supplementary Protocols: Contribution to the Debate on Europes's Political Prospects in the Perspective of the European Council of 21–22 June 2007, Explanatory Memorandum|publisher=Action Committee for European Democracy |date=4 June 2007 |access-date=19 June 2012 |format=PDF}}</ref> Во Берлинската декларација, водачите на ЕУ неофицијално поставија нова временска рамка за новиот договор: * 21-23 јуни 2007: Состанок на Европскиот совет во Брисел, мандат за Меѓувладина конференција (МВК) * 23. Јули 2007 година: Меѓувладина конференција во Лисабон, текстот за Реформскиот договор * 7-8 септември 2007: Состанок на министрите за надворешни работи * 18-19 октомври 2007 година: Европски совет во Лисабон, конечна спогодба за Реформскиот договор * 13. Декември 2007: потпишување во Лисабон * 1. Јануари 2009 година: Предвиден датум за стапување во сила === Изготвување на договорот === ==== Европскиот совет во јуни ==== На 21. Јуни 2007 година, Европскиот совет составен од шефовите на држави или влади се состана во Брисел, за да се договорат за создавање на нов договор кој ќе го замени одбиениот Устав. Средбата се одржа во рамките на Германското претседателство со ЕУ, а предводник на преговорите беше канцеларката Ангела Меркел како претседател на Европскиот совет. Бидејќи обработувале и други прашања, како на пример донесување на одлука во однос на пристапувањето на Кипар и Малта во Еврозоната, преговорите за Договорот траеја сè до утрото на 23. Јуни 2007 година. Беше изјавено дека најтешкиот дел од преговорите било инсистирањето на Полска на [[„square root voting”]] во Советот на министри.<ref>{{cite arXiv|eprint=0712.2699 |title= Square root voting in the Council of the European Union: Rounding effects and the Jagiellonian Compromise|author1=Martin Kurth|class=math.GM|year=2007}}</ref> Договорот беше постигнат со мандат долг 16-страници за Меѓувладина конференција, кој предложуваше отстранување на голем дел од уставната терминологија и голем број симболи од текстот на стариот Европски устав. Покрај тоа, беше договорено на меѓувладината конференција да и се даде препорака дека одредбите од стариот Европски устав треба да се менуваат во одредени клучни аспекти (како што се процесите на гласање или надворешната политика). Поради притисокот од страна на Велика Британија и Полска, исто така, беше одлучено да се додаде протокол кон Повелбата за фундаменталните права на Европската Унија (појаснување дека таа не ги проширува правата на судовите да го отфрлат домашниот закон во Британија или во Полска). Меѓу конкретните промени се и поголемата моќ за изземање во одредени области на законската регулатива и дека предложениот нов систем на гласање, кој беше дел од Европскиот устав не би се користел пред 2014 година (види Одредби подолу).<ref name="mandate">{{cite web |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |publisher=[[Council of the European Union]] |title=Presidency Conclusions Brussels European Council 21/22 June 2007 |date=23 June 2007 |access-date=26 June 2007 |format=PDF }}; {{cite web |author=Honor Mahony |url=http://euobserver.com/9/24320 |title=Stakes high as EU tries to put 2005 referendums behind it |publisher=EU Observer |date=21 June 2007 |access-date=26 June 2007 |archive-date=2007-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626154839/http://euobserver.com/9/24320 |url-status=dead }}</ref> На средбата во јуни, произлезе и терминот „Реформски договор”, конечно разјаснувајќи дека е отфрлен Уставниот пристап. Во потесна смисла, беше договорено дека Реформскиот договор ќе ги измени и дополни Договорот за Европската Унија (ДЕУ) и Договорот за основање на Европската Заедница (TEC) за да опфатат поголем дел од одредбите на Европскиот устав, но сепак нема да ги соедини во еден документ. Исто така, беше договорено да се преименува Договорот за основање на Европската Заедница, кој е главниот функционален договор вклучувајќи ги повеќето од суштинските одредби на Европското основно право, во „Договор за функционирањето на Унијата”. Покрај тоа, беше договорено и дека за разлика од Европскиот устав каде Повелбата е дел од документот, сега само ќе постои повикување на Повелбата за фундаменталните права на Европската Унија која ќе го направи текстот правно обврзувачки.<ref name="mandate"/> По советот, Полска посочи дека сака повторно да се разгледаат некои области. Во текот на јуни, полскиот премиер даде контроверзна изјава дека Полска ќе имала значително поголем број на население да не беше Втората светска војна. Друг проблем беше тоа што холандскиот премиер Јан-Петер Балкененде презеде поголема улога во процесот на донесување на одлуки во националните парламенти на ЕУ, и изјави дека нема да се преговара за Холандски договор.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/07/23/neu123.xml |title=EU treaty must be re-written, warn MPs |publisher=The Daily Telegraph |date=23 July 2007 |author=Bruno Waterfield and Toby Helm |location=London |access-date=2021-08-13 |archive-date=2008-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424024128/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F07%2F23%2Fneu123.xml |url-status=dead }}</ref> ==== Меѓувладината конференција ==== Португалија ја притисна и поддржа Германија да се постигне договор за мандат за Mеѓувладина конференција (МВК) под нивно претседателство. По јунските преговори и конечното решение со рамка од 16-страници за новиот Реформски договор, Меѓувладината конференција започна со вистинска подготовка на новиот договор на 23. Јули 2007 година. Меѓувладината конференција беше отворена со кратка церемонија. Португалското претседателство претстави документ од 145 страници (со дополнителни 132 страници од 12 протоколи и 51 декларација) насловен како ''Нацрт Договор за изменување и дополнување на Договорот за Европската Унија'' и ''Договорот за основање на Европската Заедница'' и го стави на располагање на мрежното место на Советот на министри, како појдовна точка за процесот на изготвување.<ref name="draft">{{cite web |url=http://www.consilium.europa.eu/cms3_fo/showPage.asp?id=1317 |publisher=[[Council of the European Union]] |title=Draft Reform Treaty – Projet de traité modificatif |date=24 July 2007 |access-date=24 July 2007 |archive-date=2007-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217095211/http://www.consilium.europa.eu/cms3_fo/showPage.asp?id=1317 |url-status=dead }}</ref> Во прилог на владините претставници и правни стручњаци од секоја земја-членка, Европскиот парламент испрати уште тројца претставници. Тоа беа козервативецот Елмар Брок, социјал-демократот Енрике Барон Креспо и либералот Ендру Даф.<ref>{{cite web |url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/parliament-give-green-light-igc/article-165320 |title=Parliament to give green light for IGC |publisher=Euractiv.com |date=9 July 2007 |access-date=9 July 2007}}</ref> Пред отворањето на Меѓувладината конференција, полската влада изрази желба повторно да преговара за спогодбата од јуни, особено за системот на гласање, но попушти под политичкиот притисок од страна на повеќето земји-членки, за да не се гледа на неа како на единствениот проблематичар во текот на преговорите.<ref>{{cite web |last=Kubosova |first=Lucia |title=Poland indicates it is ready to compromise on EU voting rights |publisher=EU Observer |date=20 July 2007 |url=http://euobserver.com/9/24510 |access-date=20 July 2007 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930031513/http://euobserver.com/9/24510 |url-status=dead }}</ref> ==== Европскиот совет во октомври ==== Европскиот совет во октомври, предводен од португалскиот премиер, а потоа и Претседател на Европскиот совет, Жозе Сократес, беше составен од правни експерти од сите земји-членки кои внимателно го надгледуваа конечниот Нацрт Договор. За време на советот, стана јасно дека Реформскиот Договор ќе биде наречен Договор од Лисабон, затоа што неговото потпишување ќе се одржи во Лисабон, Португалија која беше носител на претседателството на Европската Унија во тоа време. На состанокот на Европскиот совет на 18 и 19 октомври 2007 година во Лисабон, во последен момент беа направени неколку концесии за да се осигура потпишувањето на договорот. Тоа вклучуваше и давање на Полска малку поголемо право на изразување во однос на обновениот Јанински компромис, и плус номинација за дополнителен Генерален адвокат при Европскиот суд на правдата. Создавањето на постојан „полски” Генерален адвокат беше официјално дозволено со зголемувањето на бројот на Генерални адвокати од 8 на 11.<ref>[http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/ds00866.en07.pdf Declaration on Article 222 of the Treaty on the Functioning of the European Union on the number of Advocates-General in the Court of Justice] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230519234413/https://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/ds00866.en07.pdf |date=2023-05-19 }} (pdf).</ref> === Потпишување на Договорот === [[Податотека:Tratado_de_Lisboa_13_12_2007_(081).jpg|мини|Овластените претставници стојат пред Манастирот Јеронимос од 15-от век, местото каде беше потпишан договорот]] На состанокот на Европскиот совет во октомври 2007 година, Португалија инсистираше на тоа Договорот (тогаш нарекуван „Реформски договор”) да биде потпишан во Лисабон, португалскиот главен град. Ова барање беше одобрено, и Договорот затоа беше наречен Договорот од Лисабон, во согласност со традицијата на договорите на Европската Унија. Португалското претседателство беше назначено за организирање на програмата за церемонијата на потпишување.<ref>[http://euobserver.com/?aid=25372 Proud Portugal leaves mixed EU presidency record], [[EUobserver]].</ref> Потпишувањето на Договорот од Лисабон се одржа во Лисабон, Португалија на 13. Декември 2007 година. Владата на Португалија, како носител на Претседателството на Советот на Европската Унија во тоа време, ја подготви церемонијата во Манастирот Јеронимос од 15-от век, на истото место каде беше потпишан договорот за пристапување на Португалија кон Европската Унија (ЕУ) во 1985 година. Беа присутни претставници на 27-те земји-членки на ЕУ, и го потпишаа Договорот како овластени претставници, што го одбележува крајот на преговорите за договорот. При тоа, за првпат, договор на ЕУ беше потпишан и од страна на претседателите на трите главни институции на ЕУ. Премиерот на Велика Британија, Гордон Браун, не учествуваше во главната церемонија, и посебно го потпиша Договорот многу подоцна од другите делегати. Беше поднесено барање да се изнесе пред комисијата на Британските пратеници и како причина беше наведено неговото отсуство.<ref>{{cite web |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jzzkp7y5jlF1NfWZvevJxKvi81UA |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520171951/http://afp.google.com/article/ALeqM5jzzkp7y5jlF1NfWZvevJxKvi81UA |url-status=dead |archive-date=20 May 2011 |title=AFP: Government wins first round in battle over EU treaty |publisher=Afp.google.com |date=21 January 2008 |access-date=26 October 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2007/12/14/world/europe/14union.html|title=Treaty on Running European Union Is Signed|first1=Stephen|last1=Castle|first2=Graham|last2=Bowley|date=14 December 2007|via=NYTimes.com}}</ref> === Ратификација === Договорот мораше да биде ратификуван од страна на сите земји-членки на ЕУ, пред тој да може да стапи во сила. Националната ратификација беше завршена и регистрирана кога инструментите за ратификација ѝ беа поднесени на владата на Италија. Во текот на месецот по депонирањето на последната национална ратификација, Договорот стапи во сила низ ЕУ. Според првичната временска рамка поставена од страна на германското Претседателство на Советот на Европската Унија во првата половина на 2007 година, Договорот требаше да биде целосно ратификуван до крајот на 2008 година, и да стапи во сила на 1 јануари 2009 година. Сепак, овој план не успеа, најпрвин поради првичното отфрлање на Договорот во 2008 година од страна на ирскиот електорат со референдум, одлука кој беше обратна на вториот референдум во 2009 година. Ирска, како што се бара во нејзиниот устав, беше единствената земја-членка каде се одржа референдум за Договорот. Чешкиот инструмент за ратификација беше последниот кој се депонира во Рим на 13. Ноември 2009 година. Затоа, Договорот од Лисабон стапи во сила на 1. Декември 2009 година. == Функционирање на Договорот == Како договор за изменување и дополнување, Договорот од Лисабон не е наменет да се чита како автономен текст. Се состои од голем број на амандмани на Договорот за Европската Унија („Мастришкиот договор”) и Договорот за основање на Европската Заедница („Договорот од Рим”), вториот во текот на процесот е преименуван во „Договор за функционирањето на Европската Унија”. Како што е изменет и дополнет од страна на Договорот од Лисабон, Договорот за Европската Унија предвидува одредба за Повелбата за фундаменталните права ЕУ, со што го прави овој документ правно обврзувачки. Договорот за Европската Унија, Договорот за функционирањето на Европската Унија и Повелбата за фундаменталните права на ЕУ имаат еднаква правна вредност и заедно ја сочинуваат правната основа на Европската Унија. Типичен амандман во текстот од Договорот од Лисабон е: {{cquote| Член 7 се изменува и гласи: (а) во текот на членот, зборот „одобрение” се заменува со „согласност”, повикувањето на кршење „на принципите изнесени во Член 6 (1)” се заменува со повикување на кршење „на вредностите наведени во Член 2” и зборовите „од овој Договор” се заменуваат со „од Договорите”;}} Комисијата објави пречистен текст (на јазикот од секоја заедница) кој ги прикажува претходните Договори, ревидирани од страна на Договорот од Лисабон. == Повелба за фундаменталните права на Европската Унија == Педесет и петте членови од [[Повелба за фундаменталните права на Европската Унија|Повелбата за фундаменталните права на ЕУ]] (ПФП) наведуваат политички, социјални и економски права на граѓаните на ЕУ. Според Договорот од Лисабон, Повелбата е правно обврзувачка (освен за оние земји-членки кои се изземени од оваа одредба). Таа е наменета за да се осигура дека регулативите и директивите на Европската Унија не се во спротивност со Европската конвенција за човекови права која е ратификувана од сите земји-членки на ЕУ (и која ЕУ во целост ја прифати според Договорот од Лисабон). Во отфрлениот Устав на ЕУ, таа беше интегрирана во текстот на договорот и беше законски обврзувачка. Велика Британија, како една од двете земји во ЕУ со правен систем заснован врз општо право, и во голема мера некодифициран Устав, беше против тоа Повелбата да се направи правно обврзувачка во однос на домашните закони. Беше спроведен предлогот од страна на германското претседателство дека една одредба од Повелбата ќе се однесува на еден член од изменетите и дополнети договори, истакнувајќи дека треба да биде правно обврзувачка. Сепак, во приложениот протоколот, Полска и Велика Британија се изземени од овие одредби од договорот. Чешката Република има гаранција дека условите нема да се применуваат ретроактивно. Член 6 од Договорот за Европската Унија ја подигна Повелбата на исто правно рамниште како и Договорот за Европската Унија и Договорот за функционирањето на Европската Унија. == Амандмани == {| style="background:#F3F9FF; padding-left: 7px; padding-bottom: 7px; float: right; border: 1px solid #aaaaaa; margin-left:1em; margin-bottom:1em; clear:right" | colspan=2| === Резиме === |- | valign=top style="font-size:85%" | * '''[[Претседател на Европскиот Совет]]''' : <div style="line-height: 1em"><small>со 2 ½ годишен мандат ''[[де факто]]''<br />наместо ротирачкото претседавање со претседателството.</small></div> * '''[[Единствена функција за надворешни работи]]''' : <div style="line-height: 1em"><small>создадена со спојување на функцијата на Комесарот за<br />надворешни работи и Високиот претставник на Унијата за<br />надворешни работи и безбедносна политика.</small></div> * '''[[Повелба за фундаменталните права на Европската Унија]]''' : <div style="line-height: 1em"><small>од 2000 година е правно обврзувачка.</small></div> * {{nowrap|'''[[Поврзување на столбовите]] во едно<br />[[правно тело]]'''}} : <div style="line-height: 1em"><small>зголемувајќи ги надлежностите на [[ЕУ]]<br /> да потпишува договори.</small></div> * '''Одделен [[Европски совет]]''' : <div style="line-height: 1em"><small>официјално од [[Советот на министри]].<br />Законодавни средби на Советот<br />на министри да се одржуваат јавно.</small></div> * '''Помоќен [[Европски Парламент]]''' : <div style="line-height: 1em"><small>со проширување на заедничката одлука со Советот<br />на министри на повеќе области во политиката.</small></div> * '''Клаузула за напуштање на членството на [[ЕУ]]''' | valign=top style="font-size:85%" | * '''Поширока употреба на гласањето со<br />[[двојно мнозинство]]''' : <div style="line-height: 1em"><small>во нови области на политиката во <br />[[Европскиот совет]] и Советот на министри, од 2014<br />година натаму.</small></div> * {{nowrap|'''Здружување на националните парламенти'''}} : <div style="line-height: 1em"><small>со зголемување на времето за надзор на<br />законодавството и овозможувајќи им<br />заеднички да ја принудат Комисијата<br />да го ревидира или повлече законот.</small></div> * '''Задолжителна заемна солидарност''' : <div style="line-height: 1em"><small>во случај ако една земја-членка е предмет на<br />терористички напад или жртва на<br />природна или вештачка катастрофа.</small></div> * '''[[Граѓанска иницијатива]]''' : <div style="line-height: 1em"><small>да се земе предвид од<br />[[Комисијата]] доколку е потпишана<br />од 1 милион граѓани на [[ЕУ.]]</small></div> * '''Борба против климатските промени''' : <div style="line-height: 1em"><small>експлицитно наведена како цел.</small></div> * '''Зајакната соработка''' : <div style="line-height: 1em"><small>проширена за прашања поврзани со<br />[[Унијата за надворешни работи и безбедносна политика]].</small></div> * '''[[Служба за надворешни активности]]''' |- | valign=top style="font-size:85%" colspan="2"| Предвидени иницијативи, одлука за понатамошна имплементација за претсојните земји-членки: * '''[[Јавен обвинител на ЕУ]]''' * '''Постојана структурна соработка во одбраната''' |} === Централна Банка === Европската Централна Банка доби официјален статус на институција на ЕУ и на Европскиот Совет му беше дадено право да именува претседатели на Европската Централна Банка, преку гласање со квалификувано мнозинство. Што се однесува на еврото, тоа стана официјална валута на Унијата (сепак тоа не важеше изземањата или за процесот на проширување на Еврозоната). === Судство === Судот од прва инстанца со Договорот од Лисабон беше преименуван во Општ Суд. Трибуналот за граѓански работи и Европскиот суд на правдата (порано наречен ''Судот на правдата на Европските Заедници'', и официјално наречен само ''Суд на Правдата'' по Договорот од Лисабон), заедно со Општиот Суд, беа основани како под-судови на новата институција на ЕУ наречена Судот на Правдата на Европската Унија. Надлежноста на судовите продолжи да биде исклучена од прашањата за надворешната политика, иако беше додадена нова надлежност да се ревидираат мерките за санкции на надворешната политика, како и одредена „Зона на слобода, безбедност и правда” (ЗСБП), работи кои не се однесуваа на полициска и криминална соработка.<ref>Amended Article 240a, to become Article 275 TFEU</ref><ref>Amended Article 240b, to become Article 276 TFEU</ref> === Совет на министри === {| class="wikitable" align=right style="font-size:90%; white-space:nowrap; margin-left:10px; clear:right" |+ Гласовна моќ во<br />Советот на министри и Европскиот совет ! style="line-height:95%"; rowspan="2" | земја-членка ! style="line-height:95%"; colspan="2" | [[Договорот од Ница]] ! style="line-height:95%"; colspan="2" | Лисабон |- ! style="line-height:95%" | гласови ! style="line-height:95%" | % ! style="line-height:95%" | нас. во<br>милиони ! style="line-height:95%" | % |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Germany|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 29 | style="line-height:95%; text-align:right" | 8.4% | style="line-height:95%; text-align:right" | 82 | style="line-height:95%; text-align:right" | 16.5% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|France|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 29 | style="line-height:95%; text-align:right" | 8.4% | style="line-height:95%; text-align:right" | 64 | style="line-height:95%; text-align:right" | 12.9% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|United Kingdom|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 29 | style="line-height:95%; text-align:right" | 8.4% | style="line-height:95%; text-align:right" | 62 | style="line-height:95%; text-align:right" | 12.4% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Italy|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 29 | style="line-height:95%; text-align:right" | 8.4% | style="line-height:95%; text-align:right" | 60 | style="line-height:95%; text-align:right" | 12.0% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Spain|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 27 | style="line-height:95%; text-align:right" | 7.8% | style="line-height:95%; text-align:right" | 46 | style="line-height:95%; text-align:right" | 9.0% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Poland|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 27 | style="line-height:95%; text-align:right" | 7.8% | style="line-height:95%; text-align:right" | 38 | style="line-height:95%; text-align:right" | 7.6% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Romania|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 14 | style="line-height:95%; text-align:right" | 4.1% | style="line-height:95%; text-align:right" | 21 | style="line-height:95%; text-align:right" | 4.3% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Netherlands|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 13 | style="line-height:95%; text-align:right" | 3.8% | style="line-height:95%; text-align:right" | 17 | style="line-height:95%; text-align:right" | 3.3% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Greece|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 12 | style="line-height:95%; text-align:right" | 3.5% | style="line-height:95%; text-align:right" | 11 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.2% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Portugal|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 12 | style="line-height:95%; text-align:right" | 3.5% | style="line-height:95%; text-align:right" | 11 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.1% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Belgium|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 12 | style="line-height:95%; text-align:right" | 3.5% | style="line-height:95%; text-align:right" | 11 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.1% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Czech Republic|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 12 | style="line-height:95%; text-align:right" | 3.5% | style="line-height:95%; text-align:right" | 10 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.1% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Hungary|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 12 | style="line-height:95%; text-align:right" | 3.5% | style="line-height:95%; text-align:right" | 10 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.0% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Sweden|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 10 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.9% | style="line-height:95%; text-align:right" | 9.2 | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.9% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Austria|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 10 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.9% | style="line-height:95%; text-align:right" | 8.3 | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.7% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Bulgaria|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 10 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.9% | style="line-height:95%; text-align:right" | 7.6 | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.5% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Denmark|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 7 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.0% | style="line-height:95%; text-align:right" | 5.5 | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.1% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Slovakia|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 7 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.0% | style="line-height:95%; text-align:right" | 5.4 | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.1% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Finland|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 7 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.0% | style="line-height:95%; text-align:right" | 5.3 | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.1% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Ireland|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 7 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.0% | style="line-height:95%; text-align:right" | 4.5 | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.9% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Lithuania|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 7 | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.0% | style="line-height:95%; text-align:right" | 3.3 | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.7% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Latvia|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 4 | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.2% | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.2 | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.5% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Slovenia|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 4 | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.2% | style="line-height:95%; text-align:right" | 2.0 | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.4% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Estonia|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 4 | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.2% | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.3 | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.3% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Cyprus|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 4 | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.2% | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.87 | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.2% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Luxembourg|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 4 | style="line-height:95%; text-align:right" | 1.2% | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.49 | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.1% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Malta|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 3 | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.9% | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.41 | style="line-height:95%; text-align:right" | 0.1% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | вкупно ! style="line-height:95%; text-align:right" | 345 ! style="line-height:95%; text-align:right" | 100% ! style="line-height:95%; text-align:right" | 498 ! style="line-height:95%; text-align:right" | 100% |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | потребно мнозинство ! style="line-height:95%; text-align:right" | 255 ! style="line-height:95%; text-align:right" | 74% ! style="line-height:95%; text-align:right" | 324 ! style="line-height:95%; text-align:right" | 65% |} Со договорот се прошири употребата на гласањето со квалификувано мнозинство (КВМ) во Советот на министри со што ја замени едногласноста како стандардна постапката за гласање во речиси сите области од политиката. Покрај тоа, со стапување во сила во 2014 година, дефиницијата за ''квалификувано мнозинство'' ќе се промени: квалификувано мнозинство е постигнато кога барем 55% од сите земји-членки, кои сочинуваат најмалку 65% од граѓаните на ЕУ, гласаат во корист на предлогот. Кога Советот на министри не е ниту за предлогот на Комисијата, ниту за тој од Високиот претставник, гласањето со КВМ бара 72% од земјите-членки, додека условот за населеност и понатаму останува ист. Да се отфрли законот, треба најмалку 4 земји (кои претставуваат најмалку 35% од населението на ЕУ) да гласаат против предлогот. Оттука, гласачката моќ на земјите-членки е врз основа на нивната населеност, и не се повеќе зависни од систем на преговарање за гласачки бодови. Моменталните правила за гласање со КВМ, како што е утврдено во Договорот од Ница, бараат мнозинство на земји (50% / 67%), гласовна моќ (74%), и население (62%). Ова правило останува во сила до 2014 година. Помеѓу 2014 и 2017 ќе настане преодна фаза кога ќе се применуваат новите правила на гласање со КВМ, но каде ќе можат да се применуваат старите правила за гласовната моќ од Договорот од Ница кога една земја-членка ќе го сака тоа. Покрај тоа, од 2014 ќе стапи во сила нова верзија на „Јанинскиот компромис” од 1994, кој им овозможува на малите малцинства од земјите на ЕУ да побараат преиспитување на одлуките на ЕУ.<ref name="EUObserver23">{{cite web |author=Honor Mahony |url=http://euobserver.com/9/24343 |title=EU leaders scrape treaty deal at 11th hour |publisher=EU Observer |date=23 June 2007 |access-date=26 June 2007 |archive-date=2007-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626155324/http://euobserver.com/9/24343 |url-status=dead }}</ref> Договорот наложува дека законодавните процедурални состаноци (кои вклучуваат расправа и гласање) во Советот на министри ќе се одржуваат јавно (на телевизија). На Претседателството на Советот на министри, кое секои шест месеци се ротира помеѓу земјите-членки, му се додава елемент на „Тројно Претседателство” формирано од три последователни Претседателства со цел да се обезбеди поголем континуитет во нивното раководење. Покрај тоа, Советот за надворешни работи (еден облик на Советот на министрите), не е повеќе предводен од претставник на земјата-членка која претседава со Претседателството, туку од лицето кое е носител на новосоздадената функција Висок Претставник. Дополнително беше формализирана Еврогрупата, под-единица на ЕКОФИН земјите од Еврозоната. === Европскиот Совет === Европскиот Совет официјално се стекна со статус на институција на ЕУ, со што се одвои од Советот на министри. Тој и понатаму е составен од шефовите на државите или на владите на земјите-членки на Унијата, заедно со (без право на глас) Претседателот на Европската комисија. Претседател на Европскиот совет се именува на период од две и пол години со квалификувано мнозинство на гласови од Советот на Европа. Претседателот може да се именува еднаш, и да биде отповикан со истата гласачка процедура. За разлика од функцијата Претседател на Европската комисија, назначувањето на претседателот на Советот на Европа не мора да се одрази врз составот на Европскиот парламент.<ref name="Constitution">{{cite web |last=[[Europa (web portal)|Europa website]] |title=SCADPlus: The Institutions of the Union |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/europeancouncil_en.htm |access-date=27 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091221041824/http://europa.eu/scadplus/constitution/europeancouncil_en.htm |archive-date=21 December 2009 |df=dmy-all }}</ref> Работата на Претседателот во голема мера ќе биде административна, бидејќи тој или таа е одговорен/а за координирање на работата на Советот на Европа, водење на неговите состаноци и по секој состанок и на почетокот и на крајот на неговиот или нејзиниот мандат за активностите да поднесе извештај до Европскиот Парламент. Покрај тоа, Претседателот треба да одреди надворешно претставништво на Унијата. Според Договорот од Лисабон, Европскиот Совет добива поголемо влијание врз организирањето на полицијата и правосудството, надворешната политика и уставните прашања, вклучувајќи и: составот на Парламентот и на Комисијата; прашања во врска со ротирачкото Претседателство; на одложување на правата на членство; промена на системот на гласање во клаузулите на договорите за премостување; и номинирање на Претседателот на Европската комисија и Високиот претставник на Унијата за надворешни работи и безбедносна политика. Високиот претставник, заедно со новата функција на Претседател, се единствените формални промени во составот. Покрај тоа, ''по итна постапка'', една земја-членка може да се повика на спорни закони од Советот на министри на Советот на Европа доколку се надгласа во Советот на министри, и покрај тоа што може да е надгласан во Советот на Европа.<ref name="Constitution"/><ref>{{cite web|last=Peers|first=Steve|title=EU Reform Treaty Analysis no. 2.2: Foreign policy provisions of the revised text of the Treaty on the European Union (TEU) |publisher=[[Statewatch]]|date=2 August 2007|url=http://www.statewatch.org/news/2007/aug/eu-reform%20treaty-csfp1-2-2.pdf|format=PDF|access-date=26 September 2007}}</ref><ref>{{cite web|last=Peers|first=Steve|title=EU Reform Treaty analysis 1: JHA provisions|publisher=[[Statewatch]]|date=2 August 2007|url=http://www.statewatch.org/news/2007/aug/eu-reform-treaty-jha-analysis-1.pdf|format=PDF|access-date=26 September 2007}}</ref> === Европскиот Парламент === {| class="wikitable" align=right style="font-size:90%; white-space:nowrap; margin-left:10px; clear:right" |+ [[ЧЕП]] со Договорот од Лисабон ! style="line-height:95%" | земја-членка ! style="line-height:95%" | 2007 ! style="line-height:95%" | 2009 ! style="line-height:95%" | Лисабон |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Germany|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 99 | style="line-height:95%; text-align:right" | 99 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 96 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|France|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 78 | style="line-height:95%; text-align:right" | 72 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 74 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Italy|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 78 | style="line-height:95%; text-align:right" | 72 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 73 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|United Kingdom|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 78 | style="line-height:95%; text-align:right" | 72 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 73 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Spain|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 54 | style="line-height:95%; text-align:right" | 50 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 54 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Poland|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 54 | style="line-height:95%; text-align:right" | 50 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 51 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Romania|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 35 | style="line-height:95%; text-align:right" | 33 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 33 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Netherlands|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 27 | style="line-height:95%; text-align:right" | 25 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 26 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Belgium|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 24 | style="line-height:95%; text-align:right" | 22 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 22 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Czech Republic|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 24 | style="line-height:95%; text-align:right" | 22 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 22 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Greece|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 24 | style="line-height:95%; text-align:right" | 22 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 22 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Hungary|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 24 | style="line-height:95%; text-align:right" | 22 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 22 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Portugal|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 24 | style="line-height:95%; text-align:right" | 22 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 22 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Sweden|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 19 | style="line-height:95%; text-align:right" | 18 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 20 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Austria|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 18 | style="line-height:95%; text-align:right" | 17 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 19 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Bulgaria|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 18 | style="line-height:95%; text-align:right" | 17 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 18 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Finland|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 14 | style="line-height:95%; text-align:right" | 13 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 13 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Denmark|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 14 | style="line-height:95%; text-align:right" | 13 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 13 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Slovakia|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 14 | style="line-height:95%; text-align:right" | 13 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 13 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Ireland|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 13 | style="line-height:95%; text-align:right" | 12 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 12 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Lithuania|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 13 | style="line-height:95%; text-align:right" | 12 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 12 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Latvia|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 9 | style="line-height:95%; text-align:right" | 8 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 9 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Slovenia|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 7 | style="line-height:95%; text-align:right" | 7 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 8 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Cyprus|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 6 | style="line-height:95%; text-align:right" | 6 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 6 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Estonia|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 6 | style="line-height:95%; text-align:right" | 6 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 6 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Luxembourg|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 6 | style="line-height:95%; text-align:right" | 6 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 6 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | {{знаме|Malta|size=15px}} | style="line-height:95%; text-align:right" | 5 | style="line-height:95%; text-align:right" | 5 | style="line-height:95%; text-align:right; font-weight:bold" | 6 |- ! style="line-height:95%; text-align:left" | вкупно ! style="line-height:95%; text-align:right" | 785 ! style="line-height:95%; text-align:right" | 736 ! style="line-height:95%; text-align:right" | 751 |} Законодавната власт на Европскиот Парламент се зголемува, како што процедурата за заедничка одлука со Советот на ЕУ се проширува во нови полиња на политиката. Оваа постапка е малку изменета и преименувана во ''обична законодавна постапка''. Заедничката одлука ќе се користи во нови области на политиката, со што ќе се зголеми моќта на Парламентот. Во малкуте останати области, наречени „посебни законски процедури”, Парламентот сега има или право за давање согласност за одредбата на Советот на ЕУ, или обратно, освен во некои случаи каде што се применува старата процедура со конзилиум, при што Советот на ЕУ ќе треба да го консултира Европскиот парламент пред гласањето за предлогот на Комисијата и да ги земат предвид неговите ставови. Тој нема да биде обврзан со ставот на Европскиот Парламент, но има обврска да го консултира. Парламентот ќе треба да биде повторно консултиран доколку Советот на Министри отстапи предалеку од првичниот предлог. Комисијата мора секој предлог за буџетот на Европската Унија да го поднесе директно до Парламентот, кој мора да го одобри буџетот во целост. Договорот го менува начинот на кој местата на членовите на Европскиот Парламент се распределени меѓу земјите-членки. Наместо дефинирање на точен број (како што тоа беше случај во сите претходни договори), Договорот од Лисабон му дава овластување на Советот на ЕУ, постапувајќи едногласно по иницијатива на Парламентот и со негова согласност, да донесе одлука со која ќе го одреди бројот на членови на Европскиот Парламент за секоја земја-членка. Покрај тоа, договорот предвидува бројот на членовите да биде дигресивно пропорционален со бројот на жителите на секоја земја-членка. Предлог одлука за одредување на распределбата на членовите на Европскиот Парламент беше додадена кон самиот Договор и ако Договорот беше во сила за време на изборите за Европскиот Парламент во 2009 година, распределбата би била:<ref>As the Lisbon treaty entered into force only after the 2009 European elections, a treaty amendment to grant extra seats to those Member States due to gain extra seats under Lisbon, but without waiting until the 2014 elections, was agreed in 2010. As [[future enlargement of the European Union|it's expected]] that [[Croatia]] and other countries might join the Union before 2014 (thus gaining the right to elect at least 6 MEPs) the apportionment set out above might be changed in time for the 2014 European Parliament elections.</ref> Бројот на членовите на Европскиот Парламент ќе биде ограничен на 750, во прилог на Претседателот на Парламентот. Исто така, со Договорот од Лисабон се намалува максималниот број на членови на Европскиот Парламент од секоја земја-членка од 99 на 96 (ова делува на Германија) и се зголемува минималниот број од 5 на 6 (ова делува на Естонија, Кипар, Луксембург и Малта). === Национални Парламенти === Договорот од Лисабон ја проширува улогата на парламентите на земјите-членки во законодавните процеси на институциите на ЕУ, давајќи им поголема улога во одговорите на новите апликации за членство. Националните парламенти ќе имаат можност да стават вето на мерките за унапредување на судската соработка во граѓанските предмети. Со стапувањето во сила на Договорот од Лисабон, националните парламенти треба да придонесат за доброто функционирање на Унијата преку добивањето на нацрт законодавството на ЕУ, настојувајќи при тоа да се почитува принципот на супсидијарност, земајќи учество во механизми за проценка за спроведувањето на политиките на Унијата во областа на слободата, безбедноста и правдата, да бидат вклучени во политичкото набљудување на Европол и проценка на активностите Еуројуст, да бидат информирани за барањата за пристапување кон ЕУ, да учествуваат во меѓупарламентарната соработка помеѓу националните парламенти и Европскиот Парламент. Договорот од Лисабон им овозможува на националните парламенти осум недели да ги проучат законските предлози дадени од страна на Европската комисија и да одлучат дали да испратат образложение во кое се наведува зошто националниот парламент смета дека се некомпатибилни со принципот на супсидијарност. Националните парламенти може да гласаат за ревизија на одредбата. Ако една третина (или една четвртина, каде што предложената одредба на ЕУ се однесува на слободата, правдата и безбедноста) од националните парламенти, се согласни за ревизија, Комисијата ќе мора да ја ревидира одредбата и ако одлучи да задржи, мора да поднесе образложение до законодавецот на Унијата, за тоа, зошто смета дека одредбата е компатибилна со супсидијарноста. === Европската Комисија === Комисијата на Европските Заедници официјално ќе биде преименувана во ''Европска комисија''.<ref name="draft"/> Договорот од Лисабон наведува дека бројот на членовите на Комисијата ќе се намали од еден од секоја земја-членка на еден од две третини од земјите-членки од 2014 година. Ова ќе стави крај на спогодбата која постоела од 1957 година и со која требало да има најмалку еден комесар од секоја земја-членка во секое време. Сепак, Договорот исто така предвидува<ref>See Article 17 of the Treaty on European Union</ref> дека Европскиот совет може со едногласна одлука да одлучи да го измени овој број. По референдумот во Ирска, Европскиот Совет во декември 2008 година одлучи да се врати на одлуката на еден комесар од секоја земја-членка која ќе дејствува од денот на влегувањето во сила на Договорот.<ref>{{cite news|url=http://euobserver.com/9/27296|title=Ireland has a diplomatic victory but the real winner is Europe|date=12 December 2008|access-date=2021-02-02|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605125640/http://euobserver.com/9/27296|url-status=dead}}</ref> Лицето кое е носител на новата функција ''Висок претставник на Унијата за надворешни работи и безбедносна политика'' автоматски станува и Заменик-претседател на Комисијата. === Надворешни врски и безбедност === ==== Висок претставник ==== Во обид да се обезбеди поголема координација и доследност во надворешната политика на ЕУ, Договорот од Лисабон создава Висок претставник на Унијата за надворешни работи и безбедносна политика, де факто спојувајќи ги функциите на Високиот претставник за заедничка надворешна и безбедносна политика и Европскиот комесар за надворешни работи и соседска политика на ЕУ. Новиот Висок претставник, исто така, станува и Заменик-претседател на Комисијата, администраторот на Европската агенција за одбрана, но не и на Генералниот секретаријат на Советот на министри, кој станува посебна функција. Тој или таа имаат право да предложуваат одбранбени или безбедносни мисии. Во предложениот Устав оваа функција беше наречена ''Министер за надворешни работи на Унијата''.<ref name="mandate"/><ref name="Observer20">{{cite web|author=Honor Mahony|url=http://euobserver.com/9/24317|title=EU treaty blueprint sets stage for bitter negotiations|publisher=EU Observer|date=20 June 2007|access-date=26 June 2007|archive-date=2007-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704042407/http://euobserver.com/9/24317|url-status=dead}}</ref> Високиот претставник за надворешни работи и безбедносна политика е задолжен за Службата за надворешни активности, која исто така е создадена со Договорот од Лисабон. Ова во суштина е Министерство за надворешни работи или Дипломатски кор на Унијата. ==== Заемна солидарност ==== Според Договорот од Лисабон, земјите-членки треба да помогнат, во случај ако една земја-членка е предмет на терористички напад или жртва на природна или вештачка катастрофа<ref>Article 222 of consolidated "Functioning of the European Union"</ref> (но секоја заедничка воена акција мора да биде во согласност со одредбите на член 31 од консолидираниот Договор на Европската Унија, кој признава различни национални проблеми). Покрај тоа, неколку одредби од договорите беа изменети и дополнети за да ја вклучат солидарноста во случаи на снабдување со енергија и промени на енергетската политика во рамките на ЕУ. ==== Планови за одбрана ==== Со Договорот се предвидува дека Европската безбедносна и одбранбена политика ќе доведе до одредба за заедничка одбрана на ЕУ, кога Европскиот совет едногласно ќе реши да го стори тоа, и под услов сите земји-членки да дадат одобрување преку своите вообичаени уставни процедури.<ref>Preamble and Article 42 of the (consolidated) Treaty of European Union</ref> Исто така, областа на одбраната стана достапна за зајакната соработка, потенцијално дозволувајќи интеграција за одбрана која ги исклучува земјите-членки со политика на неутралност. Земјите со значајни воени способности се предвидува да формираат Постојана структурна соработка за одбрана. === Правна консолидарност === Пред влегувањето во сила на Договорот од Лисабон, Унијата состави систем од три правни столбови, од кои само столбот на Европската заедница имаше сопствен правен идентитет. Договорот од Лисабон го укина овој столбен систем, и како консолидирен ентитет, Европската Унија го наследи правниот идентитет од ''Европската заедница''. Затоа, ЕУ сега може да потпишува меѓународни договори во свое име. Европската Унија стекна, на пример, членство во Светската трговска организација веднаш по влегувањето во сила на Договорот од Лисабон, со оглед на тоа дека Европската заедница беше член на таа организација.<ref name="draft" /> {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" |- style="vertical-align:top; text-align:left" | style="text-align:right" | '''Потпишан'''<br/>'''Во&nbsp;сила од'''<br/>'''[[Документ]]''' | width="7%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | 1948<br/>1948<br/>'''[[Договорот од Брисел]]''' | width="7%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договорот од Париз]]''' | width="7%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | 1954<br/>1955<br/>'''[[Изменетиот Договор од Брисел]]''' | width="7%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | 1957<br/>1958<br/>'''[[Договорите од Рим]]''' | width="7%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договорот за спојување]]''' | width="10%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | 1975<br/>N/A<br/>'''[[Заклучокот на Европскиот совет]]''' | width="5%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | 1985<br/>1985<br/>'''[[Шенгенската спогодба]]''' | width="16%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | 1986<br/>1987<br/>'''[[Единствен европски акт]]''' | width="12%" colspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | 1992<br/>1993<br/>'''[[Мастришки договор|Мастришкиот договор]]''' | width="12%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | 1997<br/>1999<br/>'''[[Договорот од Амстердам]]''' | width="15%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | 2001<br/>2003<br/>'''[[Договорот од Ница]]''' | width="10%" colspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | [[2007]]<br/>2009<br/>'''[[Договорот од Лисабон]]''' | rowspan="3" style="padding:0" | [[Image:Pix.gif|1px]] | rowspan="3" style="padding:0" | [[Image:Pix.gif|1px]] | rowspan="3" style="padding:0" | [[Image:Pix.gif|1px]] | rowspan="3" style="padding:0" | [[Image:Pix.gif|1px]] | rowspan="3" style="padding:0" | [[Image:Pix.gif|1px]] | rowspan="3" style="padding:0" | [[Image:Pix.gif|1px]] | rowspan="3" style="padding:0" | [[Image:Pix.gif|1px]] | rowspan="3" style="padding:0" | [[Image:Pix.gif|1px]] |- style="line-height:0.5em" | rowspan="13" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="9" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="4" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="4" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="3" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> |- | colspan="4" style="background:#3C67FF; border-left:3px solid #3C67FF; border-right:3px solid #3C67FF" | <font color="white">Трите&nbsp;столба&nbsp;на&nbsp;Европската&nbsp;Унија:</font> | rowspan="2" style="border-left:3px solid #3C67FF" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> |- | colspan="4" style="background:#464646; border-left:3px solid #464646; border-right:3px solid #464646" | ''<font color="white">Европската&nbsp;Заедница:</font>'' | colspan="4" style="background:#464646; border-left:3px solid #3C67FF; border-right:3px solid #464646" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> |- | style="background:#42B995" | | colspan="4" style="background:#42B995; border-left:3px solid #464646" | [[Европска заедница за атомска енергија|<font color="black">Европска заедница за атомска енергија</font>]] <font color="black">(EURATOM)</font> | colspan="4" style="background:#42B995; border-left:3px solid #3C67FF; border-right:3px solid #464646" | | colspan="2" style="background:#52C1A0; padding:0; border-left:3px solid #3C67FF; border-top:3px dotted #192192; border-bottom:3px dotted #192192" | | style="background:#67C7AB; padding:0" | | style="background:#7BCFB7; padding:0" | | style="background:#92D7C4; padding:0" | | style="background:#ACDFD2; padding:0" | | style="background:#C6E8E0; padding:0" | | style="background:#DBEEEA; padding:0" | | style="background:#EFF5F5; padding:0" | |- | colspan="3" style="background:#93DAE7" | | colspan="4" style="background:#93DAE7; border-left:3px solid #464646" | [[Европска заедница за јаглен и челик|<font color="black">Европска заедница за јаглен и челик</font>]] <font color="black">(EЗЈЧ)</font> | colspan="3" style="text-align:right; background:#93DAE7; padding-right:3px; border-left:3px solid #3C67FF" | ''Договорот истече во 2002г.'' | style="background:#44B72E; border-right:3px solid #464646" | | colspan="2" rowspan="7" style="background:#192192; border-left:3px solid #3C67FF" | [[Европска Унија|<font color="white">Европска Унија</font>]] <font color="white">(ЕУ)</font> | rowspan="7" style="background:#272F9E; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#3A42AE; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#5159BB; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#6A71C8; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#8A90D7; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#A8ACE3; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#D1D4F1; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#EFF0F6; padding:0" | |- | rowspan="4" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="4" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="background:#5FCF4D" | | colspan="4" style="background:#5FCF4D; border-left:3px solid #464646; border-bottom:3px solid #464646" | [[Европска економска заедница|<font color="black">Европска економска заедница</font>]] <font color="black">(ЕЕЗ)</font> | colspan="2" style="background:#44B72E; border-left:3px solid #3C67FF; border-bottom:3px solid #464646" | | rowspan="3" colspan="2" style="background:#44B72E; border-right:3px solid #464646; border-bottom:3px solid #464646" | [[Европска економска заедница|<font color="black">Европска заедница</font>]] <font color="black">(ЕЗ)</font> |- | colspan="1" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="1" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="1" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="1" colspan="1" style="background:#FF6666" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="1" colspan="1" style="background:#FF6666" | [[Шенгенска зона|<font color="black">Шенгенска зона</font>]] | rowspan="1" colspan="1" style="background:#FF6666; border-left:3px solid #3C67FF" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="background:#FF6666; border-right:3px solid #464646" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> |- | rowspan="3" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="3" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="2" colspan="3" style="background:#FFFF97; border:3px dotted #464646" | [[TREVI|<font color="black">TREVI</font>]] | rowspan="2" style="background:#E6E600; border-left:3px solid #3C67FF" | <font color="black">Правда и внатрешни работиJustice and Home Affairs</font> <font color="black">(JHA)</font> | style="background:#E6E600; border-right:3px solid #464646" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> |- | style="background:#E6E600" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="2" style="background:#D4BE00" | <font color="black">Полициска и судска соработка за кривични прашања</font> <font color="black">(PJCC)</font> |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="background:#CA7FC8; border:3px dotted #464646" | [[Европска политичка соработка|<font color="black">Европска политичка соработка</font>]]&nbsp;<font color="black">(ЕПС)</font> | colspan="4" style="background:#AD76C9; border-left:3px solid #3C67FF" | <font color="black">Надрворешни работи и безбедносна политика на Унијата</font> <font color="black">(CFSP)</font> |- | rowspan="2" colspan="2" style="background:#A3C5DC" | ''Неконсолидирани тела'' | rowspan="2" colspan="6" style="background:#7AA7CB" | [[Западна Европска Унија|<font color="black">Западна Европска Унија</font>]] <font color="black">(WEU)</font> | rowspan="2" colspan="2" style="background:#7AA7CB; border-top:3px solid #3C67FF;" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="2" style="background:#AD76C9; border-left:3px solid #3C67FF; border-bottom:3px solid #3C67FF" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> |- | colspan="3" style="text-align:right; background:#7AA7CB; padding-right:3px" | ''Договорот завршува во 2010г.'' | style="background:#192192"| &nbsp; | rowspan="1" style="background:#272F9E; padding:0" | | rowspan="1" style="background:#3A42AE; padding:0" | | rowspan="1" style="background:#5159BB; padding:0" | | rowspan="1" style="background:#6A71C8; padding:0" | | rowspan="1" style="background:#8A90D7; padding:0" | | rowspan="1" style="background:#A8ACE3; padding:0" | | rowspan="1" style="background:#D1D4F1; padding:0" | | rowspan="1" style="background:#EFF0F6; padding:0" | |- style="line-height:1em" | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="10" style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|EU evolution timeline|mini=1}} |} <noinclude> === Дефинирани политички области === Во Договорот од Лисабон поделбата на надлежностите во различни области од политиката меѓу земјите-членки и Унијата е експлицитно наведена во следните три категории: {| style="width:100%; background:none" | colspan="4" style="text-align:center; font-size:89%" | Како што е наведено во [[Дел I, Наслов I од Консолидираниот Договор за функционирањето на Европската Унија]]: &nbsp; &nbsp; &nbsp; {{navbar|EU competences|plain=1|nodiv=1}} |- | valign=top width=25%| {| width="100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" |- style="text-align:center; font-size:150%" | width="25%" style="background:#BECDF1; border:1px solid #9DB0F6; padding:5px" | Исклучителна надлежност: |} {| width="100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" style="padding-top:5px" |- style="text-align:center; font-size:90%" | width="25%" style="background:#9DB0F6; border-bottom:1px dotted white" | ''„Унијата има исклучителна надлежност да донесува директиви и склучува меѓународни договори, како што е предвидено во законодавниот акт на Унијата.”'' |- style="text-align:left; valign:top; font-size:90%" | style="background:#9DB0F6" valign=top | * [[царинската унија]] * формирањето на правилата за конкуренција неопходни за функционирањето на внатрешниот пазар * монетарната политика за земјите-членки чија валута е еврото * заштита на морските биолошки ресурси во рамките на заедничката политика за рибарство * заедничка [[политика за трговија]] |} | valign=top width=50% colspan="2"| {| width="100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" |- style="text-align:center; font-size:150%" | width="50%" style="background:#D7DFF4; border:1px solid #BAC6F4; padding:5px" | Заедничка надлежност: |} {| width="100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" style="padding-top:5px" |- style="text-align:center; font-size:90%" | width="50%" style="border-right: 4px solid white; background:#BAC6F4; border-bottom:1px dotted white" | ''„Земјите-членки не можат да остварат надлежност во областите каде што Унијата веќе остварила.”'' | width="50%" style="background:#BAC6F4; border-bottom:1px dotted white" | ''„Вршењето на надлежноста на Унијата нема да резултира со спречување на земјите-членки да ја остварат нивната во:”'' |- style="text-align:left; valign:top; font-size:90%" | style="border-right: 4px solid white; background:#BAC6F4;" rowspan="3" valign=top | * [[внатрешниот пазар]] * социјалната политика, за аспекти дефинирани во овој Договор * економската, социјалната и територијалната кохезија * земјоделството и рибарството, со исклучок на заштитата на морските биолошки ресурси * животната средина * заштитата на потрошувачите * транспортот * транс-европските мрежи * [[енергијата]] * областа на [[слобода, безбедност и правда]] * заедничките интереси за безбедноста во врска со јавните здравствени прашања, за аспекти дефинирани во овој Договор | style="background:#BAC6F4; border-bottom: 4px solid white; " valign=top | * истражувањето, технолошкиот развој и просторот во ЕУ * соработката за развој, хуманитарна помош |- style="text-align:center; font-size:90%" | width="50%" style="background:#BAC6F4; border-bottom:1px dotted white" | ''„Унијата ги координира политиките на земјите-членки или спроведува дополнителни во однос на нивните вообичаени политики, кои не се застапени на друго место”'' |- style="text-align:left; valign:top; font-size:90%" | style="background:#BAC6F4" valign=top | * координација на политиката за економија, вработување и социјалната политика * заедничката надворешна, безбедносна и одбранбена политика |} | valign=top width=25%| {| width="100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" |- style="text-align:center; font-size:140%" | width="25%" style="background:#F3F5FD; border:1px solid #E6ECFD; padding:5px" | Надлежност за поддршка: |} {| width="100%" height="100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" style="padding-top:5px" |- style="text-align:center; font-size:90%" | width="25%" style="background:#E6ECFD; border-bottom:1px dotted white" | ''„Унијата може да спроведе активности за поддршка, координирање или дополнување на активностите на земјите-членки во:”'' |- style="text-align:left; valign:top; font-size:90%" | style="background:#E6ECFD" valign=top | * заштитата и подобрувањето на човековото здравје * индустријата * културата * туризмот * образованието, младите, спортот и стручнатѕа обука * цивилната заштита (превенција од катастрофи) * административната соработка |} |} === Проширување и напуштање на членството на ЕУ === Предлогот за зачувување на Копенхашките критериуми за понатамошно проширување не беше целосно прифатен во Договорот бидејќи се стравуваше дека ќе доведе до тоа, последниот збор за тоа кој може да пристапи во ЕУ да го имаат судиите од Судот на правдата, а не политичките водачи.<ref name="Observer20"/> Договорот воведува излезна клаузула за членовите кои сакаат да се повлечат од Унијата. Со ова се формализира постапката со која се наведува дека една земја-членка мора да го информира Советот на Европа пред да може да го прекине своето членство. Има еден пример кога една територија престанала да биде дел од заедница (Гренланд во 1985 г.). Нова одредба во Договорот од Лисабон е дека статусот на француските, холандските и данските прекуморски територии може полесно да се смени, без повеќе да се бара целосна ревизија на договорот. Наместо тоа, Европскиот совет може, на иницијатива на односната земја-членка, да го промени статусот на прекуморската земја или територија (ПМТ) во најоддалечен регион (НОР) или обратно. Оваа одредба е вклучена по предлог на Холандија, која ја разгледува иднината на холандските Антили и Аруба во Европската Унија, како дел од процесот за институционална реформа кој моментално се случува во холандските Антили. === Постапки за ревизија (Член 48 од ДЕУ) === Договорот од Лисабон создава два различни начини за понатамошни измени и дополнувања на договорите на Европската Унија: обична постапка за ревизија која е во голема мера слична на сегашниот процес со тоа што вклучува одржување на меѓувладина конференција, како и поедноставена постапка за ревизија со која третиот Дел од Договорот за функционирањето на Европската Унија, кој се занимава со внатрешната политика и дејствувањето на Унијата, може да биде изменет и дополнет со едногласна одлука на Европскиот совет подлежна на ратификација од сите земји-членки на вообичаениот начин. Договорот исто така предвидува Клаузула Пасерела (Клаузула за пречекорување) која на Европскиот совет му овозможува едногласно да одлучи да премине од гласање со едногласност на гласање со квалификувано мнозинство, и да премине од посебната законодавна постапка на обичната законодавна постапка. '''Обична постапка за ревизија''' # Предлози за измена на договорите се поднесуваат од страна на една земја-членка, Европскиот парламент или Европската комисија до Советот на министрите кој, пак, ги доставува до Европскиот совет и ги известува земјите-членки. Нема ограничувања за видот на амандмани кои можат да се предложат. # Советот на Европа, по консултации со Европскиот парламент и Комисијата, гласа да се разгледаат предлозите врз основа на просто мнозинство, а потоа или: #* Претседателот на Европскиот совет свикува конвенција составена од претставници на националните парламенти, влади, Европскиот парламент и Европската комисија, за понатаму да се разгледаат предлозите. Во догледно време, својата конечна препорака конвенцијата ја доставува до Европскиот совет. #* Или Европскиот совет одлучува да не свика конвенција и самиот одлучува да ги постави одредбите за меѓувладината конференција. # Претседателот на Европскиот совет свикува меѓувладина конференција составена од претставници на владата на секоја земја-членка. Конференцијата го изготвува и финализира договорот врз основа на препораките на конвенцијата или според условите на Европскиот совет. # Водачите на ЕУ го потпишуваат договорот. # Сите земји-членки, тогаш мора да го ратификуваат договорот „ во согласност со нивните уставни одредби”, за тој да може да стапи во сила. '''Поедноставена постапка за ревизија''' # Предлози за измена на третиот Дел од Договорот за функционирањето на ЕУ се поднесуваат од страна на една земја-членка, Европскиот парламент или Европската комисија до Советот на министрите кој, пак, ги доставува до Европскиот совет и ги известува земјите-членки. Предложените измени не можат да ги зголемат надлежностите на Унијата. # Европскиот совет, по консултации со Европскиот парламент и Комисијата, гласа со едногласност за да се донесе решение за изменување и дополнување на третиот Дел врз основа на предлозите. # Сите земји-членки мора да ја одобрат одлуката „во согласност со нивните уставни одредби”, за да може да стапи во сила. '''[[Клаузулата Пасерела]]''' Договорот, исто така, овозможува менување на гласачките процедури без да се изменат и дополнат договорите на ЕУ. Според оваа клаузула Европскиот совет може, по добивањето на согласност од Европскиот парламент, едногласно да гласа за да: *овозможи на Советот на министри да дејствува врз основа на квалификувано мнозинство во областите каде што претходно морале да дејствуваат врз основа на едногласност. (Ова не е достапно за одлуки со одбранбени или воени импликации.) *дозволи законодавството да биде усвоено врз основа на обичната законодавна процедура, каде што претходно требаше усвојување врз основа на посебната законодавна постапка. Одлуката на Европскиот совет да користи било која од овие одредби може да стапи на сила, само ако, за време од шест месеци откако сите национални парламенти се известени за одлуката, никој не ја одбие. == Изземaња == === Повелба за фундаменталните права на ЕУ === ''Повелбата за фундаменталните права на Европската Унија'' толкуванa од Европскиот суд на правдата не се применува во целост во Велика Британија, Полска и во Чешката Република, иако таа ги обврзува институциите на ЕУ и се однесува на полето на правото на ЕУ: {{quote|Член 1 #Повелбата не ја зголемува способноста на Судот на правдата на Европската Унија, или na кој било суд или трибунал на Полска или Велика Британија, да утврди дека законите, регулативите или административните одредби, обичаите или активностите на Полска или на Велика Британија се во спротивност со фундаменталните права, слободи и принципи кои таа ги потврдува. #Особено, а и за да се избегне сомнеж, во Наслов IV од Повелбата не се наведени права кои подлежат на правни мерки кои се однесуваат на Полска или Велика Британија, освен ако Полска или Велика Британија имаат предвидено такви права во нивното национално законодавство. Член 2 Степенот до кој една одредба од Повелбата се однесува на националните закони и работи, за Полска или Велика Британија ќе се применува само до степен до кој правата или начелата кои ги содржи се признати во законот или работата на Полска или на Велика Британија. -Реформскиот договор - Протокол (Бр. 7)}} Иако полската партија Граѓанска платформа за време на парламентарните избори во 2007 укажуваше дека нема да бара да биде изземена од Повелбата, Премиерот Туск уште тогаш изјави дека Полска нема да ја потпише Повелбата. Туск изјави дека ќе бидат прифатени спогодбите за кои се преговарало со претходната влада на Полска, иако посочи дека Полска можеби ќе да ја потпише Повелбата на подоцножен датум. Со цел да се обезбеди ратификација на договорот од страна на Чешката Република, Европскиот совет се согласи дека изземањето од Повелбата, исто така, ќе важи и за Чешката Република. Протоколот ќе биде изменет и дополнет за Чешката Република да се вклучи во наредниот договор за пристапување. Ова беше одговор на барањата на Вацлав Клаус, чешкиот претседател, кој стравуваше дека со Повелбата може им се овозможи на протераните Германци по Втората светска војна да поднесуваат тужби и покрај убедувањето на Чешката Република и Словачка во спротивното, каде што степените остануваат применливи. === Гласање со квалификувано мнозинство за политички и судски работи === Велика Британија и Ирска се изземени од промената на гласање со едногласна одлука во гласање со квалификувано мнозинство (ГКМ) во секторот на полициските и судски прашања; оваа одлука во Ирска ќе биде разгледана по три години откако договорот ќе стапи во сила. Двете земји ќе можат да бидат изземени од прашањата за гласачкиот процес од случај на случај. Одредбите од нацрт рамката на Договорот од самитот во јуни 2007 истакнуваат дека поделбата на власта меѓу земјите-членки на Унијата е двонасочен процес, што значи дека Унијата може да ја повлече власта. == Влијанието на договорот == Точното влијание на договорот во однос на функционирањето на ЕУ не беше потполно предвидено (неизвесности кои доведоа до повици за нов договор, како одговор на економската криза во доцните 2000-ти години). Како што е проценето неговото влијание, најголемите победници од Лисабон се Парламентот, со пораст на власта, и Европскиот совет. Во првите месеци од Лисабон се забележа промена на власта и раководството од Комисијата, традиционалниот мотор на интеграцијата, на Европскиот совет со својот нов Претседател и буџет. Поделбата помеѓу Комисијата и Претседателите на Европскиот совет, исто така, брзо доведе до соперништво и комплицирани компромиси; како на пример присуството на двајцата претседатели на меѓународните самити, наместо да се договорат за присуство само на еден од нив. Има некои очекувања дека нивните функции можеби ќе бидат сбодови, како што е дозволено во Лисабон, во 2012 или 2014 година кога истекуваат нивните два мандати. Парламентот ги користеше своите поголеми овластувања за назначувањето на Комисијата да се здобие со дополнителни привилегии од Претседателот Баросо и ги искористи своите буџетски овластувања како вето за тоа како треба да се постави Службата за надворешни активности. Тој исто така ја примени својата нова моќ над меѓународните спогодби брзо да го блокираат договорот за споделување на SWIFT податоци со САД и се закануваше да го направи истото со договорот за слободна трговија со Јужна Кореја. Како и Комисијата, Советот на министри, релативно, ја загуби власта поради Лисабон. Неговата динамичност, исто така, се промени, како што земјите-членки го загубија правото на вето во голем број области. Како резултат на тоа, тие мораат да излезат со посилни аргументи со цел да ги освојат гласовите. == Надворешни врски == * [http://eur-lex.europa.eu/JOHtml.do?uri=OJ%3AC%3A2007%3A306%3ASOM%3AEN%3AHTML Договорот од Лисабон], официјално мрежно место, {{en}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Политика на Европската Унија]] [[Категорија:Евро]] ivbv2kh4wl6dqpsd2zdwgqy7bmglw27 0 748557 5532370 5365083 2026-03-31T16:18:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532370 wikitext text/x-wiki {{Непрофитна организација | Non-profit_name = Лекари без граници | Non-profit_logo = [[Податотека:Msf logo.png|Лого на Лекари без граници]] | Non-profit_type = | founded_date = 1971 | founder = | location = {{знамеикона|Швајцарија}} [[Женева]], [[Швајцарија]] | origins = | key_people = | area_served = | product = | focus = | method = | revenue = | endowment = | num_volunteers = | num_employees = | num_members = | subsid = | owner = | Non-profit_slogan = | homepage = | dissolved = | footnotes = }} '''Лекари без граници''' ([[француски јазик|француски]]: ''Médecins sans frontières'', [[англиски јазик|англиски]]: ''Doctors Without Borders'') — меѓународна, хуманитарна, [[невладина организација]] која им овозможува медицинска помош на жртвите на војни, [[епидемија]] или природни и вештачки катастрофи. Освен тоа, таа им нуди помош на сите оние на кои медицинската помош им е ускратена или тешко достапна поради географската оддалеченост, [[сиромаштија]]та или [[етничка група|етничка]], политичка и која било друга маргинализација. Познати се по своите проекти во земји, во кои се водат војни и во земји во развој, кои се соочуваат со ендемски [[болест|заболувања]]. Организацијата ја основале група француски лекари на [[20 декември]] [[1971]] година. Ширум светот е позната под своето име на [[француски јазик]], ''Médecins sans frontières'' или скратено — ''MSF''. Седиштето на организацијата се наоѓа во [[Женева]], а во 20 држави постојат нејзини претставништва.<ref name="dada">[http://drdada.bloger.hr/post/lijecnici-bez-granica/192573.aspx Лекари без граници] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110416100226/http://drdada.bloger.hr/post/lijecnici-bez-granica/192573.aspx |date=2011-04-16 }}, проверено на 21 февруари 2008.</ref> Секоја година околу 3000 лекари, медицински сестри, санитарни стручњаци и други медицински и немедицински лица одат на различни задачи ширум светот. Од друга страна пак 1000 луѓе со постојано работно место, работат на ангажирање на доброволци, обезбедување финансиски средства, итн. Приватните дарители обезбедуваат приближно 80 % од финансискиот фонд на организацијата, додека остатокот го донира власта и корпорацијата. На тој начин се формира [[буџет]] кој годишно изнесува околу 400 милиони [[американски долар]]и.<ref>Forsythe, David P. (2005) ''The Humanitarians: The International Committee of the Red Cross'', Cambridge University Press. ISBN 0-521-61281-0.</ref> Организацијата „Лекари без граници“ делува во преку 70 земји, каде обезбедуваат примарна [[здравствена заштита]], извршуваат оперативни зафати, го вакцинираат населението, го обучуваат персоналот во [[болница|болниците]] и [[амбуланта|амбулантите]], спроведуваат разни санитарни и прехранбени програми, го обучуваат месното население, и сл. Во [[1999]] година, добиле [[Нобелова награда за мир]],<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.doctorswithoutborders.org/publications/reports/2006/top10_2005.html |title=MSF-USA: Special Report: The 10 Most Underreported Humanitarian Crises of 2005 |accessdate=2011-03-02 |archive-date=2008-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228162119/http://www.doctorswithoutborders.org/publications/reports/2006/top10_2005.html |url-status=dead }}</ref><ref name="nobelova">[http://www.nobel.se/peace/laureates/1999/index.html Нобелова награда за мир], проверено 21 февруари 2008</ref>, а три години порано и Награда за мир во [[Сеул]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.seoulpeaceprize.or.kr/english/award_03.html |title=The Seoul Peace Prize Cultural Foundation |accessdate=2011-03-02 |archive-date=2013-08-29 |archive-url=https://archive.today/20130829060022/http://web.archive.org/web/20070813051310/http://www.seoulpeaceprize.or.kr/english/award_03.html |url-status=dead }}</ref> == Формирање на организацијата == === Бијафра === [[Податотека:Starved girl.jpg|мини|десно|180п|Неисхрането дете во Нигерија]] За време на Граѓанската војна во Нигерија (1967 — 1970), војската направила блокада околу регионот во југоисточниот дел на земјата, попознат како [[Бијафра]]. Во тоа време, Франција била најголема држава која ја поддржувала Бијафра, додека [[Велика Британија]], [[Сојуз на Советските Социјалистички Републики|Сојузот на Советските Социјалистички Републики]] и [[САД]] застанале на страна на нигериската влада. Тогаш голем број на француски лекари доброволно се пријавиле во [[Црвениот крст]], со желба да работат во болници и во центрите за исхрана на населението во околниот регион. Црвениот крст барал од нив да потпишат согласност, односно договор, кој требало да обезбеди неутралност на оваа организација без разлика на околностите на теренот. Откако влегле во Бијафра, доброволците биле изложени на постојани напади од нигериската војска и биле сведоци на изгладнувањето и убивањето на цивилното население кое се наоѓало во блокираното подрачје. Затоа лекарите јавно ја критикувале нигериската влада во [[Црвен крст|Црвениот крст]]. Исто така заклучиле дека е потребна нова организација за помош, која ќе ги игнорира политичките и религиските граници, и која ќе биде приоритет исклучиво за подобрување на животот на жртвите.<ref name="hih">Bortolotti, Dan (2004). ''Hope in Hell: Inside the World of Doctors Without Borders'', Firefly Books. ISBN 1-55297-865-6.</ref> Сепак постојат тврдења дека големиот напор за да му се овозможи помош на населението на Бијафра, бил поради претпоставките дека таму се врши [[геноцид]] и дека продолжува војната, па притоа ќе имало и многу непотребни жртви.<ref>Alex de Waal, ''Famine Crimes: Politics & the Disaster Relief Industry in Africa'', African Rights and the International African Institute, 1997.</ref> === Формирање === Француските лекари кои работеле во Бијафра во [[1970]] година формирале ''Групa за итнa медицинскa и хируршкa интервенцијa'' ([[француски јазик|франц]]. ''Groupe d'Intervention Médicale et Chirurgicale en Urgence''), која за цел имала да обезбеди помош, но и да истакне дека правата на жртвите со важни. Во исто време, Ремон Борел, уредник на француското списание „Тонус“, формирал група наречена ''Француска медицинска помош'' ([[француски јазик|франц]]. ''Secours Médical Français''), поради циклонот кој таа година усмртил најмалку 500.000 луѓе во [[Источен Пакистан]] (денешен [[Бангладеш]]). Борел имал намера да ги регрутира лекарите кои ќе обезбедат помош на жртвите на природни катастрофи. На 20 декември 1971 година овие две групи се соединиле во една организација наречена ''Лекари без граници'' (''ЛБГ'').<ref name="hih"/> Основачи на организацијата биле:<ref>[http://www.msf.fr/site/actu.nsf/actus/msfen1971 La création de Médecins Sans Frontières, octobre 2004.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071024185108/http://www.msf.fr/site/actu.nsf/actus/msfen1971 |date=2007-10-24 }}, пристап 26 октомври 2007</ref><ref>[http://www.politis.fr/article1201.html Marie-Édith Alouf: Médecins sans frontières - une histoire d’aventures], проверено на 26 октомври 2007</ref> {| border="0" | valign="top" width="50%" | * д-р Марсел Делкур ([[француски јазик|фр.]]''Marcel Delcourt''), [[лекар]] по општа пракса * д-р Макс Рекамије ([[француски јазик|фр.]]''Max Recamier''), [[оториноларинголог]] * д-р Жерар Пижон ([[француски јазик|фр.]] ''Gérard Pigeon''), лекар и пожарникар * д-р [[Бернар Кушнер]] ([[француски јазик|фр.]] ''Bernard Kouchner''), лекар и политичар * д-р Савијер Емануели ([[француски јазик|фр.]] ''Xavier Emmanuelli''), лекар и политичар. * д-р Жан Каброл ([[француски јазик|фр.]] ''Jean Cabrol''), [[хирург]] | valign="top" width="50%" | * д-р [[Владан Радоман]], хирург и книжевник * д-р Жан-Мишел Вил ([[француски јазик|фр.]] ''Jean-Michel Wild''), хирург * д-р Паскал Грелети-Босвије ([[француски јазик|фр.]] ''Pascal Greletty-Bosviel''), лекар на општа пракса * д-р Жак Бере ([[француски јазик|фр.]] ''Jacques Bérés''), хирург [[ортопед]] * д-р Жерар Илиуз ([[француски јазик|фр.]] ''Gérard Illiouz''), пластичен хирург * Филип Берније ([[француски јазик|фр.]] ''Philippe Bernier''), списание „Тонус“ * Ремон Борел ( ''Raymond Borel''), списание „Тонус“. |} === Прва мисија === [[Податотека:Médecins Sans Frontières - Missions.svg|thumb|right|300px|Држави во кои Лекарите без граници имаат мисии.]] Првата мисија на оваа независна организација била во [[град]]от [[Манагва]], во престолнината [[Никарагва]], каде на 23 декември 1972 година [[земјотрес]] уништил поголем дел од градот и усмртил помеѓу 10 000 до 30 000 луѓе.<ref>Camilo, V (1974). The Earthquake in Managua, ''The Lancet (Correspondence)'' 303 (7845): 25–26</ref> Организацијата која денеска е позната по брзата реакција во вакви и слични ситуации, стигнала три дена откако Црвениот крст ја воспоставил својата мисија. Две години подоцна, [[ураган]]от ''Фифи'' помеѓу [[18 септември|18]] и [[19 септември]] [[1974]] година предизвикал големи [[поплава|поплави]] во [[Хондурас]] и усмртил неколку илјади луѓе, а ЛБГ во таа прилика ја воспоставиле својата прва долготрајна мисија за обезбедување на медицинска помош.<ref>[http://www.msf.fr/site/site.nsf/pages/70 Chronologies: Années 70] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070608212805/http://www.msf.fr/site/site.nsf/pages/70 |date=2007-06-08 }}, проверено на 10 јануари 2006</ref> Помеѓу [[1975]] и [[1979]] година, откако [[Јужен Виетнам]] го нападнал [[Северен Виетнам]], милиони луѓе од [[Камбоџа]], избегале во [[Тајланд]] за да ги избегнат [[Црвени Кмери|Црвените Кмери]]. Како одговор на тоа, ЛБГ организирале камп за бегалци во Тајланд.<ref name="hih"/> Кога Виетнам во 1989 година се повлекол од Камбоџа, ЛБГ започнале долготрајна мисија со цел да им се даде помош на преживеаните од масовните убивања и да се реконструира државниот здравствен систем.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&method=full_html Cambodia's second chance] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081202035654/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&method=full_html |date=2008-12-02 }}, проверено 10 јануари 2006</ref> Иако ова ангажирање во [[Југоисточна Азија]] било нивната прва мисија за време на војните, првата мисија во вистинска воена смисла која подразбирала и излагање на непријателскиот оган, почнала во [[1976]] година во Либан за време на Либанската граѓанска војна. ЛБГ девет години ([[1976]] — [[1984]]) им помагало на хирурзите и болниците во разни либански градови и тогаш стекнале добра репутација поради својата неутралност и спремност да работат за време на борби. Тие им помагале и на [[христијани]]те и на [[муслимани]]те, во зависност од тоа на која група ѝ е потребно помош во тој момент. Сепак организацијата во [[1984]] година ги повлекла своите доброволци бидејќи ситуацијата во Либан многу се влошила, а безбедноста на ЛБГ-групата била сведена на минимум.<ref>[http://www.msf.fr/site/actu.nsf/actus/msfen1976 MSF in 1976: Lebanon] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061103184656/http://www.msf.fr/site/actu.nsf/actus/msfen1976 |date=2006-11-03 }}, проверено на 10 јануари 2006.</ref> == Ново водство == Во [[1977]] година за претседател на Лекари без граници е избран Клод Малуре, и набрзо после тоа почнале дебати за иднината на организацијата. Конкретно, Малуре и неговите соработници се противеле и го оспорувале концептот „сведочење“ ([[француски јазик|франц]]. ''témoignage''), кој се однесувал на слободно кажување за мачењата кои членовите на организацијата ги виделе на теренот, за кои ако не ги кажеле следувал концепт „молчење“.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&component=toolkit.article&method=full_html MSF's principles and identity - The challenges ahead] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081202035852/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&component=toolkit.article&method=full_html |date=2008-12-02 }}, проверено на 10 јануари 2006.</ref> Малуре сметал дека ЛБГ треба да избегнуваат критикување на владите на државите во кои работеле, додека [[Бернар Кушнер]] верувал дека документирањето и објавувањето на нивните мачења во конкретните држави за да се решат проблемите. Во текот на [[1979]], четири години по бранот на [[бегалци]] од Јужен Виетнам и околните држави, француските интелектуалци во новините [[Ле Монд]] упатиле апел под името „Брод за Виетнам“ со намера да се покрене проект со кој би се обезбедила помош на бегалците. Иако проектот не добил поддршка од поголемиот дел на ЛБГ, некои членови изнајмиле брод под името „Остров на светлоста“ ([[француски јазик|франц]]. ''L’Île de Lumière'') и заедно со новинарите и фотографите отпловиле до [[Кинеско Море|Кинеското Море]] и им дале медицинска помош на илегалните имигранти. === Развој на организацијата === Во текот на [[1982]] година Клод Малуре и Рони Брауман, кој истата година станал претседател на организацијата, обезбедиле поголема финансиска независност на Лекари без граница со претставување на концептот за собирање средства по пат на пошта.([[англиски јазик|англ.]] ''fundraising-by-mail''). Тие години доаѓа до отворање на низа оперативни гранки во останатите држави: [[Белгија]] ([[1980]]), [[Швајцарија]] ([[1981]]), [[Холандија]] ([[1984]]) и [[Шпанија]] ([[1986]]). Во [[Луксембург]] во [[1986]] е основана прва неоперативна гранка, а во текот на 1990-те и во голем број на други земји: [[Грција]], [[САД]], [[Канада]], [[Јапонија]], [[Велика Британија]], [[Италија]], [[Австралија]], [[Германија]], [[Австрија]], [[Данска|Данској]], [[Шведска]], [[Норвешка]], [[Хонгконг]] а нешто подоцна во [[Соединети Арапски Емирати|Соединетите Арапски Емирати]].<ref name="hih"/> Во декември [[1979]] година, откако [[Советско-авганистанскaтa војна|советската војска влегла во Авганистан]], веднаш се поставени полски мисии за обезбедување на медицинска помош на [[муџахедин]]и. Во текот на периодот на гладување во [[Етиопија]] ([[1984]] — [[1985]]) ЛБГ основале програми за хранење на населението, ама во [[1985]] биле истерани поради тужба за злоупотреба на меѓународната помош и насилно раселување на луѓето. Организацијата исто така поставила опрема за произведување на чиста [[вода]] за пиење во [[Сан Салвадор]], откако на [[10 октомври]] [[1986]] година [[земјотрес]] го разрушил овој [[град]].<ref name="hih"/><ref name="frchrono80">[http://www.msf.fr/site/site.nsf/pages/80 Chronologie: Années 80] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060421152534/http://www.msf.fr/site/site.nsf/pages/80 |date=2006-04-21 }}, проверено на 10 јануари 2006.</ref> === Судан === Во текот на [[1979]] година Лекари без граници воспоставиле мисија за помош на цивилите кои биле погодени од [[глад]]от и [[граѓанска војна|граѓанската војна]] која се одвивала. Доброволците објавиле голем број на извештаи за страшните работи што ги посведочиле, а двајца доброволци и загинале во [[1989]] година кога бил соборен нивниот [[авион]].<ref name="hih"/><ref name="frchrono80"/> ЛБГ продолжиле со своите напори во [[Судан]] околу 25 години, покрај апсењето на нивните доброволци,<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=32F02B9A-E018-0C72-09CD14C5028044E8&method=full_html High Commissioner for Human Rights concerned over arrest of MSF head in Sudan], проверено на 10 јануари 2006.</ref>, речиси постојаните борби и масакрирањето на цивилите,<ref>Brown V, Caron P, Ford N, Cabrol JC, Tremblay JP, and Lepec R (2002) Violence in southern Sudan, ''The Lancet'' 359 (9301): 161</ref> сушата и избивањето на [[туберкулоза]], [[ебола]], [[хепатит]], [[полиомиелитис|дечја парализа]], [[колера]] и [[маларија]]. Организацијата непрестајно апелирала за помош преку медиумите, но за таа ситуација во [[Судан]] слабо се известувало во[[САД]] и во [[Европа]].<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=262D36B6-6547-4F4C-92523DC4AD5DDEC0&method=full_html MSF Top-Ten under-reported humanitarian stories for 2002], проверено на 10 јануари 2006.</ref> === Раните 1990-ти === Во раните деведесетти години ЛБГ отвориле неколку нови национални секции и пратиле неколку полски мисии во некои од најопасните жаришта со кои дотогаш се сретнале. Во текот на [[1990]] година ЛБГ прво отишле во [[Либерија]] со намера да им помогнат на тамошните цивили и бегалци погодени од граѓанската војна.<ref>[http://www.msf.fr/site/site.nsf/pages/annees90courte Chronologie: Années 90] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060421152553/http://www.msf.fr/site/site.nsf/pages/annees90courte |date=2006-04-21 }}, проверено на 11 јануари 2006.</ref> Постојаните борби во текот на 1990-тите и новата граѓанска војна ги држеле активните доброволци на Лекари без граници во програмите за обезбедување намирници, обезбедување на примарна здравствена заштита, масовни вакцинации, како и говорот против нападот на болниците(посебно во [[Монровија]]).<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=56A60D4D-F779-4B42-B3AB662CA10C85FF&method=full_html Liberia: War ends, but the crisis continues] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930020457/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=56A60D4D-F779-4B42-B3AB662CA10C85FF&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 11 јануари 2006.</ref> Полската мисија се воспоставила и со цел за обезбедување на помош на (Курди|курдските) бегалци кои ја преживеале [[Операција Анфал|операцијата Анфал]], а за која веќе биле собрани докази за нејзините злочини.<ref>Choo V (1993) Forensic evidence of Iraqi atrocities against Kurds, ''The Lancet'' 341 (8840): 299–300.</ref> Во текот на [[1991]] година почнала [[војна]] во [[Сомалија]] која била проследена со [[глад]] и [[болест]], па затоа ЛБГ ја поставиле таму својата мисија во [[1992]] година. По неуспешната интервенција на [[Обединети нации|Обединетите нации]], насилството во тој регион се влошило и ЛБГ одлучиле да ја откажат операцијата во [[1993]] година, но доброволците сепак продолжиле да обезбедуваат медицинска нега и [[храна]]. По заминувањето на Обединетите нации насилството во Сомалија немало кој да го спречува, а ЛБГ биле една од ретките организации која му помагала на тамошното население со отворање на клиники и болници.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=DE35A225-E018-0C72-0982B97BDC25E821&method=full_html Somalia - Saving lives in an abandoned land] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081202035756/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=DE35A225-E018-0C72-0982B97BDC25E821&method=full_html |date=2008-12-02 }}, проверено на 11 јануари 2006.</ref> === Руанда === [[Податотека:Mihanda camp.jpg|мини|десно|220п|Воздушна снимка на бегалскиот камп во Руанда]] [[Податотека:Rwandan refugee camp in east Zaire.jpg|мини|десно|220п|Бегалски камп во Источен Заир]] Кога во април [[1994]] година, почнал [[геноцид во Руанда|Геноцидот во Руанда]], одделни членови на ЛБГ работеле во некои земји како дел на медицинскиот тим на [[Црвен крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]]. Две хуманитарни групи успеале да ги одржат оперативни сите поголеми болници во руандската престолнина [[Кигали]] во текот на главниот дел на борбата. Лекари без граници, заедно со неколку други организации за обезбедување помош биле принудени да ја напуштат државата во [[1995]] година, иако доброволците на двете организации работеле заедно придружувајќи им се на начелата на работа на Црвен крст каде неутралноста била најважен принцип. Овие настани довеле до дебата во внатрешноста на организацијата околу концептот на неутралност на хуманитарните работници и нивната улога како сведоци. Тоа резултирало со приближување на ставот на ЛБГ за почитување на начелото за неутралност кој го пропагирал [[Црвен крст|Црвениот крст]], што претставувало значајна промена во однос на времето кога организацијата била формирана.<ref>Forsythe DP (2005). International humanitarianism in the contemporary world: forms and issues, ''Human Rights and Human Welfare Working Papers''</ref> Црвениот крст изгубил 56, а Лекари без граници изгубиле близу 100 членови во [[Руанда]], а француската екипа на ЛБГ, која одлучила да се евакуира (локалните членови морале да останат), ги пријавиле убиствата и барале француската војска да престане со геноцидот. Француската екипа на ЛБГ во медиумите претставила слоган наречен „Геноцид не може да се прекине со доктори“ ([[англиски јазик|англ.]] ''One cannot stop a genocide with doctors''), после што набрзо следела контроверзната [[Операција Тиркоаз]].<ref name="hih"/> Оваа интервенција директно или индиректно довела до заминување на илјада руандски бегалци во [[Заир]] и [[Танзанија]] и подоцна предизвикала [[епидемија]] [[колера]], глад и уште поголемо убивање на големи групи на цивилното население. ЛБГ се вратиле во регионот и им дале помош на бегалците во градот [[Гома]] и во [[Демократска Република Конго|Демократската Република Конго]].<ref>[http://www.msf.fr/site/actu.nsf/actus/msfen1994 One cannot stop a genocide with doctors] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061210082737/http://www.msf.fr/site/actu.nsf/actus/msfen1994 |date=2006-12-10 }}, проверено на 7 јануари 2006.</ref> За време на геноцидот постоело големо соперништво помеѓу мисиите на Црвен крст, Лекари без граници и другите групи за обезбедување на помош,<ref>Forsythe DP (1996). The International Committee of the Red Cross and humanitarian assistance - A policy analysis, ''International Review of the Red Cross'' (314): 512–531.</ref> но ситуацијата во Руанда барала драстична промена во начинот на кој хуманитарните организации им пристапувале на мисиите. Затоа Црвен крст објавил „Правилник за однесување за движењето на Црвениот крст, Црвената полумесечина и невладините организации кои даваат помош за време на катастрофите“ за да се направи место за делување на хуманитарните мисии,<ref>Buchanan-Smith, M (2002) Interrelationships between humanitarian organisations, ''ICRC Forum: War and Accountability'' 40–45.</ref>, а организацијата ЛБГ била потписник на овој документ.<ref>[http://www.ifrc.org/cgi/pdf_disasters.pl?codeconduct_signatories.pdf Code of Conduct for the ICRC Movement and NGOs in Disaster Relief: List of signatories], проверено на 7 јануари 2006.</ref> Правилникот препорачува само обезбедување на хуманитарна помош, додека групите се поттикнуваат да не се служат со каков било политички или религиозен интерес, или пак со интересите на владите на другите држави.<ref>[http://www.ifrc.org/publicat/conduct/code.asp Principles of Conduct for The ICRC Movement and NGOs in Disaster Response Programmes], проверено на 7 јануари 2006</ref> ЛБГ сè уште сметаат дека неопходно е да ја осудат владината акција, како што бил случајот со [[Чеченија]] во [[1999]] година<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1999/msf-lecture.html Médecins Sans Frontières (James Orbinski) – Nobel Lecture Nobelprize.org.]</ref>, но никогаш повеќе не барале воена интервенција.<ref name="hih"/> === Сиера Леоне === Кон крајот на 1990-тите, воспоставени се мисиите на ЛБГ кои имале за задача да го лечат населението на бреговите на [[Аралско Море]] од [[туберкулоза]] и [[анемија]] и да се грижат за цивилите кои страдале од глад и епидемија на [[колера]] и [[сида]].<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=B82400AA-3B73-496F-9D84F6A326006642&method=full_html MSF 1998] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222618/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=B82400AA-3B73-496F-9D84F6A326006642&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверено на 16 јануари 2006</ref> Вакцинирале три милиони Нигеријци против [[менингитис]] за време на епидемијата во тек на [[1996]] година <ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=71282BBA-EC70-11D4-B2010060084A6370&method=full_html Preventing meningitis] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930020359/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=71282BBA-EC70-11D4-B2010060084A6370&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 16 јануари 2006</ref> и ги тужеле [[талибани]]те за негрижа спрема здравствената нега на жената во [[1997]] година.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=pressrelease&objectid=71283479-EC70-11D4-B2010060084A6370&method=full_html MSF and other aid organisations evicted from Kabul] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222453/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=pressrelease&objectid=71283479-EC70-11D4-B2010060084A6370&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверено на 16 јануари 2006.</ref> Најзначајното присуство на организацијата во годините пред крајот на [[XX век]] било во државата [[Сиера Леоне]] во која се одвивала [[граѓанска војна]]. Во текот на [[1998]] година доброволците почнале да им асистираат на хирурзите во [[Фритаун]] со намера да помогнат на што поголем број на ампутации и собирање податоци за граѓаните (мажи, жени и деца) кои биле нападнати од група на мажи кои се изјаснувале како претставници на Економската заедница на западноафриканските земји ([[англиски јазик|англ.]] ''ECOMOG''). Тие групи патувале од село до село и систематски ги напаѓале припадниците на двете војски, ги силувале жените, убивале цели семејства, рушле куќи и ги принудувале преживеаните да го напуштат тоа подрачје.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=8127EF92-B5A9-11D4-B1FA0060084A6370&method=full_html Attacks as told by victims] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930020517/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=8127EF92-B5A9-11D4-B1FA0060084A6370&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 16 јануари 2006.</ref> == Активностите во земјите од поранешна Југославија == === Хрватска === Лекари без граници почнале со работа во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|поранешна Југославија]] на [[19 октомври]] [[1991]] година, со евакуација на 112 ранети од болницата во [[Вуковар]].<ref name="vukovar">[http://mojportal.hr/slavonija/aktualno/obljetnica_konvoja_lijecnici_bez_granica Годишњица конвоја Лекара без граница]{{Мртва_врска|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, проверено на 25 февруари 2008</ref> Почетните програми настанале како одговор на основните потреби на луѓето погодени од воените напади. Подоцна се развиле долгорочни проекти, насочени пред сè на менталното здравје, семејната медицина и обновување на медицинските објекти.<ref name="novo">[http://www.forbetterworld.si/mesecnik/mesecnik_apr07yu.pdf Утисци из мисија по свету]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, проверено на 24 февруари 2008.</ref> === Босна и Херцеговина === Организацијата работела и со [[Роми|ромското население]] во [[Сараево]]. Во [[1996]] година водела програм за унапредување на менталното здравје во [[Горажде]], кој се огледал во образувањето на домашните стручњаци за помош на луѓето и организирање на психолошкиот рехабилитационен центар во овој крај. Во наредните години дошле голем број на [[бегалци]] од [[Косово и Метохија|Косово]], припадници на [[Муслимани|муслиманската]] етничка група. ЛБГ работеле во четири кампови, ги надгледувале транзитните центри и воделе мобилна клиника за бегалци.<ref name="novo"/> === Србија === На подрачјето на [[Косово и Метохија]] ЛБГ биле активни во [[1993]] година. Организацијата им обезбедила засолниште, вода и здравствена нега за населението загрозено од [[НАТО бомбардирање на СР Југославија|Бомбардирањето на Југославија од страна на НАТО]],<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=6589C7EE-DC2C-11D4-B2010060084A6370&method=full_html Kosovo: The physical and psychological consequences of war] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222439/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=6589C7EE-DC2C-11D4-B2010060084A6370&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверено на 12 јануари 2006.</ref> а организирани се и советувалишта за жртвите од посттрауматски [[стрес]]. Во внатрешноста на ЛБГ избила внатрешна сериозна криза во врска со нивното делување на Косово, бидејќи грчкиот огранок бил исклучен, затоа што членовите на организацијата им давале помош на [[Албанци|албанските]] и [[Срби|српските]] цивили во [[Приштина]] за време на бомбардирањето, додека централата своите активности ги насочила првенствено на Албанците.<ref name="grci">[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/1999/10/22/srpski/sp99102110.shtm Искључење грчког огранка] {{Семарх|url=https://archive.today/20120707074036/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/1999/10/22/srpski/sp99102110.shtm |date=2012-07-07 }}, проверено на 25 февруари 2008</ref> Постоеле и оптужби дека [[НАТО]] го оправдал бомбардирањето на Југославија на основа на извештајот на ЛБГ, во кој немало збор за неделата на [[Ослободителна војска на Косово|Ослободителната војска на Косово]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.geocities.com/cpa_blacktown_02/19991223msfrtanj.htm |title=Solidaire - NATO used military operations data and assessments in Kosovo obtained by Medecins sans frontieres (MSF) |accessdate=2003-05-01 |archive-date=2003-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030501155026/http://www.geocities.com/cpa_blacktown_02/19991223msfrtanj.htm |url-status=live }}</ref> Грчкиот огранок на ЛБГ повторно е примен во [[2005]]. Во октомври [[2000]] година Патрис Парже, координатор на мисиите на ЛБГ, најавил запирање на активностите во областа на Косово, бидејќи меѓународната војна и цивилната мисија не биле во состојба да гарантираат безбедност за припадниците на етничките малцинства. Исто така е истакнато дека нејзините екипи секојдневно биле сведоци на малтретирањето на [[Срби|српското]] малцинство во [[Србица]], [[Вучитрн]], [[Суво Грло]] и [[Гојбуља]] како и на [[Албанци|албанското]] малцинство во северниот дел на [[Косовска Митровица]].<ref name="prekid">[http://www.blic.co.rs/stara_arhiva/arhiva/2000-08-08/strane/hronika.htm Лекари без граница се повукли из енклава], проверено на 25 февруари 2008</ref> Слични оптужби на сметка [[КФОР]] и [[УНМИК]] изнел тогашниот претседател на организацијата, Џејмс Орбински.<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/08/18/srpski/P00081717.shtm Лекари без граница критикују Кушнера], проверено на 25 февруари 2008</ref> Доброволците на ЛБГ учествувале во акциите поврзани за поплавите во [[Поморавје]]то во [[2002]] година и [[земјотрес]]от во јужниот дел на Косово.<ref name="novo"/> == Мисии во тек == [[Податотека:Haiti flood 1.jpg|мини|десно|220п|Поплави на Хаити]] Кампањата „Основни лекови на сите“ ([[англиски јазик|англ.]] ''Campaign for Access to Essential Medicines'') — покрената кон крајот на [[1999]] година, а имала за цел да го олесни пристапот на основните [[лек]]ови во земјите во развој. Спрема дефиницијата на [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]], основни лекови се медикаменти потребни за спроведување на здравствена нега на поголемиот дел на населението на едно место, кои треба секогаш да бидат достапни и во доволни количини, кои одговараат на дозите и по цените кои населението може да ги плати. Во текот на [[1999]] година организацијата укажувала и на недостатоците на хуманитарната помош на [[Косово и Метохија]] и [[Чеченија]]. Иако ЛБГ работеле на подрачјето на Косово од [[1993]] година, почетокот на војната довел до бегање на десетина илјади [[бегалци]] поради сè полошите услови за живот. Слична ситуација владеела и во [[Чеченија]] чие население било протерувано од куќите, принудувано да живее во нездрави услови и изложувано на насилство за време на [[Втора чеченска војна|Втората чеченска војна]].<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=641181F2-9EB0-43BB-B2C655D4FB3E39BA&method=full_html No end in sight to the war in Chechnya] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930015239/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=641181F2-9EB0-43BB-B2C655D4FB3E39BA&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 12 јануари 2006.</ref> [[Колумбија]] е уште една земја во која цивилите директно биле погодени од војничките настани, а ЛБГ први покренале програми за помош во таа држава во [[1985]] година. После речиси непрестајни борби помеѓу владините герилци и паравоени формации, милиони граѓани биле принудени да ги напуштат своите домови, а насилството и киднапирањата станале вообичаена работа. Лекари без граници во голема мера биле активни на обезбедување на помош на жртвите на насилство, воспоставувале мисии во здравствените установи за голема група на раселени лица и користење на мобилните клиники за помош на изолираните групи на луѓе.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F7D40DA8-E018-0C72-09D63CFB9B3652D5&component=toolkit.article&method=full_html Colombia: Inescapable violence] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060819232211/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F7D40DA8-E018-0C72-09D63CFB9B3652D5&component=toolkit.article&method=full_html |date=2006-08-19 }}, проверено на 15 јануари 2006.</ref> Организацијата работела и на [[Хаити]]те, ама откога претседателот [[Жан Бертран Аристид]] насилно бил исфрлен од власта, во државата дошло до голем пораст на насилството над цивилите и силувања од страна на наоружаните групи. Покрај обезбедувањето на хируршка и психолошка поддршка во постоечките болници, организацијата поставувала полски мисии кои биле ангажирани на обнова на системот на водовод и канализација и лечење на преживеаните во големите поплави кои ги предизвикал [[ураган]]. Освен тоа, на пациентите со [[сида]] и [[маларија]] и другите болести кои вирееле во тие области, им бил даван подобар третман и надгледување.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F7D4E8E5-E018-0C72-09644E95862CE333&component=toolkit.article&method=full_html Haiti: Working amid intensifying violence] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060523210421/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F7D4E8E5-E018-0C72-09644E95862CE333&component=toolkit.article&method=full_html |date=2006-05-23 }}, проверено на 15 јануари 2006.</ref> За време на борбите во [[Кашмир]] во [[1999]] година, ЛБГ воспоставиле мисии кои им помагале на граѓаните од областите во [[Кашмир]] и [[Манипур]] во кои беснееле борби. Психолошката поддршка била основна цел на овие мисии, но тимовите организирале и програми за лечење на туберкулозата, сидата и маларијата.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F7C89188-E018-0C72-09F445FCB9A76F76&component=toolkit.article&method=full_html India: Bringing medical care] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070624022029/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F7C89188-E018-0C72-09F445FCB9A76F76&component=toolkit.article&method=full_html |date=2007-06-24 }}, проверено на 15 јануари 2006.</ref> Психолошката поддршка била важен аспект на делувањата на организацијата во Јужна Азија после [[земјотрес]]от во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]] во [[2004]] година.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=6DB23208-E018-0C72-09ABB044CD550DEE&method=full_html Post-tsunami mental health: 'We're still weak at the knees'] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060222152025/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=6DB23208-E018-0C72-09ABB044CD550DEE&method=full_html |date=2006-02-22 }}, проверено на 15 јануари 2006.</ref> === Африка === [[Податотека:DRC Rwanda line.jpg|мини|десно|220п|Бегалци во Конго]] [[Податотека:Labujecamp1.jpg|мини|десно|220п|Камп на интерно раселените лица во Уганда]] Лекари без граници со децении биле активни во многу африкански земји, каде понекогаш биле единствени кои на загрозеното население му обезбедувале медицинска нега, [[храна]] и [[вода]]. Иако тие упорно се обидувале да ја зголемат медиумската покриеност на настаните во [[Африка]] за да се зголеми и меѓународната помош, долгорочната полска мисија таму сè уште била неопходна. Главна задача на доброволците е лечењето и образувањето на јавноста за СИДА во потсахарското подрачје во Африка, каде се јавуваа најголем број на [[смрт]]ни случаи и заболувања во [[земја|свет]]от.<ref name="whoaids">[http://www.unaids.org/wad2004/EPIupdate2004_html_en/Epi04_03_en.htm Introduction] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060110204222/http://www.unaids.org/wad2004/EPIupdate2004_html_en/Epi04_03_en.htm |date=2006-01-10 }}. ''AIDS epidemic update: December 2004''.</ref> Само 4 % од Африканците со сида примаат антиретровирална терапија, а ЛБГ непрестајно апелира на владата и компаниите да го зголемат истражувањето и развојот на лечење на сидата во областа, да ги смалат цените и да овозможат полесен пристап на [[терапија|терапии]] на населението.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=D7423F52-09E5-4B7F-8A9DF2FC55DD06E6&method=full_html For AIDS treatment to reach millions, it needs to be free] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930015525/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=D7423F52-09E5-4B7F-8A9DF2FC55DD06E6&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 15 јануари 2006.</ref> Иако во регионот на [[Конго]] во [[Африка]] биле присутни уште од [[1985]] година, ЛБГ биле принудени да ги повлечат своите доброволци од посебните области, како што е Бунија, поради зголемен степен на насилство и нестабилност кои ги донеле првата и втората војна во Конго.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=7BC39654-E018-0C72-09E7DF9CC8A2E42A&component=toolkit.report&method=full_html Nothing new in Ituri: The violence continues] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060216120244/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=7BC39654-E018-0C72-09E7DF9CC8A2E42A&component=toolkit.report&method=full_html |date=2006-02-16 }}, проверено на 15 јануари 2006.</ref> Организацијата продолжила да работи во другите области за да им обезбеди храна на десетина илјади иселени лица и им обезбедила помош на жртвите на масовни силувања и вооружени борби.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=69A5156A-AD93-4426-9FE16133411EBD40&method=full_html The tragedy of the other Congo - A forgotten war's victims] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222625/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=69A5156A-AD93-4426-9FE16133411EBD40&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверено на 12 јануари 2006.</ref> Исто така од голема важност биле терапијата и вакцините против [[болест]]и како што се [[колера]], [[мали сипаници]], [[полиомиелитис|детска парализа]], [[Марбургова грозница]], [[болест на спиење]], [[сида]] и [[куга]], за да се спречат или забават нивните [[епидемија|епидемии]].<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=6589C283-DC2C-11D4-B2010060084A6370&method=full_html Democratic Republic of Congo (DRC): Complex emergency, human catastrophe] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222240/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=6589C283-DC2C-11D4-B2010060084A6370&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверено на 12 јануари 2006</ref> ЛБГ биле присутни во [[Уганда]] од [[1980]] година и му обезбедувале помош на населението за време на тамошната герилска војна. Во текот на [[1986]] година почнала да делува бунтовничка војска наречена Господари на армијата на отпорот ([[англиски јазик|англ.]] ''Lord's Resistance Army''), чиј состав го сочинувале главно малолетници кои командантите ги киднапирале и потоа ги присилувале да се борат. Оваа група е пример за кршење на човековите права на месното население во северот на [[Уганда]] и југот на [[Судан]] вклучувајќи масовни стрелања, мачења, силувања, ограбувања, уништување на куќи и протерување на луѓето од нивните домови.<ref name="lrab92">[http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2004&mm=01&dd=29&nav_category=64&nav_id=131353 Истрага у сталном Кривичном суду у Хагу], проверено на 23 февруари 2008.</ref> Соочени со повеќе од 1,5 милиони [[интерно раселени лица]], ЛБГ воспоставиле програма во камповите за да обезбедат чиста вода, храна и подобрување на здравствените услови. Болестите како што се [[туберкулоза]], [[мали сипаници]], [[полиомиелитис|детска парализа]], [[колера]], [[ебола]] и [[сида]] се јавувале во вид на епидемија, па доброволците спроведувале вакцинација и лечење на населението. Менталното здравје било важен аспект на здравствената помош која ја обезбедувале тимовите на ЛБГ во Уганда, бидејќи многу луѓе одбивале да ги напуштат камповите за интерно раселување на лица поради [[страв]]от дека ќе бидат нападнати.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F7756E35-E018-0C72-098A5AC4856E0887&component=toolkit.article&method=full_html Uganda: A neglected emergency] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070208162648/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F7756E35-E018-0C72-098A5AC4856E0887&component=toolkit.article&method=full_html |date=2007-02-08 }}, проверено на 15 јануари 2006.</ref><ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=3C0DC992-FD80-47E5-89CD50ACC5E9F57A&method=full_html Uganda: Aiding civilians targeted by war] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930015603/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=3C0DC992-FD80-47E5-89CD50ACC5E9F57A&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 12 јануари 2006.</ref> ЛБГ ја воспоставиле првата полска мисија во [[Брегот на Слоновата Коска]] во [[1990]] година. Општото насилство и поделбата на земјата која во 2002 година ја извршила владата и бунтовниците, довела до уште поголем масакр, а тимовите ЛБГ почнале да се сомневаат дека се работи за [[етничко чистење]].<ref name="ivorycoast">[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F7B85F1B-E018-0C72-09457C0EA59A71D6&component=toolkit.article&method=full_html Côte d'Ivoire: Renewed violence deepens crisis] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070208162224/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F7B85F1B-E018-0C72-09457C0EA59A71D6&component=toolkit.article&method=full_html |date=2007-02-08 }},проверено на 21 јануари 2006.</ref> Масовни вакцинации против малите сипаници,<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=1D2BE183-8564-4347-9AB4EB7E97E9A6A3&method=full_html MSF vaccinates thousands against measles in Ivory Coast] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222424/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=1D2BE183-8564-4347-9AB4EB7E97E9A6A3&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверено на 15 јануари 2006</ref> лечење на туберкулозата и повторно отворање на болниците биле само дел од проектите покренати од страна на ЛБГ, кои биле единствената група за обезбедување на помош во поголемиот дел на земјата.<ref name="ivorycoast"/> == Структура на полските мисии == Пред да постави полска мисија во некоја држава, тимот Лекари без граници посетува регион за да може да ја одреди природата на хуманитарната криза, нивото на сигурноста и видикот на помош која е потребна. Медицинска помош е основна задача на најголем број мисии, иако некои од нив помагаат и во областите каде што има потреба од пречистување на водата и на исхраната.<ref>[http://www.doctorswithoutborders.org/aboutus/what.cfm Field Operations: What Do We Do? ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060316011210/http://www.doctorswithoutborders.org/aboutus/what.cfm |date=2006-03-16 }}, проверено на 28 декември 2005.</ref> === Тимот на полските мисии === Тимот на полската мисија се состои од водач на мисијата и одреден број координатори кои се задолжени за одредени делови на мисиите. Водачот на мисијата обично има најголемо искуство во хуманитарната работа, а неговата (или нејзината) работа се односите со медиумите, националните влади и другите хуманитарни организации. Медицинските доброволци ги сочинуваат лекари, хирурзи, медицински сестри и разни други специјалисти, кои имаат поминато обука за тропска медицина и [[епидемиологија]]. Покрај активностите во кругот на медицински и нутритивни компоненти полските мисии, доброволците се често вклучени и во работата со локалните медицински личности кои им помагаат и ги обучуваат. Иако медицинските доброволци привлекуваат најголемо внимание од медиумите, постои и голем број на немедицински личности кои овозможуваат функционирање на мисијата. Логистичарите често се најважните членови на тимот, кои се одговорни за набавка на сè што им треба на медицинските работници. Тие можат да бидат инженери или да имаат некоја друга професија, но исто така се вклучени во поставување на центарот за лечење и надгледување на месното население. Останатите немедицински личности го сочинуваат инженерите за прочистување на [[вода]]та и подобрување на здравствените услови, финансиски и административни стручњаци, итн.<ref>[http://www.msf.ca/overseas/index3.htm Who is needed? ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060112175349/http://www.msf.ca/overseas/index3.htm |date=2006-01-12 }}, проверено на 28 декември 2005.</ref> === Медицинска компонента === [[Податотека:Child being vaccinated in Chad.jpg|мини|десно|220п|Вакцинација на дете во Чад]] Спроведување на вакцинацијата е главен дел од медицинската нега која се спроведува за време на мисиите на Лекари без граници. На овој начин се врши [[превенција]] на многу [[болест]]и непознати во развиените земји, како што се: [[дифтерија]], [[мала сипаница]], [[менингитис]], [[тетанус]], [[голема кашлица]], [[жолта грозница|жолтица]], [[полиомиелитис|детска парализа]] и [[колера]]. Некои од овие заболувања, како што се колерата и малата сипаница, се шират со голема брзина во големите, густо населени живеалишта како бегалските кампови. Затоа често е потребно да се вакцинираат стотици и илјадници луѓе за краток временски период.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=2371723C-A340-45A4-919DDF2685CD9289&method=full_html The Vaccine Gap: NY Times editorial] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930015853/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=2371723C-A340-45A4-919DDF2685CD9289&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 28 декември 2005.</ref> Најдобар пример за тоа е градот [[Беира]] во [[Мозамбик]], каде околу 50.000 луѓе двапати примиле вакцина против колера за речиси еден месец.<ref>MSF Press Release (2003) [http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=pressrelease&objectid=811C6E24-4A26-4B4D-A6F26C20B7DC9109&method=full_html MSF launches the first large-scale test of an oral vaccine against cholera in the city of Beira, Mozambique] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222633/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=pressrelease&objectid=811C6E24-4A26-4B4D-A6F26C20B7DC9109&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверно на 28 декември 2005.</ref> Еднакво важен дел на медицинската нега претставува и лечењето на сида со антиретровирални лекови, тестирања на оваа болест и образувањето на луѓето. ЛБГ се често единствените кои обезбедуваат терапија во многу африкански земји, чие население го сочинува најголемиот дел на луѓе со [[сида]] и [[вирус]]от [[ХИВ]].<ref name="whoaids"/> Со оглед на тоа дека антиретровиралните лекови не се лесно достапни, ЛБГ главно обезбедува терапија за опортунистичка [[инфекција]] и ја образоваат јавноста за тоа како да го забават пренесувањето на оваа болест.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=6746E5F4-0A5B-4C1E-B9EFCB10C8509248&method=full_html World AIDS Day MSF country profiles] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930020129/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=6746E5F4-0A5B-4C1E-B9EFCB10C8509248&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 28 декември 2005.</ref> Во повеќето земји, ЛБГ го подигаат степенот на способноста на локалните болници со тоа што ги унапредуваат здравствените услови, со набавката на опрема и [[лек]]ови и со обука на локалниот болнички персонал.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=81035929-6C6F-4613-A625E717128BF4A4&method=full_html Once ill equipped and poorly manned - transforming a hospital in North Darfur] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930015439/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=81035929-6C6F-4613-A625E717128BF4A4&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 28 декември 2005</ref> Кога месното население е згрижено, ЛБГ често отвораат специјализирани клиники за лечење на ендемските заболувања и операција на војничките жртви. Овие клиники ги гради меѓународен персонал, но ЛБГ се трудат по пат на обука и надгледувања да го оспособат месното население само да отвора клиники.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=263F9FF3-0D73-4839-AAC0BA481CE01BFB&method=full_html Tajikistan: Aid to health system in shambles] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930020308/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=263F9FF3-0D73-4839-AAC0BA481CE01BFB&method=full_html |date=2007-09-30 }},проверено на 28 декември 2005</ref> Во некои држави, како [[Никарагва]], ЛБГ обезбедуваат јавно образување за да се зголеми известувањето за репродуктивното здравје и венеричните болести.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=B02192D7-B5D3-4982-BA6A545C27519B54&method=full_html Nicaragua: Focusing care on women's health and Chagas disease] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222224/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=B02192D7-B5D3-4982-BA6A545C27519B54&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверено на 28 декември 2005.</ref> Во областите погодени од природни катастрофи, граѓанските војни и ендемските заболувања, на населението честопати му е потребна и психолошка поддршка. Иако присуството на медицинските тимови на Лекари без граници може донекаде да го намали [[стрес]]от меѓу жртвите, често тимовите на психолози и психијатри работат со жртвите на депресија, насилство и злоупотреба со опојни супстанции. Лекари исто така можат да го обучат месното население во областа на менталното здравје.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=67AC8E1E-3EF1-4B0C-A7D473B4C8B1B2B2&method=full_html MSF mental health activities: a brief overview] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222333/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=67AC8E1E-3EF1-4B0C-A7D473B4C8B1B2B2&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверено на 28 декември 2005.</ref> == Исхрана == Во областите каде што се воспоставуваат мисиите често постои умерен или сериозен облик на [[неисхраненост]] како последица на војна, суша или лоша економска политика влада. Намерно изгладнување исто така се користи како средство за време на [[војна]]та и ЛБГ, покрај обезбедувања со [[храна]], известувањето на јавноста за настанатата ситуација бараат и интервенција од странските власт. Инфективните болести и [[дијареја]], кои се последица на губење на тежината и исцрпеност на организмот (посебно кај децата) се лечат со медикаменти и соодветна храна, за да се избегнат инфекциите и губењето на тежината во наредниот период. Во комбинација на овие фактори, каде граѓанската војна се одвива за време на суша или избивање на инфективни заболувања, може да дојде до сериозно гладување.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=71282930-EC70-11D4-B2010060084A6370&method=full_html Preventing malnutrition and famine] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222723/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=71282930-EC70-11D4-B2010060084A6370&method=full_html |date=2007-09-27 }},проверено на 28 декември 2005.</ref> Во ситуациите во кои постои недостаток на храна, но не во облик на вистинско гладување, белковинско-енергетската неисхранетост е многу вообичаена меѓу помалите деца. Тешката енергетска неисхранетост ([[Латински јазик|лат.]] ''marasmus malnutritionalis'') предизвикана од калориски дефицит во исхраната е чест облик на [[неисхранетост]] во текот на детството и се одликува со сериозно опаѓање и слабеење на имунолошкиот систем. Тешката белковинско-енергетска неисхранетост ([[Латински јазик|лат.]] ''kwashiorkor marasmaticus'') настаната после белковинскиот и калорискиот дефицит е сериозен тип на неисхранетост кај помладите деца и може негативно да се одрази на физичкиот и менталниот развој. Двата типа на неисхранетости можат да доведат до [[смрт|фатален исход]] во случај на [[инфекција]].<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=CB803D87-94DC-423E-98E2485EAAAC0873&method=full_html Malnutrition definition and MSF treatment] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222348/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=CB803D87-94DC-423E-98E2485EAAAC0873&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверено на 28 декември 2005.</ref> Во вакви ситуации, ЛБГ воспоставуваат ''Терапевтски центри за хранење'' ([[Англиски јазик|англ.]] ''Therapeutic Feeding Centres'') во кои се врши надгледување на децата и другите неисхранети поединци. Терапевтскиот центар за исхрана е отворен за лечење на сериозни случаи на неисхранетост преку постепено воведување на специјални [[диета|диети]] наменети за зголемување на тежината, а потоа поединците се лечат и од другите здравствени проблеми. Целата програма е поделена во две фази:<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=38EE4ACD-E76C-419D-8888955E03EF9E13&method=full_html MSF Therapeutic Feeding Programmes] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930015539/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=38EE4ACD-E76C-419D-8888955E03EF9E13&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 28 декември 2005.</ref> * ''Фаза I'' трае 24 часа и ја опфаќа основната здравствена нега и неколку помали нискокалорични и нискобелковински оброци распоредени во текот на денот; * ''Фаза II'' опфаќа надгледување на пациентот и неколку помали висококалорични и вискобелковински оброци распоредени во текот на денот, а трае сè додека тежината на поединецот не се приближи на нормалните вредности. Лекари без граници користат храна специјално направена за лечење на разни облици на [[неисхранетост]]. За време на првата фаза на пациентите им се дава еден вид на терапевтско [[млеко]] наречено ''F-75''. Тоа е млеко во прав со мало количество на нутритивни материи, кое се меша со [[вода]] и се дава на пациентот за неговиот организам да се подготви за наредната фаза.<ref>Drugs and Medical Supplies Catalogue Vol. 1 (2005) 'F-75 Description</ref> За време на втората фаза на пациентите им се дава млеко ''F-100'', кое е богато со натриенси, и кое често се меша со путер од кикирики при што се добива мешавина наречена ''Plumpy'nut''. Овие намирници имаат за цел да обезбедат голема количина на хранливи материи за пациентите ефикасно да се лечат.<ref>Drugs and Medical Supplies Catalogue Vol. 1 (2005) F-100 Description</ref><ref>Drugs and Medical Supplies Catalogue Vol. 1 (2005) Plumpy'nut Description</ref> Останатата специјализирана [[храна]] која му се дава на населението на кое му се заканува [[глад]] е збогатена со [[брашно]], овесна каша и високобелковински бисквити наречени ''BP-5''. Тие бисквити се многу популарен вид на храна за лечење на населението, бидејќи лесно може да се дистрибуира и по потреба да се истроши и да се измеша со терапевтското млеко.<ref>Drugs and Medical Supplies Catalogue Vol. 1 (2005) BP5 Description</ref> Дехидратацијата, која понекогаш е предизвикана од [[колера]] или [[дијареја]], исто така може да биде присутна меѓу населението, па ЛБГ поставуваат центри за рехидратација. Специјалниот раствор кој содржи [[гликоза]] и [[електролити]] им се дава на пациентите за да се надомести изгубената течност. На поединците исто така им се даваат [[антибиотик|антибиотици]] доколку се утврди дека имаат [[колера]] или [[дизентерија]].<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=BC1A7630-D486-4CA8-8EEB47A3E584FE93&method=full_html Diarrhoea definition and MSF treatment] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930015629/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=BC1A7630-D486-4CA8-8EEB47A3E584FE93&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 28 декември 2005.</ref> === Вода и санитација === [[Податотека:MSF front door in Chad.jpg|мини|десно|220п|ЛБГ во бегалскиот камп во Чад]] Чистата [[вода]] е неопходна за [[хигиена]], консумирање и за програмата на исхрана, како и за превенцијата на заболување која се шири преку водата.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=EAB52196-2CA6-4A93-A46CD6603BBC668D&method=full_html MSF: Water and Health] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222540/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=EAB52196-2CA6-4A93-A46CD6603BBC668D&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверено на 28 декември 2005</ref> Поради тоа, инженерите и доброволците на ЛБГ мора да обезбедат извор на чиста вода. Тоа обично се постига со модификација на постоечките или со копање на нови бунари, или пак отпочнување на проекти за прочистување на водата. Прочистувањето се состои од таложење, филтрирање и евентуално хлорирање, во зависност од достапните ресурси.<ref>[https://web.archive.org/web/20070728134546/http://www.refugeecamp.org/learnmore/water/simple_water_treatment.htm Simple water treatment], проверено на 28 декември 2005.</ref> Санитацијата е неопходна компонента на полската мисија, а го опфаќа обучувањето на локалната медицинска екипа на техниките на правилна стерилизација, проектите за тргање на отпадните води, правилно фрлање на отпадот и образување на населението за лична хигиена. Правилен третман на отпадните води и санитацијата на водата се најдобар начин да се спречи ширењето на заболувања како што е колерата.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=3D056CA9-5F50-401F-906979CA03089B2D&method=full_html Cholera definition and MSF treatment] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060129095629/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=3D056CA9-5F50-401F-906979CA03089B2D&method=full_html |date=2006-01-29 }}, проверено на 28 декември 2005.</ref> Фрлањето на ѓубрето може да подразбира јами за обичен отпад и палење на медицинскиот отпад.<ref>[https://web.archive.org/web/20070728135321/http://www.refugeecamp.org/learnmore/water/refuse_pit.htm Refuse pit], проверено на 28 декември 2005.</ref> Сепак, најважната работа кај санитациите е образувањето на месното население, дека правилниот третман на отпадот и водите може да продолжи и после заминувањето на ЛБГ од конкретното подрачје. === Статистики === Со цел прецизно да се известува остатокот на светот и владините тела за условите на хуманитарните кризи, за време на секоја полска мисија се собира голем број на податоци. Процената на [[неисхранетост]]а кај децата се користи за одредување на степенот на неисхранетост кај сето население, за се одредат потребните центри за хранење.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=09972681-0B23-4AF6-B488A0B4A177C6CF&method=full_html Malnutrition: rates and measures] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930020239/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=09972681-0B23-4AF6-B488A0B4A177C6CF&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 28 декември 2005</ref> Различните типови на смртност се користат за извештаите за сериозноста хуманитарна криза, а една од вообичаените постапки за одредување на смртноста кај населението е постојаното следење на бројот на погреби.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=C4B3E381-F16B-499D-99550AD3814DE45D&method=full_html Mortality: rates and measures] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222402/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=C4B3E381-F16B-499D-99550AD3814DE45D&method=full_html |date=2007-09-27 }}, проверено на 28 декември 2005.</ref> Со собирањето на податоци за честота на заболувања во болниците, ЛБГ можат да ги откријат појавите на болести и локациите на епидемиите, и да ги спремат вакцините и останатите [[лек]]ови. На пример, таканаречениот „појас на менингитис“ (потсахарска [[Африка]] во која се јавува најголем број случаи на [[менингитис]] [[Земја|свет]]от) — „мапиран“ и утврдено е дека сезоната на менингитис се јавува помеѓу декември и јуни. Промените на подрачјето на „појасите“ и времето на сезоните на епидемијата можат да се предвидат со користењето кумулативни податоци собрани во текот на годината.<ref>[http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs141/en/ Meningococcal meningitis], проверено на 28 декември 2005</ref> Како додаток на епидемиолошките испитувања, ЛБГ вршат и испитувања на населението за да ги утврдат размерите на насилството во различните региони. Со процена на обемот на масакрите и одредување на бројот на киднапирања, силувања и убиства, можат да се имплементираат психолошките програми кои имаат за цел намалување на бројот на самоубиства и зголемување на чувството на сигурност кај населението.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=F8F896F8-C409-4E0E-A6ECE6F5C2034F9B&method=full_html Mental health care crucial in emergency situations] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930024309/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=F8F896F8-C409-4E0E-A6ECE6F5C2034F9B&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 28 декември 2005</ref> Голем степен на насилни миграции, прекумерни цивилни загуби и масакри можат да бидат откриени со спроведување на истражувања, а ЛБГ можат да ги искористат нивните резултати за да извршат притисок на владата да обезбеди помош или барем да го обелодени геноцидот.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=0F722DE2-BF6A-11D4-852200902789187E&method=full_html A scientific approach to "témoignage"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930015904/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=0F722DE2-BF6A-11D4-852200902789187E&method=full_html |date=2007-09-30 }}, проверено на 28 декември 2005</ref> == Опасности по доброволците == Покрај повредите и смртните случаи направени од залутаните куршуми, мини и епидемиските болести, доброволците на Лекари без граници понекогаш се напаѓани и киднапирани од политички причини. Во некои земји погодени од [[граѓанска војна|граѓански војни]], може да постои уверување дека хуманитарните организации им помагаат на непријателските страни и дека мисиите за помош се воспоставени поради жртвите на само една страна, па од таа причина тие можат да бидат предмет на напад. Војната против [[тероризам|тероризмот]] произвела став меѓу поедините групи во државите кои су окупирани од страна на американската војска, дека [[невладина организација|невладините организации]] соработуваат или дури работат за Коалиционите сили. Кога [[Соединетите Американски Држави]] ја нарекле својата операција „хуманитарна акција“, многу независни организации за помош биле принудени да ги бранат своите ставови или дури да ги повлечат своите тимови.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=762E8B7B-2F5F-448A-8EC26F2039794E54&method=full_html Military humanitarianism: A deadly confusion] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060514040456/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=762E8B7B-2F5F-448A-8EC26F2039794E54&method=full_html |date=2006-05-14 }}, проверено на 12 јануари 2006</ref> После американската операција во [[Авганистан]] и [[Ирак]] нагло пораснала несигурноста во градовите на овие држави и ЛБГ изјавиле дека обезбедувањето на помош таму станало многу опасно.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=AFD10C9A-295E-4D22-ACE5288B95D16ED0&method=full_html Independent aid in Iraq virtually impossible] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081202035719/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=AFD10C9A-295E-4D22-ACE5288B95D16ED0&method=full_html |date=2008-12-02 }}, проверено на 12 јануари 2006</ref> Организацијата била принудена да ги евакуира своите тимови од Авганистан на [[28 јули]] [[2004]] година<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=214D2417-531E-4697-B99AC6DA03F9573D&method=full_html The real reasons MSF left Afghanistan] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070428171716/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&objectid=214D2417-531E-4697-B99AC6DA03F9573D&method=full_html |date=2007-04-28 }}, проверено на 12 јануари 2006.</ref> откако пет доброволци биле убиени на [[2 јули]] од заседа од страна на неидентификувани војници близу селото [[Каир Кана]] во провинцијата [[Бадгис]], 550&nbsp;км западно од [[Кабул]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3770999.stm Aid workers die in Afghan ambush], проверено на 23 февруари 2008.</ref> Апсењата и киднапирањата од политички причини исто така можат да ги зафатат и доброволците, а во некои случаи полските мисии можат да бидат комплетно исфрлени од земјата. Арјан Еркел, шеф на мисиите во [[Дагестан]] бил киднапиран и држен на непозната локација од страна на непознати личности во периодот од [[12 август]] [[2002]] до [[11 април]] [[2004]] година. Пол Форман, шеф на холандскиот огранок на ЛБГ е уапсен во [[Судан]] во мај [[2005]] поради одбивање да ги открие документите користени за составување на извештаи за силувањата кои ги извршиле припадниците на провладините џанџавид полиции. Форман се залагал за право на приватност на жените кои биле вклучени во оваа афера, а ЛБГ тврделе дека суданската влада го уапсила поради лошиот публицитет кој го предизвикал објавувањето на извештајот.<ref>[http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=pressrelease&objectid=32EAA200-E018-0C72-090A4E6450259A24&method=full_html MSF shocked by arrest of Head of Mission in Sudan - charged with crimes against the state] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081202035816/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=pressrelease&objectid=32EAA200-E018-0C72-090A4E6450259A24&method=full_html |date=2008-12-02 }}, проверено на 11 јануари 2006.</ref> == Слични имиња == Голем број на [[невладини организации]] го презеле делот „без граници“, инспирирани од името на оваа организација: ''Инженери без граници'', ''Фармацевти без граници'', ''Репортери без граници'', итн. == Наводи == {{наводи}} == Корисна литература == * Bortolotti, D (2004). "Hope in Hell: Inside the World of Doctors Without Borders". Firefly Books.​ * Greenberg KS (2002). "Humanitarianism in the Post-Colonial Era: The History of Médecins Sans Frontières". The Concord Review. - [http://tcr.org/tcr/essays/EPrize_Medecins.pdf линк ка ПДФ документот] * McCall M, Salama P (1999). "[http://www.bmj.com/cgi/content/full/bmj%3b318/7176/113 Selection, training, and support of relief workers: an occupational health issue]". British Medical Journal 318: 113–116.​ * Zwi AB (2004). "[http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=523835 How should the health community respond to violent political conflict?] {{Семарх|url=https://archive.today/20130801115258/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=523835 |date=2013-08-01 }}". PLoS Medicine (online). == Надворешни врски == {{рв|Médecins sans frontières}} * [http://www.msf.org/ Médecins Sans Frontières International] * [http://www.nobel.se/peace/laureates/1999/index.html Official Nobel Peace Prize page for MSF] * [http://www.essentialdrugs.org/ Essentialdrugs.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060104130535/http://www.essentialdrugs.org/ |date=2006-01-04 }} * [http://www.observatoire-humanitaire.org/fusion.php?l=FR&id=23 Observatoire de l'action humanitaire] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050509091516/http://www.observatoire-humanitaire.org/fusion.php?l=FR&id=23 |date=2005-05-09 }} * [http://www.dndi.org/ Drugs for Neglected Diseases Initiative] * [http://www.echofoundation.org/Main%20pages/TeacherResourceMaterials/Curriculum.htm The Bernard Kouchner Project - Compassion Without Borders] {{Семарх|url=https://archive.today/20121228020136/http://www.echofoundation.org/Main%20pages/TeacherResourceMaterials/Curriculum.htm |date=2012-12-28 }} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Меѓународни невладини организации]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за мир]] [[Категорија:Добротворни организации]] [[Категорија:Швајцарски нобеловци]] 5bq8yavid2ua3s3tgpegu87b63okpo5 0 749081 5532410 5531114 2026-03-31T17:53:57Z Виолетова 1975 5532410 wikitext text/x-wiki '''Руфи Османи''' ([[албански]]: ''Rufi Osmani''; [[Чајле]], {{роден на|20|август|1960}}) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]] и [[универзитет]]ски [[професор]].<ref name="партија">{{Наведена мрежна страница|url=http://a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=136027|title=Руфи Османи основаше партијата|last=Вренези|first=Наим|date=27 март 2011 19:18|publisher=А1|accessdate=2011-03-27}}</ref> ==Биографија, кариера, затворска казна== Османи е роден на [[20 август]] [[1960]] година во [[гостиварско]]то село [[Чајле]]. Студиите ги завршил на Економскиот факултет при [[Приштинскиот Универзитет]] во [[1983]] година. Во [[2002]] ги завршил постдипломските студии и стекнал звање Магистер на економски науки. Во јануари [[2005]] година докторирал на тема “''Компаративна анализа на соработката на Албанија и Македонија со Меѓународниот фонд и Светската банка''” и се стекнал со титулата Доктор по економски науки. Во [[1994]] година бил избран за пратеник во [[Собранието на Македонија]], а две години подоцна ја напуштил пратеничката функција, бидејќи се кандидирал, а подоцна и бил избран за Градоначалник на [[Општина Гостивар]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sobranie.mk/default.asp?ItemID=5BAC661D14554B428FC6BCB703BA2033|title=ПРАТЕНИЦИ НА КОИ ПОРАНО ИМ ПРЕСТАНАЛ МАНДАТОТ|publisher=Собрание на Македонија|accessdate=2011-02-15}}</ref>. Функцијата со прекини ја вршел до [[април]] [[1997]] година. По цели 6 месеци институционално-демократски отпор во функција на легализирање на албанското знаме, за време на [[Деветтојулските настани во Гостивар и Тетово, 1997|деветто-јулски настани од 1997 година]] бил уапсен, а потоа осуден со 13 години затвор, односно 7 години во втората судска инстанца. По усвојувањето на Законот за амнестија, во [[1999]] бил ослободен откако поминал речиси 2 години во затвор.<ref>[https://mk.tv21.tv/gostivar-19-godishnina-od-devettojulskite-nastani/ За затворската казна]</ref> Од основањето на [[Тетовскиот универзитет]] во [[1994]] година бил вклучен во структурите на финансирање и во процесот на предавање како предавач до [[2003]] година. До мартовските избори [[2009]] година работел и како универзитетски професор на [[Југоисточен Европски Универзитет - Тетово|Универзитетот на Југоосточна Европа]] во [[Тетово]]. Во [[2008]], после 13 годишна политичка пауза се вратил на македонската политичка сцена, каде учествувал на [[Локални избори 2009 година|локалните избори во 2009]] и станал градоначалник на [[Општина Гостивар]]<ref>{{наведени вести|url=http://vecer.com.mk/?ItemID=EA191E057E1E1C4ABA28789E23F28CE7|title=Руфи Османи се враќа во политиката|date=4 октомври 2008 :: Бр. 13918|publisher=Вечер|accessdate=2011-02-15|archive-date=2008-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007220705/http://www.vecer.com.mk/?ItemID=EA191E057E1E1C4ABA28789E23F28CE7|url-status=dead}}</ref>. На [[27 март]] [[2011]] година, Османи во [[Скопје]] ја промовирал националистичката партија [[Национална демократска преродба|Националната демократска преродба]], во која ја има позицијата на водач.<ref name="партија" /> На [[Македонски парламентарни избори, 2011|Парламентарните избори]] во [[2011]] година, неговата партија освоила два пратеници. На локалните избори во 2013 години го губи градоначалничкото место во општина Гостивир. На предвремените пармаментарни избори доби едно пратеничко место во Собранието на Р.М, по што си поднесе оставка од преседателската функција во партијата. ==Библиографија== Досега има објавено повеќе научни и публицистички трудови во локални и регионални списанија од областа на економијата, политиката и образованието. Автор е на дело со наслов „Алтернативна, политичка и економска мисла“, како и на универзитетски учебник со наслов „Менаџерско книговодство“. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://www.gostivari.gov.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=2&Itemid=3 Биографија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110109041601/http://www.gostivari.gov.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=2&Itemid=3 |date=2011-01-09 }} - официјалното мрежно место на Општина Гостивар {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Османи, Руфи}} [[Категорија:Луѓе од Чајле]] [[Категорија:Македонски Албанци]] [[Категорија:Македонски политичари]] [[Категорија:Професори на Државниот универзитет во Тетово]] [[Категорија:Професори на УЈИЕ]] [[Категорија:Градоначалници на Општина Гостивар]] [[Категорија:Пратенички состав 1994-1998]] [[Категорија:Политичари од НДП]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници во Македонија]] e940ry5kdp5pyp709awk4pmoqno2pp5 0 757280 5532480 5475061 2026-03-31T18:48:07Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532480 wikitext text/x-wiki {{Таксономија | name = Пастрмка | fossil_range = [[Миоцен]] - денес<ref>{{наведено списание | last = Sepkoski | first = Jack | authorlink = | coauthors = | title = A compendium of fossil marine animal genera | journal = Bulletins of American Paleontology | volume = 364 | issue = | pages = стр. 560 | publisher = | location = | date = 2002 | url = http://strata.ummp.lsa.umich.edu/jack/showgenera.php?taxon=611&rank=class | doi = | id = | accessdate = 8 јануари 2008 | archive-date = 2011-07-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110723131237/http://strata.ummp.lsa.umich.edu/jack/showgenera.php?taxon=611&rank=class | url-status = dead }}</ref> | image = Salmo_salar.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Атлантски лосос]] (''Salmo salar'') | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Зракоперки]] | ordo = [[Пастрмковидни]] | familia = [[Пастрмки]] | subfamilia = [[Пастрмки (потсемејство)|Пастрмки]] | genus = '''Пастрмка''' | genus_authority = ([[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758) | subdivision_ranks = [[Вид (биологија)|Видови]] | subdivision = <center>''(во текстот)''</center> }} '''Пастрмка''' ({{науч|Salmo}}) — [[род (биологија)|род]] на [[риби]] од [[семејство (биологија)|семејството]] на [[пастрмки]]те (''Salmonidae'') каде спаѓаат пастрмките и лососите, од кои најпознати се [[охридска пастрмка|охридската пастрмка]] (''Salmo letnica''), [[речна пастрмка|речната пастрмка]] (''Salmo trutta''), [[атлантски лосос|атлантскиот лосос]] (''Salmo salar'') и други. Родот живее претежно во [[Европа]]. Само ареалот на атлантскиот лосос се протега до северните краишта на [[Северна Америка]]. Пастрмките и лососите од [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] припаѓаат на друг род, наречен [[куконосни]] (''Onchorhynchus''). Бројот на посебни видови и подвидови во родот Пастрмки е спорен. Атлантскиот лосос и речната пастрмка се широко распространети видови, но највеќето други [[таксон]]и се [[ендемизам|ендемски]] на еден [[слив]] (тука спаѓаат [[охридска пастрмка|охридската пастрмка]] со подвидовите летница, струшка пастрмка, охридска белвица итн). ==Видови== На базата [[FishBase]] се наведени следниве признаени видови:<ref>[http://www.fishbase.us/NomenClature/ValidNameList.cfm?criteria=SYNONYMS.SynGenus+%3D+%27salmo%27++AND+SYNONYMS.SynSpecies+like+%27%25%25%27+&vtitle=Scientific+Names+where+Genus+Equals+%3Ci%3ESalmo%3C%2Fi%3E Признаени видови на Пастрмки (''Salmo'')] - [[FishBase]], проверено на 19 февруари 2011 {{en}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[Црвена пастрмка|''Salmo akairos'' - Црвена пастрмка]] *''[[Salmo aphelios]]'' *[[Балканска пастрмка|''Salmo balcanicus'' - Балканска пастрмка]] *''[[Salmo baliki]]'' *[[Италијанска пастрмка|''Salmo carpio'' - Италијанска пастрмка]] *[[Медитеранска пастрмка|''Salmo cettii'' - Медитеранска пастрмка]] *''[[Salmo dentex]]'' *[[Кезенојамска пастрмка|''Salmo ezenami'' - Кезенојамска пастрмка]] *''[[Salmo farioides]]'' - [[радичка пастрмка]] *''[[Salmo ferox]]'' *''[[Salmo fibreni]]'' *''[[Salmo ischchan]]'' – [[севанска пастрмка]] („[[ишхан]]“) *''[[Salmo labrax]]'' – [[црноморски лосос]] *''[[Salmo letnica]]'' – [[охридска пастрмка]] *''[[Salmo lumi]]'' *''[[Salmo macedonicus]]'' - [[македонска пастрмка]] *''[[Salmo marmoratus]]'' - [[главатица]] *''[[Salmo nigripinnis]]'' *''[[Salmo obtusirostris]]'' – [[гарска пастрмка]] *''[[Salmo pallaryi]]'' *''[[Salmo pelagonicus]]'' - [[пелагониска пастрмка]] *''[[Salmo peristericus]]'' - [[перистерска пастрмка]] *''[[Salmo platycephalus]]'' – [[турска пастрмка]] *''[[Salmo ohridanus]]'' *''[[Salmo rhodanensis]]'' *''[[Salmo rizeensis]]'' *''[[Salmo salar]]'' – [[атлантски лосос]] *''[[Salmo schiefermuelleri]]'' *''[[Salmo stomachicus]]'' – [[ирска пастрмка]] („[[гилару]]“) *''[[Salmo taleri]]'' *[[Кафеава пастрмка|''Salmo trutta'' - Кафеава пастрмка]] **''Salmo trutta aralensis'' – [[речна пастрмка|аралска пастрмка]] **''Salmo trutta fario'' **''Salmo trutta lacustris'' **''[[Salmo trutta macrostigma]]'' **''[[Salmo trutta oxianus]]'' – [[речна пастрмка|амударјанска пастрмка]] **''Salmo trutta trutta'' – [[речна пастрмка|морска пастрмка]] *''[[Salmo visovacensis]]'' *''[[Salmo zrmanjaensis]]'' {{div col end}} == Поврзано == * [[Белвица]] == Наводи == {{наводи}} *{{ITIS |id=161994 |taxon=Пастрмки (Salmo) |accessdate=12 декември 2004}} [[Категорија:Пастрмка| ]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Риби на Македонија]] ap2yxnxp890r6psztrlb8ase2tngmfq 10 760805 5532620 5530491 2026-04-01T05:50:43Z Bjankuloski06 332 5532620 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Димензија | state = {{{state|{{{1|<includeonly>collapsed</includeonly>}}}}}} | title = [[Димензија]] | image = [[Податотека:Tesseract.gif|75п|Анимиран тесеракт]] | listclass = hlist | group1 = Димензионални простори | list1 = *[[Димензија (векторски простор)|Векторски простор]] *[[Евклидов простор]] *[[Афин простор]] *[[Проективен простор]] *[[Слбооден модул]] *[[Многуобразие]] *[[Алгебараско многуобразие]] *[[Простор-време]] | group2 = Други димензии | list2 = *[[Крулова димензија|Крулова]] *[[Тополошка димензија|Тополошка]] *[[Индуктивна димензија|Индуктивна]] *[[Хаусдорфова димензија|Хаусдорфова]] *[[Минковски–Булиганова димензија|Минковскиева]] *[[Фрактална димензија|Фрактална]] *[[Степен на слобода]] | group3 = [[Политоп]]и и [[облик|облици]] | list3 = * [[Хиперрамнина]] * [[Хиперповршина]] * [[Хиперкоцка]] * [[Хиперправоаголник]] * [[Демихиперкоцка]] * [[Хиперсфера]] * [[Накрсен политоп]] * [[Симплекс]] * [[Хиперпирамида]] | group4 = Бројни системи | list4 = * [[Хиперкомплексен број|Хиперкомплексни броеви]] * [[Кејли-Диксонова конструкција]] | group5 = Димензии по број | list5 = * [[Нултодимензионален простор|Нула]] * [[Еднодимензионален простор|Една]] * [[Дводимензионален простор|Две]] * [[Тридимензионален простор|Три]] * [[Четиридимензионален простор|Четири]] * [[Петдимензионален простор|Пет]] * [[Шестдимензионален простор|Шест]] * [[Седумдимензионален простор|Седум]] * [[Осумдимензионален простор|Осум]] * [[Димензија|''n''-димензии]] | group6 = Поврзано | list6 = * [[Хиперпростор]] * [[Содимензија]] | below = }}<noinclude> {{документација | content = {{расклоп |statename=optional}} [[Категорија:Прегледнички кутии за математика]] }} </noinclude> 7ifrr5r3pysa8b8fvfgojv69hqpo66t 0 765136 5532489 2983467 2026-03-31T18:52:58Z Psubhashish 33693 видео + 5532489 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language family |name=Западнохималајски јазици |altname=канаурски, алморски |region=[[Химчал Прадеш]], [[Индија]] |familycolor=Sino-Tibetan |fam1=[[синотибетски јазици|синотибетски]] |fam2=([[тибетско-бурмански јазици|тибетско-бурмански]]) |fam3=[[тибетско-канаурски јазици|тибетско-канаурски]] }} '''Западнохималајските јазици''', или познати како '''алморски''' или '''канаурски јазици''', се група на јазици кои се дел од [[тибетско-бурмански јазици|тибетско-бурманските јазици]]. Јазиците се зборуваат во [[Индија]], во [[Химчал Прадеш]] и покрај границата со [[Непал]]. == Јазици == [[File:OpenSpeaks-rnp-Marcha-K.S. Bharwal-Bimla Bharwal-Wedding Ceremony.webm|thumb|Пар од Индија зборува за својот брак на марча дијалект на Ронгпо]] Во оваа група спаѓаат следните јазици: * [[патански јазик]] * [[тинански јазик]] * [[гариски јазик]] * [[канашки јазик]] * [[кинаурски јазик]] * [[рангпоски јазик]] * [[дармански јазик]] * [[бјансиски јазик]] * [[рангаски јазик]] (исчезнат во 20 век) [[Џангџуншки јазик|Џангџуншкиот јазик]], кој е свет јазик за Бонската религија, се зборувал во [[Тибет]], но истиот бил заменет со [[Тибетски јазик|тибетскиот јазик]]. Во зависност од тоа што се смета за јазик, а што за дијалект, може да се добијат и повеќе јазици како на пример [[Сунамски јазик|сунамскиот јазик]]. == Наводи == * George van Driem (2001) ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.'' Brill. == Поврзано == * [[Тибетско-бурмански јазици]] * [[Синотибетски јазици]] {{СТ-јазик-никулец}} [[Категорија:Тибетско-бурмански јазици]] kjlbekurgukkem3o1ahi1zz1f0m1ti0 0 772106 5532379 5417469 2026-03-31T16:52:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532379 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | native_name = Лесковац | native_name_lang = sr | official_name = Лесковац | other_name = | settlement_type = Град | image_shield = Srednji grb.jpg | image_flag = FLAG Leskovac.gif | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2/2 | total_width = 260 | align = center | caption_align = center | image1 = Brdo Hisar kod Leskovca 02 (cropped).jpg | caption1 = Панорама на Лесковац | image2 = Leskovac etno kuće 12.jpg | caption2 = [[Градска куќа]] | image3 = Wiki.Južnije III Saborna crkva 320.jpg | caption3 = [[Саборна црква во Лесковац]] | image4 = Wiki.Južnije III Crkva Svetog Simeona Mirotočivog (Leskovac) 540.jpg | caption4 = [[Црква Свети Симеон Мироточиви во Лесковац|Црква Свети Симеон Мироточиви]] | image5 = Wiki.Južnije III Palata Kaloderma 318.jpg | caption5 = [[Лесковачки културен центар|Културен центар]] | image6 = Wiki.Južnije III Crkva Svetog Ilije 542.jpg | caption6 = [[Црква Свети пророк Илија во Лесковац|Црква Свети пророк Илија]] | image7 = Wiki.Južnije III Narodno pozorište 392.jpg | caption7 = [[Народно позориште во Лесковцу|Народно позориште]] | image8 = Crkva Odžaklija u Leskovcu.jpg | caption8 = [[Црква Раѓањето на Пресвета Богородица во Лесковац|Црква Оџаклија]] }} | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Serbia | mapsize = 200px | latd = 43 |latm =00 |latNS =N | longd = 21 |longm=57 |longEW=E | coordinates_display = inline,title | coordinates_region= Србија | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Србија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Србија|Управен Округ]] | subdivision_name1 = [[Јабланички Управен Округ|Јабланички]] | parts_type = Населени места | parts_style = para | p1 = 144 | leader_title = Градоначалник | leader_name = Горан Цветановиќ | area_blank1_title = Град | area_blank1_km2 = 1025 | area_footnotes = | population_footnotes = | population_as_of = 2022 | population_blank1_title = Населба | population_blank1 = 54.091 | population_blank2_title = Град | population_blank2 = 123.950 | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = [[Поштенски броеви во Србија|Поштенски број]] | postal_code = 16000 | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Србија|Повикувачки број]] | area_code = +381 16 | blank_name = [[Регистарски таблички во Србија|Таблици]] | blank_info = LE | website = {{url|http://www.eng.gradleskovac.org//}} }} '''Лесковац''' — град во [[Јабланички Управен Округ|Јабланичкиот Управен Округ]] во [[Јужна Србија]]. Според пописот од [[2022]] година во Лесковац живееле 54.091 луѓе. А во дотогашната општина живееле 123.950 жители. Градот датира уште од времето на [[Римското Царство]]. Во средниот век се викал „Глубочица“ па „Дубочица“. Градот по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] бил познат по производството на [[текстил]]. == Потекло на поимот == Името на градот потекнува од дрвото [[леска]] ({{langx|cu|lěska}}). Постариот назив е старосрпскиот ''Glьbočica'' (''Глубочица''), кој потекнува од [[Старословенски јазик|старословенскиот]] збор ''glọbokъ'', што значи „длабок”.<ref name="Даничић">{{Наведена книга|title=Рјечник из књижевних старина српских, 1—3, фототипско издање „Вук Караџић”|last=Даничић|first=Ђура|publisher=|year=1975|id=|location=Београд|pages=}}</ref><ref name="mirjana"/> Според легендата под ридот во близина на сегашниот град некогаш постоело [[езеро]], кое се исушило и на тоа место изникнала [[леска]] ([[лешник]]), по која градот го добил името. Сегашното име на градот за првпат како населено место се споменува во [[1308]] година во една ''Повелба на [[Крал Милутин|Кралот Милутин]]''.<ref name="mirjana">{{Наведена мрежна страница|url=http://mirjanadetelic.com/leksikon/gradovi/gradout.php?id=1561&slovo=L&str=1|title=Лесковац - историјат и етимологија|last=|first=|date=|website=Мирјана Детелић|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130071617/http://mirjanadetelic.com/leksikon/gradovi/gradout.php?id=1561&slovo=L&str=1|archive-date=2016-01-30|dead-url=|access-date=30 јануари 2016|url-status=bot: unknown}}</ref> За време на турското владеење, името било променето во ''Хисар'', од истоимениот турски збор кој значи „тврдина”. == Географија == Лесковац се наоѓа во срцето на пространата и плодна лесковачка котлина, која некогаш била дел од [[Панонско Море|Панонското Море]], на малата река [[Ветерница]], во подножјето на ридот Хисар. Лесковац лежи на надморска височина од 228 m, а околу котлината се наоѓаат планините [[Радан]] (1.409 m), [[Гољак (планина)|Гољак]] и [[Пасјача]] на запад, [[Кукавица (планина)|Кукавица]] и [[Чемерник]] (1.638 m) на југ и [[Бабичка Гора]] (1.098 m), [[Селичевица]] (903 m) и [[Сува Планина]] на исток. На север се граничи со нишката котлина, а на југ преку [[Грделичка Клисура|Грделичката Клисура]] со врањско-бујановачката котлина. Недалеку од градот тече [[Јужна Морава]], а во близина на Лесковац има три вештачки езера: [[Брестовачко Езеро|Брестовачко]], [[Барје (езеро)|Барје]] (акумулација за водоснабдување на градот) и [[Власинско Езеро]]. Во 144 населби и во самиот град од лесковачката општина, според последните податоци живеат 112.000 жители, односно на секој квадратен километар живеат 158 жители. Годишната просечна температура изнесува 11,3 [[Целзиусов степен|°C]]. <gallery mode="packed" heights="150" widths="150"> Податотека:PogledHisarLeskovac.JPG|Панорама Податотека:HisarSeverLeskovac.JPG|Хисар Податотека:ZapadGradaLeskovac.JPG|Дубочица Податотека:ZapadGradaLeskovac2.JPG|Запад — панорама </gallery> == Населени места == Населби во градот: [[Бабичко]], [[Бадинце]], [[Барје (Лесковац)|Барје]], [[Белановце (Лесковац)|Белановце]], [[Бели Поток (Лесковац)|Бели Поток]], [[Бистрица (Лесковац)|Бистрица]], [[Бобиште]], [[Богојевце]], [[Бојишина]], [[Боќевица]], [[Братмиловце]], [[Брејановце]], [[Брестовац (Лесковац)|Брестовац]], [[Брза]], [[Бричевље]], [[Букова Глава]], [[Бунушки Чифлук]], [[Велика Биљаница]], [[Велика Грабовница]], [[Велика Копашница]], [[Велика Сејаница]], [[Велико Трњане]], [[Виље Коло]], [[Вина (Лесковац)|Вина]], [[Винарце]], [[Власе (Лесковац)|Власе]], [[Вучје]], [[Гагинце]], [[Голема Њива]], [[Горина]], [[Горна Бунуша]], [[Горна Јајина]], [[Горна Купиновица]], [[Горна Локошница]], [[Горна Слатина]], [[Горно Крајинце]], [[Горно Синковце]], [[Горно Стопање]], [[Горно Трњане]], [[Горни Буниброд]], [[Градашница (Лесковац)|Градашница]], [[Грајевце]], [[Граово]], [[Грданица]], [[Грделица]], [[Грделица (село)|Грделица <small>(село)</small>]], [[Губеревац (Лесковац)|Губеревац]], [[Дедина Бара]], [[Добротин (Лесковац)|Добротин]], [[Долна Бунуша]], [[Долна Јајина]], [[Долна Купиновица]], [[Долна Локошница]], [[Долна Слатина]], [[Долно Бријање]], [[Долно Крајинце]], [[Долно Синковце]], [[Долно Стопање]], [[Долно Трњане]], [[Долни Буниброд]], [[Драшковац]], [[Дрводеља]], [[Дрќевац]], [[Душаново]], [[Жабљане]], [[Живково]], [[Жижавица]], [[Загужане]], [[Залужње]], [[Злокуќане (Србија)|Злокуќане]], [[Злоќудово]], [[Зољево]], [[Игриште (Лесковац)|Игриште]], [[Јарсеново]], [[Јашуња]], [[Јелашница (Лесковац)|Јелашница]], [[Калуѓерце]], [[Караѓорѓевац]], [[Каштавар]], [[Ковачева Бара]], [[Козаре (Србија)|Козаре]], , [[Кораќевац]], [[Крпејце]], [[Кукуловце]], [[Кумарево (Лесковац)|Кумарево]], [[Кутлеш (Србија)|Кутлеш]], '''[[Лесковац]]''', [[Липовица (Лесковац)|Липовица]], [[Личин Дол|Личин Дол]], [[Мала Биљаница]], [[Мала Грабовница]], [[Мала Копашница]], [[Манојловце]], [[Меѓа]], [[Мелово (Србија)|Мелово]], [[Миланово (Лесковац)|Миланово]], [[Мирошевце]], [[Мрковица]], [[Мрштане]], [[Навалин]], [[Накривањ]], [[Несврта (Лесковац)|Несврта]], [[Ново Село (Лесковац)|Ново Село]], [[Номаница]], [[Ораовица (Грделичко)|Ораовица <small>(Грделичко)</small>]], [[Ораовица (Црковничко)|Ораовица <small>(Црковничко)</small>]], [[Орашац (Лесковац)|Орашац]], [[Оруглица]], [[Падеж (Лесковац)|Падеж]], [[Паликуќа]], [[Палојце]], [[Петровац (Лесковац)|Петровац]], [[Печењевце]], [[Пискупово]], [[Подримце]], [[Предејане]], [[Предејане (село)|Предејане <small>(село)</small>]], [[Пресечина]], [[Прибој (Лесковац)|Прибој]], [[Равни Дел (Лесковац)|Равни Дел]], [[Радоњица]], [[Разгојна]], [[Рајно Поље]], [[Рударе (Лесковац)|Рударе]], [[Свирце (Лесковац)|Свирце]], [[Славујевце]], [[Слатина (Лесковац)|Слатина]], [[Смрдан (Лесковац)|Смрдан]], [[Стројковце]], [[Ступница (Лесковац)|Ступница]], [[Сушевље]], [[Тодоровце]], [[Тулово]], [[Тупаловце]], [[Турековац]], [[Црвени Брег (Лесковац)|Црвени Брег]], [[Црковница]], [[Црцавац]], [[Чекмин]], [[Чифлук Разгојнски]], [[Чукљеник (Лесковац)|Чукљеник]], [[Шаиновац]], [[Шарлинце (Лесковац)|Шарлинце]], [[Шишинце]]. [[Податотека:Municipalities of Serbia Leskovac.png|мини|центар|250п|Град Лесковац во карта на Србија]] ==Историја== [[Податотека:Proslava oslobođenja Leskovca 1944.jpg|мини|250п|Прослава на ослободувањето на Лесковац, 1944 година]] [[Податотека:Грделичка клисура мост.JPG|мини|Спомен обележје на мостот на кој бил погоден патнички воз за време на НАТО бомбардирањето]] Најстарите траги на живот во овој крај се од околу 6.200 година п.н.е. Овде живееле [[Дарданци]], [[Трибали]], [[Евроазиски Авари|Авари]], [[Келти]], [[Стар Рим|Римјани]], [[Византиско Царство|Византијци]], а од [[6 век|6]] и [[7 век]] - [[Словени]]. Постојат археолошки остатоци од тој период најдени на Хисар и на наоѓалиштата Градац кај Злокуќани, во Мала Копашница, во долината на Слатинска Река, на Кале кај [[Грделица]] и на други места. На 30 километри од Лесковац се наоѓа големо археолошко наоѓалиште од 6 век [[Царичин Град]], а артефактите се чуваат во лесковачкиот градски музеј. На 15&nbsp;км јужно од Лесковац се наоѓа археолошкото наоѓалиште Зелен-град или Скобаљиќ Град. Сепак историјата на овој град може да се следи со сигурност од 12 век, кога српскиот жупан [[Стефан Немања]] од византискиот цар [[Мануил I Комнин]] ја добил на подарок областа Дубочица, со што Дубочица влегла во составот на Рашката држава како самостална област. Најстариот запис за Лесковац потекнува од 14 век, во кој ова место се опишува како големо село. Во 1374 година Дубочица влегла во состав на областа со која владеел српскиот кнез [[Лазар Хребељановиќ]], а во 1412 година турскиот султан [[Муса Челебија]] направил пустош во овој крај. Војводата [[Никола Скобаљиќ]] во 1454 година со војска од Дубочица ја победил турската војска во [[Битка кај Лесковац|Битката кај Лесковац]]. Неколку месеци подоцна, турската војска која лично ја предводел султанот [[Мехмед II]], ги поразила востаниците, го заробила Скобаљиќ, кој бил набиен на колец. Од тој датум 16 ноември 1454 година, па сè до 11 декември 1877 година, Лесковац бил под турска власт. Кон крајот на 18 век, Лесковац бил центар на Лесковачкиот пашалак, кој ги опфаќал и градовите Крушевац и Параќин. Францускиот географ [[Ами Буе]] во 1837 година запишал дека Лесковац има 3000 куќи: 2400 христијански, 500 турски, 30 цигански и 10 еврејски, вкупно 15.000 жители.<ref>{{Наведена книга|title=Лесковац и околина|last=Танић|first=Драгослав|publisher=|year=1972|id=|location=|pages=}}</ref> За време на [[Прво српско востание|Првото српско востание]] во Лесковац бил убиен кнезот Стојан, поради што голем број лесковчани се придружиле на востанието на [[Караѓорѓе Петровиќ]]. Востанието во Лесковац било загушено, а Шевсудин Абди-паша во Лесковац убил триста востаници, а неколку илјади востаници од околината. Во 1841 година на просторот на нишката, лесковачката, пиротската и врањанската нахија избила буна (нишка буна, лесковачка буна) со цел да се ослободи југоисточниот дел на Србија, која била неуспешна. Лесковац е ослободен од Турците на 11 декември 1877 година за време на [[Втора српско-турска војна|Втората српско-турска војна (1877-1878)]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://srbskocarstvo.blogspot.rs/2012/01/blog-post_13.html|title=Војвода Никола Коле Рашиќ|last=|first=|date = 13 јануари 2012.|website=Српско царство|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=}}</ref> Наредната година, Лесковац влегува во составот на Србија. За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] во Лесковац и околината се случил пресврт во [[Битка на Морава (1915)|Битката на Морава]], познат како ''Лесковачки маневар''. Овај противнапад ѝ овозможил повлекување на српската војска. За време на [[Втората светска војна]] во Лесковац и околината се одиграле неколку значајни настани: на 11 октомври 1943 година во селото Ображда била формирана [[Прва јужноморавска бригада на НОВЈ|Првата јужноморавска бригада]]; на 20 мај 1944 година на планината Радан била формирана [[21. српска дивизија на НОВЈ]]; на 6 септември 1944 година лесковац бил бомбардиран, при што претрпел големи штети; на 11 октомври 1944 година Лесковац бил ослободен. === НАТО бомбардирање === Во текот на [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|НАТО бомбардирањата на СРЈ]] во 1999 година, Лесковац и околината биле речиси секојдневно бомбардирани. На 12 април 1999 година, бил погоден железничкиот мост во Грделичката Клисура, и патничкиот воз кој во тој момент минувал на мостот, при што настрадале неколку десетици цивили. == Демографија == Од 155.812 жители на територијата на градот, [[Срби]] се 147.414, [[Роми]] 6.989, Црногорци 284, [[Албанци]] 23 и останати 1542. Градот има 78.030 жители, од кои 36.060 помлади од 20 години, 15.353 постари до 70, и триесетина постари од 90 година. Според пописот од 2002 година, во Лесковац живеат околу 1000 жени повеќе од мажи. Просечна густина на населението е 158 жители на квадратен километар. {{Графикон постоци |извор= |ширина=500px |наслов=Етнички состав според пописот од 2002 година. |позадина=#ddd |позиција=center |шипке= {{Врста са постотком|[[Срби]]|yellow|57661|91.25}} {{Врста са постотком|[[Роми]]|blue|4327|6.84}} {{Врста са постотком|[[Црногорци]]|red|223|0.35}} {{Врста са постотком|[[Македонци]]|green|168|0.26}} {{Врста са постотком|[[Југословени]]|orange|108|0.17}} {{Врста са постотком|[[Бугари]]|cyan|57|0.09}} {{Врста са постотком|[[Хрвати]]|magenta|56|0.08}} {{Врста са постотком|[[Албанци]]|black|20|0.03}} {{Врста са постотком|[[Словенци]]|gray|15|0.02}} {{Врста са постотком|[[Муслимани]]|pink|12|0.01}} {{Врста са постотком|[[Руси]]|navy|8|0.01}} {{Врста са постотком|[[Унгарци]]|silver|8|0.01}} {{Врста са постотком|[[Словаци]]|purple|4|0.00}} {{Врста са постотком|[[Германци]]|yellow|3|0.00}} {{Врста са постотком|[[Чеси]]|blue|2|0.00}} {{Врста са постотком|[[Украинци]]|red|2|0.00}} {{Врста са постотком|[[Романци]]|green|2|0.00}} {{Врста са постотком|[[Русини]]|orange|1|0.00}} {{Врста са постотком|[[Горанци]]|cyan|1|0.00}} {{Врста са постотком|[[Бошњаци]]|magenta|1|0.00}} {{Врста са постотком|непознато|black|244|0.38}} }} == Култура == Од 1920 до 1948 година во Лесковац постоело кино „Славуј”.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/rubrike/Srbija/Slavujevo-doba-i-Ita-Rina-u-Leskovcu.sr.html|title=Славујево доба и Ита Рина у Лесковцу|last=Момчиловић|first=Милан|date=1 март 2015|website=Политика|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date = 24 април 2015}}</ref> Во 1896 година била основана првата театарска група наречена „Граѓански театар Југ Богдан”, а основач бил српскиот книжевник [[Радоје Домановиќ]] кој во тоа време бил професор во лесковачката гимназија. Првиот професионален театар бил основан во 1926 година,<ref>{{Наведена книга|last=Шимунец |first=Звонимир |title=Златно доба Лесковца 1918-1941. |page=26}}</ref> а во 1934 година бил основан Академски театар, кој работел до почетокот на Втората светска војна. По ослободувањето, била основана драмска секција која прераснала во [[Народен театар Лесковац]], кој и денес работи. Зградата на театарот била реновирана во 2014 година, по оригинални скици од 1930 година за „Соколски дом”. Театарот има капацитет од 278 седишта.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://ludus-online.rs/jubileji-u-leskovcu/ |website=ludus-online.rs |title=Јубилеји у Лесковцу |access-date=19 јули 2018 }}{{Мртва_врска|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во Лесковац се наоѓа Народната библиотека Радоје Домановиќ, која во 1961 година била одредена да биде матична библиотека за Јабланичкиот округ.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Одељења Народне библиотеке ''Радоје Домановић'' |url=http://nbleskovac.rs/sr_RS/%d0%be%d0%b4%d0%b5%d1%99%d0%b5%d1%9a%d0%b0/ |website=nbleskovac.rs |accessdate= |archive-date=2018-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719030151/http://nbleskovac.rs/sr_RS/%d0%be%d0%b4%d0%b5%d1%99%d0%b5%d1%9a%d0%b0/ |url-status=dead }}</ref> На 2 мај 1948 година бил основан [[Народен музеј Лесковац]],<ref name="darovimuzeja">{{Наведена книга|title=Дарови музеју 1948-2013 |publisher=Народни музеј Лесковац |year=2013 |location= Лесковац}}</ref> кој се состоел од три одделенија: етнографско-археолошко, одделение за народноослободителната борба и работничкото движење и музејот на текстилна индустрија во селото Стројковце. На 10 мај 1974 година Музејот се преселил во нова зграда, а денес во овој Музеј има повеќе одделенија: за археологија, историја, историја на уметноста, етнологија, конзервација и изработка на сувенири.<ref name="Званични сајт музеја у Лесковцу">{{Наведена мрежна страница|url=http://muzejleskovac.rs/|title=Официјално мрежно место на Музејот во Лесковац|website=muzejleskovac.rs|access-date = }}</ref> === Археолошки наоѓалишта === * [[Царичин Град]] * [[Хисар (Лесковац)]] — остатоци од тврдина * [[Зелен-град]] — Скобаљиќ Град * [[Добра глава]] — остатоци од града * [[Павлово Браниште]] — остатоци од града * [[Осатовица]] * [[Трап (Србија)]] * [[Градац (археолошко наоѓалиште)]] * [[Кале-Меѓа]] * [[Кале-Гургец]] * Рановизантиска тврдина и црква Св. Никола во Сијаринска бања === Лесковачки говор === Лесковац е познат по специфичниот [[лесковачки говор]], кој е дел од ''призренско-тимочкиот дијалект'' ([[торлачки дијалект]]). Текст на дијалектот од [[Добривоје Каписазовиќ]]: {{цитат| :'''И’, бре тија стари Лесковчани!''' (...) Нема, бре, да чујеш к’ко пре, да се слте од њи збори: трговац из Лесковац, Манчестерац. Из српски Манчестер, индустријалац. И куде мрднеш, ће нађеш Лесковчанина. Беоше се размилели по целу нашу земљу, по трговију, па и по бел свет. А у Београд: индустријалац Лесковчанин, а у Скопље, а у Куманово, у Битољ, у Карловац и куде ти не, они стварав индустрију, зидав фабрике, млинови... И тргују, тргују и на големо и на мало. И од њи се збореше млого. А и куде да отидну, одма ги познав: фрљав се с падежи. И Лесковац беше расја: индустрија, фабрике онолико. Пуно оџаци изникли, па се само пушив. А трговина? Тој си је па башка прича. Умејаше да тргују. И приче од њи свуд се причашев, те овакви су те онакви: једев паприке, па зидав фабрике! И, истин, тој си бев све ем-ем човеци!... Ем, радише! Ем, штедише! Од памтивек конопљари, кудељари. Ем, трговци, извозници, увозници, шпекуланти! Ем, индустријалци, фабриканти!..}} Говорот не се разликува многу од стандарден македонски јазик, поради слични граматички конструкции како употреба на предлошки ће (ке во стандард), аористот (со нешто различните наставоци -ја наместо -ел)... <gallery mode="packed" heights="150" widths="150"> Податотека:Сељак из лесковачке околине.jpg|Селанец од околината на Лесковац Податотека:Leskovac, Hotel Dubočica.jpg|Палатата на Милан Поповиќ-Тонкиќ (Хотел Дубочица) Податотека:Leskovac - Spomenik slobode.jpg|Споменик на паднатите борци 1912—1918 г.]] Податотека:Spomen park NOB, Leskovac 02.jpg|Спомен-парк на Револуцијата]] Податотека:CentarGradaLeskovac.JPG|[[Палата Калодерма]] (Лесковачки културен центар) </gallery> == Меѓународна соработка == === Збратимени градови === * {{знаме|Бугарија}} [[Пловдив]], [[Бугарија]] * {{знаме|Бугарија}} [[Силистра]], [[Бугарија]] * {{знаме|Македонија}} [[Куманово]], [[Македонија]] * {{знаме|Бугарија}} [[Ќустендил]], [[Бугарија]] * {{знаме|Словенија}} [[Ново Место]], [[Словенија]] * {{знаме|Хрватска}} [[Пазин]], [[Хрватска]] == Галерија == <gallery mode="packed" heights="160" widths="160"> Податотека:FontanaParkLeskovac.JPG|Фонтана Податотека:Leskovac church.jpg|Соборна црква Света Троица Податотека:GradskiParkLeskovac.JPG|Градскиот парк Податотека:ROSTILJIJAJA.jpg|Роштилијада Податотека:Gradski kej, Leskovac 06.jpg|Градскиот кеј </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{CommonsCat|Leskovac}} * [http://www.gradleskovac.org/ Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230111033424/http://www.gradleskovac.org/ |date=2023-01-11 }} * [http://www.gradleskovac.net/ Портал на градот Лесковац] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130725014859/http://www.gradleskovac.net/ |date=2013-07-25 }} * [http://www.usluznicentar.com/ Услужен центар на Општина Лесковац] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130624213539/http://usluznicentar.com/ |date=2013-06-24 }} * [https://web.archive.org/web/20130607174225/http://leskovac.tel/ Телефонски именик за градот Лесковац] {{Градови во Јужна Србија}} {{Градови во Србија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Лесковац| ]] [[Категорија:Градови во Јужна Србија]] [[Категорија:Јабланички Управен Округ]] rmgeqmyj5k853z22s1vhf7owpnrr86l 0 965425 5532355 5532155 2026-03-31T14:44:02Z Gurther 105215 5532355 wikitext text/x-wiki {{coord|41|37|N|20|36|E|display=title|type:landmark_region:MK}} [[Податотека:Dolna Reka region – settlement and land use map.jpg|мини|423x423px|Детална карта на регионот и нејзините населби.]] '''Долна Река''' ја опфаќа областа од вливот на [[Рибничка Река]] во реката [[Радика]] па сè до месноста [[Бошков Мост]], односно вливот на [[Мала Река (притока на Радика)|Мала Река]] ([[Гарска Река]]) во [[Радика]]. Регионот се одликува со изразена планинска морфологија и разгранета хидрографска мрежа. Денес во овој дел се сместени најголем број од живите и развиени села, сите во [[Општина Маврово и Ростуше]]: * [[Жировница]] * [[Ростуше]] * [[Битуше]] * [[Јанче]] * [[Требиште]] * [[Велебрдо]] * [[Скудриње]] * [[Присојница]] * [[Видуше]] * [[Болетин]] * [[Аџиевци]] [[Податотека:Карта на Долна, Мала и Голема Река.svg|мини|300пкс|{{color box|LightBlue}} Положба на Долна Река во рамките на поширокиот [[Рекански Регион|регион Река]].]] == Етнички и верски состав == Во сите долнорекански села живеат [[Македонци]], кои се поделени во две конфесии — муслимани и православни. Повеќе од 90 % од населението претставуваат [[Македонци-муслимани|Македонци муслимани]], додека православно население живее во [[Битуше]] и делумно во [[Ростуше]] (околу 16,1 %). Во минатото православни живееле и во селата [[Велебрдо]], [[Јанче]] и [[Требиште]]. == Поврзано == * [[Мијачко знаме]] * [[Мијаци]] * [[Македонски региони]] * [[Западна Македонија]] * [[Географија на Република Македонија]] [[Категорија:Рекански Регион| ]] [[Категорија:Историско-географски области во Македонија]] kqpcp4kvm7i18c4fsly0mj6ngfsbc2u 0 967355 5532623 5418685 2026-04-01T06:32:03Z Bjankuloski06 332 /* Поврзао */ 5532623 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Perimiters.svg|мини|250px|Обем е растојанието околу дводимензионална [[геометриска фигура]], мерење на растојание околу нешто.]] '''Обем''' или '''периметар''' — вкупното [[растојание]] околу даден [[многуаголник]] или друга затворена дводимензионална фигура како [[круг]] или [[елипса]] или некоја нивна проста комбинација (без внатрешни „дупки“). Зборот ''периметар'' е со старогрчко потекло и значи „обиколна мерка“, што е исоветно на македонскиот поим.<ref>{{Наведена мрежна страница | url =http://www-rohan.sdsu.edu/~pwbrock/files/UNIT9.3.pdf | title =Perimeter, Area and Circumference | author =San Diego State University | publisher =Oxford University Press | year =2004 | accessdate =2013-08-24 | archive-date =2014-10-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20141006153741/http://www-rohan.sdsu.edu/~pwbrock/files/UNIT9.3.pdf | url-status =dead }} {{en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics | author=C.Clapham, J.Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009}} стр. 597 {{en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.mathopenref.com/polygonperimeter.html| title =Perimeter of a Polygon | author =Math Open Reference}} {{en}} интерактивен</ref> * Обемот се означува со буквата '''L'''. *[[Физичка величина]] за обем е [[должина]], т.е. се мери со [[Единица мерка|мерки]] како што се метри m, километри km, сантиметар cm, инчи, мили итн. == Формули == [[Податотека:PerimetarA.svg|thumb|right|220px|Обем а &Delta;ABC e: ''L''=''a''+''b''+''c'']] По правило, обемот на [[многуаголник]] се пресметува со собирање на должините на сите страни на многуаголникот. {| class="wikitable" |[[Триаголник]] | 3 страни = ''a'', ''b'' и ''c'' | <math>L = a+b+c</math> |- |[[Квадрат]], [[Ромб]] | 4 страна = ''a'' | <math>L = 4a</math> |- |[[Правоаголник]], [[Паралелограм]], [[Делтоид]] | 4 страни = ''a'' и ''b'' | <math>L = 2(a+b)</math> |- |[[Трапез]], [[Трапезоид]] | 4 страни = ''a'', ''b'', ''c'' и ''d'' | <math>L = a+b+c+d</math> |- |[[Правилен многуаголник]] | ''n'' страни = ''a'' | <math>L = na</math> |- |[[Круг]] | полупречник = ''R'' | <math>L =2 R \pi </math> |} <small>Забелешка: обем на круг, т.е. должина на кружица се вика и [[обиколка]].</small> == Практична примена == Обемот и [[плоштина]]та играат голема улога во денешниот свет и нивно пресметување се смета за неопходна вештина.<ref>http://bro.gov.mk/docs/ispitni_programi/Matematika.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131126052022/http://bro.gov.mk/docs/ispitni_programi/Matematika.pdf |date=2013-11-26 }}, стр. 6</ref> '''Пример:''' Обемот на правоаголна површина со страни ''a''=3m и ''b''=5m е: <math>L = 2(a+b) = 2(3m+5m)=2 \cdot 8m = 16m</math> {| |'''Пример:''' |[[Податотека: square_half-circle.png|150п]] | <math>L=3a+\tfrac{1}{2}(2 r \pi)=3 \cdot 4+ 2 \pi \approx 18{,}28</math> |- | | Квадрат + полукруг | |} == Поврзао == * [[Полуобем]] * [[Обиколка]] * [[Обем]] * [[Должина]] * [[Триаголник]] * [[Многуаголник]] * [[Квадрат]] * [[Правоаголник]] * [[Паралелограм]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.matematikazasite.com/tag/периметар/ Периметар (обем)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221130104139/https://www.matematikazasite.com/tag/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80/ |date=2022-11-30 }} — Математика за сите {{mk}} [[Категорија:Геометрија]] [[Категорија:Математичко образование]] [[Категорија:Елементарна геометрија]] [[Категорија:Геометриско мерење]] mmfc2wy5ll8whkz6vptl7lep8rpy1a5 0 985727 5532309 5519821 2026-03-31T12:06:11Z Redaktor GLAM 92835 Higher resolution version of image 5532309 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | honorific-prefix = Паргали · {{H:title|'Европеецот'|Френк|dotted=no}} · Макбул · {{H:title|'Погубениот'|Мактул|dotted=no}} · Дамат | name = Ибрахим | honorific-suffix = [[Паша]] | image = File:Pargalı Ibrahim Pasha (166346097).jpg | caption = Графика на Ибрахим-паша | office1 = [[Голем везир на Отоманското Царство]] | term_start1 = 27 јуни 1523 | term_end1 = 14 март 1536 | monarch1 = [[Сулејман I]] | predecessor1 = [[Пири Мехмед-паша]] | successor1 = [[Ајас Мехмед-паша]] | office2 = [[Отомански управител на Египет]] | term_start2 = 1525 | term_end2 = 1525 | monarch2 = [[Сулејман I]] | predecessor2 = [[Ѓузелце Касим-паша]] | successor2 = [[Ѓузелце Касим-паша]] | office3 = | term_start3 = | term_end3 = | monarch3 = | predecessor3 = | successor3 = | office4 = | term_start4 = | term_end4 = | monarch4 = | predecessor4 = | successor4 = | succeeding = | birth_date = 1493 | birth_place = [[Парга]], [[Венецијанска Република]] | death_date = 15 март 1536 | death_place = [[Цариград]], [[Отоманско Царство]] | nationality = [[Отоманско Царство|Отоман]] | blank1 = | data1 = | party = | spouse = Султанија Хатиџе | relations = | children = Ханим Султан<br />Фулане Султан | residence = | alma_mater = | occupation = | profession = | religion = [[ислам]], претходно [[православие]] | signature = | website = | footnotes = }} '''Паргали Ибрахим-паша''' ({{langx|tr|Pargalı İbrahim Paşa}}; исто така „Ибрахим-паша од Парга“; 1493 — {{починат|15|март|1536}}) познат и како '''Френк Ибрахим-паша''' („Европеецот“), '''Макбул Ибрахим-паша''' („Омилениот“), кое подоцна било променето во '''Мактул Ибрахим-паша''' („Погубениот“) по неговото погубување во [[Топкапи-сарај]] — првиот [[Голем везир на Отоманското Царство|Голем везир]] на [[Отоманското Царство]] назначен од султанот [[Сулејман Величествениот]]. Ибрахим, роден како христијанин, бил заробен во неговата младост. Тој и Сулејман станале блиски пријатели како деца. Во 1523 година, Сулејман го назначил Ибрахим како Голем везир, заменувајќи го [[Пири Мехмед-паша]], кој бил назначен во 1518 година од таткото на Сулејман, претходниот султан [[Селим I]]. Ибрахим останал во служба наредните 13 години. Се здобил со моќ и влијание како малкумина од другите големи везири на Царството, но во 1536 година бил погубен по наредна на Сулејман и неговиот имот бил конфискуван од државата. == Животопис == Ибрахим се родил во семејство на [[Јужни Словени|словенски]] православни христијани во [[Парга]], [[Епир (регион)|Епир]], [[Грција]], тогаш дел од [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]].<ref>Margaret Rich Greer, Walter Mignolo, Maureen Quilligan. [http://books.google.com/books?id=T4_rFZLGF1IC&pg=PA41&dq=Parga%2Bibrahim+Pasha%2Bgreek&hl=el&ei=sCVdTIaoA8_-sQb1gNG4Bw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwADgU#v=snippet&q=%22Ibrahim%20Pasha%2C%20his%20intimate%20and%20grand%20vezir%2C%20a%20Greek%20from%20Parga%20in%20Epirus%22&f=false ''Rereading the Black Legend: the discourses of religious and racial difference in the Renaissance empires.''], University of Chicago Press, 2007. ISBN 978-0-226-30722-0, p. 41: "Ibrahim Pasha, his intimate and grand vezir, a Greek from Parga in Epirus"</ref><ref>Willem Frederik Bakker.[http://books.google.com/books?id=hAUVAAAAIAAJ&pg=PA312&dq=Parga%2Bibrahim+Pasha%2Bgreek&hl=el&ei=sCVdTIaoA8_-sQb1gNG4Bw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDoQ6AEwAjgU#v=onepage&q=%22Ibrahim%20was%20the%20son%20of%20a%20Greek%20fisherman%20from%20the%20Epirot%20town%20of%20Parga%22&f=false ''Studia Byzantina et Neohellenica Neerlandica.''] BRILL, 1972. ISBN 978-90-04-03552-2 ,p. 312</ref><ref>Roger Bigelow Merriman.[http://books.google.com/books?id=U09VIUxJkHwC&pg=PA76&dq=Parga%2Bibrahim+Pasha%2Bgreek&hl=el&ei=cyVdTMOzCpvgsAaogJ2NCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CD0Q6AEwAjgK#v=onepage&q=%22He%20was%20by%20birth%20a%20Christian%20Greek%2C%20the%20son%20of%20a%20sailor%20from%20the%20town%20of%20Parga%20on%20the%20Ionian%20Sea.%22&f=false ''Suleiman the Magnificent 1520-1566.''] READ BOOKS, 2008. ISBN 978-1-4437-3145-4, p. 76</ref><ref name="Andrews">Walter G. Andrews, Najaat Black, Mehmet Kalpaklı.[http://books.google.com/books?id=88nBOTl1BTcC&pg=PA230&dq=Parga%2Bibrahim+Pasha%2Bgreek&hl=el&ei=uCRdTLTeGYWlsAaw-OHuBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CF8Q6AEwCA#v=onepage&q=%22Born%20a%20Greek%20near%20Parga%22&f=false ''Ottoman lyric poetry: an anthology.''] University of Washington Press, 2006. ISBN 978-0-295-98595-4, p. 230.</ref><ref>Machiel Kiel. [http://books.google.com/books?ei=FYZdTOnJG4KpsQap99m2Bw&ct=result&hl=el&id=suvVAAAAMAAJ&dq=Parga%2Bibrahim+Pasha%2Bgreek&q=%22Ibrahim+Pasha+%28son+of+a+Greek+fisherman+of+Parga%29%22#search_anchorStudies on the Ottoman architecture of the Balkans]. Variorum, 1990. ISBN 9780860782766, p. 416.</ref><ref name="Ostle2008">{{Наведена книга|last=Ostle|first=Robin|title=Sensibilities of the Islamic Mediterranean: self-expression in a Muslim culture from post-classical times to the present day|url=http://books.google.com/books?id=t_khAQAAIAAJ|accessdate=11 December 2011|date=2008-10-14|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84511-650-7|page=75}}</ref> Бил син на морнар во Парга и како дете бил земен од пирати и продаден како роб на палатата во Маниса во западна [[Анадолија]], каде биле образувани отоманските принцови. Таму се спријател со принцот [[Сулејман I|Сулејман]], кој бил на иста возраст. Ибрахим го добил своето [[Ендерун|образование во отоманскиот двор]] и станал полиглот и полимат. По стапувањето на Сулејман на отоманскиот престол во 1520 година добил различни функции, а првата била соколар на Султанот. Ибрахим ги докажал своите вештини во бројни дипломатски средби и воени борби и набрзо бил унапредуван толку брзо поради што го молел Сулејман да не го унапредува толку брзо од страв поради љубомора и непријателство од другите [[везир]]и, кои ги очекувале некои од тие титули за нив. Задоволен од прикажаната скромност на Ибрахим, Сулејман наводно се заколнал дека никогаш нема да биде осуден на смрт во текот на неговото владеење. Откако бил назначен за [[Голем везир на Отоманското Царство|голем везир]], Ибрахим-паша продолжил да добива други дополнителни задачи и титули од султанот (како титулата „сераскер“) и неговата моќ во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] станала апсолутна скоро како и на неговиот господар. Откако неговиот соперник [[Хаин Ахмед-паша]], управител на Египет, објавил независност од Отоманското Царство и бил погубен во 1524 година, Ибрахим-паша патувал до Египет во 1525 година и го реформирал граѓанскиот и воено-административниот систем на Египет. Издал декрет, ''Kanunname'', со кој го објавил системот.<ref name="Raymond2001-191">{{Наведена книга|last=Raymond|first=André|others=Translated by Willard Wood|title=Cairo: City of History|url=http://books.google.com/books?id=W8CVAAAACAAJ|edition=Harvard|year=2001|publisher=American University in Cairo Press|location=Cairo, Egypt; New York|isbn=978-977-424-660-9|page=191}}</ref><ref name="HoltGray1975">{{Наведено списание |last1=Holt|first1=P. M.|last2=Gray|first2=Richard|editor1-last=Fage|editor1-first=J.D.|editor2-last=Oliver|editor2-first=Roland|title= Egypt, the Funj and Darfur|journal=The Cambridge History of Africa|location=London, New York, Melbourne|publisher=Cambridge University Press|volume=IV|year=1975|pages=14–57|doi=10.1017/CHOL9780521204132.003}}</ref> Иако се оженил со сестрата на Сулејман, Султанија Хатиџе, и со тоа младоженец (''дамат'') на [[Отоманска династија|Отоманската династија]], оваа титула не е често користена од историчарите, веројатно со цел да не се помеша со други големи везири со исти имиња ([[Дамат Ибрахим-паша]] и [[Невшехирли Дамат Ибрахим-паша]]). Обично е нарекуван како „Паргали Ибрахим-паша“ или „Френк (''Европеецот'') Ибрахим-паша“ поради неговите вкусови и однесување. Сепак, и други име му било дадено, како „Макбул Мактул“ (''омилен и убиен'') Ибрахим-паша. [[Податотека:Turkish and Islamic Arts Museum 01.jpg|мини|десно|250п|[[Турски и исламски музеј на уметноста|Палата Ибрахим-паша]] во Султанахмет, [[Фатих]], денес Турски и исламски музеј на уметноста.]] Неговата палата, која се наоѓа на западната страна на [[Цариградски хиподром|хиподромот]] во [[Истанбул]], била претворена во [[Турски и исламски музеј на уметноста]]. [[Податотека:Draft of the 1536 Treaty negotiated between Jean de La Forest and Ibrahim Pacha expanding to the whole Ottoman Empire the privileges received in Egypt from the Mamluks before 1518.jpg|мини|250п|Нацрт од договорот од 1536 година помеѓу францускиот амбасадор Жан де ла Форе и Ибрахим-паша, неколку дена пред неговото погубување, проширувајќи ги на целото [[Отоманско Царство]] привилегиите добиени од [[Кралство Франција|Франција]] во Египет од Мамелуците пред 1518 година.]] Дипломатски, работата на Ибрахим со западниот христијански свет била целосен успех. Претставувајќи се како „вистинската моќ зад Отоманското Царство“, Ибрахим користел различни тактики за преговарање со предводниците на католичките сили. [[Венецијанска Република|Венецијанските]] дипломати дури и го нарекувале како „Ибрахим Величествениот“, варијанта од прекарот на Сулејман. Во 1533 година го убедил [[Карло V (Свето римско царство)|Карло V]] да ја предаде [[Отоманска Унгарија|Унгарија]] како отоманска вазалска држава. Во 1535 година го завршил монументалниот договор со [[Франсоа I]] кој ѝ дал трговски права на Франција во Отоманското Царство во замена за заедничка акција против [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]]. Овој договор ќе ги означи почетокот на заедничките [[Османлиско-француски сојуз|француско-османлиски поморски маневри]], вклучувајќи ги сместувањето на отоманската флота во [[јужна Франција]] (во [[Тулон]]) во текот на зимата 1543–1544. Вешт командант во [[Османлиска војска|војската на Сулејман]], на крајот влегол во судир поради непретпазливот во текот на војната против династијата [[Сефевиди]] во текот на [[Отоманско-персиска војна (1532–1555)|Отоманско-персиската војна]], кога си доделил титула која го вклучувала зборот „султан“ (прифаќањето на титулата „сераскер султан“ било гледано како грев од Сулејман).<ref name=kinross230>Kinross, 230.</ref> Друг конфликт настанал кога Ибрахим и неговиот поранешен ментор, Искендер Челеби, во повеќе наврати се спротивставиле со воедното водство во текот на војната. Овие инциденти започнале низа настани, кои резултирале во негово погубување во 1536 година, тринаесет години по неговото поставување како голем везир. (Искендер Челеби бил исто така погубен една година порано во 1535 г.) Било наведено и од бројни извори дека Ибрахим-паша бил жртва на интригите на [[Рокселана]] (жената на султанот) и влијанието на суверенот, особено во поглед на поддршката на Ибрахим на [[Шехзаде Мустафа]], првиот син на Сулејман и наследник на престолот. Шехзаде Мустафа бил обвинет за предавство и задавен до смрт по наредба на неговиот татко на 6 октомври 1553 година, преку низа завери пуштени од Рокселана (која сакала еден од нејзините синови да стане следен султан, наместо Мустафа, кој бил син на [[Махидевран Султан]]). Иако Ибрахим-паша долго бил преобратен во ислам, одржувал некои врски со неговите христијански корени, носејќи ги дури и неговите христијански родители да живеат со него во османлиската престолнина.<ref name=Andrews/> Бидејќи Сулејман се заколнал дека нема да го одземе животот на Ибрахим во текот на неговот владеење, добил фатва од локален верски водач, која му овозможувала да ја повлече заклетвата со изградба на џамија во [[Цариград]]. Сулејман подоцна жалел за погубувањето на Ибрахим и тоа е забележливо во неговите песни, во кои дури и по 20 години, истакнува теми за пријателство и доверба помеѓу пријатели и често има имиња слични на Ибрахим-паша. == Медиуми == * Во позната турска телевизиска серија ''[[Величествениот султан (ТВ серија)|Величествениот султан]]'', Паргали Ибрахим-паша е одигран од глумецот Окан Јалабик. == Поврзано == * [[Турски и исламски музеј на уметноста]], порано Палата Паргали Ибрахим-паша * [[Список на Големи везири на Отоманското Царство]] == Наводи == {{наводи|2}} {{s-start}} {{s-off}} {{succession box|title=[[Голем везир на Отоманското Царство]]|before=[[Пири Мехмед-паша]]|after=[[Ајас Мехмед-паша]]|years=27 јуни 1523 — 14 март 1536}} {{succession box|title=[[Отомански управител на Египет]]|before=[[Ѓузелце Касим-паша]]|after=[[Ѓузелце Касим-паша]]|years=1525}} {{s-end}} {{Големи везири на Отоманското Царство}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ибрахим, Паргали}} [[Категорија:Родени во 1494 година]] [[Категорија:Починати во 1536 година]] [[Категорија:Големи везири на Отоманското Царство од 16 век]] [[Категорија:Грци од 16 век]] [[Категорија:Отомански Грци]] [[Категорија:Погубени Отоманци]] [[Категорија:Паши]] [[Категорија:Данок во крв]] [[Категорија:Отомански управители на Египет]] [[Категорија:Дамат]] [[Категорија:Починати во Истанбул]] [[Категорија:Родени во 1495 година]] kfuh589tswxpp2xtqe01iqwyqnjkxrz 0 998958 5532509 5523468 2026-03-31T19:20:58Z Buli 2648 5532509 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Крум | succession = [[Бугарски владетели|Хан на Бугарија]] | image = Krum33.jpg | caption = Минијатура на која е прикажан хан Крум (''[[Манасиев летопис]]'', 14 век) | reign = 796–803 до 814 | coronation = | predecessor = [[Кардам]] | successor = [[Омуртаг]] | spouse = ''непозната'' | religion = [[Тенгризам]] | issue = [[Омуртаг]]<br/>Будим | royal house = [[Крумова династија]]<br />(најверојатно [[Дуло]]) | birth_date = средина на 8-ми век | birth_place = | death_date = {{death date|814|4|13|df=y}} | death_place = | buried = | }} {{Крумова династија}} '''Хан Крум''' (803-814) е еден од трите [[хан]]ови кои имале титула ''Канас у Биги'' (Кан у Бога), уште „Од Бога владетел”. Хан Крум се залагал за ослободување на [[Стари Словени|Словените]] на [[Балкан]]от и нивно потпаѓање под права бугарска власт. [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] ја победиле византиската војска кај реката [[Струма]]. Во 809 година успешно ја опсадиле Сердика ([[Софија]]). Крум на византиската војска им ветил безбедно излегување од тврдината, но го прекршил ветувањето и погубил 6000 војници. Ова го натерало византискиот цар [[Никифор I]] да поведе голема војска на поход против Бугарија. Византиската армија успешно ја поминала [[Стара Планина]], победувајќи бугарски одред од 12 000 војници, кои сакале да го спречат нивното навлегување во [[Мизија]]. Вториот бугарски одред е поразен пред престолнината Плиска на 20 јули 811. Византиската војска ја ограбила Плиска и направила голем масакр. Враќајќи се по најкраткиот пат преку планината, ханот Крум ги фатил во заседа, ја уништил целата војска и го заробил византискиот цар Никифор I. Подоцна од неговите коски направил пехар за вино. Денеска не постојат директни извори околу титулата со која се служел. Византиските извори го нарекуваат архонт. По аналогија со неговите наследници [[Омуртаг]] и [[Маламир]] во современата историографија Крум обично е нарекуван канас. == Потекло== Некои историчари сметаат дека Крум потекнува од Кубертовата гранка на родот [[Дуло]]<ref>Йордан Андреев, Милчо Лалков, Българските ханове и царе от кнез Кубрат до Цар Борис III, Велико Търново 1996 г., стр. 45</ref> и е нов човек во [[Плиска]], но нивното мислење не е поддржано од историските извори. == Владеење == === Први години=== Се смета за докажано дека управувањето на Крум започнало пред [[800]] година. Две години по поразот на [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]] во [[803]] од [[Карло Велики]]<ref>[http://www.britannica.com/biography/Krum Encyclopædia Britannica]</ref>, Крум ги покорил остатоците од некогаш силна држава и границата со [[Франкија|Франките]] била утврдена на [[Дунав]] кај денешниот град [[Пешта]]. Извор за оваа победа на [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] е краткото известување во лексиконот "Судан" од [[10 век]]. Бугарија и Франките станале непосредни соседи по долината на среден Дунав. [[Трансилванија]], поради своите богатства на сребро и камена сол им обезбедила на Бугарите голема меѓународна трговска положба. Во [[807]] година византискиот цар [[Никифор I]] започнал поход против [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]] со цел да ја потчини, но неговите сили стигнале само до [[Одрин]], по што Никифор морал да се врати во [[Цариград]] поради гласини дека се подготвува преврат во главниот град. Ова му овозможило на Крум да преземе иницијатива. Во [[808]] година тој започнал напад по течението на [[Струма]]. Како резултат на тоа во државната каса платите на локалните војници во висина од 1.100 литри злато. Од страна на ханот Крум, во 809 година [[Опсада на Сердика (809)|била заземена Сердика]] (денешна [[Софија]]). Градот имал важно економско и стратешко значење, бидејќи низ него минувале многу важни трговски патишта за [[Цариград]] и бидејќи од таму можело лесно да се нападне [[Македонија (регион)|Македонија]]. Во Цариград разбрале какви се намерите на бугарскиот владетел и презеле соодветни мерки. Најпрвин Никифор испратил воени единици кои ќе ја обноват власта во градот, но ова се покажало неуспешено, бидејќи испратените византиски војници се побуниле. Друга превентивна мерка претставувало протерувањето на [[Стари Словени|Словените]] од Средна Струма во [[Мала Азија]] и населување на грчко население во овие земји. Целта била да се зајакне грчкото влијание во регионот, за сметка на словенското. Оваа одлука исто така се покажала неуспешна, бидејќи новото грчко население, исто така се побунило. Ова довело да византискиот владетел преземе нови акции. === Византиски поход од 811=== Од страна на ханот Крум, во 809 година [[Опсада на Сердика (809)|била заземена Сердика]]. Одговорот на византискиот цар не задоцнил и тој во почетокот на 811 година организирал воен поход кон [[Плиска]], главниот град на бугарските ханови. Хан Крум презел дипломатски мерки за мир, но Никифор го отфрлил неговиот преедлог "''поради сопствените злонамери и поради едномислието на своите советници''"<ref>Цитат на хронистот Теофан.</ref>. Императорот лично ги повел тагмите по [[Стара Планина]]<ref>Еден од ретките такви случаи, според бугарскиот византолог Мутафчиев, 1935 г.</ref> и на бугарска територија влегол на [[20 јули]] [[811]] година. Во наредните три дена, Никифор пристигнал пред портите на бугарската престолнина Плиска и започнал со нејзина опсада. Византискиот воен поход се одликувал со невидени злосторства над месното население, кое било подложено на колење без разлика на пол и возраст. Откако византискиот цар ја ограбил и уништил резиденцијата на Крум, заминал кон [[Цариград]] како победник. Додека византискиот цар бил зафатен со целосната пропаст и уништување на Плиска, Крум ги мобилизирал сите расположливи сили и се подготвил за одмазда. Тој бил разгневен, како од одбивањето на царот да склучи мир, така и од невидените злосторства, грабежи и самоволие од византиските сили. Бугарите ги опколиле влезовите и излезите на планинските премини со дрвени бедеми и направиле заседи во тесните грла. Така, во [[Битка кај Плиска|теснините на Врбишкиот превој]] бугарските сили катастрофално ги поразиле Византијците, притоа убивајќи го [[Никифор I]]. [[Ставрикиј]], синот на Никифор, тешко ранет во грбот, успеал да избега жив и во големи страдања пристигнал во Адријанопол ([[Одрин]]). Според летописот, кога била отсечена главата на Никифор, Крум го исчистил неговиот череп и со гордост наздравувал со него кога пиел со неговите советници. По големата победа над византиската војска и смртта на царот [[Никифор I]] во Битката кај Плиска во [[811]] година, Византиското Царство се нашло во многу тешка ситуација. Синот на Никифор и легитимен наследник [[Ставракиј]], кој бил сериозно ранет во битката, бил соборен во есента истата година, по државен удар. [[Михаил I Рангаве]] бил прогласен за император. Бугарија, која исто така претрпела тешки загуби и големи материјални штети за време на кампањата на Никифор, исто така морала да ја реорганизира својата армија и ресурси и не била во можност да започне нова војна до следната година. Бугарските напади биле главно концентрирани во [[Тракија]], но, исто така и по долината на река Струма. Многу градови биле запленети и нивната популација била испратена далеку на север во Бугарија преку [[Дунав]]. === Конфликти 812-814=== [[Слика:Bulgaria krum map pl.jpg|right|мини|250 px|Границите на Бугарија во времето на Крум]] [[Слика:KrumAndMichael.jpg|right|мини|250 px|Крум и Михаил I ги собираат своите војски<ref>Минијатура од хрониката на [[Јоан Скилица]], XII век</ref>]] Во меѓувреме [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] продолжиле со напади во [[Тракија]], но во есента на 812 им бил понуден мир. Бугарската делегација била предводена од страна на Добромир<ref>Theophanes Continuatus, ''Chronographia'', p. 12</ref><ref name="Josephus Genesius p. 12">Josephus Genesius, ''Vasiliai (Reges)'', p. 12</ref>, но византискиот цар одбил да склучи мир поради "''сугестиите на неговите советници''", како што вели Теофан<ref>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p.497</ref>. Сепак, вистинската причина најверојатно биле точката три од договорот од 716 година според кој бегалците и од двете страни ќе бидат взаемно разменети без разлика дали некој од нив имал заговор против власта<ref>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 499</ref>. Таа точка била важна за Византијците поради авторитетот на нивните цареви кои биле ослабени, но по кризата во Бугарија во средината на 8 век, овој предлог станал поволен и за нив. Како одговор на одбивањето, бугарските сили го опколиле [[Несебар]]. И покрај загубата кај Несебар, Византијците не биле подготвени да ја решат ситуацијата по мирен пат<ref name="Josephus Genesius p. 12" />. Во текот на зимата на 812-813 година, ханот Крум започнал интензивни подготовки за напад против [[Византија]], кога разбрал за тоа императорот [[Михаил I Рангаве|Михаил]], соодветно започнал со подготовка за одбрана. Во [[февруари]] [[813]] бугарските сили организирале неколку напади во [[Тракија]], но набргу се повлекле по првите судири со [[Византија|Византијците]]. Повлекувањето се сметало од страна на византискиот цар како победа<ref name=Theoph500>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 500</ref> и тоа повлекување го охрабрило да направи контра напад. Византиската војска се упатила кон север, но не ги презела сите активности за да се врати назад градот Несебар. Тие се сместиле во близина на [[Одрин]] каде војската започнала грабежи на своја земја.<ref name="Theoph500" /> Во мај бугарскиот хан Крум исто така своите сили ги упатил кон Одрин<ref name=Incertus336>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 336 - 337</ref>. Во јуни двете армии се сретнале во близина на малата тврдина Версиникија, северно од Одрин. Двете армии биле доста вознемирани што чекале дури 13 дена во жешките летни денови на [[Тракија]] за почеток на битката. [[Битка кај Версиникија|Битката кај Версиникија]] траела кратко. По првичниот византиски успех, бугарските сили успеале да им нанесат еден од најголемите порази на византиските сили. Победата кај Версиникија и понатаму ја влошила хаотичната ситуација на Византија и му дала на бугарскиот хан можност за напади во близина на самиот византиски град Цариград. Битката исто така ја запечатила судбината на [[Михаил I Рангаве]] кој бил принуден да абдицира и да се повлече во манастир. Патот кон [[Цариград]] бил отворен и бугарската војска започнала поход кон освојување на византиската престолнина.<ref name=Theoph503>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 503</ref> Имало уште неколку тврдини во [[Тракија]], кои останале во византиски раце, особено [[Одрин]] кој бил опколен од братот на Крум. На [[17 јули]] [[813]] Крум пристигнал пред ѕидините на Цариград и го поставил својот логор без никакви пречки<ref name="Theoph503" /><ref>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 342</ref>. Бугарите изградиле ровови по целата должина на ѕидовите на градот, а потоа Крум одеднаш понудил мировен договор<ref>Златарски, ''И. История на България'', Т 1, Ч 1, 271 - 272</ref>. По неуспешниот атентат врз Крум, тој разгневен наредил да бидат разграбени и опожарени црквите и манастирите во [[Источна Тракија]]<ref>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 342 - 344</ref>, заробените византиски војници да бидат убиени, додека богатството од грабежите да биде однесено кон Бугарија. Замоците и населени места во внатрешноста на Источна Тракија биле ограбени и целосно уништени. Кулминација на гневот му бил [[Опсада на Одрин (813)|заземањето на Одрин]] и поробувњето на 10.000 војници кои го штитиле градот<ref>Georgius Monachus, ''Chronicon'', col. 981</ref>. Крум по ова започнал масовна подготовка за напад на Цариград, која вклучувала [[Стари Словени|Словени]], [[Авари]] и специјални опсадни објекти. Загрижен од сите овие подготовки императорот започнал зајакнување на ѕидовите на градот и заштитните објекти. Опсадата била повлечена поради смртта на Крум на [[13 април]] [[814]]. Во градот била наметната бугарска воена администрација на чело со крумовиот брат<ref name="gjuz52">Гюзелев, ''Кавханите и ичиргу-боилите'', с. 52</ref>. Со мировниот договор склучен во 814/815 година од хан [[Омуртаг]], Одрин бил вратен во пределите на [[Византија]]<ref>Рънсиман, ''История на Първото българско царство'', с. 71</ref>. == Внатрешна политика== Крум освен како голем војсководец, исто така бил и талентиран државник. Тој ги создал првите пишани закони. Според една легенда тој ги распрашал аварските воени заробеници за причините кои довеле до колапс и уништување на нивната држава и по ова тој ги создал своите закони врз основа на нивните одговори. Примерите за Крумовите закони се среќаваат во византиската енциклопедија "''Свидас''" од [[10 век]]. Овде треба да се напомене фактот дека за првпат бил направен обид да се воведе единствен правен поредок во земјата. Овие закони требало да ги усогласат правата на [[Стари Словени|Словените]] и [[Прабугари]]те во државата. Крум ги направил и првите чекори кон административна реформа. Тој ја отстранил племенската автономија во [[Тракија]] и ја доверил областа на својот брат. Гувернерите на новите области биле назначувани директно од владетелот, а не како досега - племенските водачи на Словените. Освен тоа територијата на областа не зависела од територијата населена од некое племе. За малиот мериод од неговото управување, Крум постигнал територијално проширување и зајакнување на државата, како никој друг пред него. Победите во битките на Балканот ги зацврстиле позициите на Бугарија не само пред [[Византија]], но и во цела [[Европа]], издигајќи ја земјата како трета сила на континентот. Тој продолжил со обединување на Словените на полуостровот, а по него главна цел на бугарските владетели станало освојување на [[Цариград]]. == Наводи == {{наводи|2}} == Литература== * Владимиров, Г. Крумовото законодателство между митологемите и научните хипотези. — Во: История на българите: потребност от нов подход и преоценки. Ч. 3. С., Тангра ТанНакРа, 2000, 159-173. * Olajos, T. Le Lexique „Souda“ propos du Khan bulgare Kroum et des Avars. — Во: Polychronia. Сборник в чест на проф. Иван Божилов. Ред. Ил. Илиев. С., Анубис, 2002, 229-234. * Димитров, Б. Митът за Крум Страшни и страшните му закони. — Во: Същият. 12 мита в българската история. С., Фондация КОМ, 2005, 66-73. * Рашев, Р. Крумовият саракт в Тракия. – Во: Тракия и Хемимонт IV-XIV в. Т. 1. Отг. ред. Д. Момчилов. Варна, Зограф, 2007, 120-125. *[https://www.academia.edu/606430/_._._-_._._Studia_balcanica_27_._2009_107-116_._IV_2009_1_9_45-59_Khan_Krum_in_the_Byzantine_tradition_terrible_rumours_disinformation_and_political_propaganda_ Николов, А. Кнез Крум във византийската традиция: страшни слухове, дезинформация и политическа пропаганда. – Во: Щрихи към балканското средновековие. Изследвания в памет на проф. Николай Кочев (= Studia balcanica, 27). София, 2009, 107-116] * Бележити българи (под ред. на Пл. Павлов), том 2. С., "Световна библиотека", 44-55. * [https://www.academia.edu/1371515/Nikolov_A._Khan_Krum_in_the_Byzantine_tradition_terrible_rumours_misinformation_and_political_propaganda._-_In_Studies_in_honour_of_Professor_Vassil_Gjuzelev_Bulgaria_Mediaevalis_2_._Sofia_2011_39-47 Nikolov, A. Khan Krum in the Byzantine tradition: terrible rumours, misinformation and political propaganda. – In: Studies in honour of Professor Vassil Gjuzelev (= Bulgaria Mediaevalis, 2). Sofia, 2011, 39-47] *''Павлов, Пл.'' Династията на Крум. София, 2019, 15-57 – <nowiki>ISBN 978-619-7496-40-6</nowiki>. == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Krum of Bulgaria|Крум}} * [http://promacedonia.com/vz1a/vz1a_b2_1.html Васил Златарски за управлението на Крум] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930184619/http://promacedonia.com/vz1a/vz1a_b2_1.html |date=2007-09-30 }} (из История на Първото българско царство, С. 1918) {{s-start}} {{succession box |before=[[Кардам]] |title=[[Список на бугарски владетели|Кан на Бугарија]] |after=[[Омуртаг]] |years=803–814}} {{s-end}} {{Бугарски владетели}} [[Категорија:Бугарски монарси]] [[Категорија:Европски монарси од 9 век]] [[Категорија:Крумова династија]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Туркиски владетели]] [[Категорија:Починати во 814 година]] 0uwqmp6debaanut1z9sagllihsi4219 5532511 5532509 2026-03-31T19:23:12Z Buli 2648 5532511 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Крум | succession = [[Бугарски владетели|Хан на Бугарија]] | image = Krum33.jpg | caption = Минијатура на која е прикажан хан Крум (''[[Манасиев летопис]]'', 14 век) | reign = 796–803 до 814 | coronation = | predecessor = [[Кардам]] | successor = [[Омуртаг]] | spouse = ''непозната'' | religion = [[Тенгризам]] | issue = [[Омуртаг]]<br/>Будим | royal house = [[Крумова династија]]<br />(најверојатно [[Дуло]]) | birth_date = средина на 8-ми век | birth_place = | death_date = {{death date|814|4|13|df=y}} | death_place = | buried = | }} {{Крумова династија}} '''Хан Крум''' (803-814) е еден од трите [[хан]]ови кои имале титула ''Канас у Биги'' (Кан у Бога), уште „Од Бога владетел”. Хан Крум се залагал за ослободување на [[Стари Словени|Словените]] на [[Балкан]]от и нивно потпаѓање под права бугарска власт. [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] ја победиле византиската војска кај реката [[Струма]]. Во 809 година успешно ја опсадиле Сердика ([[Софија]]). Крум на византиската војска им ветил безбедно излегување од тврдината, но го прекршил ветувањето и погубил 6000 војници. Ова го натерало византискиот цар [[Никифор I]] да поведе голема војска на поход против Бугарија. Византиската армија успешно ја поминала [[Стара Планина]], победувајќи бугарски одред од 12 000 војници, кои сакале да го спречат нивното навлегување во [[Мизија]]. Вториот бугарски одред е поразен пред престолнината Плиска на 20 јули 811. Византиската војска ја ограбила Плиска и направила голем масакр. Враќајќи се по најкраткиот пат преку планината, ханот Крум ги фатил во заседа, ја уништил целата војска и го заробил византискиот цар Никифор I. Подоцна од неговиот череп направил пехар за вино. Денеска не постојат директни извори околу титулата со која се служел. Византиските извори го нарекуваат архонт. По аналогија со неговите наследници [[Омуртаг]] и [[Маламир]] во современата историографија Крум обично е нарекуван канас. == Потекло== Некои историчари сметаат дека Крум потекнува од Кубертовата гранка на родот [[Дуло]]<ref>Йордан Андреев, Милчо Лалков, Българските ханове и царе от кнез Кубрат до Цар Борис III, Велико Търново 1996 г., стр. 45</ref> и е нов човек во [[Плиска]], но нивното мислење не е поддржано од историските извори. == Владеење == === Први години=== Се смета за докажано дека управувањето на Крум започнало пред [[800]] година. Две години по поразот на [[Аварски каганат|Аварскиот каганат]] во [[803]] од [[Карло Велики]]<ref>[http://www.britannica.com/biography/Krum Encyclopædia Britannica]</ref>, Крум ги покорил остатоците од некогаш силна држава и границата со [[Франкија|Франките]] била утврдена на [[Дунав]] кај денешниот град [[Пешта]]. Извор за оваа победа на [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] е краткото известување во лексиконот "Судан" од [[10 век]]. Бугарија и Франките станале непосредни соседи по долината на среден Дунав. [[Трансилванија]], поради своите богатства на сребро и камена сол им обезбедила на Бугарите голема меѓународна трговска положба. Во [[807]] година византискиот цар [[Никифор I]] започнал поход против [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]] со цел да ја потчини, но неговите сили стигнале само до [[Одрин]], по што Никифор морал да се врати во [[Цариград]] поради гласини дека се подготвува преврат во главниот град. Ова му овозможило на Крум да преземе иницијатива. Во [[808]] година тој започнал напад по течението на [[Струма]]. Како резултат на тоа во државната каса платите на локалните војници во висина од 1.100 литри злато. Од страна на ханот Крум, во 809 година [[Опсада на Сердика (809)|била заземена Сердика]] (денешна [[Софија]]). Градот имал важно економско и стратешко значење, бидејќи низ него минувале многу важни трговски патишта за [[Цариград]] и бидејќи од таму можело лесно да се нападне [[Македонија (регион)|Македонија]]. Во Цариград разбрале какви се намерите на бугарскиот владетел и презеле соодветни мерки. Најпрвин Никифор испратил воени единици кои ќе ја обноват власта во градот, но ова се покажало неуспешено, бидејќи испратените византиски војници се побуниле. Друга превентивна мерка претставувало протерувањето на [[Стари Словени|Словените]] од Средна Струма во [[Мала Азија]] и населување на грчко население во овие земји. Целта била да се зајакне грчкото влијание во регионот, за сметка на словенското. Оваа одлука исто така се покажала неуспешна, бидејќи новото грчко население, исто така се побунило. Ова довело да византискиот владетел преземе нови акции. === Византиски поход од 811=== Од страна на ханот Крум, во 809 година [[Опсада на Сердика (809)|била заземена Сердика]]. Одговорот на византискиот цар не задоцнил и тој во почетокот на 811 година организирал воен поход кон [[Плиска]], главниот град на бугарските ханови. Хан Крум презел дипломатски мерки за мир, но Никифор го отфрлил неговиот преедлог "''поради сопствените злонамери и поради едномислието на своите советници''"<ref>Цитат на хронистот Теофан.</ref>. Императорот лично ги повел тагмите по [[Стара Планина]]<ref>Еден од ретките такви случаи, според бугарскиот византолог Мутафчиев, 1935 г.</ref> и на бугарска територија влегол на [[20 јули]] [[811]] година. Во наредните три дена, Никифор пристигнал пред портите на бугарската престолнина Плиска и започнал со нејзина опсада. Византискиот воен поход се одликувал со невидени злосторства над месното население, кое било подложено на колење без разлика на пол и возраст. Откако византискиот цар ја ограбил и уништил резиденцијата на Крум, заминал кон [[Цариград]] како победник. Додека византискиот цар бил зафатен со целосната пропаст и уништување на Плиска, Крум ги мобилизирал сите расположливи сили и се подготвил за одмазда. Тој бил разгневен, како од одбивањето на царот да склучи мир, така и од невидените злосторства, грабежи и самоволие од византиските сили. Бугарите ги опколиле влезовите и излезите на планинските премини со дрвени бедеми и направиле заседи во тесните грла. Така, во [[Битка кај Плиска|теснините на Врбишкиот превој]] бугарските сили катастрофално ги поразиле Византијците, притоа убивајќи го [[Никифор I]]. [[Ставрикиј]], синот на Никифор, тешко ранет во грбот, успеал да избега жив и во големи страдања пристигнал во Адријанопол ([[Одрин]]). Според летописот, кога била отсечена главата на Никифор, Крум го исчистил неговиот череп и со гордост наздравувал со него кога пиел со неговите советници. По големата победа над византиската војска и смртта на царот [[Никифор I]] во Битката кај Плиска во [[811]] година, Византиското Царство се нашло во многу тешка ситуација. Синот на Никифор и легитимен наследник [[Ставракиј]], кој бил сериозно ранет во битката, бил соборен во есента истата година, по државен удар. [[Михаил I Рангаве]] бил прогласен за император. Бугарија, која исто така претрпела тешки загуби и големи материјални штети за време на кампањата на Никифор, исто така морала да ја реорганизира својата армија и ресурси и не била во можност да започне нова војна до следната година. Бугарските напади биле главно концентрирани во [[Тракија]], но, исто така и по долината на река Струма. Многу градови биле запленети и нивната популација била испратена далеку на север во Бугарија преку [[Дунав]]. === Конфликти 812-814=== [[Слика:Bulgaria krum map pl.jpg|right|мини|250 px|Границите на Бугарија во времето на Крум]] [[Слика:KrumAndMichael.jpg|right|мини|250 px|Крум и Михаил I ги собираат своите војски<ref>Минијатура од хрониката на [[Јоан Скилица]], XII век</ref>]] Во меѓувреме [[Прво Бугарско Царство|Бугарите]] продолжиле со напади во [[Тракија]], но во есента на 812 им бил понуден мир. Бугарската делегација била предводена од страна на Добромир<ref>Theophanes Continuatus, ''Chronographia'', p. 12</ref><ref name="Josephus Genesius p. 12">Josephus Genesius, ''Vasiliai (Reges)'', p. 12</ref>, но византискиот цар одбил да склучи мир поради "''сугестиите на неговите советници''", како што вели Теофан<ref>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p.497</ref>. Сепак, вистинската причина најверојатно биле точката три од договорот од 716 година според кој бегалците и од двете страни ќе бидат взаемно разменети без разлика дали некој од нив имал заговор против власта<ref>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 499</ref>. Таа точка била важна за Византијците поради авторитетот на нивните цареви кои биле ослабени, но по кризата во Бугарија во средината на 8 век, овој предлог станал поволен и за нив. Како одговор на одбивањето, бугарските сили го опколиле [[Несебар]]. И покрај загубата кај Несебар, Византијците не биле подготвени да ја решат ситуацијата по мирен пат<ref name="Josephus Genesius p. 12" />. Во текот на зимата на 812-813 година, ханот Крум започнал интензивни подготовки за напад против [[Византија]], кога разбрал за тоа императорот [[Михаил I Рангаве|Михаил]], соодветно започнал со подготовка за одбрана. Во [[февруари]] [[813]] бугарските сили организирале неколку напади во [[Тракија]], но набргу се повлекле по првите судири со [[Византија|Византијците]]. Повлекувањето се сметало од страна на византискиот цар како победа<ref name=Theoph500>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 500</ref> и тоа повлекување го охрабрило да направи контра напад. Византиската војска се упатила кон север, но не ги презела сите активности за да се врати назад градот Несебар. Тие се сместиле во близина на [[Одрин]] каде војската започнала грабежи на своја земја.<ref name="Theoph500" /> Во мај бугарскиот хан Крум исто така своите сили ги упатил кон Одрин<ref name=Incertus336>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 336 - 337</ref>. Во јуни двете армии се сретнале во близина на малата тврдина Версиникија, северно од Одрин. Двете армии биле доста вознемирани што чекале дури 13 дена во жешките летни денови на [[Тракија]] за почеток на битката. [[Битка кај Версиникија|Битката кај Версиникија]] траела кратко. По првичниот византиски успех, бугарските сили успеале да им нанесат еден од најголемите порази на византиските сили. Победата кај Версиникија и понатаму ја влошила хаотичната ситуација на Византија и му дала на бугарскиот хан можност за напади во близина на самиот византиски град Цариград. Битката исто така ја запечатила судбината на [[Михаил I Рангаве]] кој бил принуден да абдицира и да се повлече во манастир. Патот кон [[Цариград]] бил отворен и бугарската војска започнала поход кон освојување на византиската престолнина.<ref name=Theoph503>Theophanes Confessor, ''Chronographia'', p. 503</ref> Имало уште неколку тврдини во [[Тракија]], кои останале во византиски раце, особено [[Одрин]] кој бил опколен од братот на Крум. На [[17 јули]] [[813]] Крум пристигнал пред ѕидините на Цариград и го поставил својот логор без никакви пречки<ref name="Theoph503" /><ref>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 342</ref>. Бугарите изградиле ровови по целата должина на ѕидовите на градот, а потоа Крум одеднаш понудил мировен договор<ref>Златарски, ''И. История на България'', Т 1, Ч 1, 271 - 272</ref>. По неуспешниот атентат врз Крум, тој разгневен наредил да бидат разграбени и опожарени црквите и манастирите во [[Источна Тракија]]<ref>Scriptor Incertus, ''Historia'', p. 342 - 344</ref>, заробените византиски војници да бидат убиени, додека богатството од грабежите да биде однесено кон Бугарија. Замоците и населени места во внатрешноста на Источна Тракија биле ограбени и целосно уништени. Кулминација на гневот му бил [[Опсада на Одрин (813)|заземањето на Одрин]] и поробувњето на 10.000 војници кои го штитиле градот<ref>Georgius Monachus, ''Chronicon'', col. 981</ref>. Крум по ова започнал масовна подготовка за напад на Цариград, која вклучувала [[Стари Словени|Словени]], [[Авари]] и специјални опсадни објекти. Загрижен од сите овие подготовки императорот започнал зајакнување на ѕидовите на градот и заштитните објекти. Опсадата била повлечена поради смртта на Крум на [[13 април]] [[814]]. Во градот била наметната бугарска воена администрација на чело со крумовиот брат<ref name="gjuz52">Гюзелев, ''Кавханите и ичиргу-боилите'', с. 52</ref>. Со мировниот договор склучен во 814/815 година од хан [[Омуртаг]], Одрин бил вратен во пределите на [[Византија]]<ref>Рънсиман, ''История на Първото българско царство'', с. 71</ref>. == Внатрешна политика== Крум освен како голем војсководец, исто така бил и талентиран државник. Тој ги создал првите пишани закони. Според една легенда тој ги распрашал аварските воени заробеници за причините кои довеле до колапс и уништување на нивната држава и по ова тој ги создал своите закони врз основа на нивните одговори. Примерите за Крумовите закони се среќаваат во византиската енциклопедија "''Свидас''" од [[10 век]]. Овде треба да се напомене фактот дека за првпат бил направен обид да се воведе единствен правен поредок во земјата. Овие закони требало да ги усогласат правата на [[Стари Словени|Словените]] и [[Прабугари]]те во државата. Крум ги направил и првите чекори кон административна реформа. Тој ја отстранил племенската автономија во [[Тракија]] и ја доверил областа на својот брат. Гувернерите на новите области биле назначувани директно од владетелот, а не како досега - племенските водачи на Словените. Освен тоа територијата на областа не зависела од територијата населена од некое племе. За малиот мериод од неговото управување, Крум постигнал територијално проширување и зајакнување на државата, како никој друг пред него. Победите во битките на Балканот ги зацврстиле позициите на Бугарија не само пред [[Византија]], но и во цела [[Европа]], издигајќи ја земјата како трета сила на континентот. Тој продолжил со обединување на Словените на полуостровот, а по него главна цел на бугарските владетели станало освојување на [[Цариград]]. == Наводи == {{наводи|2}} == Литература== * Владимиров, Г. Крумовото законодателство между митологемите и научните хипотези. — Во: История на българите: потребност от нов подход и преоценки. Ч. 3. С., Тангра ТанНакРа, 2000, 159-173. * Olajos, T. Le Lexique „Souda“ propos du Khan bulgare Kroum et des Avars. — Во: Polychronia. Сборник в чест на проф. Иван Божилов. Ред. Ил. Илиев. С., Анубис, 2002, 229-234. * Димитров, Б. Митът за Крум Страшни и страшните му закони. — Во: Същият. 12 мита в българската история. С., Фондация КОМ, 2005, 66-73. * Рашев, Р. Крумовият саракт в Тракия. – Во: Тракия и Хемимонт IV-XIV в. Т. 1. Отг. ред. Д. Момчилов. Варна, Зограф, 2007, 120-125. *[https://www.academia.edu/606430/_._._-_._._Studia_balcanica_27_._2009_107-116_._IV_2009_1_9_45-59_Khan_Krum_in_the_Byzantine_tradition_terrible_rumours_disinformation_and_political_propaganda_ Николов, А. Кнез Крум във византийската традиция: страшни слухове, дезинформация и политическа пропаганда. – Во: Щрихи към балканското средновековие. Изследвания в памет на проф. Николай Кочев (= Studia balcanica, 27). София, 2009, 107-116] * Бележити българи (под ред. на Пл. Павлов), том 2. С., "Световна библиотека", 44-55. * [https://www.academia.edu/1371515/Nikolov_A._Khan_Krum_in_the_Byzantine_tradition_terrible_rumours_misinformation_and_political_propaganda._-_In_Studies_in_honour_of_Professor_Vassil_Gjuzelev_Bulgaria_Mediaevalis_2_._Sofia_2011_39-47 Nikolov, A. Khan Krum in the Byzantine tradition: terrible rumours, misinformation and political propaganda. – In: Studies in honour of Professor Vassil Gjuzelev (= Bulgaria Mediaevalis, 2). Sofia, 2011, 39-47] *''Павлов, Пл.'' Династията на Крум. София, 2019, 15-57 – <nowiki>ISBN 978-619-7496-40-6</nowiki>. == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Krum of Bulgaria|Крум}} * [http://promacedonia.com/vz1a/vz1a_b2_1.html Васил Златарски за управлението на Крум] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930184619/http://promacedonia.com/vz1a/vz1a_b2_1.html |date=2007-09-30 }} (из История на Първото българско царство, С. 1918) {{s-start}} {{succession box |before=[[Кардам]] |title=[[Список на бугарски владетели|Кан на Бугарија]] |after=[[Омуртаг]] |years=803–814}} {{s-end}} {{Бугарски владетели}} [[Категорија:Бугарски монарси]] [[Категорија:Европски монарси од 9 век]] [[Категорија:Крумова династија]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Туркиски владетели]] [[Категорија:Починати во 814 година]] fxfdgm7swch1ogayx9isk8yjarht344 0 999074 5532510 5441968 2026-03-31T19:22:33Z Dandarmkd 31127 5532510 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{викификација}} {{Short description|Quarter and ward of Monaco}} {{Other uses}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = Монте Карло | native_name = {{native name|fr|Monte-Carlo}}<br />{{native name|lij-MC|Munte Carlu}} | settlement_type = [[Градски четврт|Четврт]] и [[Оддел (изборна административна единица)|оддел]] | image_skyline = Monte_Carlo_Port_Hercules_b.jpg | imagesize = 300px | image_caption = | image_map = Monte-Carlo in Monaco 2025.svg | mapsize = 300px | map_caption = Изборниот оддел Монте Карло во Монако | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Europe | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Местоположба во Европа | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Монако]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 0.281 | area_urban_sq_mi = 0.109 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 15,200 (во четвртот)<br/>&nbsp;3,500 (во изборниот оддел) | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = | utc_offset = | coordinates = {{coord|43|44|23|N|7|25|38|E|region:MC|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = Поштенски број<!-- enter ZIP code, Postcode, post code, postal code... --> | postal_code = 98000 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Монте Карло''' ({{langx|fr|Monte-Carlo}}, [[Окситански јазик|окситански]]: ''Montcarles'', моначки: ''Monte-Carlu'') — името на четвртот и административната единица на [[Монако|Кнежевството Монако]]. Монте Карло е насекаде познат по неговите казина и неговата еминентност. Постојаното население изнесува 15.000 жители. Квартот Монте Карло не го вклучува само средишното место на Монте Карло каде што се наоѓа „Големото Казино“(„Le Grand Casino“) туку исто така ги вклучува маалата Сент Мишел, Сент Роман-Тенао и заедницата која се наоѓа на самата плажа на Ларвото. Граничи со Францускиот град Бузулеј (понекогаш познат како Големо Монте Карло).<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm State.gov], Monaco has four traditional quarters according to US Department State (retrieved 22 September 2007), but see infobox above for other classifications of districts).</ref> == Потекло на поимот == Името Монте Карло е од италијанско потекло, наречена по кнезот [[Шарл III (Монако)|Шарл III]] за време на неговото владеење. == Историја == Основан во 1866, Монте Карло има име од италијанско потекло со значење „планина Карло (Шарл) во чест на тогаш владејачкиот кнез Шарл III од Монако. Засебна планина се наоѓа на подножјето на Мартитајмските Алпи на кои лежи самиот град. Историјата на самата област и владењеето на семејството Грималди датира назад со векови. Пристаништето на Монако за првпат е споменато во историските записи 43 година п.н.е. , кога [[Јулиј Цезар]] ја имал собрано својата флота таму чекајќи напразно за Помпеја. Во 12 век оваа област паднала под врховна власт на Џенова,на која и припаднала целиот брег од Порто Венеро до Монако. После многу судири, Грималди ја повратил карпата во 1295, но притоа добивајќи значително ниво на опозиција во годините што следеле. Во 1506 жителите на Монако под водство на господарот Лисјен од Монако биле под четиримесечна опсада од армијата на Џенова која имала 10 пати поголем број на луѓе. Монако службено добил своја целосна автономија во 1524, но имал потешкотии да ја поврати моќта и од време на време потпаѓал под доминација на Шпанија, Сардинија и Франција. Веќе до 1850-тите владечкото семејство на Монако бил пред сам банкрот, ова бил резултат од губењето на два града Менто и Рокбрун кои биле извор на главните приходи на кнежевството со културите кои произведуваат [[лимон]]и, [[портокал]]и и [[Маслинка|маслинки]]. Во тоа време, неколку мали градови во Европа растеле и просперирале со отворањата на казина, посебно во германските градови како Баден-Баден и Хомбург. Во 1856 Чарлс III од Монако им додели концесии на Наполеон Ланглоис и Алберт Ауберт за отворање на морски бањи за третман на различни болести и за изградба на казино во Германски стил во Монако. Првото казино беше отворено во областа Ла Кондамине во 1862,но не било успешно. Сегашната местоположба се наоѓа во областа наречена Ле Спелиге (Les Spelugues; во превод пештерите) на Монте Карло и е добиена по неколку преместувања во годините што следеле. Успешноста на казиното растела бавно, главно поради непристапноста во оваа област со голем дел од [[Европа]]. Со добивањето на железница во 1868, придонело за наплив од луѓе во Монако и пораст на богатството. Во 1911 кога уставот го поделил кнежевството Монако на три општини, општината Монте Карло ги опфаќале веќе постоечките соседства на Ла Русе, Сен Роман, Ларвото и Сен Мишел. Општините биле приспоени во една во 1917 година, по обвинувањата дека владата водела политика под мотото „раздели па владеј“ и добиле статус што соодвестувал на изворни оддели. Денеска Монако е поделен во 10 оддели, со планирано единаесто одделение (моментално одложено) кое треба да го опфати рекултивираното морско земјиште. Во Монако од 1900 до 1953 година, постоел [[трамвај]], кој ги поврзувал сите делови од Монако. Во 2003 година, нов бродски столб за крстосувачи бил изграден на пристаништето на Монако. === Спорт и рекреација === На Монте Карло му припаѓа најголемиот дел од уличната патека на Монако, каде што се одржува Формула I трката, големата награда на Монако. Исто така е домаќин на светското првенство во бокс, финалето на Европското првенство во покет и Светското првенство во табла,како и на модни настани и друго. Иако тенискиот турнир Монте Карло се води како да се одвива во самата заедница, всушност вистинската локација се наоѓа во непосредна близина на Француската комуна на Roquebrune-Cap-Martin. Монте Карло е посетуван од кралски семејства,како и од најпознатите јавни личности и филмски звезди со декади наназад. Релито во Монте Карло е едно од најпочитуваните и со најголема традиција рели трки на автомобили. Од 1973 до 2008, го одбележуваше стартот на секоја сезона во светското рели првенство како прва трка на календарот, но сега е дел од втората лига на Интерконтиненталното рели првенство. Како и да е, релито се одржува надвор од границите на Монте Карло. === Салата Гарние === Операта на Монте Карло или Салата Гарние била изградена од страна на архитектот Чарлс Гарние како точен дупликат во минијатура на Операта во Париз. Аудиториумот на операта е украсена во црвена и жолта боја, има фрески и скулптури насекаде низ аудиториумот. Оваа сала беше отворена на 25 Јануари 1879тата година со изведбата на Сара Бернард која беше облечена како нимфа. Првата опера која беше изведена таму беше операта Le Chevalier Gaston на Роберт Планкит на 8 февруари 1879тата година и беше подоцна проследена со три исти такви изведби во првата сезона. Со влијанието на првиот директор, Јулиј Коен, добитната комбинација на Раул Гунсбург (новиот директор од 1883тата година) и Принцезата Алис (голема љубителка на опера и сакана жена на наследникот на Чарлс III,Алберт I), компанијата беше ставена на сцена со другите светски опери. Гунсбург остана на врвот на гледаноста наредните 60 години, а повеќето главни улоги ги отпеал историскиот Италијански тенор, Франческо Тамањо. Во раните години на 20 век, во Салата Гарние се изведоа добри претстави и настапија одлични уметници како Нели Мелба и Енрико Карузо во претставите во La Bohème и Rigoletto (во 1902) како и Феодор Калипин во премиерата Don Quichotte на [[Жил Масне]] во 1910та година. Оваа продукција стана дел од долгата асоцијација помеѓу компанијата и оперите на Масне, од кои две беа презентирани постхумано. Други познатни пејачи од 10 век се појавиле во Монте Карло вклучувајќи ги Saint-Saëns (Hélène, 1904); Mascagni (Amica, 1905); и Puccini (La rondine, 1917). Секако, од неговото отворање, театарот беше домаќин на светски продукции на опери. Но, “Златната доба” на салата Гарние ја нема, бидејќи малите компании со мали куќи не можат да ги надминат продукциите кои нудат астрономски цени. Сепак денес оваа компанија сè уште презентира пет до шест опери во една сезона . === Хотел де Париз === Хотелот де Париз бил основан во 1864тата година од страна на принцот Чарлс III од Монако на местото каде што требало да биде казинотп. Овој хотел се наоѓа во срцето на Монте Карло. Припаѓа на СБМ групацијата ( државна управувачка компанија која поседува и раководи со Казиното Монте Карло, операта Монте Карло и хотелот Де Париз) и е дел од елитните хотели во Монако, како што се Монте-Карло Бич Хотел, Монте Карло Беј Хотел и Ресорт, Метропол Хотелот и Фермонт Хотелот. Хотел де Париз има 106 соби поделени во 4 групи врз основа на погледот, декорацијата и луксузноста. Има 20 соби со одличен поглед кон градот, 29 големи соби со поглед во дворот на хотелот, 59 соби со поглед на морето и шест соби со есклузивен поглед кон казиното. Додатни се 74те апартмани и помали апартмани кој се групираат слично како и собите, нудејќи повеќе луксузност повеќе од собите. Има еднокреветни и двокреветни апартмани. Исто така постои и Претседателскиот апартман.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |title=Palace Hotel de Paris in Monte-Carlo : Informations about the luxury hotel on the riviera, near from Nice |publisher=En.hoteldeparismontecarlo.com |date= |accessdate=2010-07-02 |archive-date=2010-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724202019/http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |url-status=dead }}</ref> === Монте Карло на телевизија и во филмовите === Монте Карло е спомнуван и опишуван во многу филмови и филмски серии. Најново во 2011 година се снимаше филм со истоименото име. Во 1968та година се снимаше документарец за Принцезата Греј на Монако која ја глумаше Грејс Кели, мјузикалот Принцот Реинер од Монако во кој глумеше Дејвид Винтерс и танчери кои беа тренирани да ја прикажат убавината и чудата на Монте Карло на светот. Американскиот филм “Монте Карло” од 1930тата година во кој глумеа Џек Буханан и Џенет МекДоналд бил сниман во самиот град. Во филмовите на Џејмс Бонд “Никогаш не вели никогаш повеќе” и “Златно око” се појавува казиното Монте Карло. Филмот “Да се фати крадецот” на Алфред Хитчкок во 1954тата година чие дејство се одвивало во Монте Карло и неговото казино, глумеле Кери Грант и идната Принцеза Грејс на Монако. Во тој филм има сцена каде тогашната Грејс Кели вози кола многу брзо и опасно, по стрмните патишта на Монако, што е интересна коинциденција до нејзината вистинска судбина во 1892та година. Овој град беше исто така локација за снимање на Британските серии од доцните 1960-ти каде во 11тата епизода насловена како “Духот кој ја спаси банката во Монте Карло” Мајк Прет, Кенет Коуп и Анет Андре заминаа за Монте Карло како придружници на високо талентираната постара жена за коцкање со цел да влезат внатре во казиното и да запрат група на бандити. Во 1970тата, компанијата за автомобили Шевролет го запозна пазарот со кола наречена по градот која се продаваше шест генерации од создавањето до 2007мата година. Трката за мотори Гранд Прикс 1 во Монте Карло беше темата на филмот “Човекот-челик 2”. Други филмови како “Јас,шпион” и “Монте Карло” беа снимани во Монте Карло. Видео играта “Гранд Туризмо” често ја нуди Монте Карло како локација. Хотел де Париз ќе се појави во филмовите кои следат “Мадагаскар 3” и “Најбараните личност во Европа”. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Monte Carlo}} * [http://www.monte-carlo.mc/ The portal to the Principality in 5 languages] * [http://www.yourmonaco.com/ Travel guide for Monte Carlo and Monaco] * [http://www.montecarlospa.com/en/ Official site about Monte Carlo thermae] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080704174437/http://www.montecarlospa.com/en |date=2008-07-04 }} * [http://www.panoramas.dk/fullscreen5/f15_monaco.html Monte Carlo - Fullscreen 360 degree Quicktime VR Panorama] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050413143649/http://www.panoramas.dk/fullscreen5/f15_monaco.html |date=2005-04-13 }} * [http://www.monaco.net Monaco Portal] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210322144325/https://www.monaco.net/ |date=2021-03-22 }} * [http://www.monaco-hotel.com Monaco Hotels reservation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120201152530/http://www.monaco-hotel.com/ |date=2012-02-01 }} {{Административна поделба на Монако}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Монте Карло]] [[Категорија:Четврти во Монако]] aj784o5967ivek6mc491ldid89tr8bn 0 1026806 5532494 5417990 2026-03-31T18:54:54Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532494 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е посветена на вид животно. За духовниот водач, видете [[Лама (будизам)]].'' {{Taxobox | name = Лама | status = DOM | image = Llama lying down.jpg | image_width = 250px | image_caption =Лама како лежи | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Парнокопитни]] | familia = [[Камили]] | genus = ''[[Лама (род)|Лама]]'' | species = '''''L. glama''''' | binomial = ''Lama glama'' | binomial_authority = ([[Карл Линеј|Линеј]] 1758) | range_map = Lama glama Vicugna pacos range.png | range_map_caption = [[Ареал|Распространетост]] на питомата лама и [[алпака]].<ref>Daniel W. Gade, Nature and culture in the Andes, Madison, University of Wisconsin Press, 1999, стр. 104</ref> }} [[File:Llama in ueno zoo - 2009 Aug.webm|thumb|Лама]] '''Лама''' ({{науч|Lama glama}}) — домашно животно од [[Јужна Америка]] од семејството на [[камили]]те. Народите на [[Анди]]те ја одгледуваат уште од најстари времиња за [[месо]]то и поради нејзината полезност како [[товарно животно]]. Возрасните единки се високи од 1,7-1,8&nbsp;[[метар|м]] (до темето) и тежат околу 130-200&nbsp;[[килограм|кг]]. Кога ќе се роди, младенчето (наречено „крија“) тежи 9-14&nbsp;кг. Ламата има животен век од 20–30 години, зависно од квалитетот на животот. Ова е мошне друштвено животно и живее во [[стадо|стада]]. [[Волна]]та ѝ е мека и нема [[ланолин]]. Животното е прилично интелигентно, и учи прости задачи по неколку повторувања. Ако е натоварена со [[самар]], ламата може да носи околу 25% до 30% од сопствената тежина долж 8-12 [[километар|км]].<ref name="OK State"> {{нмс |url=http://www.ansi.okstate.edu/breeds/other/llama/ |publisher=Државен универзитет на Оклахома |title=Лама |date=25 јуни 2007}} {{en}}</ref> Поимот „лама“ потекнува од [[кечуански јазик|кечуанскиот јазик]], а потоа влегол во [[шпански јазик|шпанскиот]] како ''{{јаз|es|llama}}''.<ref>Oxford English Dictionary, II изд, "''llama''"</ref> Ламите потекнуваат од централните рамници на [[Северна Америка]] пред околу 40 [[милион години|милиони години]]. Во Јужна Америка се преселиле пред 3 милиони години. Кон крајот на последното [[ледено време]] (пред 10.000–12.000 години), сите видови од семејството на камилите во Северна Америка изумреле.<ref name="OK State"/> Денес во Јужна Америка има 7 милиони лами и [[алпака|алпаки]]. Кон крајот на XX век, овие животни се донесени и во [[САД]] и [[Канада]], каде денес има 158.000 лами и 100.000 алпаки.<ref name="Numbers">{{нмс |url=http://www.scla.us/llamafacts.html |author=South Central Llama Association |title=Llama Facts |date=22 јануари 2009 |accessdate=2012-06-22 |archive-date=2011-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107182037/http://www.scla.us/llamafacts.html |url-status=dead }}</ref> == Размножување == Овие животни имаат необичен циклус на размножување за нивната физичка големина. Женките овулираат со поттик. За време на парењето, женката испушта [[јајце-клетка]] и честопати се оплодува од прв обид. Женките исто така немаат [[еструс]] (промени во периодот на парење).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.llamapaedia.com/reproduction/ovulate.html |work=Llamapaedia |title=Induced Ovulation |date=12 април 2007 |author=Greta Stamberg and Derek Wilson |accessdate=2012-06-22 |archive-date=2007-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070412025723/http://www.llamapaedia.com/reproduction/ovulate.html |url-status=dead }}</ref> Како и кај луѓето, мажјаците и женките полово созреваат на различна возраст. Женките достигнуваат [[пубертет]] на 12 месеци, а мажјаците дури на возраст од 3 години.<ref> {{нмс |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=2647232&dopt=Citation |work=College of Veterinary Medicine and Biomedical Sciences, Државен универзитет на Колорадо, Форт Колинс. |publisher=National Library of Medicine and the National Institutes of Health |title=Llama reproduction |date=17 април 2007 |author=L. W. Johnson}}</ref> Ламите се [[парење|парат]] во легната положба, што е необично за големо животно. Процесот трае подолго (20–45 минути), што е исто така необично за големите животни. [[Бременост]] трае 11½ месеци (350 дена). Мајката не го лиже новороденчето, туку го трие со муцката и му хука. Ова се случува поради тоа што [[јазик]]от на ламата се издава само 0,5 см од устата.<ref>{{нмс |url=http://www.llamaweb.com/about/reproduction.html |work=LlamaWeb |title=The llama reproductive cycle |date=17 април 2007 |accessdate=2012-06-22 |archive-date=2007-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070303164258/http://www.llamaweb.com/about/reproduction.html |url-status=dead }}</ref> == Исхрана == Овие животни имаат прилично голем избор на [[храна]]. Младите јадат похранлива храна поради помалиот капацитет на обработка на хранливите состојки <ref>{{нмс |url=http://www.ag.ndsu.edu/pubs/alt-ag/llama.htm |work=Department of Agricultural Economics, Државен универзитет на Северна Дакота |title=Llama |date=17 април 2007 |author=Randy Sell |accessdate=2012-06-22 |archive-date=2008-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125161909/http://www.ag.ndsu.edu/pubs/alt-ag/llama.htm |url-status=dead }}</ref> == Поведение == [[Податотека:Lloyd the Llama.jpg|мини|Насамарена лама во [[Карпести Планини|Карпестите Планини]] во [[САД]].]] Ако се одгледа исправно, ламата е дружељубива и пријатна. По природа е многу љубопитна и без проблем приоѓа на непознати луѓе. Меѓутоа, доколку во раната младост се навикне на пречеста дружба и хранење од шише, тогаш ламата се научува да ги гледа луѓето исто како другите лами и затоа многу тешко се контролира. Така доаѓа до епизоди на [[плукање]], клоцање и [[борење]] со вратот. Ова е нормално во природната друштвена средина на ламите, бидејќи претставува начин на регулација на поредокот и статусот на единката. Кога се уплашени или налутени, ламите мљацкаат со устата и ги спуштаат ушите наназад. Ламите се користат и како чувари на [[овца|овци]] бидејќи се мошне агилни и лесно воспоставуваат врска со стадото како нивен претпоставен.<ref>{{нмс |url=http://www.whyllama.com/GuardLlamas.htm#Guarding%20behavior/ |title=Guard Llamas: An Alternative for Effective Predator Management |accessdate=2012-06-22 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517005201/http://whyllama.com/GuardLlamas.htm#Guarding%20behavior/ |url-status=dead }}</ref> Во [[Македонија]], група од машки и женски единки може да се видат во [[Зоолошка градина Скопје|зоолошката градина во Скопје]],<ref>[http://www.zooskopje.com.mk/zivotni_detail.asp?ID=21 Лама - Зоолошка градина Скопје]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> како и по разните фарми во земјата што ги одгледуваат. == Историја на припитомување == === Прединковски култури === [[Податотека:Lombards Museum 005 bis.jpg|мини|десно|Фигура на човек со лама (100–300 г.) од културата [[Моче]].]] Изучителот Алекс Чепстоу-Ласти тврдел дека преминот од начин на живот на ловци-собирачи во широко распространето [[земјоделство]] бил возможен само поради употребата на измет од лама како [[ѓубриво]].<ref>Anning, Caroline. (22 мај 2011) [https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-13439093 BBC News – Inca success in Peruvian Andes 'thanks to llama dung']. BBC.co.uk. Посетено на 20 април 2021.</ref> Народот [[Моче]] често погребувал лами заедно со големците, за да го снабдат покојникот за задгробниот живот.<ref>Berrin, Katherine & Larco Museum. ''The Spirit of Ancient Peru:Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera.'' New York: Thames & Hudson, 1997 ISBN 0-500-01802-2.</ref> На керамичките статуетки од [[претколумбовски период|претколумбовскиот период]] на [[Перу]], ламите се при прикажани мошне реалистично. === Инковска Империја === [[Инки]]те ги користеле како единствено товарно животно, а потчинетите народи во царството имале долга традиција на нивно одгледување. Кај благородниците, ламата имала симболично значење и затоа биле погребувани со статуетки на лами.<ref name="Inca Culture"> {{нмс |url=http://www.nationalgeographic.com/inca/inca_culture_4.html |work=Inca culture |title=Little Llamas |date=10 октомври 2006}}</ref> Во Јужна Америка, ламата и денес е товарно животно, но се одгледува и поради [[волна]]та и [[месо]]то.<ref name="Other Culture">{{нмс |url=http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/llama.htm |author2=Jean Larson, Judith Ho |title=Information Resources on the South American Camelids: Llamas, Alpacas, Guanacos, and Vicunas 1943–2006 |date=25 јуни 2007 |accessdate=2012-06-22 |archive-date=2014-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502005035/http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/llama.htm |url-status=dead }}</ref> [[Божество]]то на Инките, [[Уркучилај]] било прикажано во облик на разнобојна лама.<ref>{{cite book|last= D'Altroy|first= Terence N.|title= The Incas|series= The People of America|publisher= Blackwell Publishing|location= [[Оксфорд]]|isbn= 978-0-631-17677-0|page= [https://archive.org/details/incasthepeopleso00tere/page/149 149]|chapter= The Inca Pantheon|year= 2002|chapter-url= https://archive.org/details/incasthepeopleso00tere/page/149}}</ref> Карл Трол тврдел дека големиот број лами пронајдени во јужните [[перу]]ански висорамнини биле важен фактор за подемот на Империјата на Инките.<ref name=Gade2016>{{cite book |last=Gade |first=Daniel |date=2016 |title=Spell of the Urubamba: Anthropogeographical Essays on an Andean Valley in Space and Time |url=https://www.springer.com/gp/book/9783319208480#aboutBook |chapter=Urubamba Verticality: Reflections on Crops and Diseases |page=86 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-20849-7 }}</ref> Вреди да се разгледа максималниот обем на Империјата на Инките приближно се совпадна со најголемата распространетост на алпаки и лами во предхиспанското [[Америка]].<ref>{{cite book |last=Hardoy |first=Jorge Henríque |date=1973 |title=Pre-Columbian Cities |url=https://books.google.com/books?id=fbQJBAAAQBAJ&pg=PA24|page=24 |publisher=Routledge |isbn=978-0802703804 }}</ref> Врската помеѓу [[Анди|андовите]] биови на пуна и парамо, ламовото одгледување и инковата држава е прашање на истражување.<ref name=Gade1996>{{cite journal |last1=Gade |first1=Daniel W. |date=1996 |title=Carl Troll on Nature and Culture in the Andes (Carl Troll über die Natur und Kultur in den Anden) |journal=Erdkunde |volume=50 |issue=4 |pages=301–316 |doi=10.3112/erdkunde.1996.04.02 }}</ref> === Шпанска Империја === Во времето на [[Шпанско освојување на Америка|освојувањата]], [[Кралство Шпанија|Шпанците]] користеле лами за пренесување на руда од рудниците во планинските предели.<ref>{{нмс|url=http://www.pbs.org/gunsgermssteel/show/episode2.html|work=PBS|title=Guns, Germs & Steel. The Show: Episode Two|date=12 април 2007|author=Jared Diamond}}</ref> Само рудниците во [[Потоси]] користеле 300.000 лами за пренос на ископаната руда. Со донесувањето на [[коњ]]от, [[магаре]]то и [[маска (животно)|маската]], важноста на ламата како товарно животно драстично се намалила.<ref> {{нмс |url=http://www.pbs.org/gunsgermssteel/variables/llamas.html |work=PBS |title=Guns, Germs & Steel. The story of&nbsp;... Llamas |date=12 ааприл 2007 |author=Jared Diamond}}</ref> Според Хуан Игнасио Молина, [[Холандија|холандскиот]] капетан Јорис ван Спилберген забележал употреба на чилиуеки (можеби врста на лама) од страна на домородните Мапучи на островот Моча како животни за [[орање]] во 1614 година.<ref>{{cite book|author=Juan Bautista Ignacio Molina|title=The geographical, natural and civil history of Chili, tr. by an American gentleman |url=https://books.google.com/books?id=F4oIAAAAQAAJ&pg=PA15|access-date=22 August 2011|year=1808|pages=15–16|volume =II}}</ref> Во денешно [[Чиле]], населението на уеките опаднало кон истребување во 16 и 17 век, заменувајќи ги со [[Европа|европски]] добиток.<ref name=bona/> Причините за нејзиното истребување не се јасни<ref name=bona>{{cite journal |last1=Bonacic |first1=Cristián |title=Características biológicas y productivas de los camélidos sudamericanos |journal=Avances en Ciencias Veterinarias |date=1991 |volume=6 |issue=2 |doi=10.5354/0716-260x.1991.4642|doi-access=free|language=es}}</ref> но познато е дека воведувањето [[Овца|овци]] предизвика одредена конкуренција меѓу двата домашни видови.<ref name=Torrejonetal2004/> Анегдотски докази за средината на 17 век покажуваат дека и двата вида взаемно постоеле, но предложуваат дека има многу повеќе овци отколку уеки.<ref name=Torrejonetal2004/> Падот на уеките достигнал точка кон крајот на 18 век кога само Мапучите од Марикина и Уекен до Ангол го одгледувале животното.<ref name=Torrejonetal2004>{{cite journal |last1=Torrejón |first1=Fernando |last2=Cisternas |first2=Marco|last3=Araneda |first3=Alberto |date=2004 |title=Efectos ambientales de la colonización española desde el río Maullín al archipiélago de Chiloé, sur de Chile |trans-title=Environmental effects of the spanish colonization from de Maullín river to the Chiloé archipelago, southern Chile |url=http://www.scielo.cl/scielo.php?pid=S0716-078X2004000400009&script=sci_arttext&tlng=en |journal=Revista Chilena de Historia Natural |volume=77 |issue=4 |pages=661–677 |doi=10.4067/S0716-078X2004000400009 |language=es |doi-access=free }}</ref> == Галерија == <center><gallery> Податотека:Лама - Зоо Скопје.jpg|Лами во [[Зоолошка градина Скопје|Зоо Скопје]] Податотека:A Quechua girl and her Llama.jpg|[[Кечуани|Кечуанско]] девојче со лама во [[Куско]], [[Перу]] Податотека:Park Ginovci 01.JPG|Лама во паркот [[Гиновци]], [[Општина Ранковце]], [[Македонија]] </gallery></center> == Поврзано == * [[Алпака]] * [[Викуња]] * [[Гванако]] == Наводи == {{наводи|2}} {{Refbegin}} * {{1911|article=Llama}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{рв|Lama glama}} {{викивидови|Lama glama|Лама}} * {{EOL|309018}} * [http://www.llamapaedia.com/ Ламапедија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120620123149/http://www.llamapaedia.com/ |date=2012-06-20 }} - енциклопедија за ламите {{en}} * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/22395/llamas-and-alpacas-close-up Ламите одблиску] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101012212903/http://www.life.com/image/first/in-gallery/22395/llamas-and-alpacas-close-up |date=2010-10-12 }} – подвижна галерија на списанието ''Life'' {{Камили}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Камили]] [[Категорија:Цицачи на Јужна Америка]] [[Категорија:Добиток]] [[Категорија:Домашни животни]] [[Категорија:Национални симболи на Боливија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Животни во Зоолошка градина Скопје]] b3f3f24ys0x1mhtohb13bncqj3ws8ls 0 1042834 5532625 5323947 2026-04-01T06:37:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532625 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за филм | name = Мементо | image = | image_size = | caption = | director = [[Димитрие Османли]] | producer = | writer = [[Димитрие Османли]]<br />[[Јован Бошковски]]<br />[[Ташко Георгиевски]] | narrator = | starring = [[Стево Жигон]]<br />[[Рената Фрискорн]]<br />[[Драги Костовски]]<br />[[Нада Гешоска]]<br />[[Петре Прличко]]<br />[[Предраг Ќерамилац]]<br />[[Тодорче Николовски (глумец) |Тодор Николовски]]<br>[[Коле Ангеловски]]<br>[[Кирил Ќортошев]]<br>[[Вукосава Донева - Варколи|Вукосава Донева]]<br>[[Димитар Гешоски]]<br>[[Божо Софрониевски]] | music = [[Бојан Адамич]] | genre = психолошки | cinematography = | distributor = [[Вардар филм]] | released = 1967 | runtime = 97 минути | country = [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | language = [[македонски]] | budget = | gross = | preceded_by = | followed_by = | website = | amg_id = | imdb_id = }} '''Мементо''' ― [[СР Македонија|македонски]] [[игран филм]] од 1967 година, [[режија]] на [[Димитрие Османли]], кој е и еден од авторите на [[сценарио]]то, заедно со [[Јован Бошковски]] и [[Ташко Георгиевски]]. Главните улоги ги играле: [[Драги Костовски]], [[Нада Гешоска]], [[Петре Прличко]], Предраг Ќерамилац, Рената Фреинскорн, [[Стево Жигон]] и [[Тодорче Николовски (глумец) |Тодор Николовски]]. Монтажер е [[Маја Лазаров]], а [[музика]]та ја компонирал [[Бојан Адамич]]. Фимот трае 97 минути, а снимен е во црно-бела техника, со 35 [[милиметар]]ска [[камера]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |title=Кинотека на Македонија (пристапено на 4.10.2018) |accessdate=2018-10-16 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002093657/http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |url-status=dead }}</ref> == Кратка содржина == Еден ден спроти [[Земјотрес во Скопје (1963)|земјотресот]] во [[Скопје]], се запознаваат Вили Милер ([[Стево Жигон]]), германски [[диригент]] на пропатување низ [[Македонија]], и Јана ([[Рената Фреискорн]]), млада девојка, студентка. Нивната повторна средба е после неколку години кога Вили Милер диригира концерт на Средбата на солидарноста во Скопје. Тие неколку дена минати заедно се исполнети со своевидна реминисценција на Јана за доживеаната семејна трагедија, за нејзините лутања и барање начин повторно да биде започнат животот, запрен во денот на земјотресот. Можноста да замине со Милер е привлечна, но Јана останува во Скопје. Нејзиното место е покрај момчето Гого ([[Предраг Ќерамилац]]) за кое ја врзува вистинска [[љубов]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |title=Кинотека на Македонија (пристапено на 4.10.2018) |accessdate=2018-10-16 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002093657/http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски== * [http://www.imdb.com/title/tt0182313 Мементо на IMDb] * [http://www.maccinema.com/Catalog.aspx?p=71 Кинотека на Македонија] {{Димитрие Османли}} [[Категорија:Филмови на Димитрие Османли]] [[Категорија:Македонски филмови од 1960-тите]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Скопје]] [[Категорија:Филмови со Драги Костовски]] [[Категорија:Филмови со Нада Гешовска]] [[Категорија:Филмови со Петре Прличко]] [[Категорија:Филмови со Стево Жигон]] [[Категорија:Филмови со Тодор Николовски]] [[Категорија:Филмови од 1967 година]] [[Категорија:Појавено во 1967 година во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 1967 година во Југославија]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во 1963 година]] tful1nsz92baetoeqlry4bh60lun0gu 0 1050855 5532440 5420981 2026-03-31T18:26:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532440 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Лимбах}} {{Инфокутија Место во Германија |Art = Stadt |image_photo = Schloss Wolkenburg 01.jpg |image_caption = Замок Волкенбург |Wappen = Limbach-Oberfrohna Wappen.png |lat_deg = 50 |lat_min = 52 |lat_sec = 0 |lon_deg = 12 |lon_min = 45 |lon_sec = 0 |Lageplan = Limbach-Oberfrohna in Z.svg |Bundesland = Sachsen |Landkreis = Цвикау |Verwaltungsgemeinschaft = Лимбах-Оберфрона |Höhe = 349 |Fläche = 50.17 |Einwohner = 26597 |Stand = 2006-12-31 |PLZ = 09212 |Vorwahl = 03722, 037609 |Kfz = Z |Gemeindeschlüssel = 14524180 |Gliederung = 7 |Straße = Ратхаусплац 1 |Website = [http://www.limbach-oberfrohna.de/ www.limbach-oberfrohna.de] |Bürgermeister = Ханс-Кристијан Рикауер |Partei = CDU }} '''Лимбах-Оберфрона''' ({{langx|de|Limbach-Oberfrohna}}) — [[град]] во округот [[Цвикау (округ)|Цвикау]], во сојузната покраина [[Саксонија]], [[Германија]]. == Главни знаменитости == * Замок Волкенбург * Протестантска црква во Оберфрона * [[Водокула]] (''Wasserturm'') * Градско собрание * Општинска црква во Лимбах == Наводи == {{наводи}} *{{1911}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Limbach-Oberfrohna}} * [http://www.limbach-oberfrohna.de/ Официјална страница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190427082724/https://www.limbach-oberfrohna.de/ |date=2019-04-27 }} {{Нормативна контрола}} {{Градови во Цвикау (округ)}} {{Цвикау-никулец}} [[Категорија:Цвикау (округ)]] qebm4omd6nhn7eoe0cau2236pfh75ue 0 1055589 5532404 5531112 2026-03-31T17:46:17Z Виолетова 1975 5532404 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = Сашо Мијалков |honorific-suffix = |image = |imagesize = 150px |office = Директор на [[Управа за безбедност и контраразузнавање|Управата за безбедност и контраразузнавање]] |president1 = [[Ѓорѓе Иванов]] |deputy1 = |term_start1 = [[29 август]] [[2006]] |term_end1 = [[12]] [[мај]] [[2015]] |predecessor1 = [[Миле Зечевиќ]] |successor1 = [[Љупчо Андоновски]] |birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1965|9|15}} |birth_place = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |death_date = |death_place = |nationality = [[Македонија|Македонец]] |ethnicity = [[Македонци|Македонец]] |party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] |spouse = |children = |alma_mater = |profession = |religion = [[Православие|Православен христијанин]] |website = }} '''Сашо Мијалков''' ({{роден во|Скопје}}, {{роден на|15|септември|1965}}) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]] и поранешен директор на [[Управа за безбедност и контраразузнавање|Управата за безбедност и контраразузнавање]] на [[Македонија]]. == Кариера == Мијалков дипломирал на [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот Свети Кирил и Методиј]] на Економскиот факултет во [[1998]] година. Магистрирал во областа бизнис администрација. Дипломирал и магистрирал и на Економскиот факултет во [[Прага]] во [[1994]] година. Во [[1990]] година, тој станал член на [[ВМРО-ДПМНЕ]].<ref name="утрински">{{Наведена мрежна страница|url=http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=2171&stID=75809&pR=2|title=Братучед на Груевски стана директор на УБК |accessdate=2017-02-01}}</ref> Во периодот од [[1998]] до [[2000]] година, работел во [[Министерство за одбрана на Македонија|Министерството за одбрана]] на местото помошник-министер за одбрана и безбедносно разузнување. Во периодот [[2000]] до [[2001]] година, бил советник за безбедносни прашања во Владата на Република Македонија. Од 29 август 2006 година е назначен за директор на [[Управа за безбедност и контраразузнавање|Управата за безбедност и контраразузнавање]] на таа функција бил до 12 мај 2015 кога си поднел оставка.<ref>[http://a1on.mk/wordpress/archives/489716 Директорот на УБК Сашо Мијалков поднесе оставка], ''А1он'', 12 мај 2015.</ref> На [[8 март]] [[2019]] година бил осуден на три години затвор, врз основа на предметот „Титаник 2“ на [[СЈО]]. На 14 мај 2024 година е ослободен на условна слобода. Сашо Мијалков е син на [[Јордан Мијалков]], првиот министер за внатрешни работи на Македонија. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски== * [http://www.mvr.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=107 Министерство за внатрешни работи - Директор на Управата за безбедност и контраразузнавање] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150419065135/http://mvr.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=107 |date=2015-04-19 }} {{Директори на УБКМ}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мијалков, Сашо}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Политичари од Скопје]] [[Категорија:Директори на Управата за безбедност и контраразузнавање на Македонија]] [[Категорија:Политичари од ВМРО-ДПМНЕ]] [[Категорија:Апсолвенти на Економскиот факултет - Скопје]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Штип]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Ново Село (штипска населба)]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници во Македонија]] hp9qo8vjt3xvpxkxsz3tw0agjfkl9vp 5532405 5532404 2026-03-31T17:46:46Z Виолетова 1975 5532405 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = Сашо Мијалков |honorific-suffix = |image = |imagesize = 150px |office = Директор на [[Управа за безбедност и контраразузнавање|Управата за безбедност и контраразузнавање]] |president1 = [[Ѓорѓе Иванов]] |deputy1 = |term_start1 = [[29 август]] [[2006]] |term_end1 = [[12]] [[мај]] [[2015]] |predecessor1 = [[Миле Зечевиќ]] |successor1 = [[Љупчо Андоновски]] |birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1965|9|15}} |birth_place = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |death_date = |death_place = |nationality = [[Македонија|Македонец]] |ethnicity = [[Македонци|Македонец]] |party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] |spouse = |children = |alma_mater = |profession = |religion = [[Православие|Православен христијанин]] |website = }} '''Сашо Мијалков''' ({{роден во|Скопје}}, {{роден на|15|септември|1965}}) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]] и поранешен директор на [[Управа за безбедност и контраразузнавање|Управата за безбедност и контраразузнавање]] на [[Македонија]]. == Кариера == Мијалков дипломирал на [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот Свети Кирил и Методиј]] на Економскиот факултет во [[1998]] година. Магистрирал во областа бизнис администрација. Дипломирал и магистрирал и на Економскиот факултет во [[Прага]] во [[1994]] година. Во [[1990]] година, тој станал член на [[ВМРО-ДПМНЕ]].<ref name="утрински">{{Наведена мрежна страница|url=http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=2171&stID=75809&pR=2|title=Братучед на Груевски стана директор на УБК |accessdate=2017-02-01}}</ref> Во периодот од [[1998]] до [[2000]] година, работел во [[Министерство за одбрана на Македонија|Министерството за одбрана]] на местото помошник-министер за одбрана и безбедносно разузнување. Во периодот [[2000]] до [[2001]] година, бил советник за безбедносни прашања во Владата на Република Македонија. Од 29 август 2006 година е назначен за директор на [[Управа за безбедност и контраразузнавање|Управата за безбедност и контраразузнавање]] на таа функција бил до 12 мај 2015 кога си поднел оставка.<ref>[http://a1on.mk/wordpress/archives/489716 Директорот на УБК Сашо Мијалков поднесе оставка], ''А1он'', 12 мај 2015.</ref> На [[8 март]] [[2019]] година бил осуден на три години затвор, врз основа на предметот „Титаник 2“ на [[СЈО]]. На 14 мај 2024 година е ослободен на условна слобода.<ref>[https://telma.com.mk/2024/05/20/sasho-mijalkov-v-chetvrtok-izleguva-od-zatvor/ Излегува од затвор]</ref> Сашо Мијалков е син на [[Јордан Мијалков]], првиот министер за внатрешни работи на Македонија. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски== * [http://www.mvr.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=107 Министерство за внатрешни работи - Директор на Управата за безбедност и контраразузнавање] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150419065135/http://mvr.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=107 |date=2015-04-19 }} {{Директори на УБКМ}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мијалков, Сашо}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Политичари од Скопје]] [[Категорија:Директори на Управата за безбедност и контраразузнавање на Македонија]] [[Категорија:Политичари од ВМРО-ДПМНЕ]] [[Категорија:Апсолвенти на Економскиот факултет - Скопје]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Штип]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Ново Село (штипска населба)]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници во Македонија]] 0zh7ubivfbjwyobizu5bg1t1nx442bl 0 1066470 5532618 5423642 2026-04-01T05:25:33Z Gliwi 66636 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Schleusegrund.png]] → [[File:DEU Schleusegrund COA.svg]] PNG → SVG 5532618 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Германија |image_photo = Schönbrunn-Ev-Kirche.jpg |image_caption = Црква во Шенбрун |Wappen = DEU Schleusegrund COA.svg |lat_deg = 50 |lat_min = 31 |lat_sec = 24 |lon_deg = 10 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |Lageplan = Schleusegrund in HBN.png |Bundesland = Thüringen |Landkreis = Хилдбургхаузен |Höhe = 445 |Fläche = 58.99 |Einwohner = 3314 |Stand = 2006-12-31 |PLZ = 98667 |Vorwahl = 036874 |Kfz = HBN |Gemeindeschlüssel = 16 0 69 042 |Gliederung = 5 |Straße = Ајсфелдер Штрасе 11 |Website = [http://www.schleusegrund.de/ www.schleusegrund.de] |Bürgermeister = Хајко Шилинг |Partei = независен }} '''Шлојзегрунд''' ({{langx|de|Schleusegrund}}) — општина во округот [[Хилдбургхаузен (округ)|Хилдбургхаузен]], во сојузната покраина [[Тирингија]], [[Германија]]. == Географија == === Местоположба === Средишно село на општината е Шенбрун, кое настанало со спојување на селата Шенау, Габел, Унтернојбрун и Обернојбрун во 1950 година и се протега околу 3,5 километри во долините на [[Шлојзе]] и [[Нојбрун (река)|Нојбрун]]. Над овие села се наоѓа вештачкото езеро „Шенбрун“. Исто така, недалеку од овие села поминува патеката [[Ренштајг]]. Западно од Шенбрун, во странична долина на Шлојзе се наоѓаат местата Штајнбах и Лангенбах. Југозападно од Шенбрун се наоѓа долината на [[Бибер (Шлојзе)|Бибер]], во која се наоѓаат селата Лихтенау, Енгенштајн, Биберау, Бибершлаг и Телерхамер. Североисточната граница на општината е и окружна граница со [[Илм (округ)|Илм]]. === Соседни општини === Соседни општини се [[Фрауенвалд]], [[Нојштат на Ренштајг]] и [[Гросбрајтенбах]], [[Масерберг]] и градот [[Шлојзинген]]. === Општински единици === Општината Шлојзегрунд е составена од следниве единици: * Биберау (со Лихтенау, Енгенштајн, Бибершлаг и Телерхамер) * Гисибел * Лангенбах * Шенбрун (со Шенау, Унтернојбрун, Обернојбрун, Габел и Ернсттал) * Штајнбах == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Schleusegrund}} * [http://www.schleusegrund.de/ Официјална страница] {{de}} {{Градови во Хилдбургхаузен (округ)}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Хилдбургхаузен (округ)]] qx4xshcf8vrz0zga30636wlk2nuh9x0 0 1069832 5532607 5424552 2026-04-01T03:35:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532607 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за велосипедист | name = Мартејн Кејзер | image = Martijn Keizer.JPG | caption = Кејзер на Тур де л’Ен 2013 | fullname = Мартејн Кејзер | nickname = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1988|03|25}} | birth_place = [[Мунтендам]], {{ХОЛ}} | height = 1,93 м | weight = 72 кг | currentteam = | discipline = друмски велосипедизам | role = возач | ridertype = универзален возач | proyears = 2007–2010<br>2011–2013<br>2014<br>2014–2017 | proteams = {{ct|RB3|2007}}<br> {{ct|VAC|2011}}<br>Веранкласик-Долчини<br>{{ct|BEL|2014}} | majorwins = | updated = 24 јануари 2018 }} '''Мартејн Кејзер''' ({{langx|nl|Martijn Keizer}}; р. {{роден|25|март|1988}}) — [[Холандија|холандски]] професионален [[друмски велосипедист]], кој последно возел за [[Светска турнеја на UCI|UCI World Tour]] екипата {{ct|BEL}}.<ref name="Belkin">{{наведени вести|url=http://www.teambelkin.com/teamnews/belkin-finds-opportunity-in-martijn-keizer-2122|title=Белкин гледа можност во Мартејн Кејзер|work={{ct|BEL|2014}}|publisher=Rabo Wielerploegen|date=25 февруари 2014|accessdate=25 февруари 2014|archive-date=2014-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301140847/http://www.teambelkin.com/teamnews/belkin-finds-opportunity-in-martijn-keizer-2122|url-status=dead}}</ref> Кејзер ѝ се приклучил на професионалната континентална екипа Веранкласик-Долчини за сезоната 2014, откако неговата претходна екипа, {{ct|VCD|2013|nolink=yes}}<ref>{{наведени вести|url=http://www.velonation.com/News/ID/10790/Vacansoleil-DCM-presented-with-twelve-new-riders-for-2012.aspx|title=Вакансолел-ДКМ претстави дванаесет нови возачи за 2012|work=VeloNation|publisher=VeloNation LLC|date=3 јануари 2012|accessdate=7 јануари 2012|first=Бен|last=Аткинс|archive-date=2018-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104132403/http://www.velonation.com/News/ID/10790/Vacansoleil-DCM-presented-with-twelve-new-riders-for-2012.aspx|url-status=dead}}</ref>, се распаднала на крајот на сезоната 2013.<ref name="VD">{{наведени вести|url=http://www.directvelo.com/actualite/30420-martijn-keizer-et-rick-ottema-chez-veranclassic-doltcini.html|title=Martijn Keizer and Rick Ottema with Veranclassic-Doltcini|language=француски|work=Directvelo|first=Никола|last=Гаше|publisher=Association Le Peloton|date=29 октомври 2013|accessdate=21 декември 2013|archive-date=2013-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031080054/http://www.directvelo.com/actualite/30420-martijn-keizer-et-rick-ottema-chez-veranclassic-doltcini.html|url-status=dead}}</ref> Меѓутоа, пред да настапи на некоја трка со екипата, Кејзер ја напуштил откако му бил понуден договор од {{ct|BEL|2014}}.<ref name="Belkin"/> == Достигнувања == {{palmares start}} ;2007 : 1. Краен пласман Тур ду Хаут Анжу ::1. Етапа 2 ([[Поединечен хронометар|ITT]]) : 5. Краен пласман Три дена де Воклусе ;2008 : 6. Краен пласман Тур ду Хаут Анжу : 8. Краен пласман Трка околу Тирингија под 23 години ;2009 : 7. Краен пласман [[Вуелта а Леон]] : 9. Краен пласман [[Трка околу Турција]] ;2010 : 1. Етапа 2 (ITT) Тур де Бретања : 1. Пролог (ITT) Сиркуито Монтањес : 3. Национално хронометарско првенство : 5. Краен пласман Сиркут де Ардени : 5. Краен пласман Трка Олимпија : 9. Лиеж-Бастон-Лиеж под 23 години ;2011 : 1. Букл де л’Олн : 3. Национално хронометарско првенство : 3. Дуо Норманд : 8. Краен пласман Четири дена Динкерк ;2012 : 8. Национално хронометарско првенство ;2013 : 1. [[Податотека:Jersey polkadot.svg|20п]] Планински пласман [[Стер ЗЛМ Тур]] : 7. Национално хронометарско првенство ;2015 : 2. Краен пласман Тур де л’Еурометропол : 8. Краен пласман Три дена Западна Фландрија {{palmares end}} === Распоред на резултатите на големите трки === {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | [[Голема трка (велосипедизам)|Голема трка]] ! scope="col" | 2011 ! scope="col" | 2012 ! scope="col" | 2013 ! scope="col" | 2014 ! scope="col" | 2015 ! scope="col" | 2016 ! scope="col" | 2017 |- style="text-align:center;" ! scope="row" | [[Податотека:Jersey pink.svg|20п|link=Генерален пласман на Џиро д’Италија]] '''[[Генерален пласман на Џиро д’Италија|Џиро]]''' |— | style="text-align:center;"|[[Џиро д’Италија 2012|126]] | style="text-align:center;"|[[Џиро д’Италија 2013|101]] | style="text-align:center;"|[[Џиро д’Италија 2014|102]] |— | style="text-align:center;"|[[Џиро д’Италија 2016|102]] | style="text-align:center;"|[[Џиро д’Италија 2017|116]] |- style="text-align:center;" ! scope="row" | [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п|link=Генерален пласман на Тур де Франс]] '''[[Генерален пласман на Тур де Франс|Тур]]''' |— |— |— |— |— |— |— |- style="text-align:center;" ! scope="row" | [[Податотека:Jersey red.svg|20п|link=Генерален пласман на Вуелта а Еспања]] '''[[Генерален пласман на Вуелта а Еспања|Вуелта]]''' | style="text-align:center;"|[[Вуелта а Еспања 2011|153]] | style="text-align:center;"|[[Вуелта а Еспања 2012|102]] |— | style="text-align:center;"|[[Вуелта а Еспања 2014|80]] | style="text-align:center;"|[[Вуелта а Еспања 2015|153]] | style="text-align:center;"|[[Вуелта а Еспања 2016|137]] |— |} СО = се откажал; — = не учествувал == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Martijn Keizer}} * {{Cycling archives}} * {{CQ ranking}} * {{ProCyclingStats}} {{Холандија-велосипедист-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кејзер, Мартејн}} [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Холандски велосипедисти]] 03qsewy39a9te69bhhr275jtetnt02x 0 1075439 5532748 5485209 2026-04-01T11:33:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532748 wikitext text/x-wiki [[Косово|Косовската]] [[Декларација за независност на Косово|декларација за независност]] од [[Србија]] беше спроведена на 17 февруари 2008. Меѓународните реакции беа мешани и светот продолжува да биде поделен во врска со меѓународното признавање на Косово. Од 16 март 2013 [[Република Косово]] доби 101 дипломатски признавања како независна држава. Од тие, 110 од 193 (57%) се од земји членки на [[Обединетите Нации]], 22 од 27 (81%) членки на [[ЕУ]], 24 од 28 (86%) земји членки на [[НАТО]] како и 33 од вкупно 57 (56%) држави членки на Организацијата за Исламска соработка кои го признаа [[Косово]]. Владата на [[Србија]] официјално не ја признава независноста на Косово. == Заднина == Бројни држави укажаа на загриженост околу унилатералната [[Декларација за независност на Косово]], или отворено изјавија дека нема да признаат независно Косово. Советот за безбедност на [[Обединетите нации]] останува поделен околу ова прашање: од петте постојани членки кои имаат право на вето, три ([[САД]], [[Велика Британија]] и [[Франција]]) ја признаа декларацијата за независност, додека [[Народна Република Кина]] покажа загриженост, порачувајќи му на страните да преговараат во рамките на претходните договори. [[Русија]] ја отфрли декларацијата за независност и ја смета за илегална. На 15 мај 2008, [[Русија]], [[Кина]] и [[Индија]] издадоа заедничко соопштение во кое повикуваат за нови преговори меѓу [[Приштина]] и [[Белград]]. Иако земјите членки на [[ЕУ]] поединечно одлучуваат околу тоа дали ќе го признаат Косово, со консензус [[ЕУ]] ја створи мисијата [[Еулекс]] која треба да обезбеди мир и да продолжи со посматрање. Поради спорот со Советот за безбедност на [[ОН]], мисијата на Обединетите нации на Косово [[УНМИК]] и нејзино делумно предавање на Еулекс се соочи со потешкотии. По руските и српските протести, генералниот секретар [[Бан ки Мун]] продолжи со предавањето. На 15 јули 2008, тој рече: "И покрај гактот што Советот за безбедност не може да продолжи со надзорот, му дадов инструкции на мојот специјален претставник да продолжи со реформирањето на УНМИК... за да се адаптира на променетата реалност". Според генералниот секретар, "[[Обединетите Нации]] задржаа позиција на строга неутралност во врска со статусот на [[Косово]]". На 26 ноември 2008, советот за безбедност му даде зелено светло за воспоставување на мисијата Еулекс на [[Косово]]. Мисијата треба да ја презеде полицијата, судството и царината од [[ОН]] , додека ќе оперира во склоп со резолуцијата 1244 од СБ ОН каде Косово беше ставено под администрација на ОН во 1999 година. Од јули 2008, УНМИК повеќе не му дава патни исправи на граѓаните на Косово, додека нивната можност да патуваат користејќи ги новите косовски пасоши не концидира со дипломатското признавање: на пример [[Грција]], [[Романија]] и [[Словачка]] ги признаваат косовските пасоши, и покрај тоа што не го признаваат Косово. Трите соседни држави кои го признаваат [[Косово]] - [[Албанија]], [[Црна Гора]] и [[Македонија]] го признаваат косовскиот пасош, додека [[Србија]] одбива. На 8 октомври 2008 беше усвоена резолуција во Генералното собрание на ОН каде ја поддржаа [[Србија]] да бара советодавно мислење од Меѓународниот суд на правдата за Косовската декларација за независност. На 22 јули 2010, Меѓународниот суд рече дека декларацијата за независност на Косово "не го прекрши меѓународното право"., поради тоа што авторите, кои беа "претставници на луѓето на Косово" не беа врзани од рамките на уставот (створен од УНМИК) или резолуцијата 1244 која е повикана од страна на членките на ООН и органите во Обединетите Нации. ==Реакции од Србија== Поради српските барања дека Косово е дел од суверената територија на [[Србија]], реакциите на Србија кон секоја држава која ќе го признае Косово, беше да ги отповика своите амбасадори, осудувајќи ги косовските политичари за издајност, и поставување на случај во Меѓународниот суд на правдата. Во декември 2012, како резултат од спонзорираните ЕУ преговори околу статусот на [[Косово]], српскиот премиер [[Ивица Дачиќ]] се согласи да воспостави српски офицер во Косово. Во март 2013, Дачиќ рече дека додека неговата влада никогаш нема да ја признае независноста на Косово, "беа кажани лаги дека Косово е наше" и дека Србија треба да ги дефинира своите "вистински граници". ==Позиција од страна на суверените држави== ===Држави кои го признаваат Косово како независна држава=== [[File:CountriesRecognizingKosovo.png|thumb|center|500px|Мапа на државите кои ја признаа независноста на Косово {{легенда|red|Косово}} {{легенда|green|Држави кои го признаваат Косово како независно}} {{легенда|#ccc|Држави кои не го признаваат Косово како независно}}]] ====Земји членки на ОН==== {| class="wikitable sortable" style="width:50%; margin:auto;" ! !! Држава<ref name="recognition">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,33 Countries that have recognized the Republic of Kosova], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo</ref> !! Дата на признавање |- | 1 || {{AFG}}<ref>[http://kosova.org/docs/independence/Afghanistan.pdf The Statement of Islamic Republic of Afghanistan on the Recognition of Independence of Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200517203821/http://kosova.org/docs/independence/Afghanistan.pdf |date=2020-05-17 }}, Ministry of Foreign Affairs, Afghanistan, 2008-02-18</ref> || 2008|02|18 |- | 2 || [[Костарика]]<ref>[http://www.rree.go.cr/ministerio/files/CostaRicaKosovo.doc Costa Rica se pronuncia por la independencia de Kósovo], Ministerio de Relaciones Exteriores y Culto, 2008-02-17 (in Spanish) {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080226224510/http://www.rree.go.cr/ministerio/files/CostaRicaKosovo.doc |date=2008-02-26 }}</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|18}}<ref>17 February 2008 local time</ref> |- | 3 || {{ALB}}<ref>[http://www.km.gov.al/?fq=brenda&m=news&lid=7323&gj=gj2 Statement of Prime Minister of Albania Mr. Sali Berisha on Recognition of Independence of Kosova], Republic of Albania Council of Ministers, 2008-02-18</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|18}}<ref>[http://www.km.gov.al/?fq=brenda&m=news&lid=7323 According to the official text of recognition] and the [http://books.google.com/books?id=-OhPTJn8ZWoC&pg=PA12&lpg=PA12&dq=Declaration+of+Assembly+of+Albania,+on+October+21,+1991&source=bl&ots=75u564MqRc&sig=Sc0Gdrmr4da8dLn-e6_5wBCLyeg&hl=en&sa=X&ei=BF17T6mJL-334QSt7tCHBA&ved=0CEkQ6AEwBQ#v=onepage&q=Declaration%20of%20Assembly%20of%20Albania%2C%20on%20October%2021%2C%201991&f=false law of 1991] of the [[People's Assembly of Albania]] the Republic of Albania recognised the Republic of Kosovo, based on the law of 1991, which recognised the [[Republic of Kosova]] on {{dts|format=dmy|1991|10|21}}. On 18 February 2008, Albania decided to take full diplomatic relations and accredit an ambassador to Pristina.</ref> |- | 4 || {{FRA}}<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files_156/kosovo_6154/index.html Kosovo declares independence] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141217164449/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files_156/kosovo_6154/index.html |date=2014-12-17 }}, Ministry of Foreign Affairs, France, 2008-02-18</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|18}} |- | 5 || {{SEN}}<ref>[http://www.aps.sn/articles.php?id_article=40531 Senegal – Kosovo, Dakar reconnaît le nouvel État] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141217162049/http://www.aps.sn/articles.php?id_article=40531 |date=2014-12-17 }}, Agence de Presse Sénégalaise 2008-02-18 (in French)</ref><ref>[http://www.haaba.com/news/2008/02/19/7-93587/senegal-recognises-kosovos-independence-ministry Senegal recognises Kosovo's independence: ministry], haaba.com, 2008-02-19 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120217183113/http://www.haaba.com/news/2008/02/19/7-93587/senegal-recognises-kosovos-independence-ministry |date=2012-02-17 }}</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|18}} |- | 6 || {{TUR}}<ref>[http://www.mfa.gov.tr/statement-of-h_e_-mr_-ali-babacan_-minister-of-foreign-affairs-of-the-republic--of-turkey_-regarding-the-recognition-of-kosovo.en.mfa Statement of H.E. Mr. Ali Babacan, Minister of Foreign Affairs of the Republic of Turkey, Regarding the Recognition of Kosovo by Turkey], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Turkey, 2008-02-18</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|18}} |- | 7 || {{GBR}}<ref>[http://www.pm.gov.uk/output/Page14594.asp UK to recognise independent Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080510070233/http://www.pm.gov.uk/output/Page14594.asp |date=2008-05-10 }}, United Kingdom prime minister's Office, 2008-02-18</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|18}} |- | 8 || {{USA}}<ref>[https://web.archive.org/web/20080219202408/http://www.state.gov/secretary/rm/2008/02/100973.htm U.S. Recognizes Kosovo as Independent State], U.S. Department of State, 2008-02-18</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|18}} |- | 9 || {{AUS}}<ref>[http://www.foreignminister.gov.au/releases/2008/fa-s034_08.html Australia Recognises the Republic of Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080220012853/http://www.foreignminister.gov.au/releases/2008/fa-s034_08.html |date=2008-02-20 }}, Australia Department of Foreign Affairs and Trade, 2008-02-19</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|19}} |- | 10 || {{LVA}}<ref>[http://www.am.gov.lv/en/security/news/4457/?pg=10306 Announcement by Minister of Foreign Affairs of Republic of Latvia on recognition of Kosovo's independence] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141217170534/http://www.am.gov.lv/en/security/news/4457/?pg=10306 |date=2014-12-17 }}, Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia, 2011-02-20</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|20}} |- | 11 || {{DEU}}<ref>[http://www.bundesregierung.de/nn_6516/Content/EN/Archiv16/Artikel/2008/02/2008-02-20-deutschland-erkennt-kosovo-an__en.html Germany recognises Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111019052233/http://www.bundesregierung.de/nn_6516/Content/EN/Archiv16/Artikel/2008/02/2008-02-20-deutschland-erkennt-kosovo-an__en.html |date=2011-10-19 }}, German Federal Government, 2008-02-20</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|20}} |- | 12 || {{EST}}<ref>[http://www.vm.ee/en/node/682 Estonia recognises Republic of Kosovo], Estonian Ministry of Foreign Affairs, 2008-02-21</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|21}} |- | 13 || {{ITA}}<ref>[http://www.governo.it/Governo/ConsiglioMinistri/dettaglio.asp?d=38401 Consiglio dei Ministri n. 93 del 21 февруари 2008], Italian Council of Ministers, 2008-02-21 (in Italian)</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|21}} |- | 14 || {{DEN}}<ref>[http://www.ambbeirut.um.dk/en/menu/aboutus/news/denmarkrecognizeskosovoasanindependentstate.htm Denmark recognizes Kosovo as an independent state] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110719132945/http://www.ambbeirut.um.dk/en/menu/aboutus/news/denmarkrecognizeskosovoasanindependentstate.htm |date=2011-07-19 }}, Ministry of Foreign Affairs of Denmark, 2008-05-12</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|21}} |- | 15 || {{LUX}}<ref>[http://www.gouvernement.lu/salle_presse/actualite/2008/02-fevrier/20-asselborn-kosovo/index.html Le Luxembourg reconnaît formellement le Kosovo], Le Gouvernement du Grande-Duché de Luxembourg, 2008-02-21 (in French)</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|21}} |- | 16 || {{PER}}<ref>[https://archive.today/20120525191637/www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdia/C9B70437F80DBAF7052573F700710D15?OpenDocument Perú decide reconocer independencia de Kósovoe], Peruvian Ministry of External Relations, 2008-02-22 (in Spanish)</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|22}} |- | 17 || {{BEL}}<ref>[http://www.kosovothanksyou.com/files/Belgium_RoyalDecree.pdf Koninklijk besluit betreffende de erkenning van de Republiek Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180816102709/http://www.kosovothanksyou.com/files/Belgium_RoyalDecree.pdf |date=2018-08-16 }}, Kosovo Thanks You, 2008-02-18 (in Dutch and French)</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|24}} |- | 18 || {{POL}}<ref>[http://www.premier.gov.pl/en/press_centre/news/government_has_recognised_the_,2220/ Government has recognised the independence of Kosovo], The Chancellery of the Prime Minister of the Republic of Poland, 2008-02-26</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|02|26}} |- | 19 || {{CHE}}<ref>[http://www.eda.admin.ch/eda/en/home/reps/eur/vkos/bilkos.html Bilateral relations between Switzerland and Kosovo], Federal Department of Foreign Affairs of the Swiss Confederation, 2008-02-27</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|27}} |- | 20 ||{{AUT}}<ref>[http://www.bmeia.gv.at/en/foreign-ministry/news/press-releases/2008/plassnik-letter-on-kosovos-recognition-signed.html Plassnik: "Letter on Kosovo's recognition signed"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121109032659/http://www.bmeia.gv.at/en/foreign-ministry/news/press-releases/2008/plassnik-letter-on-kosovos-recognition-signed.html |date=2012-11-09 }}, Federal Ministry for European and International Affairs of the Republic of Austria, 2008-02-28</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|02|28}} |- | 21 ||{{IRL}}<ref>[http://foreignaffairs.gov.ie/home/index.aspx?id=42938 Minister for Foreign Affairs Dermot Ahern TD Announces Ireland's recognition of the Republic of Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080305011519/http://foreignaffairs.gov.ie/home/index.aspx?id=42938 |date=2008-03-05 }}, Department of Foreign Affairs, 2008-02-29</ref> || {{dts|format=dmy|2008|02|29}} |- | 22 ||{{SWE}}<ref>[http://www.sweden.gov.se/sb/d/10358/a/99714 Sweden recognises the Republic of Kosovo], Swedish Ministry for Foreign Affairs, 2008-03-04</ref> || {{dts|format=dmy|2008|03|4}} |- | 23 ||{{NLD}}<ref>[http://www.government.nl/news/2008/03/04/the-netherlands-recognises-kosovo.html The Netherlands recognises Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180621042809/https://www.government.nl/latest/news/2008/03/04/the-netherlands-recognises-kosovo |date=2018-06-21 }}, Government of the Netherlands, 2008-03-04</ref> || {{dts|format=dmy|2008|03|4}} |- | 24 ||{{ISL}}<ref>[http://eng.utanrikisraduneyti.is/speeches-and-articles/nr/4135 The Government of Iceland formally recognizes Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120308125219/http://eng.utanrikisraduneyti.is/speeches-and-articles/nr/4135 |date=2012-03-08 }}, Iceland Foreign Ministry, 2008-03-05</ref> || {{dts|format=dmy|2008|03|5}} |- | 25 ||{{SVN}}<ref>[http://www.sta.si/en/vest.php?s=a&id=1264437 Slovenia Recognizes Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090216171112/http://www.sta.si/en/vest.php?s=a&id=1264437 |date=2009-02-16 }}, Slovenian Press Agency, 2008-03-05</ref> || {{dts|format=dmy|2008|03|5}} |- | 26 || {{FIN}}<ref>[http://formin.finland.fi/Public/default.aspx?contentid=123797&nodeid=15145&contentlan=2&culture=en-US Finland recognised the Republic of Kosovo], Ministry for Foreign Affairs of Finland, 2008-03-07</ref> || {{dts|format=dmy|2008|03|7}} |- | 27 || {{JPN}}<ref>[http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2008/3/0318.html Statement by Foreign Minister Masahiko Koumura on the Recognition of the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of Japan, 2008-03-18</ref> || {{dts|format=dmy|2008|03|18}} |- | 28 || {{CAN}}<ref>[http://www.canadainternational.gc.ca/croatia-croatie/bilateral_relations_bilaterales/Canada_Kosovo_relations.aspx?menu_id=37 Canada-Kosovo Relations] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110605195404/http://www.canadainternational.gc.ca/croatia-croatie/bilateral_relations_bilaterales/Canada_Kosovo_relations.aspx?menu_id=37 |date=2011-06-05 }}, Government of Canada, 2010-07-12</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|03|18}} |- | 29 || {{MCO}}<ref>[http://www.president-ksgov.net/?page=1,6,972 Principata e Monakos njohu Republikën e Kosovës], President of the Republic of Kosovo, 2008-03-19 (in Albanian)</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|03|19}} |- | 30 || {{HUN}}<ref>[http://www.mfa.gov.hu/kum/en/bal/actualities/spokesman_statements/Kosovo_recognition_080319.htm Hungary recognizes Kosovo's Independence] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080323041624/http://www.mfa.gov.hu/kum/en/bal/actualities/spokesman_statements/Kosovo_recognition_080319.htm |date=2008-03-23 }}, Ministry of Foreign Affairs of Hungary, 2008-03-19</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|03|19}} |- | 31 || {{HRV}}<ref>[http://www.vlada.hr/en/naslovnica/novosti_i_najave/2008/ozujak/hrvatska_priznala_kosovo Croatia recognises Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080324111856/http://www.vlada.hr/en/naslovnica/novosti_i_najave/2008/ozujak/hrvatska_priznala_kosovo |date=2008-03-24 }}, Government of the Republic of Croatia, 2008-03-19</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|03|19}} |- | 32 || {{BGR}}<ref>[http://old.government.bg/cgi-bin/e-cms/vis/vis.pl?s=001&p=0137&n=575 Sergei Stanishev: Bulgarian Government’s decision to recognize the independence of Kosovo is fully complied with the country’s national interests and our commitment to the future of the region] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191126065938/http://old.government.bg/cgi-bin/e-cms/vis/vis.pl?s=001 |date=2019-11-26 }}, Council of Ministers of the Republic of Bulgaria, 2008-03-20</ref> || {{dts|format=dmy|2008|03|20}} |- | 33 || {{LIE}}<ref>[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-pia-pressemitteilungen/pressemitteilungen-alt.htm?pmid=108807&lpid=3789&imainpos=15844 Liechtenstein anerkennt den Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080403062343/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-pia-pressemitteilungen/pressemitteilungen-alt.htm?pmid=108807&lpid=3789&imainpos=15844 |date=2008-04-03 }}, Liechtenstein government, 2008-03-28 (in German)</ref> || {{dts|format=dmy|2008|03|25}} |- | 34 || {{KOR}}<ref>[http://www.mofat.go.kr/webmodule/htsboard/template/read/engboardread.jsp?typeID=12&boardid=302&seqno=306110&c=TITLE&t=&pagenum=1&tableName=TYPE_ENGLISH&pc=undefined&dc=&wc=&lu=&vu=&iu=&du= Recognition of the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs and Trade of the Republic of Korea, 2008-03-28</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|03|28}} |- | 35 || {{NOR}}<ref>[http://www.regjeringen.no/en/dep/ud/press/News/2008/norway_kosovo.html?id=505130 Norway recognises Kosovo as an independent state], Norway – Ministry of Foreign Affairs, 2008-03-28</ref> || {{dts|format=dmy|2008|03|28}} |- | 36 || {{MHL}}<ref>[http://www.newkosovareport.com/20080417889/Politics/breaking-news-republic-of-the-marshall-islands-has-recognized-kosovo.html Republic of the Marshall Islands has recognized Kosovo], New Kosova Report, 2008-04-17</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|04|17}} |- | 37 || {{BFA}}<ref>[http://www.newkosovareport.com/20080424902/Politics/Burkina-Faso-recognizes-Kosovo.html Burkina Faso recognizes Kosovo], New Kosova Report, 2008-04-24</ref><ref>[http://www.kosovothanksyou.com/files/Declaration_sur_le_Kosovo_2404.pdf Déclaration de la reconnaissance de l'État du Kossovo], Kosovo Thanks You</ref> || {{dts|format=dmy|2008|04|23}} |- | 38 || {{NRU}}<ref>[http://www.president-ksgov.net/?page=1,6,860 Republika e Naurusë njohu Republikën e Kosovës], President of the Republic of Kosovo, 2008-04-23 (in Albanian)</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|04|23}} |- | 39 || {{LTU}}<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_l?p_id=319343 Seimas of the Republic of Lithuania Resolution on the Recognition of the Republic of Kosovo], Chancellery of the Parliament of Lithuania, 2008-05-06</ref> || {{dts|format=dmy|2008|05|6}} |- | 40 || {{SMR}}<ref>[http://www.interni.segreteria.sm/on-line/Home/DelibereC.d.S..html?P0_path=%2Fhome%2Ftomcat%2Findicizzazione%2Findexdelibere&P0_paginazione=10&P0_pagina=1&P0_oggetto=Kosovo&P0_numero=&P0_data_gg=&P0_data_mm=&P0_data_aa=&annoiniziale=&annofinale=&P0_document=&P0_data_ordered=&P0_maxresults=2000&P0_orderBy=data_ordered%2Cnumero&P0_order=desc%2Casc&P0_operatorMustBe=only&indicericerca=-1&x=0&y=0 Delibera n. 8 del 12/05/2008 - Riconoscimento della Repubblica del Kosovo da parte della Re-pubblica di San Marino] {{Семарх|url=https://archive.today/20120906042055/http://www.interni.segreteria.sm/on-line/Home/DelibereC.d.S..html?P0_path=/home/tomcat/indicizzazione/indexdelibere&P0_paginazione=10&P0_pagina=1&P0_oggetto=Kosovo&P0_numero=&P0_data_gg=&P0_data_mm=&P0_data_aa=&annoiniziale=&annofinale=&P0_document=&P0_data_ordered=&P0_maxresults=2000&P0_orderBy=data_ordered,numero&P0_order=desc,asc&P0_operatorMustBe=only&indicericerca=-1&x=0&y=0 |date=2012-09-06 }}, Secretary of State for Internal Affairs of the Republic of San Marino</ref> || {{dts|format=dmy|2008|05|12}} |- | 41 || {{CZE}}<ref>[http://www.mzv.cz/wwwo/mzv/default.asp?id=58430&ido=6569&idj=2&amb=1 The Czech Republic has recognized independence of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic, 2008-05-21 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151015212559/http://www.mzv.cz/wwwo/mzv/default.asp?id=58430&ido=6569&idj=2&amb=1 |date=2015-10-15 }}</ref> || {{dts|format=dmy|2008|05|21}} |- | 42 || {{LBR}}<ref>[http://www.newkosovareport.com/20080530967/Politics/liberia-recognizes-kosovo.html Liberia Recognizes Kosovo], Liberian Daily Observer, 2011-02-20</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|05|30}} |- | 43 || {{SLE}}<ref>[http://www.kosovothanksyou.com/files/KosovaGovernment_SierraLeoneRecognized.pdf Sierra Leone Recognized Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191217130331/http://www.kosovothanksyou.com/files/KosovaGovernment_SierraLeoneRecognized.pdf/ |date=2019-12-17 }}, Press Release of the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2008-06-13</ref><ref>[http://wikileaks.org/cable/2008/06/08FREETOWN283.html Sierra Leone request to transmit recognition of Kosovo independence], American Embassy, Freetown (released by Wikileaks), 2008-06-12</ref> || {{dts|format=dmy|2008|06|11}} |- | 44 || {{COL}}<ref>[http://mre.cancilleria.gov.co/wps/portal/espanol/!ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_jQsKAwo2AXYwN3n2BnA08z82BHf2dfQwMDA_2CbEdFAJSyt1c!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/WCM_MENUPRINCIPAL_MRE/menu+principal/relaciones+internacionales/bilaterales/europa/kosovo Colombia reconoció formalmente la República de Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130223095152/http://mre.cancilleria.gov.co/wps/portal/espanol/%21ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_jQsKAwo2AXYwN3n2BnA08z82BHf2dfQwMDA_2CbEdFAJSyt1c%21/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2FWCM_MENUPRINCIPAL_MRE%2Fmenu+principal%2Frelaciones+internacionales%2Fbilaterales%2Feuropa%2Fkosovo |date=2013-02-23 }}, Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Colombia, 2008-08-04 (in Spanish)</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|08|4}} |- | 45 || {{BLZ}}<ref>[http://www.president-ksgov.net/?page=1,6,884 Belize njeh pavarësinë e Kosovës], President of the Republic of Kosovo, 2008-08-07 (in Albanian)</ref> || {{dts|format=dmy|2008|08|7}} |- | 46 || {{MLT}}<ref>[http://www.foreign.gov.mt/default.aspx?MDIS=21&NWID=68 Malta Recognizes Kosovo as an Independent State] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090627211252/http://www.foreign.gov.mt/default.aspx?MDIS=21&NWID=68 |date=2009-06-27 }}, Ministry of Foreign Affairs of Malta, 2008-08-22</ref> || {{dts|format=dmy|2008|08|22}} |- | 47 || {{WSM}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,54 Samoa njeh pavarësinë e Kosovës], Ministry of Foreign Affairs of Kosovo, 2008-09-15 (in Albanian)</ref><ref>[http://www.newkosovareport.com/200809151219/Politics/samoa-recognizes-independent-kosovo.html Samoa recognizes independent Kosovo], New Kosova Report, 2008-09-15</ref> || {{dts|format=dmy|2008|09|15}} |- | 48 || {{POR}}<ref>[http://kosova.org/docs/independence/Portugal.pdf Ministério dos Negócios Estrangeiros: Comunicado de Imprensa – Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110721223059/http://kosova.org/docs/independence/Portugal.pdf |date=2011-07-21 }}, 2008-10-07 (in Portuguese)</ref> || {{dts|format=dmy|2008|10|7}} |- | 49 || {{MNE}}<ref>[http://www.gov.me/en/search/33098/164405.html Joint Statement of the Government of Montenegro and the Government of the Republic of Macedonia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180620180920/http://www.gov.me/en/search/33098/164405.html |date=2018-06-20 }}, Government of Montenegro, 2008-10-09</ref> || {{dts|format=dmy|2008|10|9}} |- | 50 || {{ARE}}<ref>[http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1223546208865&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews UAE recognises Kosovo], Emirates News Agency, 2008-10-14</ref> || {{dts|format=dmy|2008|10|14}} |- | 51 || {{MYS}}<ref>[http://www.kln.gov.my/?m_id=26&vid=797 Press Statement by the Minister of Foreign Affairs of Malaysia on the recognition of Kosovo's independence], Ministry of Foreign Affairs, Malaysia, 2008-11-01 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090917092630/http://www.kln.gov.my/?m_id=26&vid=797 |date=2009-09-17 }}</ref><ref>[http://www.kosovothanksyou.com/files/MalaysiaRecognizesTheIndependenceOfKosovo.jpg Verbal Note] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130928082041/http://www.kosovothanksyou.com/files/MalaysiaRecognizesTheIndependenceOfKosovo.jpg |date=2013-09-28 }}, Kosovo Thanks You</ref> || {{dts|format=dmy|2008|10|30}} |- | 52 || {{FSM}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,117 Micronesia recognizes independence of Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2008-12-05</ref><ref>[http://www.fsmgov.org/press/pr120508.htm FSM Recognizes Kosovo Act of Self-Determination], Government of the Federated States of Micronesia, 2008-12-05</ref>|| {{dts|format=dmy|2008|12|5}} |- | 53 || {{PAN}}<ref>[http://www.presidencia.gob.pa/noticia.php?cod=10471 Comunicado de prensa sobre reconocimiento de la República de Kosovo], Presidencia de la República de Panamá, 2009-01-16 (in Spanish) {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130926181330/http://www.presidencia.gob.pa/noticia.php?cod=10471 |date=2013-09-26 }}</ref><ref>[http://www.mfa-ks.net/index.php?page=2,4,124 Panama recognized independent state of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-01-16</ref>|| {{dts|format=dmy|2009|01|16}} |- | 54 || {{MDV}}<ref>[http://www.foreign.gov.mv/v3/?p=news&view=sep&nid=3042 Maldives extends full diplomatic recognition to the Republic of Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722222923/http://www.foreign.gov.mv/v3/?p=news&view=sep&nid=3042 |date=2011-07-22 }}, Ministry of Foreign Affairs, Republic of Maldives, 2009-02-19</ref> || {{dts|format=dmy|2009|02|19}} |- | 55 || {{PLW}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/repository/docs/Recognition_Note_-_Palau.pdf Official recognition letter by President of Palau], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo</ref> || {{dts|format=dmy|2009|03|6}} |- | 56 || {{GMB}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,168 Gambia recognizes Kosovo's independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-04-07</ref>|| {{dts|format=dmy|2009|04|7}} |- | 57 || {{SAU}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,171 The Kingdom of Saudi Arabia recognizes the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-04-20</ref>|| {{dts|format=dmy|2009|04|20}} |- | 58 || {{COM}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,175 Union of the Comoros recognizes the Republic of Kosovo, as an independent and sovereign state], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-05-19</ref><ref>[http://www.kosovothanksyou.com/files/ComorosRecognition.pdf Note verbale] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160429202450/http://www.kosovothanksyou.com/files/ComorosRecognition.pdf |date=2016-04-29 }}, Le Ministère des Relations Extérieures, de la Coopération, chargé de la Diaspora de la Francophonie et du Monde Arabe de l'Union des Comores, Kosovo Thanks You, 2009-05-14 (in French)</ref>|| {{dts|format=dmy|2009|05|14}} |- | 59 || {{BHR}}<ref>[http://www.bna.bh/portal/en/news/433388 Bahrain recognizes Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120907125751/http://www.bna.bh/portal/en/news/433388 |date=2012-09-07 }}, Bahrain News Agency, 2009-05-19</ref>|| {{dts|format=dmy|2009|05|19}} |- | 60 || {{JOR}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,12 Jordan recognizes the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-07-08</ref> || {{dts|format=dmy|2009|7|7}} |- | 61 || {{DOM}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,11 Dominican Republic recognized the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-07-11</ref><ref>[http://kosovothanksyou.com/files/DominicanRepublicRecognition.pdf Comunicado] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120323151335/http://kosovothanksyou.com/files/DominicanRepublicRecognition.pdf |date=2012-03-23 }}, Kosovo Thanks You (in Spanish)</ref> || {{dts|format=dmy|2009|7|10}} |- | 62 || {{NZL}}<ref name="newzealand">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,324 New Zealand recognizes the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-11-09</ref> || {{dts|format=dmy|2009|11|9}} |- | 63 || {{MWI}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,404 Republic of Malawi recognizes Kosovo as independent and sovereign state], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-12-16</ref> || {{dts|format=dmy|2009|12|14}} |- | 64 || {{MRT}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,419 The Islamic Republic of Mauritania recognized the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-01-14</ref> || {{dts|format=dmy|2010|01|12}} |- | 65 || {{SWZ}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,481 Recognition of the Republic of Kosovo by the Kingdom of Swaziland], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-04-12</ref><ref>[http://www.mfa-ks.net/repository/docs/nota_verbale.pdf Verbal Note], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo</ref> || {{dts|format=dmy|2010|04|12}} |- | 66 || {{VUT}}<ref>[http://www.kosovothanksyou.com/files/VanuatuRecognition.jpg Official recognition letter by Ministry of Foreign Affairs and External Trade of the Republic of Vanuatu] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191217130137/http://www.kosovothanksyou.com/files/VanuatuRecognition.jpg |date=2019-12-17 }}, Kosovo Thanks You, 2010-04-28</ref> || {{dts|format=dmy|2010|04|28}} |- | 67 || {{DJI}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,513 Recognition is confirmed by Djibouti], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-05-12</ref> || {{dts|format=dmy|2010|05|08}} |- | 68 || {{SOM}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,525 Somalia recognized the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-05-21</ref> || {{dts|format=dmy|2010|05|19}} |- | 69 || {{HND}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,574 Honduras recognises the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-09-03</ref> || {{dts|format=dmy|2010|09|03}} |- | 70 || {{KIR}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,599 Kiribati recognises the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-10-25</ref><ref>[http://www.akr-ks.eu/news/image/62/kiribati.jpg Verbal Note] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130313164623/http://www.akr-ks.eu/news/image/62/kiribati.jpg|date=2013-03-13}}, [[New Kosovo Alliance]]</ref>|| {{dts|format=dmy|2010|10|21}} |- | 71 || {{TUV}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,607 Tuvalu recognises Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-11-19</ref> || {{dts|format=dmy|2010|11|18}} |- | 72 || {{QAT}}<ref name="Qatar">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,620 Qatar recognized the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-01-07</ref>|| {{dts|format=dmy|2011|01|07}} |- | 73 || {{GNB}}<ref name="Guinea-Bissau">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,623 The Republic of Guinea-Bissau Recognized the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-01-10</ref><ref>[http://www.lajmeshqip.com/wp-content/uploads/2011/09/njohja-Guinea-Bissau.jpg Verbal Note], Lajme Shqip, 2011-09-08 (in French)</ref>|| {{dts|format=dmy|2011|01|10}} |- | 74 || {{OMN}}<ref name="Oman">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,629 Republic of Kosovo Established Diplomatic Relations with Sultanate of Oman], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-02-04</ref><ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,954 Recognition from the Sultanate of Oman is reconfirmed], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-10-20</ref>|| {{dts|format=dmy|2011|02|04}} |- | 75 || {{AND}}<ref name="Andorra">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,795 The Principality of Andorra recognizes Kosovo's independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-06-08</ref>|| {{dts|format=dmy|2011|06|08}} |- | 76 || {{CAF}}<ref name="Central African Republic">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,868&offset=4 Central African Republic recognized Kosovo independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-07-22</ref><ref>[http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/images/25.06.2011_nota_verbale_Republika_e_Afrikes_Qendrore.jpg Verbal Note] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131104003420/http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/images/25.06.2011_nota_verbale_Republika_e_Afrikes_Qendrore.jpg |date=2013-11-04 }}, First Deputy Prime Minister of the Republic of Kosovo, 2011-07-22 (in French)</ref>|| {{dts|format=dmy|2011|07|22}} |- | 77 || {{GIN}}<ref name="Niger & Guinea">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,896 The Republic of Niger and the Republic of Guinea Conakry recognize Kosovo’s independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-08-16</ref><ref>[http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/images/16.08.2011_nota_verbale_Guina_Conakry.jpg Note] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131104002730/http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/images/16.08.2011_nota_verbale_Guina_Conakry.jpg |date=2013-11-04 }}, First Deputy Prime Minister of the Republic of Kosovo, 2011-08-12 (in French)</ref> || {{dts|format=dmy|2011|08|12}} |- | 78 || {{NER}}<ref name="Niger & Guinea"/><ref>[http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/images/16.08.2011_nota_verbale_Nigeri.jpg Verbal Note] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131104002954/http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/images/16.08.2011_nota_verbale_Nigeri.jpg |date=2013-11-04 }}, First Deputy Prime Minister of the Republic of Kosovo, 2011-08-15 (in French)</ref>|| {{dts|format=dmy|2011|08|15}} |- | 79 || {{BEN}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,900 The Republic of Benin is the 80th state to recognize Kosovo’s independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-08-18</ref>|| {{dts|format=dmy|2011|08|18}} |- | 80 || {{LCA}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,906 Santa Lucia is the 81st UN member state to recognize the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-08-22</ref>|| {{dts|format=dmy|2011|08|19}} |- | 81 || {{NGA}}<ref>[http://www.top-channel.tv/english/artikull.php?id=2657 Nigeria recognizes Kosovo Independence] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130709093032/http://www.top-channel.tv/english/artikull.php?id=2657 |date=2013-07-09 }}, Top Channel, 2011-09-13</ref><ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,33 Countries that have recognized the Republic of Kosova], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo]</ref>{{#tag:ref|It was reported in September 2012 that Olugbenga Ashiru, Nigerian Foreign Minister, had denied that the recognition took place.<ref>[http://www.gazetaexpress.com/?cid=1,13,90988 AS NIGERIA], Gazeta Express, 2012-09-07 (in Albanian)</ref> [[Behgjet Pacolli]], the First Deputy Prime Minister of Kosovo, has reiterated that the recognition occurred and claims that Ashiru never spoke with the Gazeta Express.<ref>[http://www.kosovaonline.info/?page=1,3,17923 Pacolli: Hoxhaj ka insistuar që Thaçi ta falënderojë Malin në KS], kosovaonline.info, 2012-09-08, (in Albanian)</ref>|group=Disputed}}|| {{dts|format=dmy|2011|09|12}} |- | 82 || {{GAB}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,984 Kosovo’s recognition confirmed by the Republic of Gabon], Ministry of Foreign Affairs of Kosovo, 2011-10-13</ref><ref>[http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/images/09.09.2011_nota_verbale_Gaboni.jpg Verbal Note] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131104002650/http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/images/09.09.2011_nota_verbale_Gaboni.jpg |date=2013-11-04 }}, First Deputy Prime Minister of the Republic of Kosovo 2011-09-15 (in French)</ref> || {{dts|format=dmy|2011|09|15}} |- | 83 || {{CIV}}<ref>[http://www.top-channel.tv/english/artikull.php?id=2797 Ivory Coast recognizes Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120301123720/http://www.top-channel.tv/english/artikull.php?id=2797 |date=2012-03-01 }}, Top Channel, 2011-09-21</ref><ref>[http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/images/20.09.2011_nota_verbale_Bregu_i_Fildishte_.jpg Déclaration par la Côte d'Ivoire de la reconnaissance de l'État du Kossovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131104002523/http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/images/20.09.2011_nota_verbale_Bregu_i_Fildishte_.jpg |date=2013-11-04 }}, Ministère des Affires Etrangères de la Républic du Côte d'Ivoire, released First Deputy Prime Minister of the Republic of Kosovo (in French)</ref> || {{dts|format=dmy|2011|09|16}} |- | 84 || {{KWT}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,981 Kuwait formally recognizes the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-10-11</ref> || {{dts|format=dmy|2011|10|11}} |- | 85 || {{UGA}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1118 The Republic of Uganda recognizes the independence of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-02-17</ref><ref>[http://www.kosovatimes.net/repository/images/njohja.jpg Verbal Note] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120502213313/http://www.kosovatimes.net/repository/images/njohja.jpg |date=2012-05-02 }}, KosovaTimes 2012-02-17</ref>{{#tag:ref|Serbian Foreign Minister [[Vuk Jeremić]] stated in February 2012 that Ugandan State Foreign Minister [[Henry Oryem Okello]] had informed him that the recognition never took place.<ref>[http://www.tanjug.rs/news/33366/jeremic-says-uganda-did-not-recognize-kosovo.htm Jeremic says Uganda did not recognize Kosovo]</ref> In January 2013, former Foreign Minister of Kosovo [[Skënder Hyseni]] said that the recognitions by Nigeria and Uganda were "contested, not only by the respective states, but also by the US State Department". Current Foreign Minister, [[Enver Hoxhaj]], stated that he is certain that the number of recognitions is valid.<ref name="balkaninsight.com">[http://www.balkaninsight.com/en/article/kosovo-s-number-of-recognitions-questioned Dispute Arises Over Kosovo's 98th Recognition]</ref>|group=Disputed}} || {{dts|format=dmy|2011|12|05}} |- | 86 || {{GHA}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1090 Ghana Republic – the 86th country recognising the Independence of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-01-23</ref><ref>[http://www.kosovatimes.net/repository/images/nota_verbale.jpg Verbal Note] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130521125944/http://www.kosovatimes.net/repository/images/nota_verbale.jpg |date=2013-05-21 }}, KosovaTimes, 2012-01-24</ref> || {{dts|format=dmy|2012|01|23}} |- | 87 || {{HTI}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1111 Haiti’s recognition of Kosovo confirmed during Minister Hoxhaj’s visit to this state], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-02-10</ref> || {{dts|format=dmy|2012|02|10}} |- | 88 ||| {{STP}}<ref>[http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/docs/RESOLUCAO_RECOCH_KOSOVO.PDF Resolução sobre o Reconhecimento Internaticonal da República do Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131016112008/http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/docs/RESOLUCAO_RECOCH_KOSOVO.PDF |date=2013-10-16 }}, República Democrática de São Tomé e Príncipe Ministério da Justiça e Reforma do Estado, released First Deputy Prime Minister of the Republic of Kosovo (in Portuguese)</ref><ref>[http://www.telanon.info/wp-content/uploads/2013/01/COMUNICADO-da-Presid%C3%AAncia-da-Rep%C3%BAblica1.pdf Comunicado]</ref>{{#tag:ref|São Tomé and Príncipe president [[Manuel Pinto da Costa]] declared the resolution recognising Kosovo by the previous Government invalid on {{dts|format=dmy|2013|01|07}},<ref>[http://www.expressodasilhas.sapo.cv/pt/noticias/go/sao-tome--presidente-da-republica-declara-inexistente-reconhecimento-do-kosovo São Tomé: Presidente da República declara inexistente reconhecimento do Kosovo]</ref><ref>[http://www.africa21digital.com/politica/ver/20030295-presidencia-santomense-desmente-reconhecimento-de-kosovo Presidência santomense desmente reconhecimento de Kosovo]</ref> since he was not informed of the recognition process and that the resolution itself is contradictory as it suggests a parliamentary approval that never took place.<ref>[http://www.africa21digital.com/politica/ver/20030287-oposicao-critica-presidente-santomense-por-nao-reconhecer-kosovo Oposição critica presidente santomense por não reconhecer Kosovo]</ref> Prime Minister [[Gabriel Costa]] said that the process of recognition was an anomalous situation.<ref>[http://www.telanon.info/politica/2013/01/04/12171/processo-de-reconhecimento-do-kosovo-%E2%80%9Ce-uma-situacao-anomala%E2%80%9D/ Processo de reconhecimento do Kosovo “é uma situação anómala”]</ref><br>Kosovo Foreign Minister, Enver Hoxhaj, insisted that the recognition remains valid.<ref name="balkaninsight.com"/> First Deputy Prime Minister of Kosovo [[Behgjet Pacolli]] said that he received a [[note verbale]] recognising Kosovo from the former prime minister [[Patrice Trovoada]] and that this recognition is a closed issue.<ref>[http://www.telegrafi.com/lajme/sao-tome-ceshtje-e-mbyllur-2-28038.html Sao Tome, çështje e mbyllur], Telegrafi, 2012-01-11 (in Albanian)</ref>|group=Disputed}} || {{dts|format=dmy|2012|03|13}} |- | 89 || {{BRN}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1214 Brunei Darussalam recognizes Kosovo independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-04-25</ref> || {{dts|format=dmy|2012|04|25}} |- | 90 || {{TCD}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1282 Chad recognizes the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-06-01</ref> || {{dts|format=dmy|2012|06|01}} |- | 91 ||{{TLS}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,1479 Timori Lindor njeh pavarësinë e Kosovës], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-11-09 (in Albanian)</ref><ref>[http://farm9.staticflickr.com/8067/8171165751_9692eae762_b.jpg Note verbale], Timor-Leste Ministry of Foreign Affairs, 2012-09-20</ref> || {{dts|format=dmy|2012|09|20}} |- | 92 ||{{PNG}}<ref>[http://www.postcourier.com.pg/20121003/news12.htm PNG links with Kosovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130223082422/http://www.postcourier.com.pg/20121003/news12.htm |date=2013-02-23 }}, Post-Courier Online, 2012-10-03</ref><ref>[http://www.m-magazine.org/en/Kosovo/Papua-New-Guinea-confirms-recognition-of-Kosovo-3271 Papua New Guinea confirms recognition of Kosovo], M-Mag, 2012-10-03</ref><ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,1464 Papua Guinea e Re konfirmon zyrtarisht njohjen e Kosovës], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-10-28 (in Albanian)</ref> || {{dts|format=dmy|2012|10|03}} |- | 93 ||{{BDI}}<ref>[http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/docs/SKMBT_C22012102816470.pdf Déclaration par la Républic du Burundi de la reconnaissance de l'État du Kossovo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131016111908/http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/docs/SKMBT_C22012102816470.pdf |date=2013-10-16 }}, Ministère des relations extérieures et de la coopération internationale de la Républic du Burundi, 2012-10-16 (in French)</ref> || {{dts|format=dmy|2012|10|16}} |- | 94 ||{{FIJ}}<ref>[http://kryeministri-ks.net/?page=2,9,3213 Prime Minister Thaçi: Kosovo’s membership in EBRD testified that the process of the recognition of the Kosovo as a democratic and sovereign country has taken an irreversible up-turn and is recognized as an historical fact], Office of the Prime Minister of the Republic of Kosovo, 2012-11-19</ref><ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1504 Fiji’s verbal note recognizing Kosovo arrives], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-11-22</ref> || {{dts|format=dmy|2012|11|19}} |- | 95 ||{{KNA}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,1517 Saint Kitts dhe Nevis njeh zyrtarisht pavarësinë e Kosovës], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-11-28 (in Albanian)</ref> || {{dts|format=dmy|2012|11|28}} |- | 96 ||{{DMA}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1536 Dominica recognizes Kosovo’s independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-12-11</ref> || {{dts|format=dmy|2012|12|11}} |- | 97 ||{{PAK}}<ref>[https://archive.today/20130113095434/www.mofa.gov.pk/mfa/pages/article.aspx?id=1429&type=1 Recognition of the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Islamic Republic of Pakistan, 2012-24-12</ref><ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,1550 Arrin nota verbale e njohjes së Kosovës nga Pakistani], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-12-28 (in Albanian)</ref> || {{dts|format=dmy|2012|12|24}} |- | 98 ||{{GUY}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,1626 Guajana njeh shtetin e pavarur dhe sovran të Kosovës], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2013-03-16 (in Albanian)</ref> || {{dts|format=dmy|2013|03|16}} |} == Наводи == {{наводи}} ebgeqtmv8ccf6k9zhrjn7vo6z3l4kyg 0 1076367 5532453 5407461 2026-03-31T18:33:25Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532453 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Кокаљка (шатор) | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106003639 |title=''Podiceps cristatus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Podiceps cristatus 2 - Lake Dulverton.jpg | image_caption = Возрасна единка | image2 = Great Crested Grebe (Podiceps cristatus) (W1CDR0001488 BD4).ogg | range_map =Podiceps cristatus.svg | range_map_caption = <br/>{{legend0|#F1F53D|лето|border=solid 1px black}} {{legend0|#266834|постојан|border=solid 1px black}} {{legend0|#F58821|зима|border=solid 1px black}} | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Нуркачи]] | familia = [[Нуркачи]] | genus = [[Нуркач]] | species = '''Кокаљка''' | binomial = ''Podiceps cristatus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], [[Систем на природата|1758]]) }} [[File:Great crested grebe (Podiceps cristatus) in the wild.webm |thumb|Podiceps cristatus]] '''Кокаљка''', '''голем нуркач''', '''цуцлест нуркач''' или '''шатор''' ({{науч|Podiceps cristatus}}) е водна птица, член на семејството [[нуркачи]]. Кокаљката ја има и во [[Македонија]]. Била користена како птица-работничка во [[риболов со птици|риболовот со птици]] на [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]]<ref>[http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/sowb/countries/Macedonia2012.pdf Состојба со птиците во Македонија 2012]</ref> == Опис == Кокаљката е најголемиот член од семејството нуркачи од [[Стар Свет|Стариот Свет]], но некои видови се наоѓаат и во Америка. Долги се од 46 до 51&nbsp;см, а распонот на крилјата им е од 59 до 73&nbsp;см и тежат од 900 до 1500 грама.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.arkive.org/great-crested-grebe/podiceps-cristatus/#text=Facts |title=Great crested grebe videos, photos and facts - Podiceps cristatus |publisher=ARKive |date= |accessdate=2012-06-27 |archive-date=2012-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823145839/http://www.arkive.org/great-crested-grebe/podiceps-cristatus/#text=Facts |url-status=dead }}</ref><ref name="Burnie">Burnie D and Wilson DE (Eds.), ''Animal: The Definitive Visual Guide to the World's Wildlife''. DK Adult (2005), ISBN 0789477645</ref> Тие се одлични пливачи и нуркачи и затоа рибата ја ловат нуркајќи. Во лето, со своите впечатливи шари на вратот и грбот не можеме да ги помешаме со друг нуркач; додека во зима, како и другите нуркачи имаат бело околу очите и розов клун.[[File:Podiceps cristatus juv.jpg|thumb|Главата на младенче кокаљка со карактеристични линии]]Новоиспилените имаат карактеристични црно-бели линии на главата кои се губат со нивното созревање (растење).[[File:Podiceps cristatus MHNT.ZOO.2010.11.38.1.jpg|thumb|left| ''Podiceps cristatus'']] [[File:Great Crested Grebe (Podiceps cristatus) (14).JPG|thumb|left|Возрасна единка со младенче]] == Живеалиште и гнездење == Кокаљката се гнезди во тревнатиот дел од езерата. Подвидот ''P. c. cristatus'' е распространет во [[Европа]] и [[Азија]] по должината на средниот запад, а во зима тие се селат во потопли предели, што значи дека тие се птици преселници. Но, африканскиот подвид ''P. c. infuscatus'' и австралискиот ''P. c. australis'' не ги напуштаат своите места на живеење, тие се седентарни. == Поведение == [[File:Podiceps cristatus -Hogganfield Loch, Glasgow, Scotland -adult feeding chick-8 (2).jpg|right|thumb|Родител со две рипчиња за своите младенчиња]] За време на парењето кокаљката прави гнезда на површината на водата, бидејќи на копно не се движи многу добро поради тоа што нејзините нозе се поставени поназад. Обично се изведуваат по две јајца, а родителите го носат подмладокот на грб помеѓу пердувите. Исто така, секој родител си одбира свој „фаворит” за кој подоцна ќе се грижи и ќе го подучува. Необично, но со испилувањето младите нуркачи се способни самостојно да пливаат и нуркаат. Возрасните му ги пренесуваат вештините на подмладокот на тој начин што носејќи ги на грб се нуркаат во вода, а потоа ги оставаат младите да испливаат на површината на водата и да допливаат до нив. Кокаљката претежно се храни со [[риба]], но јаде и мали [[рак]]чиња, [[инсект]]и и мали [[жаби]]. Овој вид птици е доведен до истребување во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] во 19 век, бидејќи нивните пердуви биле користени за украсување на капите и дамските шапки. Кралското друштво за заштита на птиците во Британија го сопрело нивното истребување, па тие повторно ги населиле пределите низ Европа. == Поврзано == *[[Список на птици во Македонија]] == Наводи ==<!-- Forktail15:87. --> {{reflist}} == Надворешни врски == {{Commons|Podiceps cristatus}} {{wikispecies|Podiceps cristatus}} *[http://www.ibercajalav.net/img/06_GreatCrestedGrebePcristatus.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120128110013/http://www.ibercajalav.net/img/06_GreatCrestedGrebePcristatus.pdf |date=2012-01-28 }} * [http://ibc.lynxeds.com/species/great-crested-grebe-podiceps-cristatus Great Crested Grebe videos, photos & sounds] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130425143453/http://ibc.lynxeds.com/species/great-crested-grebe-podiceps-cristatus |date=2013-04-25 }} on the Internet Bird Collection * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/006.pdf Species text in The Atlas of Southern African Birds]. *[http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob90.htm BTO BirdFacts - Great-crested Grebe] *[http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3639&m=0 BirdLife Species Factsheet] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090104152041/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3639&m=0 |date=2009-01-04 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Нуркачи (птици)]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] eb0jijyl5t8vitlllvclyc94ccsagu0 0 1080247 5532624 5426690 2026-04-01T06:37:29Z Bjankuloski06 332 5532624 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sphere wireframe 10deg 6r.svg|мини|десно|Перспективна проекција на сфера во две димензии]] '''Сфера''' ({{langx|el|σφαῖρα}} — „топка“)<ref>{{маклек|сфера|сфера}}</ref> — совршено тркалезно [[геометриско тело]]. Како и кај [[кружница]]та (во две димензии), сферата претставува множество точки, сите подеднакво оддалечени (''r'') од дадена точка во просторот. Растојанието ''r'' е [[полупречник]] на кружницата, а дадената точка е нејзиниот [[центар (геометрија)|центар]]. Најголемото растојание помеѓу две точки на сферата се нарекува [[пречник]]. Тој минува низ центарот, и така е еднаков на два полупречника. Геометријата прави разлика помеѓу '''сфера''' (која е впрочем дводимензионална затворена [[површина]] вметната во тридимензионален [[простор]]) и '''[[топка (геометрија)|топка]]''', која е вистинско тридимензионално тело бидејќи го вклучува и внатрешниот простор на сферата. Сферата е вртежна површина, т.е. се добива со вртење на полукружница околу полупречникот. Растојанието од центарот на сферата до дадената рамнина ''Σ'' се вика ''централно растојание'' на рамнината и сферата. Ако тоа растојание е еднакво на полупречникот на сферата, тогаш сферата и рамнината имаат една заедничка точка, па рамнината ја допира сферата и се вика ''тангентна рамнина''. Ако растојанието, пак, е помало од полупречникот на сферата, тогаш рамнината ја сече сферата, а пресекот на сферата со рамнина е кружница. Ако рамнината минува низ центарот на сферата, тогаш пресекот е најголемата кружница и тогаш сферата е поделена на две полусфери. Ако, пак, рамнината ''Σ'' ја сече сферата, но не минува низ центарот, тогаш сферата е поделена на два нееднакви дела при што секој од нив се вика ''калота''. Вообичаено, како калота се смета помалиот дел од сферата. Делот од сферата што е зафатен меѓу два паралелни пресеци се вика ''појас'' или ''зона''. Растојаниеот меѓу двата паралелни пресеци е ''висина'' на појасот.<ref>Боривоје Миладиновиќ, Трајче Ѓорѓијевски и Никола Петрески, ''Математика за II година гимназиско образование''. Скопје: Алби, 2009, стр. 181.</ref> == Основни формули == Плоштина на сфера се пресметува со следнава формула:<ref name="ReferenceA">Боривоје Миладиновиќ, Трајче Ѓорѓијевски и Никола Петрески, ''Математика за II година гимназиско образование''. Скопје: Алби, 2009, стр. 183.</ref> : <math>S = \ 4\pi r^2 = \pi d^2.</math> Плоштина на појасот на сфера се пресметува со следнава формула:<ref name="ReferenceA"/> : <math>S = \ 2\pi r H.</math> Волуменот на сфераata (топка) се пресметува според формулата: : <math>V = \frac{4}{3} \pi r^3.</math> Површината на отсечокот на сферата се пресметува според формулата: : <math>s = \ 2 \pi r H = 2 \pi r^2 ( 1 - \cos ( \alpha ) ) </math> , каде H е висината на отсечокот, а <math> \alpha </math> е зенитниот агол == Сферата во тридимензионален простор == Равенката : <math>(x-x_0)^2+(y-y_0)^2+(z-z_0)^2 = R^2,</math> каде <math>(x_0,y_0,z_0)</math> се координатите на центарот на сферата, а <math>R</math> е полупречникот. Параметарска равенка на сфера со центар во точката <math>(x_0,y_0,z_0)</math>: : <math>\begin{cases} x = x_0 + R \cdot \sin \theta\cdot \cos \phi,\\ y = y_0 + R \cdot \sin \theta\cdot \sin \phi,\\ z = z_0 + R \cdot \cos \theta,\\ \end{cases}</math> каде <math>\theta \in [- \pi/2, \pi/2]</math> и <math>\phi \in [0, 2\pi).</math> ==Делови на сферата== Сферата се дели на две подеднакви „полусфери“ кога низ нејзиниот центар минува рамнина. Доколку низ центарот се сечат две рамнини, тогаш тие ја делат на два двоаголника (а топката на два „сферни клина“). Ако потсечеме една топка, добиваме одвоен дел наречен „калота“ (капа). Ако сферата ја сечат две рамнини, делот меѓу нив ќе биде „појас“, а во случај на топка, ќе биде „слој“. Отсечката чии крајни точки се центарот на сферата и која било точка од сферата се вика ''пречник'' на сферата. Отсечката, пак, чии крајни точки се кои било две точки од сферата се вика ''тетива''. Тетивата што минува низ центарот на сферата се вика ''полупречник''.<ref>Боривоје Миладиновиќ, Трајче Ѓорѓијевски и Никола Петрески, ''Математика за II година гимназиско образование''. Скопје: Алби, 2009, стр. 180.</ref> ==Воопштување на сферата== {{Главна|n-сфера}} Сферата може да се воопшти на колку било [[димензија|димензии]]. За секој [[природен број]] ''n'' постои „''n''-сфера“, (се запишува ''S<sup>n</sup>''), која е множество од точки во ({{безпрелом|''n'' + 1}})-димензионален простор на подеднакво растојание ''r'' од централната точка во просторот, каде ''r'' е, како и претходно, позитивен [[реален број]]. Поконкретно: *0-сферата е пар од крајни точки на интервал (−''r'', ''r'') на реалната бројна оска *1-сферата е [[кружница]] со полупречник ''r'' *2-сферата е обична сфера *3-сферата е сфера во четиридимензионален Евклидов простор. Сферата каде ''n'' > 2 се нарекува и [[хиперсфера]]. ==Сферна геометрија== [[Податотека:Sphere halve.png|мини|десно|[[Голема кружница]] на сфера]] {{Главна|Сферна геометрија}} Основните елементи на [[планиметрија]]та се [[точка (геометрија)|точката]] и [[линија (математика)|линијата]]. Кај сферата, точките се дефинираат исто, но линиите се поинакви. Ако мериме по лачна должина, најкраткиот пат што поврзува две точки што лежат на сферата е дел од [[голема кружница]] што ги содржи тие две точки. За сферата важат многу теореми од класичната геометрија, но има многу што не важат (погл. [[Евклидова аксиома за паралелноста|аксиома за паралелноста]]). Во [[сферна тригонометрија|сферната тригонометрија]], [[агол|аглите]] се сместени помеѓу големи кружници, па затоа по многу нешта се разликува од обичната [[тригонометрија]]. На пример, збирот од внатрешните агли на сферниот триаголник е поголем од 180 степени. Исто така, секои два [[сличност (геометрија)|слични]] сферни триаголника се [[складност (геометрија)|складни]]. ==Единаесет својства на сферата== Во делото „Геометријата и вообразбата“<ref>{{наведена книга |author=[[Давид Хилберт|Hilbert, David]]; Cohn-Vossen, Stephan |title=Geometry and the Imagination |edition=II |year=1952 |publisher=Chelsea |isbn=0-8284-1087-9}}</ref> [[Давид Хилберт]] и Стефан Кон-Фосен даваат единаесет својства. Неколку од нив важат и за [[рамнина]], која може да се замисли како сфера со бесконечен полупречник. Својствата се следниве: #''Точките не сферата се подеднакво оддалечени од дадената точка. Воедно, соодносот на оддалеченоста на точките од две дадени точки е непроменлив.'' #''Контурите и рамнинските пресеци на сферата се кружници.'' #''Сферата има постојана широчина и обем.'' #''Сите точки на сферата се точки на заокруженост.'' #''Сферата нема жаришни површини.'' #''Сите геодетски линии на сферата се затворени криви.'' #''Од сите тела при даден волумен, сферата има најмала плоштина; од сите тела при дадена плоштина, сферата има најголем волумен.'' #''Сферата има најмала вкупна средна закривеност од сите конвексни тела при дадена плоштина.'' #''Сферата има постојана средна закривеност.'' #''Сферата има постојана позитивна Гаусова закривеност.'' #''Сферата се трансформира сама во себе со трипараметарски несвитливи движења.'' == Поврзано == * [[Топка (геометрија)]] * [[Сфероид]] * [[Коцка]] * [[Квадар]] * [[Закривеност]] * [[Сферни координати]] * [[n-сфера|''n''-сфера]] * [[Хиперсфера]] * [[Дајсонова сфера]] * [[Риманова сфера]] * [[Просторен агол]] ==Наводи== {{наводи}} *William Dunham. стр. 28, 226, ''The Mathematical Universe: An Alphabetical Journey Through the Great Proofs, Problems and Personalities'', ISBN 0-471-17661-3. == Надворешни врски == {{рв|Spheres|Сфери}} *[http://www.abe.msstate.edu/~fto/tools/vol/sphere.html Пресметајте волумен на сфера] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110929164107/http://www.abe.msstate.edu/~fto/tools/vol/sphere.html |date=2011-09-29 }} {{en}} *[[planetmath:186|Сфера]] - PlanetMath {{en}} *{{MathWorld |id=Sphere |title=Сфера}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Геометриски фигури]] [[Категорија:Сфери| ]] [[Категорија:Површини]] [[Категорија:Топологија]] [[Категорија:Диференцијална геометрија]] [[Категорија:Диференцијална топологија]] [[Категорија:Елементарна геометрија]] meyw1fngsyf2rh1kowtc053sbgnt1od 0 1081040 5532755 5399337 2026-04-01T11:50:17Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532755 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Улф Микаел Видениус | image = Monty-Widenius-David-Axmark-MySQL-2003-05-09.jpg | image_size = 180px | caption = Дејвид Аксмарк (лево) и Микаел"Монти" Видениус, 2003 | birth_date = {{birth date and age|1962|03|03|df=yes}} | birth_place = [[Хелсинки]], [[Финска]] | death_date = | death_place = | other_names = Monty | occupation = Соосновач на [[MySQL AB]]<br />Автор на [[MySQL]] опслужувач и [[MariaDB]] | website = {{URL|http://monty-says.blogspot.com/}} }} '''Улф Микаел Видениус''' (често го нарекуваат '''Монти'''), роден е на 3 Март 1962 година, во [[Хелсинки]], [[Финска]], е главниот автор на оригиналната верзија на софтвер со отворен код [[MySQL]] база на податоци и основачки член на [[MySQL AB]] компанија. По студирањето на Хелсиншкиот Универзитет за технологија (иако не дипломира на тој универзитет), Видениус почнува да работи за Tapio Laakso [[Osakeyhtiö|Oy]] во 1981 година. Во 1985 година тој ја основал TCX DataKonsult [[Aktiebolag|AB]] (шведскa компанија за складирање на податоци) со Алан Ларсон.<ref>{{Наведена мрежна страница | publisher = [[MySQL AB]] | title = MySQL AB Management Team | url = http://www.mysql.com/company/management.html | accessdate = 2008-01-10 | archive-date = 2008-01-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080119192022/http://www.mysql.com/company/management.html | url-status = dead }}</ref> Во 1995 година тој започнува да ја пишува на првата верзија на MySQL база на податоци со [[Дејвид Аксмарк]], која е објавена во 1996 година. Тој е соавтор на ''MySQL референтениот прирачник'', објавен од [[O'Reilly Media|O'Reilly]] О'Рајли во јуни 2002 година, а во 2003 година тој бил награден со награда Софтвер претприемач на годината . До продажбата MySQL AB на Sun Microsystems во јануари 2008 година,<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher = [[MySQL AB]] |title = Sun to Acquire MySQL |url = http://www.mysql.com/news-and-events/sun-to-acquire-mysql.html |accessdate = 2008-09-05 |archive-date = 2011-07-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110718044718/http://mysql.com/news-and-events/sun-to-acquire-mysql.html |url-status = dead }}</ref> тој е главен технички офицер на MySQL AB и сè уште е еден од основните сили зад тековниот развој на MySQL.<ref>{{Наведена мрежна страница |author=Kaj Arnö |title=Monty: The First MySQL Fellow |publisher=[[Kaj Arnö]] |url=http://kajsql.kajarno.com/2007/04/monty-first-mysql-fellow.html |accessdate=2012-10-23 |archive-date=2013-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227035332/http://kajsql.kajarno.com/2007/04/monty-first-mysql-fellow.html |url-status=dead }}</ref> Поради продажба на MySQL на Sun Microsystems, Видениус заработува околу 16.600.000 € во капитални добивки во 2008 (16.800.000 € вкупниот приход), со што се наоѓа на топ 10 листата на луѓе кои заработиле најмногу во Финска таа година.<ref name="iltasanomat">{{Наведена мрежна страница |publisher = Ilta-Sanomat |title = Suomen 100 suurituloisinta 2008 |url = http://www.iltasanomat.fi/uutiset/kotimaa/uutinen.asp?id=1748083 |date = 2009-11-02 |accessdate = 2009-11-06 |archive-date = 2009-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091103054549/http://www.iltasanomat.fi/uutiset/kotimaa/uutinen.asp?id=1748083 |url-status = dead }}</ref><ref name="hs">{{Наведена мрежна страница |publisher = Helsingin Sanomat |title = Verotiedot 2008 |url = http://www.hs.fi/verotiedot/list.do?personPattern=widenius&year=2008&submit=%A0Hae+tiedot%A0 | accessdate = 2009-11-06 }}</ref> На 5 февруари 2009 година, тој најавува дека го напушта Sun Microsystems, со цел да се создаде своја сопствена фирма.<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher = Monty's blog |title = Time to move on |url = http://monty-says.blogspot.com/2009/02/time-to-move-on.html |accessdate = 2009-02-05 }}</ref> На 12 декември 2009 година, Монти бара MySQL клиентите да лобираат на Европската комисија (ЕК), во врска со стекнување на Оракл на Sun Microsystems, наведувајќи загриженост за потенцијалната Oracle контрола на MySQL,<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher = Monty's blog |title = Help saving MySQL |url = http://monty-says.blogspot.com/2009/12/help-saving-mysql.html |accessdate = 2009-12-12 }}</ref> ова резултирало со онлајн петиција кампања наречена "Помош за MySQL, ". Живее во Хелсинки со неговата втора сопруга Ана и ќерката Марија, и има ќерка Мај (по кого MySQL, бел именуван <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dev.mysql.com/doc/refman/5.1/en/history.html |title=History of MySQL |work=MySQL 5.1 Reference Manual |publisher=MySQL AB |accessdate=26 August 2011}}</ref>) и син Макс (по кого бил именуван [[MaxDB]]) од неговиот прв брак. Монти програма АБ (мрежно место) во моментов работи на една гранка од кодот MySQL база, официјално именуван MariaDB по своја најмала ќерка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kb.askmonty.org/en/why-is-the-project-called-mariadb/|title=Why is the project called MariaDB?|work=AskMonty Knowledgebase|accessdate=2013-02-07|archive-date=2013-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604042605/https://kb.askmonty.org/en/why-is-the-project-called-mariadb/|url-status=dead}}</ref> Тоа вклучува неколку закрпи и додатоци кои се развиени од страна на самата компанија или заедницата. Еден од овие додатоци е Арија (алатка за складирање), која била преименувана од Марија да се избегне забуна со [[MariaDB]]. Отворената База на податоци Алијансата, исто така позната како ODBA (http://odba.org/), е основана во 2009 година од страна на Монти програма и Percona. Според својата прва објава, "Отворената База на податоци Алијансата ќе се состои од збирка на компании кои работат заедно за да се обезбеди софтвер, поддршка и услуги за MariaDB, претпријатие-одделение, заедницата развиена гранка на MySQL".<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher = Open Database Alliance |title = Welcome to The Open Database Alliance |url = http://odba.org/news/welcome_to_the_odba |accessdate = 2012-10-18 |archive-date = 2012-09-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120920033119/http://odba.org/news/welcome_to_the_odba |url-status = dead }}</ref> ==Наводи== {{reflist}} ==Надворешни врски== * [http://askmonty.org/wiki/index.php/MariaDB MariaDB FAQ] * [http://monty-says.blogspot.com/ Monty Says] (Widenius's blog) * [http://www.itwire.com/opinion-and-analysis/open-sauce/22918-sun-can-be-biggest-open-source-company iTWire interview with Monty] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210422072108/https://www.itwire.com/opinion-and-analysis/open-sauce/22918-sun-can-be-biggest-open-source-company |date=2021-04-22 }} {{никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фински Швеѓани]] [[Категорија:Родени во 1962 година]] gbk09nug2a01tes5o0uvbj7yawwu84c 0 1082114 5532628 5527845 2026-04-01T06:47:04Z Ziv 110717 ([[c:GR|GR]]) [[File:Sandys, Frederick - Morgan le Fay.JPG]] → [[File:Frederick Sandys - Morgan-le-Fay - 1925P104 - Birmingham Museum and Art Gallery.jpg]] → File replacement: update from a old version to a new one with better quality ([[c:c:GR]]) 5532628 wikitext text/x-wiki {{Без извори}} {{викификација}} {{внимание}} [[File:Frederick Sandys - Morgan-le-Fay - 1925P104 - Birmingham Museum and Art Gallery.jpg|thumb|''Морган ле Феј'' од [[Антони Фредерик Сандис]] (1864&nbsp;г.)]] '''Морган ле Феј''', позната и како '''Морган ле Фаје''', Морган, '''Морген''', '''Моргана''' и други имиња, е моќна [[маѓепсничка]] во легендата за [[Крал Артур|кралот Артур]]. Првите дела во кои се појавува Морган не кажуваат многу за неа, само ја прикажуваат во улога на [[божица]], [[Самовила|вила]], [[Маѓесништво|вештерка]] или волшебничка. Таа се истакнала многу повеќе во подоцнежните циклични прозни дела како што се [[Ланселот-Грал]] и [[пост-вулгатата]], во коишто таа има еволутивна трансформација во [[антагонист]] на [[кралот Артур]] и кралицата [[Гиневра]]. Се мислело дека Морган е ќерка на мајката на Артур, [[Игрејн]] и нејзиниот прв сопруг, Горлуас, војвода од Корнвол, па така Артур (син на Игрејн и [[Утер Пендрагон]]) е нејзин полубрат. Таа има најмалку две постари сестри, Елејн и Моргос, од кои втората е мајка на Гвен, Гаерис, Гарет, Агравејн, од кралот Лот и типичниот предавник [[Мордред]], од Артур. Во Смртта на Артур од Сер Томас Малори, а и во други дела, таа е несреќно омажена за кралот Уриен од Гор и Ивејн е нејзин син. Во првите дела на Џефри од Монмут и Џералд од Велс, Морган се поврзува со Островот на јаболките (подоцна [[Авалон]]) до којшто сериозно ранетиот Артур бил однесен. Во делата на првиот, таа била маѓепсничка, една од деветте сестри; а во делата на вториот, таа била владетелка и сопственичка на област близу [[Гластонбери]] и била во блиска крвна врска со кралот Артур. Во првите романси на Кретјен де Трој, таа е прикажана и како исцелител. Во наредните приказни, Морган станува непријател на тркалезната маса кога Гвиневир го открива нејзиното неверство со еден од витезите на нејзиниот сопруг, иако таа на крајот се помирува со својот брат, па дури и си ја задржува својата првична улога, да служи како една од четирите маѓепснички коишто го носат до Авалон по неговата последна [[битка кај Камлан]]. ==Потекло== Како што нејзиниот епитет „ле Феј“ (од франц. ''la fée'', што значи [[вила (самовила)|вила]]) укажува, ликот на Морган се чини дека првично бил прикажан како натприродно суштество. Нејзиното главно име може да е поврзано со легендите за Моргенс, или Морганс или Мари-Моргенс, коишто се [[велшки]] и [[бретонски]] духови на водата. Иако подоцнежните дела ја прикажуваат како обичен човек, таа си ги повраќа своите магични моќи. Инспирацијата за нејзиниот лик најверојатно дошла од претходната велшка митологија и литература; била споредувана со божицата Модрон, лик што доаѓа од континенталната Деа Матрона и често е спомнувана во средновековната велшка литература. Модрон се појавува во [[велшката тријада]] 70, во која нејзините деца од Уриен, Овен и Морфид, се нарекуваат „Трите благословени товари на утробата на островот Британија,“ а подоцнежна приказна сочувана во ракописот познат како Пениарт 147 ја чува приказната поцелосно. Уриен е сопруг на Морган ле Феј во континенталните романси, додека пак Овен маб Уриен е историски лик покрај нивниот син Ивејн. Покрај тоа, Модрон е наречена „ќерка на Авалач“,стар велшки Бог чиешто име може да се протолкува како именка која значи „место на јаболки“. Всушност, во приказната на Овен и концепцијата на Морфид во Пениарт 147, Модрон е наречена „ќерка на кралот на Авалач.“ Ова е слично на Авалон, „Островот на јаболките“ со кој Морган ле Феј била поврзувана уште од нејзините први појавувања. Други тврдења понекогаш ја поврзуваат Морган со [[ирската]] божица Мориган, иако има малку сличности помеѓу овие две покрај изговорот на нивните имиња. {{Quotation|Поради тоа што нејзиното име и понекогаш нејзините одлики се слични со оние на многуте жени со натприродни моќи во велшката и ирската традиција, многумина мислат дека Морган е остаток на паганската [[келтска]] божица или дух. Келтското сродство на Морган ги вклучува божиците на војната (ирската Мориган и Мача) како и водниот народ (ирската Мирген, велшката [[Модрон]] и бретонската [[Морганес]]) – иако ниту еден од овие ликови не може со сигурност да се смета како нејзин предок. Околу 1216&nbsp;г. Џералд од Велс напишал дека во ''„fabulosi Britones“'' (приказни на [[Брити]]те) измислена божица наречена Морганис го однела [[Артур]] до Авалон за да го излечи. Ова е една од малкуте наши документирани врски меѓу келтската усна традиција и ликот што ќе се појави во романса како Морган ле Феј.|''Карл Линдал, средновековен фолклор: енциклопедија на митови, легенди, приказни, верувања и обичаи''|}} ==Во средновековната литература== [[File:Frank William Warwick Topham Voyage of King Arthur and Morgan Le Fay to the Isle of Avalon 1888.jpg|thumb|left|''Патувањето на кралот Артур и Морган ле Феј до Осторовот Авалон'' од Френк Вилијам Ворик Тофам (1888&nbsp;г.)]] Името на Морган најпрво се појавува во делото ''[[Животот на Мерлин од Џефри Монмут]]'', напишано околу 1150&nbsp;г. Наводно, тоа е приказна за последните авантури на волшебникот Мерлин, која вклучува неколку епизоди од најпознатото претходно дело на Џефри, Historia Regum Britanniae. Во Historia Џефри објаснува дека, откако Артур бил сериозно ранет во Битката кај Камлан, тој е однесен во Авалон, островот на јаболките, за да биде излечен. Во ''Животот на Мерлин'', тој го опишува овој остров подетално и ја именува „Морген“ како водачка на деветте сестри-маѓепснички коишто живеат таму. Морган ја задржува оваа улога на „лекувателка од друг свет“ на Артур во многу наредни литератури. Пред циклусот старо-француски романси, Морган ретко се појавува. Кретјен де Трој ја спомнува во својата прва романса ''[[Ерек и Енида]]'', завршена околу 1170&nbsp;г.; тој кажува дека еден гостин на свадбата на измислените ликови, одреден Гиломар, господар на островот Авалон, бил пријател на Морган. Таа подоцна се спомнува во истата поема кога Артур наоѓа лековит балсам за ранетиот Ерек, направен од неговата сестра Морган; оваа епизода истовремено ги потврдува и нејзината улога за лечење и првпат ја спомнува Морган како сестра на Артур. Кретјен повторно ја спомнува Морган како значајна исцелителка во неговата наредна романса Ивен, витезот од Лион, во една епизода во која две дами му помагаат на еден полуден херој да оздрави со помош на напиток добиен од Морган. Сепак, додека Модрон е мајка на Овен во велшката литература, а Морган ја има оваа улога во подоцнежната француска литература, ова прво континентално поврзување меѓу Ивен и Морган не укажува дека тие се син и мајка. Приказната за Артур, ''[[Џерент, синот на Ербин]]'', основана врз Ерек и Енида од Трој, го спомнува „главниот лекар“ на кралот Артур, [[Морган Туд]]; се смета дека овој лик, иако веројатно е машко во делото Џерент, можеби доаѓа од Морган ле Феј (иако ова било тема на дискусија меѓу научниците на Артур од 19 век. Името Туд може да биде велшко или бретонско или да е позајмено од старо-ирското ''tuath'', „северно, напуштено, лошо, злобно“, исто така и „вила, [[џуџе]]“). [[File:Morgan Le Fay by Spencer Stanhope.jpg|thumb|upright|''Морган ле Феј'' од [[Џон Р. Спенсер Стенхоуп]] (1880&nbsp;г.)]] Улогата на Морган е многу попроширена во Ланселот-Грал (Кругот на Вулгата) од 13 век и во наредните дела инспирирани од неа. Најмлада од сите ќерки на Горлоис и Игрејн, таа е испратена во манастир кога [[Утер Пендрагон]] го убива нејзиниот татко и се жени со нејзината мајка. Таму таа почнува да учи магија, но е прекината кога Утер ја мажи со неговиот сојузник Уриен. Несреќна со својот сопруг, таа има многу љубовници сè додека младата Гвиневир не ја открие и ја исфрла од дворецот чувствувајќи одвратност кон неа. Могран го продолжува учењето на магиите со помошта на Мерлин, истовремено планирајќи одмазда на Гвиневир. Во наредните поглавја таа ги користи своите моќи за да ги надмудри витезите на Артур, особено [[Ланселот]], кого се обидува да го заведе (вклучувајќи го неговото затворање сам со нејзините пријателки маѓепснички, кралицата Седил и кралицата на Сорестан, кои и двете го сакаат за љубовник) и да го прогласи како љубовник на Гвиневир. Во Прозата Тристан, таа испраќа во дворецот на Артур магичен рог за пиење од којшто дама која не е неверна ќе пие без да се истури, надевајќи се да го разоткрие неверството. [[Томас Малори]] најчесто го следи портретот на Морган во Вулгата и Круговите на Пост-вулгата во неговата книга ''[[Смртта на Артур]]'', иако ја проширува нејзината улога во некои случаи. Преку магија и смртни средства, таа се обидува да го организира падот на Артур, најславен е случајот кога таа се погрижува нејзиниот љубовник Аколон да го добие мечот Екскалибур и да го употреби против Артур во борба еден на еден. Не успевајќи во ова, Морган го фрла оружјето на Екскалибур во езеро. Таа се појавува во текот на [[развиениот среден век]] и [[доцниот среден век]], обично во дела поврзани со круговите на Артур или [[Карло Велики]]. На крајот на ''[[Сер Гвејн и Зелениот Витез]]'', се открива дека целата натприродна епизода била поттикната од страна на Морган како тест за Артур и неговите витези, и за да ја исплаши Гвиневир. Важноста на Морган во овој расказ е оспорена и наречена ''[[deus ex machina]]'' и е едноставно еден уметнички уред за понатамошно поврзување на епизодата на Гвејн со приказната за Артур. Во [[легендите за Карло Велики]], таа најмногу е позната по нејзиното пријателство со Огиер Данецот, што го носи до нејзината палата на мистичниот остров за да ѝ биде љубовник. Во ''[[chanson de geste]]'' (народни песни за хероите) од Хуон де Бордо, Морган е мајка на кралот Оберон зачнат од никој друг туку [[Јулиј Цезар]]. ==Во подоцнежната научна фантастика== Стереотипната слика за Морган често е онаа во којашто таа се прикажува како лоша: обично заводлива, мегаломанска маѓепсничка која сака да го порази Артур. Современите толкувања за митот за Артур понекогаш на Морган ѝ ја доделуваат улогата на жена што го заведува Артур и го раѓа злобниот Мордред, иако најчесто [[Моргоз]] е прикажана како негова мајка, сестрата на Морган. Во овие дела Мордред често е нејзин пион, што таа го користи за да го заврши животот на кралот Артур. Примери за модерни дела за Артур кои ја имаат Морган во улога на главен непријател вклучуваат ликови во двете ДС Комикс (Моргана ле Феј) и Марвел Комикс (Морган ле Феј) како и во филмовите (''Јенки од Конектикат во дворецот на Артур, Екскалибур, Мерлин: Враќањето, Принцот Валиант, Ученикот на маѓепсникот''), новелите (''Артур Рекс, Греј Грифинс, Гвиневир, Кралицата на Летната земја, Животот на витезот, Витезот на светото езеро, Кругот на Пендрагон, Принцот и Пилгримот, Кралицата на летните ѕвезди''), театарски дела (''Јенки од Конектикат, Екскалибур, Гвејн''), телевизиски серии (''Бојно поле, Камелот, Даркстолкерс, Гвиневир Џоунс, Кралот Артур и витезите за правда, Мерлин, Принцезата Гвиневир и Јавачите на бисери'') и видео-игри (''Потрагата на Артур, Хрониките на мечот, Мрачно доба на Камелот, Ерик Неспремниот, Духот на Екскалибур, Стронгхолд легенди, Волшебник101''). Сепак, во почетокот на 20 век, неколку [[феминистки]] ја усвоија Морган како претставување на женската моќ или на исчезнувачка форма на женската духовност наводно практикувана од Келтите или претходните народи. Овие толкувања се осврнале на француските романси што ја прикажуваат Морган како „добронамерен лик“ со натприродни лекувачки моќи. Ова доведе до проширување на улогата на Морган во феминистичката литература за Артур, како што е ''[[Маглите на Авалон]]'' од [[Мерион Цимер Бредли]], којашто оди дотаму што ѝ дава заслуга за главните настани во главната приказна. Во други дела Морган има различни улоги, позитивни или барем понејасни вклучувајќи ги филмовите ''Ах! Господи: Филмот, Авантурите на Сер Галахад, Авалон, Господар на ѕверовите 3: Окото на Браксус и Мерлин, новелите Јенки од Конектикат во дворецот на кралот Артур, Екскалибар, Господар на огнот, Кралот Артур и витезите на кружната маса, Коските на Мерлин, Песната на врапчето и Идилите на кралицата'', телевизиските серии ''Пресврт во приказната, Ѕвездена порта СГ-1 и Винкс клуб'', видео-игрите ''Витезите на Артур: Приказни за витештвото, Витезите на Артур 2: Тајната на Мерлин и Кралот Артур 2: Играње улоги во Варгејм'', сериите книга и филм ''Магичната куќа на дрво'', телевизиската програма ''Кастело Ра-Тим-Бум'' и расказот ''„Последниот бранител на Камелот“''. ==Во фолклорот== [[File:The Fata Morgana, As Observed In The Harbour Of Messina.png|thumb|''Фата Моргана, забележана на пристаништето Месина'' (1884&nbsp;г.)]] Морган ле Феј или ''Фата Моргана'' на [[италијански]], била поврзувана со [[Сицилија]] откако Норманите ја освоиле јужна Италија. Како такво, таа го додала своето име на формата за илузија која била честа за бреговите на Сициија , Фата Моргана. Во средновековната романса ''Флоријант и Флорет'' се кажува дека домот на Моргана бил на планината Монтегибел на Сицилија, а подоцнежниот италијански фолклор ја опишува Моргана како живее на планината [[Етна]]. hyyg6pdz0umz3a8joepava3ajgqeai1 0 1084009 5532471 5460266 2026-03-31T18:42:43Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532471 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | name = Обична кукавица | fossil_range = {{fossilrange|плеистоцен|денес}} | image = Cuckoo (51169010335).jpg | image_caption = Обична кукавица во [[Сари]], Англија | image2 = Cuculus canorus.ogg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn| author = BirdLife International | year = 2019 | title = ''Cuculus canorus'' |amends=2016 | article-number = e.T22683873A155496731 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22683873A155496731.en | access-date = 12 март 2021}}</ref> | genus = Cuculus | species = canorus | authority = [[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758 | range_map = CuculusCanorusIUCNver2019 3.png | range_map_caption = Распространетост на обичната кукавица{{leftlegend|#00FF00|Гнездење|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|Минување|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|Негнездење|outline=gray}} {{leftlegend|#AAFFAA|Можеби постоечки (гнездење)|outline=gray}} }} {{listen|filename=Cuculus canorus.ogg|title=Огласување на обичната кукавица|description=Од Калушката Област, Русија}} '''Кукавица''', поточно '''обична кукавица''' ({{науч|Cuculus canorus}}) — [[Преселба на птиците|птица преселница]] која летото го минува широко распространета во [[Европа]] и [[Азија]], а зимува во [[Африка]]. Ја има и во [[Македонија]]. Нејзиното пеење го означува почетокот на пролетта. Позната е по својот „одгледувачки паразитизам“, односно по тоа што јајцата ги несе во туѓи гнезда и младенчињата ги одгледуваат други птици, најчесто [[Обично попче|обичното попче]], [[Ливадска треперка|ливадската треперка]] и [[Трскар рогозар|трскарот рогозар]]. ==Таксономија== Името на кукавицата е ономатопејско имитирање на нејзиното пеење (''ку-куу ку-куу''). И [[Биномен назив|биномниот назив]] е добиен на истиот начин од латинското ''cuculus'' (куку) и ''canorus'' (пеење).<ref name="bto"> {{Наведена мрежна страница |last=Robinson |first=R. A. |year=2005 |title=Cuckoo ''Cuculus canorus'' |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7240.htm |work=BirdFacts: Profiles of Birds Occurring in Britain & Ireland |publisher=[[British Trust for Ornithology]] |id=BTO Research Report 407 |accessdate=12 August 2011 }}</ref><ref name=BWP> {{Наведена книга |last=Snow |first=D. W. |last2=Perrins |first2=C. |title=The Birds of the Western Palearctic |edition=Abridged |year=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-854099-X }}</ref> Има четири [[подвид]]а кукавици:<ref name="ibc">{{Наведена мрежна страница |author= |title=Common Cuckoo (''Cuculus canorus'') |work=[[Internet Bird Collection]] |url=http://ibc.lynxeds.com/species/common-cuckoo-cuculus-canorus |publisher=[[Lynx Edicions]] |accessdate=20 August 2011 |archive-date=2013-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130417011834/http://ibc.lynxeds.com/species/common-cuckoo-cuculus-canorus |url-status=dead }}</ref> * ''C. c. canorus'', номинираниот подвид, за првпат опишан од [[Карл Лине]] 1758. Распространет е од [[Велика Британија]] преку [[Скандинавија]], северна [[Русија]] и [[Сибир]] до [[Јапонија]] на исток, и од [[Пиринеи]] преку [[Турција]], [[Казахстан]], [[Монголија]], до северна [[Кина]] и [[Кореја]]. Зимува во Африка и јужна Азија; * ''C. c. bakeri'', подвид опишан од Ернст Хартерт во 1912, кој се размножува во западна [[Кина]] до [[Хималаи]]те, северна [[Индија]], [[Непал]], северозападен [[Тајланд]] до јужна Кина. Зимува источен [[Бенгал]] и југоисточна Азија; * ''C. c. bangsi'' опишан од Оберхолсер во 1919, се размножува на [[Пиринејски Полуостров]], [[Балеарски Острови]] и северна Африка, минувајќи ја зимата во Африка; * ''C. c. subtelephonus'', опишан од Николај Зарунди во 1914, се размножува во Средна Азија од Туркестан до јужна [[Монголија]]. Зимува во јужна Азија и Африка. ==Опис== [[File:Cuculus canorus vogelartinfo.jpg|thumb|Во лет]] Кукавицата е долга 32 - 34 см од клунот до опашката, а само опашката е долга 13-15 см. [[Распон на крилја|Распонот на крилјата]] e 55 - 60 см.<ref name="BWP"/> Нозете ѝ се кратки.<ref name="collins"> {{Наведена книга |last=Mullarney |first=K. |last2=Svensson |first2=L. |last3=Zetterstrom |first3=D. |last4=Grant |first4=P. |year=1999 |title=Collins Bird Guide |pages=204–205 |publisher=HarperCollins |isbn=0-00-219728-6 }}</ref> Кукавицата е сивкаста со тенко тело и долга опашка и може да се помеша со сокол во лет, кога замавите со крилјата се редовни. За време на сезоната на парење, кукавицата често се сместува на отворено повисоко место со спуштени крилја и крената опашка <ref name="collins"/> Повремено кај женките може да се појави боја на ’рѓа по перјето, но тоа е почесто кај младенчињата.<ref name="BWP"/> Возрасните мажјаци се сиви одозгора и сивата боја се проширува до долните делови кои се со остро изразени линии.<ref name="baker"> {{Наведена книга |last=Baker |first=K. |year=1993 |title=Identification Guide to European Non-Passerines |publisher=[[British Trust for Ornithology]] |pages=273–275 |id=BTO Guide 24 |isbn=0-903793-18-0 }}</ref> Очите, коренот на клунот и нозете ѝ се жолти.<ref name="collins"/> Возрасните женки имаат розовокремаст грб, освен страните и вратот, и понекогаш такви мали точки по пердувите на крилјата.<ref name="baker"/> Всушност, постојат два малку различни облици на овој вид. Покрај разликите во бојата, едниот е малку посив, другиот малку покафен, се разликуваат и по бојата на очите, коренот на клунот и кожата околу очите. Оваа боја кај сивите кукавици е жолта, а кај другите е кафеавкаста. Нозете на сите им се жолти, а клунот сив.<ref name="collins"/> Кукавиците се митарат двапати годишно, делумно во лето и целосно во зима.<ref name="baker"/> Мажјаците тежат околу 130 грама, а женките 110.<ref name="bto"/> [[File:European Cuckoo Mimics Sparrowhawk.jpg|thumb|left|Мажјакот го имитира јастребот врапчар да ѝ даде време на женката да го снесе јајцето|alt=Мимикрија на кукавицата која личи на [[јастреб врапчар]]]] Една студија со користење на модели со полнети птици докажува дека малите птици поретко приоѓаат на кукавиците што личат на јастреб, со пругасти долни делови, а помалку се плашат од останатите видови и може да ги нападнат, односно од нив да се бранат. Затоа, за кукавиците е подобро да личат на јастребите зашто така полесно му приоѓаат на гнездото на помалата птица која е потенцијален домаќин (за јајцето на кукавицата).<ref> {{Наведено списание |last=Welbergen |first=J. |last2=Davies |first2=N. B. |year=2011 |title=A parasite in wolf's clothing: hawk mimicry reduces mobbing of cuckoos by hosts |journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]] |volume=22 |issue=3 |pages=574–579 |doi=10.1093/beheco/arr008 }}</ref> Повикот (ку-куу) мажјакот го прави од повисоко отворено место. За време на сезоната на парење, типично, мажјакот кука во интервали од 1-1,5 секунда, 10 до 20 пати, со мали паузи помеѓу. Женките имаат гласен кркораст повик. <ref name=BWP/> Песната започнува како опаѓачка мала терца на почетокот на сезоната за парење, во април, а потоа интервалот се проширува како што сезоната напредува, додека во јуни, кукавицата речиси ја заборава својата песна и се огласува со други звуци во нагорни интервали.<ref> {{Наведено списание |last=Barrett |first=M. |year=1897 |title=The Cuckoo's Notes |journal=[[The Musical Times and Singing Class Circular]] |volume=38 |issue=656 |pages=697 |doi=10.2307/3367962 |jstor=3367962 }}</ref> ==Поведение== ===Исхрана=== Кукавицата се храни претежно со [[инсекти]], ларви, а понекогаш и со јајца и пилиња. ===Размножување=== [[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.48.jpg|thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Acrocephalus arundinaceus'']] [[File:Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.149.13.jpg|thumb|''Cuculus canorus bangsi'' + ''Phoenicurus moussieri'']] [[File:Reed warbler cuckoo.jpg|thumb |[[Трскар рогозар]] го одгледува младенчето на кукавицата]] Кукавицата е одгледувачки паразит - ги несе јајцата во туѓи гнезда. Во определниот момент, женката кукавица слетува во гнездото на „домаќинот“, турка едно јајце и го снесува своето. Целиот процес трае десетина секунди. За време на сезоната на парење, женката може да посети над 50 гнезда.<ref name="bto"/> ===Јајцата и пилињата=== Има над 100 домаќини кои ги одгледуваат пилињата на кукавицата, но во Европа најчести се: [[Обично попче|обичното попче]], [[Ливадска треперка|ливадската треперка]] и [[Трскар рогозар|трскарот рогозар]].<ref name="BWP"/> Женката кукавица бира домаќин кој има слични јајца по боја и дезен. Откако мајката ќе го остави јајцето во туѓото [[Птичје гнездо|гнездо]], таа не се грижи повеќе за него. Кукавицата може да го чува јацето во себе и 24 часа, на тој начин инкубирајќи го уште пред да биде снесено. Малите на кукавицата се изведуваат порано од другите пилиња и имаат инстинкт да ги турнат другите јајца од гнездото. Понекогаш, птицата - домаќин е многу поситна од кукавицата и „родителот“ на малото кукувиче треба да работи многу напорно за да го исхрани гигантското бебе, мислејќи го за свое. На возраст од 14 дена пилето е трипати поголемо од родителот. ==Во културата== *Во [[Европа]], песната на кукавицата го означува почетокот на пролетта.<ref name=BWP/> *Кукавицата е употребена во ѕидните [[Часовник|часовници]], како механичка птичка што излегува од куќичката и го имитира звукот на птицата, на секој час, соодветен број кукнувања за часот. *Еден од најдобрите и најнаградените филмови на сите времиња „[[Лет над кукавичјото гнездо]]“, направен според истоимениот роман на [[Кен Кисеј]], одлично ја претставува симболиката на кукавицата и нејзиното поведение со потомството преку ликовите сместени во психијатриската установа. * „Кукавицата и орелот“ — басна на [[Иван Андреевич Крилов]].<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 24.</ref> * „Кукавица!“ - песна на македонските музичари [[Елена Христова]] и [[Горан Трајкоски|Горан Трајковски]] од 2011 година.<ref>Elena Hristova, Goran Trajkoski, ''Bioscopia'', SJF Records 131, 2011.</ref> * „Серенада за една кукавица“ ([[англиски]]: ''Serenade To A Cuckoo'') - песна на британската [[Рок музика|рок]]-група „[[Џетро тал]]“ (''Jethro Tull'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/Jethro-Tull-This-Was/release/2681495 Discogs, Jethro Tull ‎– This Was (пристапено на 9.12.2020)]</ref> ==Статус== Иако глобалната популација на кукавиците се чини дека е во опаѓање, таа е класифицирана во најмалку загрозен вид од страна на Меѓународниот сојуз за заштита на природата. Се проценува дека видот брои помеѓу 25 милиони и 100 милиони во светот, со околу 12.600.000 до 25.800.000 во [[Европа]]. Максималниот животен век забележан до сега е 6 години, 11 месеци и 2 дена.<ref name="bto"/> ==Наводи==<!-- FieldMusNatHistZoolSer18:343. Forktail16:147. --> {{наводи|30em}} ==Надворешни врски== {{commons|Cuculus canorus}} *[http://www.ibercajalav.net/img/265_CuckooCcanorus.pdf Ageing and sexing (PDF; 2.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131112113527/http://www.ibercajalav.net/img/265_CuckooCcanorus.pdf |date=2013-11-12 }} *[http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Cuculus_canorus/ ARKive Still photos and videos.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080915170047/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Cuculus_canorus/ |date=2008-09-15 }} *[http://ibc.lynxeds.com/species/common-cuckoo-cuculus-canorus Common Cuckoo (Cuculus canorus)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130417011834/http://ibc.lynxeds.com/species/common-cuckoo-cuculus-canorus |date=2013-04-17 }} videos and photos at the Internet Bird Collection * (European Cuckoo = ) Common Cuckoo - [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/374.pdf Species text in The Atlas of Southern African Birds]. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Кукавица (род)]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 00jotdkqgu6b2qf2l5ocvqq3qlph3gg 0 1085734 5532648 5304083 2026-04-01T08:01:13Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Фуриерова анализа]] → [[Категорија:Фурјеова анализа]] 5532648 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Константа (математика)}} {{Функција |name = Константна функција |image = constant_function_yc.svg |caption = y(x)=c, c&isin;&#8477; |heading1 = 1 |domain = (−∞,∞) |codomain = {c} |parity = парен |period = |heading2 = 1 |zero = c |root = нема (c&ne;0) |asymptote = |plusinf = |minusinf = |fixed = c |vr1 = |f1 = |vr2 = |f2 = |vr3 = |f3 = |vr4 = |f4 = |vr5 = |f5 = |heading3 = 1 |max = c |min = c |derivative = (c)&prime;=0 |critical = |inflection = |notes = {{reflist|group=note}} }} [[Image:wiki_constant_function_175_200.png|thumb|right|Константна функција ''y''(''x'')=4]] Во [[математика]]та, '''константна (постојана) функција''' е [[функција]] чија (излезна) вредност е иста за секоја влезна вредност, т.е. функцијата враќа една иста вредност.<ref>{{Наведена книга|title=Encyclopedia of Mathematics|last1=Tanton|first1=James|year=2005|publisher=Facts on File, New York|isbn=0-8160-5124-0|page=94}} {{en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, Constant Function | author=C.Clapham, J.Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=175|language=англиски|accessdate=1 јануари 2014}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=CRC Concise Encyclopedia of Mathematics|last1=Weisstein|first1=Eric|publisher=CRC Press, London|isbn=0-8493-9640-9|year=1999|page=313}} {{en}}</ref> На пример, функцијата &nbsp;<math>y(x)=4</math>&nbsp; или &nbsp;<math>y=4</math>&nbsp; е константна функција бидејќи вредноста на &nbsp;<math>y(x)</math>&nbsp; е 4 независно колку е вредноста на &nbsp;<math>x</math>&nbsp; (види слика). == Основни својства == Како реална функција од една реална променлива, константна функција ја има општа форма &nbsp;<math>y(x)=c</math>&nbsp; или само &nbsp;<math>y=c</math>&nbsp;. [[Графикон]]от на константна функција &nbsp;<math>y(x)=c</math>&nbsp; е '''[[права (геометрија)|хоризонтална права]]''' во [[рамнина (математика)|рамнина]]та која минува низ точката <math>(0,c)</math>.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=College Algebra|last1=Dawkins|first1=Paul|year=2007|publisher= Lamar University|url=http://tutorial.math.lamar.edu/Classes/Alg/Alg.aspx|page=224|language=англиски|accessdate=1 јануари 2014}}</ref> [[Домен]]от, т.е. множеството на [[Допуштени вредности (математичко образование)|допуштените вредности]] на константна функција е &#8477; (сите реални броеви). Иако не фигурира независно променливата ''х'' од десна страна, се смета дека се врши „празна замена“ на ''х'' со што се добива едната иста вредност, т.е. вредноста ''с''. Сликата или [[Домен|кодомен]]от, т.е. множеството на излезните вредности е множеството со еден елемент {''c''}. :'''Пример:''' Функцијата <math>y(x)=-1</math>&nbsp; или само &nbsp;<math>y=-1</math>&nbsp; е константната функција со &nbsp;<math>c=-1</math>&nbsp;. Имено, ''y''(0)=&ndash;1, ''y''(&ndash;2.7)=&ndash;1, ''y''(&pi;)=&ndash;1,.... Независно од влезната вредност ''x'', излезната вредност е ''y''=&ndash;1. Во контекст на [[полином| полиномни функции]] со една независно променливата ''х'', не-нулта константна функција е полином од степен 0, &nbsp;<math>f(x)=c \, , \,\, c \neq0</math>&nbsp;. Оваа функција '''нема''' пресек со ''x''-оската, односно функцијата нема нула ([[корен]]). Од друга страна, &nbsp;<math>f(x)=0</math>&nbsp; е '''идентично нулта функција''', и е (тривијална) константна функција каде што секоја ''x'' е корен. Графиконот на оваа функција е самата ''х''-оска (во рамнината).<ref>{{Наведена книга|title=Advanced Mathematical Concepts - Pre-calculus with Applications, Student Edition|last1=Carter|first1=John A.|last4=Marks|first4=Daniel|last2=Cuevas|first2=Gilbert J.|last3=Holliday|first3=Berchie|last5=McClure|first5=Melissa S.|publisher=Glencoe/McGraw-Hill School Pub Co|year=2005|isbn=978-0078682278|edition=1|page=22}} {{en}}</ref> Константна функција е [[парна и непарна функција|парна функција]], т.е. графиконот на константна функција е симетрична во однос на ''y''-оската. Во контекст каде што е дефиниран, [[извод]] на една функција ја мери брзината на промена на зависно променливата во однос на независно променливата. Бидејќи кај константна функција <math>y(x)=c</math> не се менува, нејзиниот извод е нула во секоја точка ''x'', односно <math>(c)'=0</math>&nbsp;.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tutorial.math.lamar.edu/Classes/CalcI/DerivativeProofs.aspx|title=Derivative Proofs|year=2007||last1=Dawkins|first1=Paul|publisher= Lamar University|language=англиски|accessdate=1 January 2014}}</ref> :'''Пример:''' Дадена е константната функција &nbsp;<math>y(x)=-\sqrt{2}</math>&nbsp;. Изводот на ''y'' е идентично нултата функција &nbsp;<math>y'(x)=(-\sqrt{2})'=0</math>&nbsp;. Обратното важи. Имено, ако изводот ''у''&#39;(''x'')=0 е идентично нултата функција, следува дека ''у''(''x'') е константна функција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Zero_Derivative_implies_Constant_Function|title=Zero Derivative implies Constant Function|language=англиски|accessdate=1 January 2014|archive-date=2014-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112125930/http://www.proofwiki.org/wiki/Zero_Derivative_implies_Constant_Function|url-status=dead}}</ref> Во доказот се користи [[Теореми за средна вредност|теорема за средна вредност]]. ==Формална дефиниција и обопштување== Функција ''f''&nbsp;:&nbsp;''A'' → ''B'' е константна функција ако ''f''(''X'') = ''f''(''Y'') за секој ''X'' и ''Y'' во ''A''.<ref>http://planetmath.org/ConstantFunction</ref> :'''Пример од живот:''' Продавница каде што секој производ се продава за 3 еврa може да се смета како константна функција. :'''Пример:''' ''z''(''x'',''y'')=2 е константна функција од ''А''='''R²''' и ''B''='''R''' каде што секој ''X''=(''x'',''y'') се пресликува во 2. Графиконот на оваа константна функција е рамнината во простор која е паралелна со ''х''0''у'' рамнината и која врви низ точката (0,0,2). Друг пример: ''z''(''x'',''y'')=0 e идентично нултата функција чиј графикон е ''х''0''у'' рамнината во простор. :'''Пример:''' [[Поларна функција|Поларната функција]] ''&rho;''(''&phi;'')=2,5 е константната функција каде што секој ''агол'' &phi; се пресликува во ''полупречникот'' &rho;=2,5. Графиконот на оваа константна функција е кружницата со полупречник 2,5 во рамнината. <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellpadding="5" |- align="center" | width="200"|[[Податотека:Constant_function_gen2.svg|180px]]<br /> <small>Општа константна функција</small> | width="200"|[[Податотека:Constant_function_plane.png|180px]]<br /><small>Константна функција ''z''(''x'',''y'')=2</small> | width="200"|[[Податотека:Constant_function_polar.png|180px]]<br /><small>Константна поларна функција ''&rho;''(''&phi;'')=2,5</small> |} </div> <!--Lfahlberg 01.2014: Можни проширувања се: http://mathworld.wolfram.com/ConstantMap.html, http://www.proofwiki.org/wiki/Definition:Constant_Mapping, http://math.stackexchange.com/questions/133257/show-that-a-constant-mapping-between-metric-spaces-is-continuous and programming http://www.w3schools.com/php/func_misc_constant.asp, http://www2.math.uu.se/research/telecom/software/stcounting.html --> == Наводи == {{наводи}} == Поврзанo == *[[Функција]] *[[Полином]], [[Линеарна функција]], [[Квадратна функција]] *[[Теореми за средна вредност]] ==Надворешни врски== *{{Наведена мрежна страница|url=http://mathworld.wolfram.com/ConstantFunction.html||last1=Weisstein|first1=Eric W.|title=Constant Function|publisher=From MathWorld--A Wolfram Web Resource|language=англиски|accessdate=1 јануари 2014}} [[Категорија:Алгебра]] [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Фурјеова анализа]] [[Категорија:Елементарна математика]] tqb5qunrgmx03sr1k5rctd00y2dojv4 0 1086857 5532442 5227161 2026-03-31T18:29:35Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532442 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Камењарче | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106003034 |title=''Arenaria interpres'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Arenaria interpres (habitus).jpg | image_caption = Возрасен со перје во сезона на парење | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Бекасови]] | familia = [[Мочварки]] | genus = Arenaria | species = '''Камењарче''' | binomial = ''Arenaria interpres'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) }} '''Камењарчето''' ({{науч|Arenaria interpres}}) е мала крајбрежна птица, една од двата [[вид]]а на [[род]]от ''Arenaria''. Сега е класифицирана во [[семејство]]то на [[мочварки]]те (''Scolopacidae''), но порано понекогаш беше сместувана во семејството на [[блатарки]]те (''Charadriidae''). Таа е целосно [[птица преселница]] која се размножува во северните делови на [[Евроазија]] и [[Северна Америка]] и лета на југ за да зимува на крајбрежјата речиси во целиот свет. Ја има и во [[Македонија]]. == Опис == [[Image:Arenaria interpres SK.jpg|left|thumb|Вон сезона на парење]] Камењарчето е мала набиена птица со должина од 22 до 24 см, [[распон на крилја]]та од 50 до 57 см и тежина од 85 до 150 грама. Темниот, клинест [[клун]] е долг 2-2.5 см и благо свиен нагоре. Нозете се кратки, 3.5 см, светлопортокалови. Во сите сезони, пердувите шарени во кафеави нијанси со црно и бело. Во сезона на парење, грбот им е црвеникаво-кафеав со црни шарки. Главата е претежно бела со црни линии на круната и црни дамки на лицето. Градите се претежно црни со бело од страните. Остатокот од долниот дел е бел. При лет, се гледа бело под крилјата, со дамка во близина на основата и белиот долен грб, под опашката и опашката со темни краеви. Женките се малку посветли од мажјаците со покафеава глава и повеќе линии. Вон сезоната на парење птиците се посветли и имаат сивокафеави горни делови прошарани со црно и темна глава со малку бело. Птиците од [[подвид]]от ''morinella'' се помали со потемни горни делови и помалку линии на круната. Камењарчето има продолжителен, растреперен повик, и во сезоната на парење разговорливо-тревожен повик. == Распространетост == [[Image:Ruddy-Turnstone-Floreana.jpg|thumb|На Галапагос]] Камењарчето се размножува во арктичките предели, близу до крајбрежјата, не повеќе од неколку километри од морето. Подвидот ''A. i. morinella'' живее во северна [[Алјаска]] и арктичка [[Канада]]. ''A. i. interpres'' се размножува во западна Алјаска, [[Гренланд]], [[Норвешка]], [[Данска]], [[Шведска]], [[Финска]], [[Естонија]] и северна [[Русија]]. Во [[Америка]], овој вид зимува на крајбрежјата од [[Вашингтон]] и [[Масачусетс]] и до најјужниот дел на [[Јужна Америка]]. Во [[Европа]] зимува во западните региони на [[Исланд]], и на југот од Норвешка и Данска. Во мал број се среќаваат на крајбрежјата во [[Средоземје]]то. Во [[Африка]] е вообичаена сè до најјужните делови и во поголем дел од островите. Во Азија, пак, зимува на југ, во Кина, Јапонија, како и во [[Тасманија]], [[Нов Зеланд]] и на многу тихоокеански острови. == Поведение == === Исхрана === Камењарчињата обично се хранат со [[инсекти]] во текот на летото, иако нивната исхрана е проширена со други [[безрбетници]] како што се: [[рак]]ови, [[мекотели]], [[црви]] во другите сезони. Исто така, забележано е дека ловат јајца од други птици, како [[галеби]], [[патки]], и поретко од други камењарчиња. Тие одат во незаштитеното гнездо и со клунот го дупнуваат јајцето и му ја јадат содржината.<ref>{{Наведено списание|last=Parkes|first=Kenneth|title=The Ruddy Turnstone as an Egg Predator|journal=The Wilson Bulletin|year=1971|volume=83|issue=3|pages=306–308|url=http://www.jstor.org/stable/4160107|accessdate=26 September 2012}}</ref> При исхраната, оваа птица е забележано дека користи различни начини на поведение за да дојде до својот плен. Тие може да се сместат во 6 основни категории::<ref>{{Наведено списание|last=Whitfield|first=D. Philip|title=Individual Feeding Specializations of Wintering Turnstone Arenaria interpres|journal=Journal of Animal Ecology|year=1990|volume=59|issue=1|pages=193–211|url=http://www.jstor.org/stable/5168|accessdate=26 September 2012}}</ref> * разгонување - со клунот ги превртува, копка и боцка купчињата морска трева од кои ги разбркува малите животинки како што се [[рак]]чињата или некои [[мекотели]] што се кријат под неа; * превртување камења - оттука е и името на птицата, таа ги превртува камењата со клунот и ги открива скриените [[полжав]]чиња и амфиподи; * копање - со мали копкања со клунот, птицата прави дупки во земјата супстрат (обично песок или кал), а потоа го клука изложениот плен - песочни скакулци и алгови мушички; * сондирање - камењарчето го пика својот клун повеќе од четвртина во земја и го бара својот плен; * чекан-сондирање - го отвора пленот (школките) со својот клун, како со чекан, а потоа ја јаде содржината;<ref name="Metcalfe 1985 207–214">{{Наведено списание|last=Metcalfe|first=N. B.|author2=R. W. Furness|title=Survival, winter population stability and site fidelity in the Turnstone Arenaria interpres|journal=Bird Study|year=1985|volume=32|issue=3|pages=207–214|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00063658509476881|accessdate=26 September 2012}}</ref> * површинско хранење — со кратко, плитко копкање го пронаоѓа пленот на или веднаш под површината на земјата. Постојат докази дека начините на исхрана се разликуваат врз основа на поединечните способности, полот, па дури и социјалниот статус во однос на другите птици. Во една проучувана група, доминантните поединци се хранеле со „разгонување“ и ги спречувале подредените да ловат на ист начин. Кога овие доминантни птици биле привремено отстранети, некои од подредените започнале со техниката „разгонување“, а кај другите немало промена во начинот на хранење. === Агресија и одбрана на територијата === Кога се харнат, камењарчињата усвојуваат различни пози кои се показател на нивната доминација. Спуштената опашка и подгрбавениот став се поврзуваат со агресивност, односно со доминантна единка.<ref>{{Наведено списание|last=Groves|first=Sarah|title=Age related Differences in Ruddy Turnstone Foraging and Aggressive Behavior|journal=The Auk|year=1978|volume=95|issue=1|pages=95–103|url=http://www.jstor.org/stable/4085499|accessdate=26 September 2012}}</ref> Декорациите на пердувите на камењарчето имаат голем број и необични комбинации во однос на другите крајбрежни птици. Тие ги користат овие единствени декорации за препознавање и дискриминирање на натрапниците од други територии. Кога е поставен лажен модел на птица на територијата на камењарчиња, помала веројатност за агресивен напад има ако таа е обоена со боите на камењарче од соседството.<ref>{{Наведено списание|last=Whitfield|first=D. Philip|title=Plumage variability and territoriality in breeding turnstone Arenaria interpres: status signalling or individual recognition?|journal=Animal behaviour|year=1986|volume=34|issue=5|pages=1471–1482|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003347286802184|accessdate=26 September 2012}}</ref> === Живеалиште и поведение === [[Image:Arenaria interpres plumage.jpg|200px|left|thumb|Јато камењарчиња во различен стадиум на митарење меѓу камчиња и алги]] Камењарчето може да преживее во различни [[живеалиште (екологија)|живеалишта]] и [[клима]]тски услови, од арктичка до тропска. Типично живеалиште за размножување е отворената [[тундра]] со вода во близина. Вон сезоната на парење, живее долж крајбрежјата, особено на карпести или камени брегови. Тоа често се наоѓа на вештачки структури како што се браните, а понекогаш и на отворените тревни површини близу крајбрежјата. Помал број се среќаваат во континенталните водни живеалишта, особено за време на пролетните и есенските миграции. Во врска со зимувалиштата, камењарчињата се особено верни на определената локација. Во труд објавен 2009 година кој ги истражувал зимувалиштата на овие птици е утврдено дека дури 95% од птиците се вратиле на истото место следната есен. Истата студија, потврдува дека овој вид е најдолговечен од сите крајбрежни птици, со стапка на смртност под 15% (на возрасните птици).<ref name="Metcalfe 1985 207–214"/> Просечниот животен век е 9 години, а највозрасната регистирана птица била стара 19 години и 2 месеца. Камењарчињата имаат разновидна исхрана во која се вклучени и [[мрша|мрши]], [[јајца]], [[растенија]], но претежно се хранат со [[инсекти]] и други [[безрбетници]]. Кога се хранат, обично се во [[јато]]. === Размножување === [[File:Arenaria interpres MHNT.jpg|upright|thumb|''Arenaria interpres'' - Јајце]] [[Image:Arenaria interpres4.jpg|right|thumb|Врз гнездо, возрасен со перје во сезона на парење]] Овие птици се моногамни и парот може да живее заедно повеќе од една сезона. [[Птичје гнездо|Гнездото]] е плитко („гребнатинка“), често поставено со малку лисје. Тоа е околу 11 см долго и 3 длабоко. Може да биде изградено меѓу вегетација или на голи каменливи или карпести места. Имаат само едно легло од 2-5 (најчесто 4) [[јајца]]. Тие се мазни, малку сјајни и варираат во боите, но претежно се светлозеленокафеави со темнокафеави дамки. [[Инкубација]]та започнува откако ќе се снесе првото јајце и трае 22-24 дена. Претежно женката ги лежи, но и мажјакот помага, особено при крајот. Малечките го напуштаат гнездото брзо по испилувањето, можат сами да се хранат, но се заштитувани од мажјакот. Со перје се здобиваат по 19-21 ден. ==Наводи==<!-- BulletinOfTheBritishOrnithologistsClub101:339. CurrBiol17:R449. Micronesica32:257,38:221,39:11. --> {{reflist}} * Harrison, Colin (1975) ''A Field Guide to the Nests, Eggs and Nestlings of British and European Birds''. Collins, London. * Robinson, R.A. (2005) [http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob5610.htm BirdFacts: profiles of birds occurring in Britain & Ireland (v1.1, Jan 2006).] BTO Research Report 407, BTO, Thetford (http://www.bto.org/birdfacts). * Rosair, David & Cottridge, David (1995) ''Hamlyn Photographic Guide to the Waders of the World''. Hamlyn, London. * Snow, D. W. & Perrins, C. M. (1998) ''Birds of the Western Palearctic: Concise Edition'' Vol. 1. Oxford University Press, Oxford. == Надворешни врски == {{commons|Arenaria interpres}} {{wikispecies|Arenaria interpres}} * Ruddy Turnstone - [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/262.pdf Species text in The Atlas of Southern African Birds] * [http://museum.gov.ns.ca/MNH/nature/nsbirds/bns0141.htm Ruddy Turnstone] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120926114932/http://museum.gov.ns.ca/MNH/nature/nsbirds/bns0141.htm |date=2012-09-26 }}, Birds of Nova Scotia * [http://www.allaboutbirds.org/guide/Ruddy_Turnstone/id Ruddy Turnstone], Cornell Lab of Ornithology * [http://oo.adu.org.za/content.php?id=28 Encounter between Ruddy Turnstone ''Arenaria interpres'' and Hermit Crab ''Coenobita perlatus''] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Мочварки]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 8n4v0t96rzj8pd12gms7vn1nfyxa7mm 0 1088002 5532444 5244144 2026-03-31T18:30:11Z Виолетова 1975 −[[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; +[[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532444 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Карпеста треперка | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106008453 |title=''Anthus spinoletta'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image= Anthus spinoletta.jpg|230px | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Тресиопашки]] | genus = Anthus | species = '''Карпеста тресиопашка''' | binomial = ''Anthus spinoletta'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) }} [[File:Anthus spinoletta spinoletta MHNT.ZOO.2010.11.205.5.jpg|thumb|''Anthus spinoletta spinoletta'']] '''Карпестата треперка''' ({{науч|Anthus spinoletta}}) е мала [[врапчевидни|врапчевидна]] птица од [[семејство (биологија)|семејството]] на тресиопашките (''Motacillidae''), родот на треперките (''Anthus''); која се размножува во планините на јужна [[Европа]] и јужна, умерена [[Азија]] до [[Кина]]. Таа е [[птица преселница]] на кратки релации, селејќи се на влажните, ниски отворени простори зимно време. Оваа птица ја има во [[Македонија]]. ==Опис== Како и повеќето треперки, и карпестата е незабележителна на земја со својата [[криптичка обоеност]], претежно кафеавкава со посветли и потемни линии одозгора и кремава со темни линии одоздола. Нозете ѝ се темни, опашката бела и има долгнавест темен [[клун]]. Летно време има впечатливо перје за време на сезоната на парење - со розовикави гради, сива глава и светла линија над окото.<ref name=id>{{Наведено списание |author=Per Alström & Krister Mild |year=1996 |title=The identification of Rock, Water and Buff-bellied Pipits |journal=[[Alula (journal)|Alula]] |volume=2 |issue=4 |pages=161–175}}</ref><ref>{{cite conference |author=Per Alström & Krister Mild |year=1987 |title=Some notes on the taxonomy of the Water Pipit complex |conference=Proceedings of the 4th International Identification Meeting |location=Eilat |pages=47–48 |publisher=International Birdwatching Center}}</ref> [[Подвид]]от на камената треперка (''Anthus petrosus'') ''littoralis'' лете е многу слична на карпестата треперка. Се разликуваат по пеењето,<ref>{{Наведено списание |author=V. V. Leonovich, G. V. Deminia & O. D. Veprintseva |year=1997 |title=On the taxonomy and phylogeny of pipits (Genus ''Anthus'', Motacillidae, Aves) in Eurasia |journal=Biulleten Moskovskogo obshchestva ispytatelei prirody. Otdel biologicheskii |volume=102 |issue=2 |pages=14–22 |language=ru}}</ref> и по [[живеалиште]]то, дури и кога живеат во исти области.<ref name="Bijlsma"/> Карпестата треперка е многу поплашлива и веднаш бега напуштајќи го местото ако ѝ се приближуваш. Двата вида се преклопуваат во својата распространетост само во мала област во [[Средна Азија]].<ref>{{Наведено списание |author=A. A. Nazarenko |year=1978 |title=On species validity of ''Anthus rubescens'' Tunstall (Aves: Motacillidae) |journal=Zoologicheskiy Zhurnal |volume=57 |pages=1743–1744 |language=ru}}</ref> ==Поведение== [[Живеалиште]]то на карпестата треперка се тундрите, ливадите со висока трева, но и крајбрежјата. На планините живее до височини каде достига вечниот мраз. Овој вид се храни со [[инсекти]]. Огласувањето му е експлозивно ''фит'', а песната содржи 5 блока од 6 ноти кои завршуваат со повторливи трилови.<ref name="Bijlsma">{{Наведено списание |author=R. Bijlsma |year=1977 |title=Voorkomen en oecologie van ''Anthus spinoletta'' en ''A. s. littoralis'' in de uiterwaarden van de Rijn bij Wageningen |journal=[[Limosa (journal)|Limosa]] |volume=50 |pages=127–136 |language=nl}}</ref> [[Птичје гнездо|Гнездото]] го прави длабоко скриено во високата растителност. Несе 4-5 [[јајца]], во април или на почеток на мај, кои ги [[квачење|инкубира]] само женката 14-15 дена. Потоа обата родитела се грижат за пилињата. ==Систематизација== Порано, како [[подвид]]ови на карпестата треперка беа вклучени: камената треперка (''Anthus petrosus'') и американската треперка (''Anthus rubescens'') кои сега се издвоени како посебни [[вид]]ови.<ref>{{Наведено списание |author=George Sangster, Alan G. Knox, Andreas J. Helbig & David T. Parkin |year=2002 |title=Taxonomic recommendations for European Birds |journal=[[Ibis (journal)|Ibis]] |volume=144 |issue=1 |pages=153–159 |doi=10.1046/j.0019-1019.2001.00026.x}}</ref> ==Наводи== {{reflist|2}} ==Надворешни врски== {{commons|Anthus spinoletta}} {{wikispecies|Anthus spinoletta}} *[http://www.ibercajalav.net/img/315_WaterPipitAspinoletta.pdf Ageing and sexing (PDF; 3.3 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111226170045/http://www.ibercajalav.net/img/315_WaterPipitAspinoletta.pdf |date=2011-12-26 }} *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/species.jsp?lang=EN&id=3A74BDB639E80118&ts=1226439522256&sec=summary Avibase]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Links in turn to Flckr Handguide [[Категорија:Тресиопашки]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 97x6cu6cvzszbwuqfnl6z7cjryl7m3s 0 1089098 5532484 5392072 2026-03-31T18:50:36Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532484 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Палче | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106006968 |title=''Troglodytes troglodytes'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image =Крапивник - орешек (Troglodytes troglodytes), Битцевский лес.jpg | image_width = 300px | image_caption = | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Палчиња]] | genus = Troglodytes | species = '''Палче''' | binomial = ''Troglodytes troglodytes'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Nannus troglodytes'' }} '''Палче''' или '''оревче''' ({{науч|Troglodytes troglodytes}}) — многу мала птица, и е единствен член од [[семејство (биологија)|семејството]] на палчињата во [[Евроазија]], а ја има и во [[Македонија]]. Таа е полигинична, што е многу невообичаено парење за [[врапчевидни]]те птици. Палчето е распространето низ [[Европа]] и зафаќа еден појас од [[Азија]], од западен [[Иран]] и [[Авганистан]] до [[Јапонија]]. [[Птица преселница]] е само од северните делови на распространетоста.<ref name= Brewer>{{Наведена книга | last = Brewer| first = David|author2=Mackay, Barry Kent |title = Wrens, Dippers and Thrashers| year = 2001 | publisher = Christopher Helm | isbn = 1-873403-95-X}}</ref> ==Опис== [[File:Zaunkoenig-photo.jpg|thumb|left|Палчето има многу варијанти на перјето што се разликуваат во одделни популации.]] Долго е 9-10.5 см, одозгора е ’рѓакафеаво, одоздола сивкаво, избраздени со потемнокафеаво и сиво, дури и на [[опашка]]та и крилјата. [[Клун]]от му е темнокафеав, а нозете бледо кафеави. Младенчињата не се толку впечатливо избраздени. Перјето може да има многу варијанти, и има околу 27 [[подвид]]а. ==Поведение== Оваа мала птица, со цврста опашка, во Европа е речиси исто позната како [[црвеногушка]]та. Ја има секаде, од највисоките места со мочуришта до морските брегови. Во северна Европа и Азија таа гнезди претежно во зимзелените шуми и се препознава по својата долга и темпераментна песна. Таа е глувчевидна птичка која лесно ќе ја изгубиме од вид кога е во потрага по храна. Се храни со [[инсекти]], но може да остане во умерени, па и студени, снежни предели каде ќе ги бара инсектите копкајќи под корите и лисјата. Неговите движења од место на место се повеќе непрестајни отколку брзи, кратките летови се брзи и директни, но не постојани, а со малите округли крилца шуми додека прелетува од грмушка на грмушка. Палчето живее во повисоките планини дури и зиме, а често се среќава во градините и фармите, како и во густите шуми и трските.<ref>[http://www.bbc.co.uk/nature/life/Winter_Wren BBC.co.uk]</ref> Кога е вознемирена или возбудена, птицата пее решително. Песната му е изблик на слатка музика, гласна и решителна. Гласот му е пресилен за големината. Понекогаш може да го измешаме со [[обично попче|обичното попче]], чие цвркотење е пократко и послабо. Исто така, палчето има повторливи вибрации, а попчето не. {{Listen |filename=Troglodytes_troglodytes_song.ogg |title=''Troglodytes_troglodytes'' пеење |description=Пеење на палчето |format=[[Ogg]]}} Поединците се разликуваат во квалитетот и обемот на песните. Песната започнува со неколку почетни ноти, а потоа возбудливо забрзува, малку во нагорен тон, а завршува во цела јасна нота или во друга вибрација. Песната може да се слушне секогаш, иако најмногу се забележува во текот на пролетта. Иако многу се крие, понекогаш мажјакот може да се види како пее излезен од седалото и како целото тело му се тресе од напор. Навечер, обично зимно време, седи во седала со други птици за да се затоплуваат. ===Размножување=== [[File:Zaunkoenig alleinerziehend.jpg|thumb|Возрасен со четири пилиња]] [[File:Troglodytes troglodytes kabylorum Hartert, E, 1910 Tébessa MHNT ZOO 2010 11 232.jpg|thumb|''Troglodytes troglodytes '']] [[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.17.jpg|thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Troglodytes troglodytes'']] Мажјакот гради неколку [[птичје гнездо|гнезда]], над 6 или 7. Тие се нарекуваат „петлови гнезда“ и никогаш не се постилаат додека женката не одбере едно од нив. Гнездото е топчесто, изградено од трева, мов, лишаи и лисја и пикнато во дупка од ѕид, дрво, пукнатина на карпа или агол од зграда, но исто така, го градат во грмушки, надвиснати гранки или кај насобрано ѓубре кое запрело на гранките по поплава. Несат 5-8 бели и малку испрскани [[јајца]] во април, а потоа имаат и второ легло. Палчињата се полигинични и имаат во исто време повеќе од една женка. Активно гнездо е она каде што има јајца или мали пилиња. Забележан е мажјак кој имал 4 женки на неговата територија.<ref>Burn J. L., 1996, Polygyny and the Wren, D.Phil thesis, University of Oxford</ref> ==Во културата== [[Аристотел]] и [[Плиниј Постариот|Плиниј]] се поврзуваат со легендата за натпреварот меѓу птиците, која треба да биде нивниот крал. Ќе победи таа што може да лета највисоко. Првично, изгледало дека орелот ќе победи лесно, но кога тој почнал да се заморува, една мала птица која била скриена под неговата опашка, се појавила и летнала уште повисоко, и така ја освоила титулата.<ref name="ReferenceA">Aristotle, ''The History of Animals'', IX.11.</ref><ref>Pliny, ''Natural History'', 10.74</ref> Следејќи ја оваа легенда, во многу европски фолклорни култури палчето е опишано како „крал на птиците“ или како носител на пламенот. Но, исто така, титулата се применува на видовите ''Regulus'' (кралчиња - [[црвеноглаво кралче|црвеноглавото]] и [[жолтоглаво кралче|жолтоглавото кралче]]), со нивните огнени круни, што, можеби ги прави пооригинални носители на титулата.<ref name= zeus>{{Наведена книга | last = Cook | first = Arthur Bernard |author2= | title = Zeus: A Study in Ancient Religion | year = 1914 | publisher =Cambridge: Cambridge University Press |page = 52, footnote 4}}</ref> Веројатно палчето е земено предвид зашто во легендата пишува „најмалата од сите птици“ станала крал.<ref name = Suolahti>{{Наведена книга | last = Suolahti | first = Viktor Hugo | title = Die deutschen Vogelnamen: eine wortgeschichtliche Untersuchung | year = 1909 | publisher = Karl J Trbner| language = de | location = Strassbourg | url = http://www.archive.org/stream/diedeutschenvoge00suol#page/80/mode/2up | pages =80–85 }}</ref><ref name= Cocker>{{Наведена книга | last = Cocker | first = Mark |author2= Mabey, Richard | title= Birds Britannica |year=2005 |location = London | page =232 | publisher = Chatto & Windus | isbn = 0-7011-6907-9}}</ref> Истата легенда е обработена во басните од [[Езоп]], а според [[Плутарх]],<ref>Plutarch, ''Political Precepts'' xii.806e; [http://mythfolklore.net/aesopica/oxford/index.htm Laura Gibb, tr. ''Aesop's Fable'' #238]; Plutarch's brief account is referenced by [[Erasmus]], ''Adages'' iii.7.1, accounting for the hostility of the Eagle ("a creature at war with everyone") towards the Wren</ref> кога орелот и палчето се натпреварувале кој ќе лета повисоко. Додека орелот летал, палчето се одмарало на неговиот грб, а кога тој се изморил, палчето летнало високо над него. Така, Плутарх сугерира дека паметот е подобар од силата. Величината на палчето е опишана и од [[Браќа Грим|Браќата Грим]] во приказната ''Палчето и мечката''. [[Аристотел]]<ref name="ReferenceA"/> и Плутарх го нарекуваат кралчето (''basileus'') крал или (''basiliskos'') мал крал. Во [[Јапонија]] палчето се вика ''крал на ветровите''. ==Наводи==<!-- Auk117:847. Condor107:765. FieldMusNatHistZoolSer18:343. Forktail16:147. WilsonBull18:47 (compare to current Ohio checklist http://www.ohiobirds.org/publications/OBRClist.pdf). --> {{reflist}} ==Надворешни врски== {{рв|Troglodytes troglodytes}} *{{gutenberg|no=236|name=The Jungle Book}} *[http://www.rspb.org.uk/birds/guide/w/wren/index.asp RSPB Wren page] *[https://archive.today/20121209102330/www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/362.shtml BBC Wren page] *[http://www.birdsofbritain.co.uk/bird-guide/wren.htm Birds of Britain Wren Page] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080517172001/http://www.birdsofbritain.co.uk/bird-guide/wren.htm |date=2008-05-17 }} *[http://www.bbc.co.uk/nature/programmes/radio/dawn_chorus/video/wren_song.ram The Wren's song] *[http://www.bird-stamps.org/cspecies/13505500.htm Stamps] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20001029200528/http://www.bird-stamps.org/cspecies/13505500.htm |date=2000-10-29 }} (for 19 issues) with Circum-Polar Range-Map *[http://ibc.lynxeds.com/species/northern-wren-troglodytes-troglodytes Winter Wren videos] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140218023204/http://ibc.lynxeds.com/species/northern-wren-troglodytes-troglodytes |date=2014-02-18 }} on the Internet Bird Collection *[http://www.ibercajalav.net/img/323_WrenTtroglodytes.pdf Ageing and sexing (PDF; 1.1 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131112123918/http://www.ibercajalav.net/img/323_WrenTtroglodytes.pdf |date=2013-11-12 }} *[http://www.ornithos.de/Ornithos/Feather_Collection/Troglodytes_troglodytes/Troglodytes_troglodytes.htm Feathers of Eurasian Wren (Troglodytes troglodytes)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140903082028/http://www.ornithos.de/Ornithos/Feather_Collection/Troglodytes_troglodytes/Troglodytes_troglodytes.htm |date=2014-09-03 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Палчиња]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 56spd83k19pyhd6x16o1d9yiyzz36q1 0 1089171 5532441 5227110 2026-03-31T18:28:42Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532441 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Имеличар | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106006409 |title=''Turdus viscivorus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Turdus viscivorus 1.jpg | image_width = | image2 = Mistle Thrush (Turdus viscivorus) (W1CDR0000636 BD11).ogg | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Дрозодови]] | genus = [[Дрозд]] | species = '''Имеличар''' | binomial = ''Turdus viscivorus'' | binomial_authority = [[Карл Лине|Linnaeus]], 1758 | range_map = Turdusviscivorusmap2.png | range_map_width = | range_map_caption = <div style="text-align:left;"><big>{{легенда2|#FFFF00| Лето - размножување|border=1px solid #aaa}}<br> {{легенда2|#00FF00| Преку цела година|border=1px solid #aaa}} <br>{{легенда2|#0000FF| Зимување|border=1px solid #aaa}}</big></div>}} [[File:Turdus viscivorus -Longbridge, Birmingham, England -parent and chicks-8 (2).jpg|right|thumb|Родител (десно) со две младенчиња во Англија]] [[File:Mistletoe-0243.jpg|мини|Имела]] [[File:Turdus viscivorus deichleri MHNT 232 Aïn-Chénia, El Aouinet Algérie.jpg|thumb|'' Turdus viscivorus '']] '''Имеличарот''' или '''имелов дрозд''' ({{науч|Turdus viscivorus}}) е птица од [[семејство (биологија)|семејството]] [[дроздови]] (''Turdidae''). Распространета е низ отворените шуми и култувирани земјишта во цела [[Европа]] и голем дел од [[Азија]]. Многу птици од северните краишта се [[преселба на птиците|преселници]] кои при преселбата формираат мали јата. Во [[Македонија]] оваа птица е постојан жител и ја има преку целата година. ==Таксономија== Видот за првпат е опишан од [[Карл Лине]] во неговата ''Systema naturae'' во 1758 под сегашното [[научно име]].<ref name = Linn>Linnaeus (1758) p. 168.</ref> Името на птицата потекнува од имелата, [[паразитско растение|паразитското растение]] (и на англиски - „mistletoe“, и на латински - „viscivorus“ значи имела), чии бобинки птицата многу ги сака.<ref name= brookes>Brookes (2006) p. 952.</ref><ref name= job393>Jobling (2010) p. 393.</ref><ref name= job404>Jobling (2010) p. 404.</ref> Се предлагаат 8 [[подвид]]а, но засега се прифатени само 3:<ref name=Clement397>Clement ''et al.'' (2000) pp. 397–491.</ref> * ''Turdus viscivorus viscivorus'', номинираниот подвид, кој се размножува во Европа и Азија, источно од реката [[Об]] до Финска и централна Полска, западна Унгарија и Босна; * ''T. v. bonapartei'' (Cabanis, 1860), се размножува во [[Сибир]] источно од реката Об. * ''T. v. deichleri'' (Erlanger, 1897), се размножува во северна Африка, [[Корзика]] и [[Сардинија]]. ==Опис== Имеличарот е најдолем дрозд во Европа, подолем од сличниот [[дрозд пејач]], па и од [[обичен кос|обичниот кос]]. Долг е 25-30 см, има распон на крилјата 42-50 см и тежи од 93 до 176 грама.<ref name = "CRC">''CRC Handbook of Avian Body Masses'' by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (1992), ISBN 978-0-8493-4258-5.</ref> Половите се слични, со бледо сивкавокафеави грбови и со елегантни округли точки на долните делови на кремава основа. Овој дрозд е многу поголем, посветол и со подолга опашка од дроздот пејач, со кој ја делат истата животна средина. ==Поведение== [[Животна средина|Живеалиштето]] на имеличарот е разновидно, но мора да има барем малку дрвја, значи, шумите, плантажите, живите огради и градските паркови. На југ и исток се населува кај четинарските дрвја, односно на линијата на растење на смреките. Во [[Северна Африка]] достигнува до 600 метри [[надморска височина]], а на планините во Европа и до 1.700 метри. <ref Name=Clement397/> Отворените простори како што се земјоделските земјишта, мочуриштата и тревните ридови, ги користи зиме.<ref name=Clement397/> Има докази дека птицата го менувала своето живеалиште, од исклучиво иглолисни шуми, се населувала прво во плантажите,а потоа и во градските паркови. Ова се случило во [[Германија]] во 1920-тите години.<ref name= fuller>Fuller (2003) p. 28.</ref> Како и другите дроздови и овој вид е [[сештојад]], јаде [[инсекти]], [[црви]], мали [[влекачи]], [[семе|семиња]] и [[бобинки]]. Тој ја брани грмушката со бобинки зимно време од другите птици. Негово омилено јадење се бобинките од имелата. Прави уредно [[Птичје гнездо|гнездо]] во облик на чашка, обрабено со трева, кое го сместува на дрво и каде несе неколку јајца. Мажјакот ја пее својата гласна мелодична песна качен на дрво, кров или друго високо место за перчење, често дури кога времето е лошо или навечер, а започнува релативно рано напролет. Неговото народно име е „предвесник на бура“. Песната му е потешка и поедноставна верзија на пеењето на обичниот кос, а кога е вознемирен испушта звук што потсетува на митралез или штракалка за фудбалски натпревар. ==Статус== Имеличарот е широко распространет низ Европа и Азија, со европска популација од 9 до 22.2 милиони единки и вкупна околу 12.2-44.4 милиони.<ref name=IUCN2012/> Видот нагло се раширил во низините и крајбрежјата во текот на XVIII и XIX век. Според класификацијата на Црвениот список, ова е вид со [[најмала загриженост]].<ref name=IUCN2012/> == Наводи == {{reflist|2}} == Надворешни врски == {{рв|Turdus viscivorus}} * [http://www.garden-birds.co.uk/birds/mistlethrush.htm Page from British Garden Birds] * [http://www.ibercajalav.net/img/348_MistleThrushTviscivorus.pdf Ageing and sexing (PDF; 4.3 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120128100453/http://www.ibercajalav.net/img/348_MistleThrushTviscivorus.pdf |date=2012-01-28 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дрозд]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] or0trtggcdmbh9pa96tbay5nx6ztd65 0 1091913 5532455 5227233 2026-03-31T18:34:01Z Виолетова 1975 −[[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; +[[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532455 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Конопларче | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106008836 |title=''Carduelis cannabina'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Carduelis cannabina -England -male-8.jpg | image_caption = Мажјак во сезона на парење, Англија | image2 = Female-linnet.jpg | image2_caption = Женка во Шкотска | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Ѕвингалки]] | genus = Carduelis | species = '''Конопларче''' | binomial = ''Carduelis cannabina'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) }} '''Конопларчето''' ({{науч|Carduelis cannabina}}) е мала [[врапчевидни|врапчевидна]] птица од [[семејство (биологија)|семејството]] на [[ѕвингалки]]те (''Fringillidae''). Се размножува низ [[Европа]], западна [[Азија]] и северна [[Африка]]. Ја има и во [[Македонија]]. Делумно е постојан жител, но многу птици од северот и истокот [[преселба на птиците|се селат]] на југ од опсегот или на крајбрежјата. Нејзиното научно име, како и македонското, се однесуваат на конопот, поточно на семето од лен, кое го фаворизира. == Опис == Конопларчето е тенка птица со долга [[опашка]]. Во должина е околу 13 см, има [[распон на крилја]]та околу 25 и тежи 21 грам. Горните делови се кафеави, грлото валканобела боја, [[клун]]от сив. Карактеристични кај мажјакот во [[сезонско парење|сезоната на парење]] се црвената дамка на круната и црвените гради. Женките и младенчињата немаат црвена боја, нивните долни делови се белкави, а градите се избраздени со линии, кремавопортокалови. Главата им е сивокафеава. ==Поведение== [[File:Carduelis cannabina cannabina MHNT 223 St Moré.jpg|thumb|'' Carduelis cannabina cannabina '' - јајца]] [[Живеалиште]]то на конопларчето се отворените пространства, пустарите со ниски грмушки за гнездење. Се среќава и во парковите и градините, а понекогаш и близу до човекот од кој не се плаши. [[Птичје гнездо|Гнездото]] го прави во ниските грмушки и несе 4-7 [[јајца]]. Овој вид вон сезоаната на парење формира големи [[јато|јата]], понекогаш и со други видови. Песната на конопларчето е пријатно брзо чрчорење, помешано со разни мелодии. Се храни на земја или ниско во грмушките, претежно со [[семе|семиња]], со кои ги храни и младенчињата. Сака мали и средни семиња, [[бобови|мешунки]] и понекогаш јаде [[скакулци]]. == Подвидови == Има неколку [[подвид]]ови: # ''Carduelis cannabina bella'' # ''Carduelis cannabina autochthona'' # ''Carduelis cannabina guentheri'' # ''Carduelis cannabina cannabina'' # ''Carduelis cannabina harterti'' # ''Carduelis cannabina meadewaldoi'' # ''Carduelis cannabina mediterranea'' ==Галерија== <gallery> Image:Carduelis cannabina-young in nest.jpg|Пилиња во гнездо Image:Konopleanka 2009 moldavia.jpg|Мажјак Податотека:BluthänflingPaar.jpg|Мажјак (лево) и женка (десно) Податотека:Bluthaenfling.jpg|Мажјак на гранче, лете Податотека:Carduelis cannabina.jpg|Конопларче во градина </gallery> ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== {{Ризница|Carduelis cannabina|Конопларче}} * [http://www.bsc-eoc.org/avibase/species.jsp?lang=EN&id=3D124E32B595A8EC&ts=1221559455166&sec=summary Avibase]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Carduelis_cannabina/ ARChive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071213053647/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Carduelis_cannabina/ |date=2007-12-13 }} Фотографии, видео * [http://www.bbc.co.uk/nature/species/Linnet BBC Wildlifefinder] BBC видео, звуци и информации за конопларчето *[http://www.ibercajalav.net/img/433_LinnetC.cannabina.pdf Возраст и пол (PDF; 4.8 MB) од Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111125044532/http://www.ibercajalav.net/img/433_LinnetC.cannabina.pdf |date=2011-11-25 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ѕвингалки]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 6ftkn3muub5cz97l442yingaqfybjav 0 1093338 5532502 5515567 2026-03-31T18:57:57Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532502 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |name = Леска |image = Corylus avellana 0001.JPG |image_caption = [[Обична леска]] (''Corylus avellana'') |taxon = Corylus |authority = [[Карл Линеј|L.]] |type_species = Обична леска<br>(''Corylus avellana'') |type_species_authority = [[L.]] |subdivision_ranks = Видови |subdivision = Во [[#Видови|текстот]] |synonyms_ref = <ref>[http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=47827 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> |synonyms = ''Lopima'' <small>Dochnahl</small> }} [[Податотека:Illustration Corylus avellana0.jpg|мини|десно|Ботаничка илустрација на обична леска (''C. avellana'')]] '''Леска''' ({{науч|Corylus}}) — {{био|род}} на [[листопадно растение|листопадни]] [[дрво (растение)|дрва]] и големи [[грмушка|грмушки]] автохтони во [[умерена клима|умерените предeли]] на северната полутопка. Припаѓа на {{био|семејство}}то [[брези]] (''Betulaceae''),<ref name=grin>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?2962 Леска (''Corylus'')] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090114213945/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?2962 |date=2009-01-14 }} — GRIN {{en}}</ref><ref name=chen>Chen, Z.-D. et al. (1999). Phylogeny and evolution of the Betulaceae as inferred from DNA sequences, morphology, and paleobotany. ''Amer. J. Bot''. 86: 1168–1181. [http://www.amjbot.org/cgi/content/full/86/8/1168?ck=nck#F5 достапно тука]</ref><ref name="rushforth">Rushforth, K. (1999). ''Trees of Britain and Europe''. Collins ISBN 0-00-220013-9.</ref><ref name="rhs">Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.</ref> иако некои ботаничари ги ставаат леските (заедно со [[габер]]от и сродниците) во посебното семејство лески (''Corylaceae'').<ref name="bean1">Bean, W. J. (1976). ''Trees and Shrubs Hardy in the British Isles'' 8th ed., vol. 1. John Murray ISBN 0-7195-1790-7.</ref><ref>Erdogan, V. & Mehlenbacher, S. A. (2002). Phylogenetic analysis of hazelnut species (Corylus, Corylacae) based on morphology and phenology. ''Sist. Bot. Dergisi'' 9: 83–100.</ref> Плодот на леската се нарекува [[лешник]],<ref>{{ДРМЈ|лешник}}</ref> а местото со лески се нарекува „лескарник“.<ref>{{ДРМЈ|лескарник}}</ref> <div style="margin:5px 20px 5px 0px; float:left;">__TOC__</div> Леската има прости заоблени [[лист (ботаника)|листови]] со двојно назабени рабови. [[Цвет]]овите излегуваат рано напролет, пред разлистувањето. Дрвото е еднодомно, со еднополови [[реса (ботаника)|реси]]. Машките реси се светложолти, долги 5–12&nbsp;см, додека пак женските се многу мали и скриени во пупките, и видлив им е само крајот. Плодовите (лешници) се [[оревест плод|оревести]], со големина од 1–2,5&nbsp;см и пречник од 1–2&nbsp;см. Покриени се делумно или целосно со чашковидна обвивка.<ref name=rushforth/> Обликот и составот на обвивката се показател за распознавање на видот.<ref name=rushforth/> Во [[Македонија]] автохтони се [[обична леска|обичната леска]] (''C. avellana'') и [[дива леска|дивата леска]] (''C. colurna'').<ref>{{ЕнцМак|1=759|2=Леска}}</ref> ==Видови== Леската има 14–18 вида: * ''[[Corylus americana]]'' — американска леска, источна Северна Америка * ''[[Corylus avellana]]'' — обична леска, Европа и западна Азија * ''[[Corylus heterophylla]]'' — разнолисна леска, Азија * ''[[Corylus yunnanensis]]'' — јинанска леска, централна и јужна Кина * ''[[Corylus colchica]]'' — колхидска леска, [[Кавказ]] * ''[[Corylus cornuta]]'' — рогата леска, Северна Америка * ''[[Corylus maxima]]'' — цариградска леска, Балкан и југозападна Азија * ''[[Corylus sieboldiana]]'' — Зиболдова леска, североисточна Азија и Јапонија (syn. ''C. mandshurica'') * ''[[Corylus chinensis]]'' — кинеска леска, западна Кина * ''[[Corylus colurna]]'' — дива леска, мечкина леска, турска леска, Балкан, Мала Азија * ''[[Corylus fargesii]]'' — Фаржеова леска, западна Кина * ''[[Corylus jacquemontii]]'' — Жакмонова леска, Хималаи * ''[[Corylus wangii]]'' — Вангова леска, југозападна Кина * ''[[Corylus ferox]]'' — хималајска леска, Хималаи, Тибет, југозападна Кина (syn. ''C. tibetica''). Постојат и неколку [[хибрид]]и од видови што припаѓаат на разни оддели на родот. ==Употреба== Обичната леска се одгледува за лешниците, како храна. Постојат повеќе [[сорта|сорти]] на цариградска леска како [[украсно растение]] во [[градина|градините]] и [[парк]]овите, како оние со извиткани стебла (''C. avellana'' 'Contorta'), жални гранки (''C. avellana'' 'Pendula') и виолетови листови (''C. maxima'' 'Purpurea'). Леската е традиционален материјал за правење на кошари, огради за трла и кошници. ==Леската како мотив во уметноста== * „Лескарник“ - песна на рускиот писател [[Борис Пастернак]] од 1919 година.<ref>Борис Леонидович Пастернак, ''Изабране песме''. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 76.</ref> ==Галерија== <gallery> Податотека:Catkins.jpg|Машки реси Податотека:TurkHazel.jpg|Листови и лешници Податотека:Hazel Flower Female.jpg|Женски цвет Податотека:Hazelnuts.jpg|Лешници File:Лескови насади (Сирково) 02.jpg|Новоподигнат насад на леска во [[овоштарник]] во [[Сирково]] File:Лескови насади (Сирково) 03.jpg|Новоподигнат насад на леска во [[овоштарник]] во [[Сирково]] </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Corylus}} * {{EOL|29892}} * [http://www.zemjodelstvo.mk/index.php/2012-02-17-22-35-39/431-sorti-na-lesnikot Сорти на лешникот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120917064933/http://www.zemjodelstvo.mk/index.php/2012-02-17-22-35-39/431-sorti-na-lesnikot |date=2012-09-17 }} — портал „Земјоделство“ {{mk}} * [http://agroklasik.mk/%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA/ Одгледување и одлики на лешникот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130907043513/http://agroklasik.mk/%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA/ |date=2013-09-07 }} — „Агрокласик“ {{mk}} {{Таксонска лента}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Леска| ]] [[Категорија:Брези]] [[Категорија:Дрва]] [[Категорија:Јадливи оревести плодови и семки]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] rpi9ozwhxcr7fj0hfw9xl3dv8gsgcvk 0 1093558 5532569 5428531 2026-04-01T00:14:24Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Wappen_der_Stadt_Werneuchen.svg]] со [[File:DEU_Werneuchen_COA.svg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set)). 5532569 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Германија |Art = Stadt |Wappen = DEU Werneuchen COA.svg |image_photo = Willmersdorf church.jpg |image_caption = Црква во Вилмерсдорф |lat_deg = 52 |lat_min = 37 |lat_sec = 59 |lon_deg = 13 |lon_min = 43 |lon_sec = 59 |Lageplan = Werneuchen_in_BAR.png |Bundesland = Brandenburg |Landkreis = Барним |Höhe = 75 |Fläche = 116.34 |Einwohner = 7847 |Stand = 2006-12-31 |PLZ = 16356 |Vorwahl = 033398 |Kfz = BAR |Gemeindeschlüssel = 12 0 60 280 |Gliederung = 9 |Straße = Am Markt 5 |Website = [http://www.stadt-werneuchen.de/ www.stadt-werneuchen.de] |Bürgermeister = Буркхард Хорн |Partei = PDS }} '''Вернојхен''' ({{langx|de|Werneuchen}}) — град во округот [[Барним]], во сојузната покраина [[Бранденбург]], [[Германија]], североисточно од [[Берлин]], во рамките на [[Берлин/Бранденбург (метрополитенска област)|метрополитенската област]]. Поголемиот дел од населението на Вернојхен патува секојдневно кон Берлин. [[Податотека:Werneuchen_manor.jpg|мини|лево|Дворец во Вернојхен]] == Збратимени градови == Вернојхен е [[Збратимени градови|збратимен]] со: * {{знамеикона|Полска}} [[Ѓивнув]], [[Полска]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Werneuchen}} * [http://www.stadt-werneuchen.de/ Официјална страница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120717070621/http://www.stadt-werneuchen.de/ |date=2012-07-17 }} {{Нормативна контрола}} {{Градови во Барним (округ)}} {{Бранденбург-гео-никулец}} [[Категорија:Барним]] 02ranz4du90rfivlqwyj9qvgvtjokhv 0 1098358 5532487 5445324 2026-03-31T18:52:19Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532487 wikitext text/x-wiki {{внимание|причина=неенциклопедиски стил и содржина}} {{Automatic taxobox |name = Лаванда |italic_title = taxon |image = Single lavender flower02.jpg |image_caption = Лавандини цветови со [[прицветник|прицветници]] |display_parents = 2 |taxon = Lavandula |authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms_ref=<ref>{{нмс |url=https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=108966 |title=''Lavandula'' L., Sp. Pl.: 572 (1753) |date=2022 |website=World Checklist of Selected Plant Families |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=2 November 2022 |archive-date=2022-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102160236/https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=108966 |url-status=dead }}</ref> |synonyms=*''Stoechas'' <small>Mill.</small> *''Fabricia'' <small>Adans.</small> *''Styphonia'' <small>Medik.</small> *''Chaetostachys'' <small>Benth.</small> *''Sabaudia'' <small>Buscal. & Muschl.</small> *''Plectranthus mona lavender'' *''Isinia'' <small>Rech.f.</small> |type_species = [[Обична лаванда]]<br>(''Lavandula spica'') |type_species_authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Лаванда''' ({{науч|Lavandula}}) — [[род (биологија)|род]] сочинет од 47 цветни растенија во потсемејството [[мачкини наниња]] (''Nepetoideae'') на семејството на [[усноцветни]]те (''Lamiaceae''). Најпознат е типскиот вид [[обична лаванда]] (''Lavandula spica''). ==Потекло== Додека чумата се ширела низ Европа во средниот и во 17 век, била забележана една чудна појава. Работниците кои користеле етерично масло од лаванда и оние кои работеле на полиња со лаванда не биле погодени од лошата болест. Она што ги заштитило била токму лавандата која го зајакнува имунитетот и делува како моќен бактерицид. Кога човек е во близина на лаванда таа природно го стимулира неговиот имунолошки систем, кој потоа поефикасно го штити од напади на вируси и бактерии. Лавандата може да се користи и како моќно средство за дезинфекција: до Првата светска војна со лаванда се стерилизирале површини и болничка опрема, а ја ставале и на раните, исто така може да се користи и како силен антисептик за исекотини, изгореници, убоди и други повреди на кожата. == Состав: == Маслото содржи богат и комплексен микс на моќни '''антивоспалителни''' и '''антиоксидативни агенси''', највеќе '''линалолот''' и '''линаил ацетатот'''. Но, присутни се и '''гераниол, еукалиптол, цинеол, борнеол, камфор, терпинеол, кумарин итн.''' Бенефитите од лавандата се должат на овие компоненти. Француското масло од лаванда се смета за најквалитетно. Вреди да се спомене и дека цветовите на лавандата се особено богати со нектар, па пчелите со нивна помош прават висококвлитетен мед, кој важи за премиум производ. ==Повеќенаменска билка== Покрај тоа што директно ги напаѓа бактериите и вирусите, го стимулира производството на бели крвни клетки кои го штитат телото од паразити. Лавандата не создава резистентни соеви на бактерии, како што прават антибиотиците. ===Лаванда-природна билка против стрес и несоница=== Истражувањата на германските и француските лекари покажале дека лавандата помага полесно да се заспие. Тие ја препорачуваат оваа билка при нервоза, вознемиреност, депресија. Смирувачкото дејство на нервниот систем се должи на етеричните масла, кои се олободуваат во топлата вода, така што кожата може да ги впие. Покрај тоа, и самата топла вода делува смирувачки и ја подобрува циркулацијата во телото. ===Лавандата може и да се консумира=== Лавандата веќе долго време се наоѓа на полиците со зачини во Франција, а чајот од лаванда го стимулира и зајакнува имунолошкиот систем, особено за време на стрес или болест. ===Испарување на лаванда=== Етеричното масло од лаванда може да се користи во купка, да се нанесува на кожата (разредено!), да се стави на облека или само да се вдишува. Исто така, може да се користи и како миризливо масло и да се распрска по просторијата – освен што ја прави просторијата помиризлива, таа ќе ги контролира и бактериите во воздухот. Не се препорачува да се проголта етерично масло, бидејќи тоа обично се меша со лак за да се добие жолта боја. Вистинското масло е речиси проѕирно, па како такво побарајте го во продавниците. = Одгледување на Лаванда = Лавандата е ароматично и лековито диворастечко растение. Ова растение, може да се одгледува на нашите полиња бидејќи нема многу големи барања по однос на почвата. Успева скоро на сите типови почва кои содржат доволно варовник. Расте и на многу сиромашни и каменити почви. Не и одговара влажна и кисела почва. Како топлољубиво растение има големи потреби од топлина, а особено светлина. Посебна важност за квалитетот на етеричното масло има надморската висина. Се препорачува да се одгледува на поголема надморска висина, максимум до 700 метри. Треба да се сади на јужна, незасенета експозиција, која не е изложена на ветрови. Растe како низок џбун со висина од 50-80 см. Стеблата се многубројни, влакнести и четвороаголни. Листовите се линеарно–шилести, без лисни дршки и расеано распоредени. Цветовите се ситни и собрани во класја и со многу убава љубачаста боја, со што лавандата се одгледува и како украснo растение. Цветовите, како и целото растение е со многу пријатна миризба. Заради долготрајниот и единствен мирис лавандата денес во домаќинството е една од најмногу употребуваните ароматични растенија. За коренот подобро да се развива, треба да се обрне внимание на почвата. Таа треба да се изора наесен, на длабочина не помала од 40 см. Ако се сади во есен, почвата се подготвува за садење веднаш по орањето. Ако се сади во пролет, по есенското орање се применува пролетна обработка (плитко орање и браносување) за да се добие што поровкава почва. Бидејќи е повеќегодишно растение, на ѓубрењето треба да се посвети поголемо внимание. При основното ѓубрење потребно е да се обезбеди 30-40 кг/ха азот, 60-80 кг/ха фосфор и 90-100 кг/ха калиум. Прихраната со 50-60 кг/ха азот по садењето го подобрува братењето. Во следните години насадо треба редовно да се ѓубри со 20-30 кг/ха азот, 50-60 кг/ха фосфор и 70-80 кг/ха калиум Лавандата може да се размножува вегетативно со делење на старите [[бусен]]и и со резници, како и генеративно со директно сеење на семето и преку расад. Во практиката лавандата задолжително се размножува со ожилени резници. Резниците се произведуваат така што од постојниот насад се отсекуваат делови од гранките кои се постари, со должина од 15 до 20 см. Пикирањето се изведува во отворени бразди длабоки од 5 до 10 см, на растојание од 10 до 15 см, помеѓу редовите и помеѓу растенијата. Резниците се ставаат на едната страна од браздата и потоа се покриваат со почва. Резниците редовно се плеват и се полеваат до есен, кога се расадуваат. Лавандата се сади кон крајот на октомври или ноември, а ако се сади во пролет, тогаш треба да се сади што порано, најдоцна до почетокот на април. По размерувањето на парцелата, се копаат дупки во кои се садат садниците. Се сади на меѓуредово растојание од 80 до 100 см, а во редот на растојание од 60 до 80 см. За еден хектар неопходни се минимум 10.000 садници. Негата се состои од окопување, култивирање и прихранување. Во првата година се врши пополнување на празните места. Насадот се пополнува се до четвртата или петтата година од одгледувањето. Окопувањето и култивирањето се извршува веднаш кога садниците ќе се развијат, во пролет. Меѓуредовиот простор се обработува рачно или машински со помош на култиватор. Времето на берба на лавандата зависи од реонот каде што се одгледува. Ако е насадот во ниски реони, тогаш цветањето почнува кон крајот на јуни. На поголеми надморски висини цветањето доцни и по еден месец. Од почеток на цветањето, па до полното цветање поминуваат околу 20 до 25 дена, а до крајот на цветањето 30 до 35 дена. Лавандата се жнее кога е во фаза на полно цветање затоа што во таа фаза се остварува голем принос и висок квалитет на етеричното масло. Жетвата се извршува рачно. На големи површини, се изведува машински со специјални косачки-машини. При рачното жнеење (со срп) се отсекуваат цветовите со дршка во должина од 10 до 15 см. Ожнеаната лаванда веднаш се носи на дестилација. Лавандата најчесто се дестилира за добивање на етерично масло. Приносот зависи од возраста, еколошките услови и применета на агротехника. Приносот од година на година се зголемува, сè додека во петтата или шестата година се стабилизира. Приносот на зелен цвет изнесува 1.500-35.000 кг/ха, додека на сув цвет изнесува од 200 до 800 кг на хектар. Приносот на масло од лаванда во полн род може да биде од 20 до 30 кг на хектар. Предупредување: да се избегнува употреба кај бремени и луѓе кои имаат диjагнози на централен нервен систем. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lavandula}} * {{EOL}} {{ботаника-никулец}} {{Таксонска лента}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Лаванда| ]] [[Категорија:Билки]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Усноцветни]] p6q00zma6v3lo8xoqkok8g8fi8j91vo 0 1098610 5532336 5529421 2026-03-31T13:05:26Z Orce Wiki 121850 Додаден е Dianthus vodnensis во еднемски видови каранфили 5532336 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Gartennelke 1.jpg |image_caption = Цветови на [[градинарски каранфил|градинарскиот каранфил]] (''Dianthus caryophyllus'') |regnum = [[Растенија]] |unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] |ordo = [[Каранфиловидни]] |familia = [[Каранфили]] |genus = '''Каранфил''' |genus_authority = [[Карл Линеј|L.]] |subdivision_ranks = [[Типски вид]] |subdivision = [[градинарски каранфил]]<br>(''Dianthus caryophyllus'') |}} [[Податотека:Dianthus myrtinervius 2.jpg|мини|десно|[[Пелистерски каранфил]]<br>(''D. myrtinervius'')]] [[Податотека:Dianthus carthusianorum Sturm24.jpg|мини|десно|Ботаничка илустрација на [[картуски каранфил]] (''D. alpinus'')]] [[Податотека:Spring Flowers.JPG|мини|десно|[[Турски каранфил]] (''D. barbatus'')]] [[Податотека:Dianthus plumarius0.jpg|мини|десно|[[Перјест каранфил]] (''D. plumarius'')]] [[Податотека:Dianthus japonicus Plants 3008px.jpg|мини|десно|[[Јапонски каранфил]] (''D. japonicus'')]] '''Каранфил''' ({{науч|Dianthus}}) — {{био|род}} со околу 300 {{био|вид}}а на [[цветни растенија]] од {{био|семејство}}то [[каранфили]] (''Caryophyllaceae''). Автохтони се на Европа и Азија, со неколку вида во северна Африка и еден вид (''D. repens'') во Северна Америка. Во [[Македонија]] и разни други земји, каранфилот (поточно [[градинарски каранфил|градинарскиот каранфил]]) е симбол на [[први мај|првомајството]] и [[НОВ|партизанското движење]]. ==Опис== Претставниците на родот се претежно [[зелјесто растение|зелјести]] и [[повеќегодишно растение|повеќегодишни]], со тоа што некои се [[едногодишно растение|едногодишни]] и [[двегодишно растение|двегодишни]]. Некои имаат облик на [[полугрмушка|полугрмушки]] со дрвенести стебленца. [[Лист (ботаника)|Листовите]] се спротивставени, прости и линеарни со сивозелена до синозелена боја. [[Цвет]]овите имаат по пет ливчиња со набрани рабови и (речиси сите) имаат светлорозова до темнорозова боја. Еден вид (''D. knappii'') има жолти цветови со виолетова средина. Извесни повеќегодишни видови имаат карактеристичен опоен мирис. == Ендемски каранфили во Македонија == Во [[Македонија]] виреат разни видови на каранфили, од кои некои се заеднички за поширокиот регион или континентот, но некои се [[ендемизам|ендемски]]: * [[галичичко каранфилче]] (''Dianthus galicicae'' ) — на [[варовник|варовничка]] подлога во месноста Војтина на планината [[Галичица]], југозападна Македонија.<ref>{{МакЕнц|2=каранфил, галичички}}</ref> * [[јабланички каранфил]] (''Dianthus jablanicensis'' ) — субалпскиот појас на планината [[Јабланица]], југозападна Македонија.<ref>{{МакЕнц|2=каранфил, јабланички}}</ref> * [[јакупички каранфил]] (''Dianthus jacupicensis'' ) — на [[Солунска Глава]] и Марина Дупка, во состав во високопланинскиот појас на планината [[Јакупица]], централна Македонија.<ref>{{МакЕнц|2=каранфил, јакупички}}</ref> * [[југословенски каранфил]] (''Dianthus jugoslavicus'' ) — покрај патишта и крај дабови шуми, до 1000 м надморска височина. Забележан единствено во [[Кичево]], меѓу селата [[Извор (Кичевско)|Извор]] и [[Малковец]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија, Том I, св. 2,|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1993|location=Скопје|pages=386}}</ref> * [[кајмакчалански каранфил]] (''Dianthus kajmaktzalanicus'' ) — на планината [[Кајмакчалан]], јужна Македонија.<ref>{{МакЕнц|2=каранфил, кајмакчалански}}</ref> * [[капински каранфил]] (''Dianthus kapinaensis'' ) — долното течение на реката [[Треска]], [[Барбарос]] кај [[Македонски Брод]], кај Капина и Оча во [[Поречие]]то и во с. [[Нова Брезница]] во околината на Скопје.<ref>{{МакЕнц|2=каранфил, капински}}</ref> * [[македонски каранфил]] (''Dianthus macedonicus'') — на планината [[Крчин]], западна Македонија.<ref>{{МакЕнц|2=каранфил, македонски}}</ref> * [[охридско каранфилче]] (''Dianthus ohridanus'' ) — на планината Галичица, југозападна Македонија.<ref>{{МакЕнц|2=каранфил, охридски}}</ref> * [[пелистерски каранфил]] (''Dianthus myrtinervius'' ) — во алпскиот и субалпскиот појас на [[Пелистер]] ([[Баба (планина)|Баба Планина]]), југозападна Македонија. Фигурира на [[Црвен список на МСЗП|Црвениот список на МСЗП]] (1997) како [[загрозен вид]].<ref>{{МакЕнц|2=каранфил, пелистерски}}</ref> * [[прилепски каранфил]] (''Dianthus prilepensis'' ) — [[Маркови Кули]], [[Трескавец]], [[Плетвар]], [[Селечка Планина]] и [[Мариово]] во околината на [[Прилеп]] и с. [[Светораче]], Кичевско.<ref>{{МакЕнц|2=каранфил, прилепски}}</ref> * [[скопски каранфил]] (''Dianthus skopjensis'' ) — во клисурата на реката Треска, меѓу [[Козјак]] и Нова Брезница.<ref>{{МакЕнц|2=каранфил, скопски}}</ref> * [[Dianthus vodnensis]] — Се среќава на пасишта и крај дабови и букови шуми, околу 1000 м надморска височина. Распространет во централна [[Македонија]]: [[Скопје]] – [[Водно]] и [[Китка]]; [[Велес]]; [[Прилеп]]; [[Јакупица]]; [[Таорска Клисура]].<ref name=":0" /> ==Одгледување== Каранфилот има подолга историја на одгледување и [[хибрид|вкрстување]], па затоа постојат илјадници градинарски и цвеќарски [[сорта|сорти]] со многу нијанси на бела, розова, жолта и црвена боја и огромна разновидност на облици и белези. Одгледуваните каранфили можат да се поделат на обрабени, вечноцутни, малмезонски, старински, современи и планински.<ref>{{наведена книга|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=1405332964|pages=1136}}</ref> ==Некои видови== {| |- valign=top | *''[[Dianthus alpinus]]'' *''[[Dianthus amurensis]]'' — амурски каранфил *''[[Dianthus anatolicus]]'' *''[[Dianthus arenarius]]'' *''[[Dianthus armeria]]'' — тревест каранфил *''[[Dianthus balbisii]]'' *''[[Dianthus barbatus]]'' — [[турски каранфил]] *''[[Dianthus biflorus]]'' *''[[Dianthus brevicaulis]]'' *''[[Dianthus burgasensis]]'' *''[[Dianthus callizonus]]'' *''[[Dianthus campestris]]'' *''[[Dianthus capitatus]]'' *''[[Dianthus carthusianorum]]'' — [[картуски каранфил]] *''[[Dianthus caryophyllus]]'' — [[градинарски каранфил]] или само каранфил *''[[Dianthus chinensis]]'' — кинески каранфил *''[[Dianthus cruentus]]'' *''[[Dianthus deltoides]]'' — точкест каранфил *''[[Dianthus erinaceus]]'' *''[[Dianthus freynii]]'' *''[[Dianthus fruticosus]]'' *''[[Dianthus furcatus]]'' *''[[Dianthus gallicus]]'' — француски каранфил *''[[Dianthus giganteus]]'' *''[[Dianthus glacialis]]'' *''[[Dianthus gracilis]]'' *''[[Dianthus graniticus]]'' | *''[[Dianthus gratianopolitanus]]'' — [[духовденски каранфил]] *''[[Dianthus haematocalyx]]'' *''[[Dianthus japonicus]]'' — јапонски каранфил *''[[Dianthus kladovanus]]'' *''[[Dianthus knappii]]'' *''[[Dianthus lusitanus]]'' *''[[Dianthus microlepsis]]'' *''[[Dianthus moesiacus]]'' *''[[Dianthus monspessulanus]]'' — монпелиерски каранфил *''[[Dianthus myrtinervius]]'' — [[полегнат каранфил]] *''[[Dianthus nardiformis]]'' *''[[Dianthus nitidus]]'' *''[[Dianthus pavonius]]'' *''[[Dianthus petraeus]]'' *''[[Dianthus pinifolius]]'' *''[[Dianthus plumarius]]'' — перјест каранфил *''[[Dianthus pungens]]'' *''[[Dianthus repens]]'' *''[[Dianthus scardicus]]'' *''[[Dianthus seguieri]]'' *''[[Dianthus simulans]]'' *''[[Dianthus spiculifolius]]'' *''[[Dianthus squarrosus]]'' *''[[Dianthus subacaulis]]'' *''[[Dianthus superbus]]'' — влакнест каранфил *''[[Dianthus sylvestris]]'' *''[[Dianthus tenuifolius]]'' *''[[Dianthus urumoffii]]'' *''[[Dianthus zonatus]]'' *''[[Dianthus John Prichard]]'' |} ==Каранфилот како тема во уметноста и во популарната култура== * „Каранфил“ (''Carnation'') - песна на англиската [[Рок-музика|рок]]-група „[[Џем (рок-група)|Џем]]“ (''The Jam'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Jam-The-Gift/release/403167 DISCOGS, The Jam ‎– The Gift (пристапено на 17.6.2020)]</ref> == Поврзано == * [[Каранфилче]] — несродно растение што се користи како мирудија * [[Каранфилска револуција]] — државен преврат во Португалија (1974) * [[Кирил Мицевски]] — проучувач на македонските ендемски каранфили == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница|Dianthus}} {{викивидови-ред|Dianthus|Каранфил}} * {{EOL|61658}} * [http://www.sezadomot.com.mk/napis847.htm Страница за каранфилот] — портал „Сè за домот“ {{mk}} [[Категорија:Каранфил| ]] [[Категорија:Каранфили]] nxbr03m4wl38iu12n8n61ty565ra5vh 0 1100813 5532647 5370676 2026-04-01T08:01:09Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Фуриерова анализа]] → [[Категорија:Фурјеова анализа]] 5532647 wikitext text/x-wiki {|width=200px style="border:1px solid black;float:right;font-size:.85em" |- |align=center colspan=2 style="background-color:#CCCCCC; font-weight:bold"| Единична кружница |- |colspan=2 align=center |[[Податотека:unit_circle_std.svg|150px]] |- |colspan=2 align=center style="border-bottom:1px solid black"|Единична кружница (со агол) |- |width=33%|тип |рамнинска фигура |- |образ |[[кружница]] |- |равенка |''x''&sup2;+''y''&sup2;=1 |- |поддршка |центар=(0,0)<br/>полупречник=R=1 |- |друго |аголот <span style="font-family:serif">&alpha;</span>=&ang;XOT е во стандардна позиција |} Во [[геометрија]]та, '''единична кружница''' е [[кружница]] со [[полупречник]] 1.<ref name=Oxford>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, Unit Circle | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=815|language=англиски|accessdate=1 декември 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mathsisfun.com/geometry/unit-circle.html|title=Unit circle|last1=Pierce|first1=Rod|publisher=Math is Fun|year=2013|language=англиски|accessdate=1 декември 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.purplemath.com/modules/unitcirc.htm|title=Unit circle|last1=Staple|first1=E.|publisher=Purple Math|year=2012|language=англиски|accessdate=1 декември 2013}}</ref> Равенката на единична кружница со центар во [[координатен почеток|координатниот почеток]] гласи <math>x^2+y^2=1</math>. Единичната кружница помага при дефинирање на радијани (единица за мерење на агли) и при проширување на дефиницијата за [[тригонометрија|тригонометриски вредности]] на било кој [[Агол#.D0.9F.D0.BE.D0.B7.D0.B8.D1.82.D0.B8.D0.B2.D0.BD.D0.B8 .D0.B8 .D0.BD.D0.B5.D0.B3.D0.B0.D1.82.D0.B8.D0.B2.D0.BD.D0.B8 .D0.B0.D0.B3.D0.BB.D0.B8|агол]]. *Единична кружница исто така е контурата (графиконот) на [[поларна функција|поларната функција]] &rho;=1. *Единична кружница исто така е контурата (графиконот) на [[комплексна функција|комплексната функција]] |''z''|=1, каде што |z| е модулот на ''z''=''x''+i''y''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mathworld.wolfram.com/UnitCircle.html|title=Unit Circle|last1=Weisstein|first1=Eric W.|publisher=From MathWorld--A Wolfram Web Resource|language=англиски|accessdate=1 декември 2013}}</ref> ==Радијани и единичната кружница== {{Главна|радијан}} Главните две [[мерни единици|единици за мерење]] на големина на [[агол]] се [[степен (агол)|степени]] и [[радијан]]и. Врската помеѓу овие единици е единичната кружница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mathopenref.com/radians.html|title=Radians| publisher =Math Open Reference|year=2009|language=англиски|accessdate=1 декември 2013}} интерактивен</ref> *Имено, должината на [[периметар]]от на единична кружница е 2&pi;&asymp;6,2832. *Од друга страна, бројот на [[степен (агол)|степени]] во цела кружница е 360&deg;. Се дефинира 1 (радијан) да е 360&deg;/<sub>2&pi;</sub>, т.е. {|width=200px style="border:1px solid black;float:right;font-size:.85em" |- |align=center|[[Податотека:roll_out unit_circle400.gif|400px]] |- |align=center|Единична кружница има периметар L=2&pi;&asymp;6,28 |} <math>360^{\circ} = 2\pi</math> &nbsp;односно&nbsp; <math>180^{\circ} = \pi \approx 3{,}1416</math> *Значи: <math>1=\frac{180^{\circ}}{\pi}\approx 57{,}30^{\circ}</math> *Кај радијани не треба да се „пиши“ единица, туку само број. Честопати при првото објаснување на поимот радијани се пиши ''(радијани)'', но не треба. Ако големината на агол е дадена како број (би требало) да значи дека е зададена во радијани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mathforum.org/library/drmath/view/64034.html|title=Are Angles Dimensionless?|publisher=Math Forum Drexel, Dr. Math|year=2003|language=англиски|accessdate=1 јануари 2014|archive-date=2013-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206160716/http://mathforum.org/library/drmath/view/64034.html|url-status=dead}}</ref> '''Регулатива:''' Доколку во математички израз или функција има некоја [[тригонометрија|тригонометриски]] (или [[циклометриска функција|циклометриски]]) израз или функција, вредноста која се заменува (или се добива) мора да биде во радијани. '''Пример:''' ''f''(''x'')=''x''&middot;sin(''x''). Пресметај ''f''(2,17). Најпрво се проверува дека дигитронот е подесен во модот за радијани. Потоа ''f''(2,17)= 2,17&middot;sin(2,17)&asymp;1,79 '''Пример:''' ''g''(''x'')=&ndash;3&middot;''x''&middot;arctan(''x''). Пресметај ''g''(2,17). Најпрво се проверува дека дигитронот е подесен во модот за радијани. Потоа ''g''(2,17)= &ndash;3&middot;2.17&middot;arctan(2,17)&asymp;= &ndash;7,41 <!--Lfahlberg 01.2014: en wikipedia strana ima polno problemi so oznacuvanjeto osobeno vo vrska so aglite, argumentite, parametrite duri i vnatre vo poednicnite sliki, ... Zatoa resiv dosta delovi ne se prenoseni duri ne se resat ovie problemi. --> ==Тригонометрија со единичната кружница== ===Стандардна позиција на агол=== Во Декартов [[правоаголен координатен систем]], агол &alpha; е во '''стандардна позиција''' ако темето е во О(0,0), почетниот крак е позитивниот дел од ''х''-оска, а крајниот крак се добива по ротација за &alpha; и тоа: *Ако &alpha;&ge;0, т.е. ако &alpha; е позитивна, ротацијата е во насоката '''спротивна''' на стрелките на часовникот и *Ако &alpha;&le;0, т.е. ако &alpha; е негативна, ротацијата е во насоката на стрелките на часовникот. <!--Lfahlberg 01.2014: nema dobro resenie tuka. izbrav T(b,a) taka da osnovata na referentniot triagolnik e "b", a glavniot agol e α so sto statijata e dolu-kompatibilina (odgovara notacijata i slikite vo poniskata matematika). Megutoa, ... --> Понатаму, нека е даден било кој агол &alpha; (позитивна, негативна, голема, ...). Го цртаме аголот &alpha; во стандардна позиција во рамнината заедно со единичната кружница. *Точката T(''b'',''a'') нека е пресекот на крајната полуправа на аголот &alpha; со единична кружница. *Забелешка: Тука '''''b'' е ''x''-координатата''', а '''''a'' е ''y''-координатата'''. Координатите, т.е. броевите ''b'' и ''a'' можат да бидат позитивни, негативни или нула во зависност од [[правоаголен координатен систем|квадрант]]от во која лежи точката T. Меѓутоа: <math>a^2+b^2=1</math> *За точката Т(''b'',''a'') на единичната кружница, тригонометриските вредности на аголот &alpha;=&ang;XOT каде што X=(0,1) се:<ref>{{Наведена книга|title=Advanced Mathematical Concepts - Precalculus with Applications|publisher=Glencoe McGraw Hill|year=2005|isbn=978-0078682278|page=291|language=англиски}}</ref> <math>\sin(\alpha)=a</math> &nbsp;и&nbsp; <math>\cos(\alpha)=b</math> &nbsp;и&nbsp; <math>\tan(\alpha)=\frac{a}{b}</math> ===Меѓуквадрантни агли=== При агли кои завршуваат внатре во квадрантите, тригонометриски вредности се дефинираат преку референтни агли и референтните правоаголни триаголници (види [[тригонометрија]]). Тригонометриските вредности на агли кои завршуваат на еден од оските се пресметуваат преку единичната кружница. Референтните триаголници на овие агли се дегенерирани триаголници (се сплескуваат). Меѓутоа, координатите на нивната пресечна точка Т со единичната кружница едноставно се одредуваат само со гледање. На пример, точката Т за аголот 180&deg; e пресекот на кружницата со негативниот дел од ''x''-оската, т.е. T=(&ndash;1,0). {| class=wikitable width=500px |- align=center |[[Податотека: right_triangle_empty.svg|170px]] |[[Податотека: right_triangle_90.svg|150px]] |[[Податотека: right_triangle_180.svg|170px]] |[[Податотека: right_triangle_270.svg|150px]] |- align=center |align="center" width=200|sin(0&deg;)=0<br /> cos(0&deg;)=1<br /> tan(0&deg;)=0 |align="center" width=200|sin(90&deg;)=1<br /> cos(90&deg;)=0<br /> tan(90&deg;)= &infin; |align="center" width=200|sin(180&deg;)=0<br /> cos(180&deg;)= &ndash;1<br /> tan(180&deg;)=0 |align="center" width=200|sin(270&deg;)= &ndash;1<br /> cos(270&deg;)=0<br /> tan(270&deg;)= &infin; |} Се разбира дека овие формули важат и за сите агли [[агол|котерминални]] со наведените агли. '''Примери:''' Аголот 360&deg; e котерминален со аголот 0&deg;. Следува: sin(360&deg;)=sin(0&deg;)=0, cos(360&deg;)=cos(0&deg;)=1, tan(360&deg;)=tan(0&deg;)=0. Аголот &ndash;450&deg; e котерминален со аголот 270&deg;. Следува: sin(&ndash;450&deg;)=sin(270&deg;)=&ndash;1, cos(&ndash;450&deg;)=cos(270&deg;)=0, tan(&ndash;450&deg;)=tan(270&deg;)=&infin;. ===Пресечната точка T на единичната кружница за агол &alpha;=== Од друга страна, за одредување на пресечната точка Т на аголот &alpha; кој завршува внатре во квадрантите се користат тригонометриските вредности на &alpha; (види [[тригонометрија]]). <math>T(b,a)=T(\cos(\alpha),\sin(\alpha))</math> <div style="margin-left:15px;"> {|width=600 border=1 |- align="center" |colspan=3|[[Податотека:unit_circle_standard_position.svg]] |- align="center" style="line-height:2.5em" |align="center" width=200|<math>\sin(37^\circ) \approx 0{,}6 </math><br /><math>\cos(37^\circ) \approx 0{,}8 </math><br /><math>\tan(37^\circ) \approx 0{,}75 </math> |align="center" width=200|<math>\sin(217^\circ) \approx -0{,}6 </math><br /><math>\cos(217^\circ) \approx -0{,}8 </math><br /><math>\tan(217^\circ) \approx 0{,}75 </math> |align="center" width=200|<math>\sin(-53^\circ) \approx -0{,}8 </math><br /><math>\cos(-53^\circ) \approx 0{,}6 </math><br /><math>\tan(-53^\circ) \approx -1{,}333 </math> |} </div> <!--Lfahlberg 01.2014: slikata treba da se sredi/podeli. Problemot e deka ne e bas jasno vo literaturata (i vo nastavata) deka se koristi edinicnata kruznica inaku za odreduvanje na trigonometriskite vrednosti na vnatre-vo-kvadranti agli i na megukvadrantnite agli. Imeno: megukvadrantni e od tockata T na edinicnata kruznica, trigonometriskite vrednosti, referentnite degenerirani triagolnici, a vnatre-vo-kvadranti agli e od referentni agli/triagolnici, trigonometriskite vrednosti, tockata T na edinicnata kruznica) --> ==Равенки на единичната кружница== {| border=0 cellpadding=5 |- |Равенката на единичната кружница како реална функција ''y''=''f''(''x'') од една реална променлива ''x'' е [[функција|двозначна функција]] :<math>f(x) = \pm \sqrt {1 - {x^2}} </math> |- | Равенката на единичната кружница како [[функција|имплицитна зададена функција]] F(''x'',''y'')=C од две реални променливи ''x'' и ''y'' e :<math>x^2+y^2=1</math> |- |Равенката на единичната кружница како поларна функција &rho;=&rho;(&phi;) е [[константна функција|константната функција]], односно множеството на сите точки (&rho;,&phi;) такви што &rho;=1 (види [[поларни функции]]). :<math>\rho(\phi)=1</math> |- |Равенката на единичната кружница како комплексна функција ''z''=''z''(''x''+i''y'') e множеството на сите [[комплексен број|комплексни броеви]] ''z''=''x''+i''y'', такви што модулот на ''z'' e 1 (види [[комплексна функција]]). :<math>\{ z=x+iy \,\, \boldsymbol{|} \,\, |z|=\sqrt{x^2+y^2}=1 \}</math> |} <!--Lfahlberg 01.2014: needs to link better to complex numbers and complex analysis (fourier transforms, etc.) ...--> ==Наводи== {{наводи}} == Поврзано == *[[Кружница]] *[[Агол]], [[Степен (агол)|Степен]], [[Радијан]] *[[Тригонометрија]] *[[Поларна функција]] ==Надворешни врски== <!--Lfahlberg 01.2014: treba i drugi--> *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/Radijani|title=Радијани|last1=Стојановска|first1=Л.|year=2010|language=македонски|accessdate=1 декември 2013|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305034054/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/Radijani|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/PominatPatpoKruznica|title=Помината пат по кружница|last1=Стојановска|first1=Л.|year=2010|language=македонски|accessdate=1 декември 2013|archive-date=2012-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426081659/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/PominatPatpoKruznica|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.shodor.org/interactivate/activities/PolarCoordinates|title=Plotting Polar Functions|publisher=shoder.org|year=2010|language=англиски|accessdate=1 декември 2013}} интерактивен {{Портал|Математика}} {{Математички полиња}} [[Категорија:Кружници]] [[Категорија:Аналитичка геометрија]] [[Категорија:Тригонометрија]] [[Категорија:Фурјеова анализа]] [[Категорија:1 (број)]] ayznb0lintmdf4px4bbvpg4m6483o2m 14 1100932 5532646 3189356 2026-04-01T08:01:08Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Фуриерова анализа]] на [[Категорија:Фурјеова анализа]] без да остави пренасочување: (преку [[:bg:У:КМ|Категориски мајстор]]) 3189356 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Fourier analysis}} [[Категорија:Математичка анализа]] [[Категорија:Хармониска анализа]] 9ysohtnu6c48vb21gmod2kn0b8qb9ao 0 1103058 5532560 5431172 2026-03-31T22:29:20Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532560 wikitext text/x-wiki {{Македонија на Олимпијада |flagcaption=[[Застава Републике Македоније|Застава Македоније]] |games=Летни олимписки игри 2012 |competitors='''4''' |sports='''2''' |flagbearer= [[Марко Блажевски]] |officials= |gold=0 |silver=0 |bronze=0 |total=0 |rank= }} Како самостојна држава [[Република Македонија]] по 9-ти пат учествувала на [[Олимписки игри|Олимписките игри]] (од кои 5 пати на Летните олимпијади). Прв настап забележила на [[Летни олимписки игри 1996|Летните олимписки игри во 1996 година]] во [[Атланта]]. Во Лондон Македонија ја претставувале 4 спортисти во 2 дисциплини, пливање и атлетика. Знамето на Македонија на свеченото отворање на игрите на 27 јули 2012 година ја носел пливачот [[Марко Блажевски]]. == [[Податотека:Athletics pictogram.svg|30px|alt=|link=]] Атлетика == {{Главна|Атлетика на Летните олимписки игри 2012}} Македонија добила две специјални покани ({{langx|en|wild card}}) за атлетските натпревари, во дисциплините 400м за мажи и жени. ;Мажи {|class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center;" |- !rowspan="2"|Атлетичар !rowspan="2"|Дисциплина !colspan="2"|Квалификации !colspan="2"|Четвртфинале !colspan="2"|Полуфинале !colspan="2"|Финале |-style="font-size:95%" !Резултат !Пласман !Резултат !Пласман !Резултат !Пласман !Резултат !Пласман |- |[[Кристијан Ефремов]] |[[Атлетика на Летните олимписки игри 2012 — 400м за мажи|400 м]] | align=center|47,92 '''ЛР''' | align=center|7 во група 4 | colspan="2" bgcolor="wheat"| | align=center colspan="4"|''Не се пласирал'' |- |} ;Жени {|class=wikitable style="font-size:90%; text-align:center;" |- !rowspan="2"|Атлетичарка !rowspan="2"|Дисциплина !colspan="2"|Квалификации !colspan="2"|Четвртфинале !colspan="2"|Полуфинале !colspan="2"|Финале |-style="font-size:95%" !Резултат !Пласман !Резултат !Пласман !Резултат !Пласман !Резултат !Пласман |- |[[Христина Ристеска]] |[[Атлетика на Летните олимписки игри 2012 — 400м за жени|400 м]] | align=center|1:00,86 | align=center|7 (43/49) |colspan="2" bgcolor="wheat"| | align=center colspan="4"|''Не се пласирала'' |} ==[[Податотека:Swimming pictogram.svg|30px|alt=|link=]] Пливање== {{Главна|Пливање на Летните олимписки игри 2012}} ;Мажи {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2" width=150|Пливач !rowspan="2" width=150|Дисциплина !colspan="2"|Квалификации !colspan="2"|Полуфинале !colspan="2"|Финале |-style="font-size:95%" !Време !Пласман !Време !Пласман !Време !Пласман |- | [[Марко Блажевски]] |[[Атлетика на Летните олимписки игри 2012 — 400м мешано за мажи|400 м мешано]] |align="center"|4:32,38 |align="center"|34 |align="center" colspan="4"|''Није се пласирао'' |} ;Жени {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2" width=150|Пливачка !rowspan="2" width=150|Дисциплина !colspan="2"|Квалификације !colspan="2"|Полуфинале !colspan="2"|Финале |-style="font-size:95%" !Време !Пласман !Време !Пласман !Време !Пласман |- | [[Симона Маринова]] |[[Пливање на Летните олимписки игри 2012 – 800м краул во женска конкуренција|800 м слободно]] |align="center"|9:28,41 |align="center"|35 |align="center" colspan="4"|''Не се пласирала'' |} == Поврзано == * [[Македонија на Олимписките игри]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mok.org.mk/ МОК - Македонски олимписки комитет] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100412114555/http://www.mok.org.mk/ |date=2010-04-12 }} [[Категорија:Македонија на Летните олимписки игри|2012]] [[Категорија:Земјите на Летните олимписки игри 2012|Македонија]] [[Категорија:Спортот во Македонија во 2012 година|Олимписки]] d8vox9oikpgidlxqceqc4pjp2peg03f 0 1109683 5532693 5502551 2026-04-01T08:30:06Z Bjankuloski06 332 5532693 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|мини|right|Оптиката го проучува [[расејување (оптика)|расејување]]то на светлината.]] '''Оптика''' — дел од [[физика]]та кој се занимава со одликите и законитостите на [[светлина]]та, вклучувајќи го и заемодејството со [[материја]]та и создавањето на [[оптички инструмент|инструменти]] кои користат светлина или го утврдат нејзиното присуство.<ref name=McGrawHill>{{Наведена книга|title=McGraw-Hill Encyclopedia of Science and Technology|edition=5|publisher=McGraw-Hill|year=1993}}</ref> Оптиката обично ги опишува одликите на [[видлива светлина|видливата светлина]], [[ултравиолетова светлина|ултравиолетова]], и [[инфрацрвена светлина|инфрацрвена]] светлина. Бидејќи светлината е [[електромагнетен бран]], другите видови на [[електромагнетно зрачење]] како што се [[рендгенски зраци|рендгенските зраци]], [[микробранови]]те и [[радиобранови]]те пројавуваат слични својства.<ref name=McGrawHill /> Повеќето оптички појави се објаснуваат со помош на [[електродинамика|електродинамичкиот]] опис на светлината. Користењето на електромагнетни описи за светлината го отежнува објаснувањето на светлинските појави во секојдневието. Применетата оптика користи упростени модели. Најчесто употребуван метод е т.н. [[геометриска оптика]], кој светлината ја разгледува како збир од [[зрак|зраци]] кои се движат праволиниски, се прекршуваат или одбиваат кога минуваат низ најразлични средини. [[Бранова оптика|Брановата оптика]] е поопфатен модел за светлината, кој вклучува [[бран]]ови појави како што се [[дифракција]] и [[интерференција (оптика)|интерференција]] кои не можат да се објаснат со геометриската оптика. Историски, зрачно заснованиот модел за светлината се развива првично, по што следи брановиот модел на светлината. Напредокот во електромагнетната теорија во XIX век доведе до откритието дека светлинските бранови се всушност електромагнетно зрачење. Некои појави зависат од фактот дека светлината ги поседува одликите на [[корпускуларно-бранов дуализам|бран и честичка]] истовремено. Објаснувањето на овие ефекти побарува употреба на [[квантна механика]]. Кога светлината се разгледува како честички, светлината се претставува како збир од честички наречени „[[фотон]]и“. [[Квантна оптика]] е дел од оптиката кој се занимава со употребата на квантномеханички методи во оптичките системи. Оптиката како наука е доста важна и е применета во многу сродни дисциплини како што се [[астрономија]]та, разни [[инженер]]ски струки, [[фотографија]]та и [[медицина]]та (особено во [[офталмологија]]та и [[оптометрија]]та). Оптиката наоѓа практична примена во разни технологии и секојдневни предмети, како што се [[огледало|огледалата]], леќите, [[телескоп]]ите, [[микроскоп]]ите, ласерите и [[оптичко влакно|оптичките влакна]]. ==Историја== {{поврзано|Историја на оптиката}} [[Податотека:Nimrud lens British Museum.jpg|мини|right|Леќите од Нимруд]] Оптиката започнува со создавањето на првите леќи од страна на [[стариот Египет|старите Египќани]] и [[Месопотамија|Месопотамци]]. Најстарите познати леќи се изработени од полиран кристал најчесто [[кварц]], од 700 година пред наша ера познати како [[Асирија|асирски]] леќи како што се Лејардовите/[[нимруд]]ските леќи.<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/380186.stm |title=World's oldest telescope? |publisher=BBC News |date=July 1, 1999 |accessdate=Jan 3, 2010}}</ref> Старите [[Рим]]јани и [[Стара Грција|Грците]] исполнувале стаклени топки со вода за да добијат леќи. По практичниот развој следеше развојот на теории за светлината и видот од старите [[грчка филозофија|грчки]] и [[индиска филозофија|индиски]] филозофи, и со развојот на геометриската оптика во [[грчко-римскиот свет]]. Зборот ''оптика'' потекнува од старогрчкиот збор {{јаз|grc|ὀπτική}}, чие значење е „појава, изглед“.<ref>{{Наведена книга|title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology|year=1996|author=T. F. Hoad|isbn=0-19-283098-8}}</ref> Во грчката филозофија за оптиката преовладувале две спротивставени теории за тоа како функционирало сетилото за вид, „внатрешна“ и „оддавачка“ теорија.<ref>[http://www.stanford.edu/class/history13/earlysciencelab/body/eyespages/eye.html A History Of The Eye]. stanford.edu. Посетено на 2012-06-10.</ref> Внатрешната теорија го толкува сетилото за вид како да произлегува од објектите кои создаваат копии од самите себе и истите се забележани од [[око]]то. Поддржувачи на ова тврдење се [[Демокрит]], [[Епикур]], [[Аристотел]] и нивните следбеници, оваа теорија на некој начин е поврзана со модерните теории за тоа што претставува видот, но истата е занемарена поради недостатокот на експериментални докази. [[Платон]] беше првиот кој се залагал за емитирачката теорија, идејата е дека [[видното восприемање]] се постигнува благодарение на зраци кои се емитуваат од очите. Тој исто така коментирал за [[парност (физика)|парноста]] и превртените ликови во огледалата во делото ''[[Тимај (дијалог)|Тимај]]''.<ref>{{Наведена книга|title=A manual of greek mathematics|author=T. L. Heath|publisher=Courier Dover Publications|isbn=0-486-43231-9|pages=181–182|year=2003}}</ref> По неколку стотина години, [[Евклид]] напиша дело наречено ''[[Евклид (собрани дела)|Оптика]]'' каде го поврзува сетилото за вид со [[геометрија]]та, создавајќи ја ''геометриската оптика''.<ref>{{Наведена книга |author=William R. Uttal |title=Visual Form Detection in 3-Dimensional Space |url=http://books.google.com/books?id=rhVOVKp0-5wC&pg=PA25 |year=1983 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-89859-289-4 |pages=25– |access-date=2014-06-28 |archive-date=2014-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705082700/http://books.google.com/books?id=rhVOVKp0-5wC&pg=PA25 |url-status=dead }}</ref> Тој својата работа ја засновал на Платоновата теорија за емитирање на светлината и ги опишува математичките правила за [[перспектива (графика)|перспективата]] и ги опишал ефектите на [[прекршување на светлината|прекршувањето на светлината]], иако се прашувал за тврдењето како зрак од светлина може моментално да ги осветли ѕвездите секој пат кога трепнуваме.<ref>{{Наведена книга|author=Euclid|title=The Arabic version of Euclid's optics = Kitāb Uqlīdis fī ikhtilāf al-manāẓir|editor=Elaheh Kheirandish|publisher=New York: Springer|year=1999|isbn=0-387-98523-9}}</ref> [[Птоломеј]], во неговиот труд ''[[Птоломеј#оптика|Оптика]]'', го бранел гледиштето на емитирачко-внатрешна теорија за сетилото за вид: зраците (или протокот) од очите формира конус, каде врвот е во внатрешноста на окото, а основата го опишува видното поле. Зраците биле осетливи и ја пренесувале информацијата назад до набљудувачот, кој со својот разум пресудувал за растојанието и местоположбата на површините. Тој отишол чекор понапред од Евклид и опишал начин со кој може да се утврди [[агол на прекршување|аголот на прекршување]], но не го разбрал искуственото содејство меѓу зракот и упадниот агол.<ref name=Ptolemy>{{Наведена книга|title=Ptolemy's theory of visual perception: an English translation of the Optics with introduction and commentary|author=Ptolemy|editor=A. Mark Smith|publisher=DIANE Publishing|year=1996|isbn=0-87169-862-5}}</ref> [[Податотека:Ibn Sahl manuscript.jpg|мини|right|upright|Репродукција на страница од записот на [[Ибн Сехл]] каде е претставено неговото познавање на законот за прекршување, сега познат како [[Снелов закон]]]] За време на [[среден век|средниот век]], грчките идеи за оптиката беа возобновени и проширени од страна на автори од тогашниот [[муслимански свет]]. Еден од најраните автори беше [[Ел-Кинди]] (801–873) кој ги запишал достигнувањата во оптиката на Аристотел и Евклид, и бил поддржувач на емитирачката теорија бидејќи истата подобро може да ги објасни оптичките појави.<ref>Adamson, Peter (2006). "Al-Kindi and the reception of Greek philosophy". In Adamson, Peter; Taylor, R.. The Cambridge companion to Arabic philosophy. Cambridge University Press. p. 45. ISBN 978-0-521-52069-0.</ref> Во 984 година, [[персија|персискиот]] математичар [[Ибн Сехл]] го напиша делото „За впламенетите огледала и леќи“, во која точно го опишува законот за прекршување кој е еднаков на денеска познатиот [[Снелов закон]].<ref name=j1>{{Наведено списание |doi=10.1086/355456 |last=Rashed |first=Roshdi |title=A pioneer in anaclastics: Ibn Sahl on burning mirrors and lenses |journal=Isis |volume=81 |issue = 3 |year=1990 |pages=464–491 |jstor=233423}}</ref> Тој го искористил овој закон за да ги пресмета најдобрите форми за леќи и [[закривено огледало|закривени огледала]]. Во раниот ХI век, [[Алхазен]] ја напиша ''[[Книга за оптиката]]'' (''Kitabul-menazir'') во која тој го проучува одбивањето и прекршувањето и предлага нов начин за објаснување на сетилото за вид и светлината заснован на набљудување и експеримент.<ref>{{Наведена книга|author=A. I. Sabra and J. P. Hogendijk|year=2003|title=The Enterprise of Science in Islam: New Perspectives |pages=85–118 |publisher=MIT Press |isbn=0-262-19482-1 |oclc=237875424 50252039}}</ref><ref>{{Наведена книга |author=G. Hatfield |contribution=Was the Scientific Revolution Really a Revolution in Science?|url=http://books.google.com/books?id=Kl1COWj9ubAC&pg=PA489|isbn=9004101195 |editor =F. J. Ragep, P. Sally, S. J. Livesey |year=1996 |title=Tradition, Transmission, Transformation: Proceedings of Two Conferences on Pre-modern Science held at the University of Oklahoma |page=500|publisher=Brill Publishers}}</ref><ref>{{Наведено списание|author=Nader El-Bizri|title=A Philosophical Perspective on Alhazen's Optics|journal= Arabic Sciences and Philosophy |volume=15 |year=2005|pages=189–218|doi=10.1017/S0957423905000172}}</ref><ref>{{Наведено списание|author=Nader El-Bizri|title=In Defence of the Sovereignty of Philosophy: al-Baghdadi's Critique of Ibn al-Haytham's Geometrisation of Place|doi=10.1017/S0957423907000367|journal=Arabic Sciences and Philosophy |volume=17 |year=2007|pages=57–80}}</ref><ref>{{Наведено списание|journal=The Medieval History Journal|volume=9|page=89|year=2006|doi=10.1177/097194580500900105|title=The Gaze in Ibn al-Haytham|author=G. Simon}}</ref> Тој ја отфрли емитирачката теорија на Птоломеј која тврдеше дека зраците се емитувани од очите, и вели дека светлината се одбива во сите насоки во прави линии од сите точки на предметите кои се набљудуваат и подоцна влегуваат во очите, иако не бил во можност да објасни како окото ги восприема зраците.<ref>{{Наведена книга|author1=Ian P. Howard |author2=Brian J. Rogers |title=Binocular Vision and Stereopsis |url=http://books.google.com/books?id=I8vqITdETe0C&pg=PA7 |year=1995 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-508476-4 |page=7}}</ref> Хаитамовиот труд беше занемарен во арапскиот свет но анонимно беше преведен на латински негде околу 1200 година и надграден од страна на еден полски монах [[Витело]]<ref>{{Наведена книга|author1=Elena Agazzi |author2=Enrico Giannetto |author3=Franco Giudice |title=Representing Light Across Arts and Sciences: Theories and Practices |url=http://books.google.com/books?id=ipyT7askd8EC&pg=PA42 |year=2010 |publisher=V&R unipress GmbH |isbn=978-3-89971-735-8 |page=42}}</ref> со што стана првиот стандарден текст за оптика во наредните 400 години во Европа. Во XIII век во средновековна Европа англискиот бискуп [[Роберт Гросетест]] пишувал на најразлични научни теми опишувајќи ја светлината низ четири различни гледишта: [[епистемологија]] на светлината, [[метафизика]] или [[космогонија]] на светлината, [[етиологија]] или [[физика]] на светлината и [[теологија]] на светлината,<ref>D. C. Lindberg, ''Theories of Vision from al-Kindi to Kepler'', (Chicago: Univ. of Chicago Pr., 1976), pp. 94–99.</ref> засновајќи се на трудовите на Аристотел и платонизмот. Гросетестовиот најпознат ученик, [[Роџер Бејкон]], напишал дела во кои цитира широк опфат на преведени оптички и филозофски дела, вклучувајќи ги и оние на Алхазен, Аристотел, [[Авицена]], [[Авероес]], Евклид, Ел-Кинди, Птоломеј, Тидеј и [[Константин Африкански]]. Бејкон успеал со употреба на делови од стаклени топки како [[лупа|лупи]] да покаже дека светлината се одбива од објектите наместо да биде емитувана од истите. Првите очила беа создадени во Италија околу 1286 година.<ref>{{Наведена книга |first=Ilardi |last=Vincent |year=2007 |title= Renaissance Vision from Spectacles to Telescopes |location=Philadelphia, PA |publisher=American Philosophical Society |isbn=9780871692597 |pages=4–5}}</ref> Ова беше зачетокот на оптичката индустрија на стружење и полирање на леќите за овие „очила“, најпрво во Венеција и Фиренца во почетокот на XIII век,<ref>[http://galileo.rice.edu/sci/instruments/telescope.html '&#39;'The Galileo Project > Science > The Telescope'&#39;' by Al Van Helden '&#39;]. Galileo.rice.edu. Посетено на 2012-06-10.</ref> а подоцна во центрите за производство на очила во [[Холандија]] и Германија.<ref>{{Наведена книга|author=Henry C. King |title=The History of the Telescope |url=http://books.google.com/books?id=KAWwzHlDVksC&pg=PR1 |year=2003 |publisher=Courier Dover Publications |isbn=978-0-486-43265-6 |page=27}}</ref> Произведувачите на очила создаваа подобри и се подобри леќи за подобрување на видот, засновани на искуственото знаење стекнато преку набљудување на ефектите на леќите, без притоа да се користат простите теории за оптиката од тоа време (теории кои не можеа на соодветен начин да објаснат како функционираат очилата).<ref>{{Наведена книга|author1=Paul S. Agutter |author2=Denys N. Wheatley |title=Thinking about Life: The History and Philosophy of Biology and Other Sciences |url=http://books.google.com/books?id=Gm4bqeBMR8cC&pg=PA17 |year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-8865-0 |page=17}}</ref><ref>{{Наведена книга|author=Vincent Ilardi|title=Renaissance Vision from Spectacles to Telescopes|url=http://books.google.com/books?id=peIL7hVQUmwC&pg=PA210 |year=2007 |publisher=American Philosophical Society|isbn=978-0-87169-259-7|page=210}}</ref> Овој практичен развој, мајсторство и опитство со леќите доведе до создавањето на првиот [[оптички микроскоп]] околу 1595 година, и [[рефрактор|рефракторниот телескоп]] во 1608 година, во центрите за производство на очила во [[Холандија]].<ref>[http://nobelprize.org/educational_games/physics/microscopes/timeline/index.html Microscopes: Time Line], Nobel Foundation, retrieved April 3, 2009</ref><ref name="LZZginzib4C page 55">{{Наведена книга|author=Fred Watson |title=Stargazer: The Life and Times of the Telescope |url=http://books.google.com/books?id=2LZZginzib4C&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-74175-383-7 |page=55}}</ref> Во раниот XVII век [[Јоханес Кеплер]] се занимавал со геометриската оптика во неговите записи, со посебен осврт кон леќите, одбивањето на светлината од рамни и закривени огледала, начинот на работа на [[стеноп]]ските камери, обратнопропорционалниот квадратен закон за јачината на светлината и оптичкото објаснување на астрономските појави како што се месечевите и сончевите затемнувања, како и астрономската [[паралакса]]. Тој исто така точно ја утврдил улогата на [[мрежница]]та како органот кој ги восприема сликите, со што најпосле можело научно да се зберат способностите на различните видови на леќи кои произведувачите на очила ги согледувале во претходните 300 години.<ref>{{Наведена книга|author=Vincent Ilardi |title=Renaissance Vision from Spectacles to Telescopes |url=http://books.google.com/books?id=peIL7hVQUmwC&pg=PA244 |year=2007 |publisher=American Philosophical Society |isbn=978-0-87169-259-7 |page=244}}</ref> По изработката на телескопот Кеплер се нафатил со осмислувањето на теориската основа на начинот на кои истите работат и опишал подобрен тип, познат како ''[[Кеплеров телескоп]]'', кој имал две собирни леќи за да се добие поголемо зголемување.<ref>Caspar, ''Kepler'', [http://books.google.com/books?id=0r68pggBSbgC&pg=PA198 pp. 198–202], Courier Dover Publications, 1993, ISBN 0486676056.</ref> [[Податотека:Opticks.jpg|мини|right|upright|Насловната страна на првото издание од Њутновата книга ''Оптика'']] Теоријата за оптиката се унапредува во средината на XVII век со [[Светот(Декарт)#Декарт' теорија на светлината|есеите]] напишани од филозофот [[Рене Декарт]], во кои се објаснуваше цел збир на оптички појави вклучувајќи ги одбивањето и прекршувањето на светлината со претпоставката дека светлината се емитува од предметите кои истовремено и ја создавале.<ref name=Sabra>{{Наведена книга|title=Theories of light, from Descartes to Newton|author=A. I. Sabra|publisher=CUP Archive|year=1981|isbn=0-521-28436-8}}</ref> Ова тврдење значајно се разликувало од старогрчките тврдења за емитирачката теорија. Во подоцнежните 1660-ти и раните 1670-ти години, Њутн ги надминува Декартовите идеи и ја создава т.н. [[корпускуларна теорија за светлината]], со познатото тврдење дека белата светлина е мешавина од бои кои се добиени со разложување на белата светлина со помош на [[призма]]. Во 1690 година, [[Кристијан Хајгенс]] ја предлага [[бранова теорија|брановата теорија]] за светлината заснована на тврдењата на [[Роберт Хук]] во 1664 година. Хук и самиот јавно ги критикувал теориите за светлината на Њутн и препирката меѓу ним двајцата траела сè до смртта на Роберт Хук. Во 1704 година, Њутн го објавува своето дело ''Оптика'' и, во тоа време, делумно поради неговите успеси во другите области на [[физика]]та, се смета за победник во дебатата за природата на светлината.<ref name=Sabra /> Њутновите тврдења за оптиката беа прифатени сè до раниот XIX век кога [[Томас Јанг (научник)|Томас Јанг]] и [[Огистен-Жан Френел]] извршиле опити на [[интерференција (браново движење)|интереферентните]] појави на светлината и целосно ја утврдиле брановата природа на светлината. Јунговиот познат опит со [[Јунгов интерферентен опит|двоен процеп]] покажал дека светлината го почитува [[закон на суперпозиција|законот на суперпозиција]],кој поседува бранови одлики кои не се предвидени со Њутновата корпускуларна теорија. Од овие опити произлезе и теоријата за дифракција на светлината со што се создаде целосно ново поле во физичката оптика.<ref>{{Наведена книга|author=W. F. Magie|title=A Source Book in Physics|publisher=Harvard University Press|year=1935|page=309}}</ref> Брановата оптика успешно се обединува со [[електромагнетна теорија|електромагнетната теорија]] на [[Џејмс Кларк Максвел]] во 1860 година.<ref>{{Наведено списание|author=J. C. Maxwell|title=A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=155|page=459|year=1865|bibcode = 1865RSPT..155..459C|doi=10.1098/rstl.1865.0008}}</ref> Наредниот напредок на оптичката теорија се случи во 1899 година кога [[Макс Планк]] успешно го измоделира [[црнотелесно зрачење|црнотелесното зрачење]] со претпоставката дека размената на енергија меѓу светлината и материјата се случува преку точно одредени количества на енергија т.н. ''кванти''.<ref>For a solid approach to the complexity of Planck's intellectual motivations for the quantum, for his reluctant acceptance of its implications, see H. Kragh, [http://physicsworld.com/cws/article/print/373 Max Planck: the reluctant revolutionary] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120401221617/http://physicsworld.com/cws/article/print/373 |date=2012-04-01 }}, ''Physics World''. December 2000.</ref> Во 1905 година [[Алберт Ајнштајн]] ја објавува теоријата за [[фотоелектричен ефект|фотоелектричниот ефект]] со кој цврсто се воспостави квантизацијата на самата светлина.<ref>{{Наведена книга |last1=Einstein |first1=A. |authorlink1=Алберт Ајнштајн |editor1-first=D. |editor1-last=Ter Haar |title=The Old Quantum Theory |url=http://wien.cs.jhu.edu/AnnusMirabilis/AeReserveArticles/eins_lq.pdf |accessdate=March 18, 2010 |year=1967 |publisher=Pergamon |pages=91–107 |department=On a heuristic viewpoint concerning the production and transformation of light }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} The chapter is an English translation of Einstein's 1905 paper on the photoelectric effect.</ref><ref name=AnnPhysik322132>{{Наведено списание |first=A. |last=Einstein |year=1905 |title=Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt |language=de |title=On a heuristic viewpoint concerning the production and transformation of light |journal=Annalen der Physik |volume=322 |issue=6 |pages=132–148 |doi=10.1002/andp.19053220607|bibcode = 1905AnP...322..132E}}</ref> Во 1913 година [[Нилс Бор]] покажал дека атомите можат да оддадат дискретни количества на енергија, со што ги објаснил дискретните линии видени во [[емисионен спектар|емисиониот спектар]] и [[апсорпционен спектар|апсорпциониот спектар]].<ref>{{Наведено списание |url=http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Bohr/Bohr-1913a.html |year=1913 |title=On the Constitution of Atoms and Molecules |journal=Philosophical Magazine |volume=26, Series 6 |pages=1–25 |access-date=2014-06-29 |archive-date=2007-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704225134/http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Bohr/Bohr-1913a.html |url-status=dead }}. Епохалниот труд во кој се образлага [[Боров модел|Боровиот модел на атомот]] и [[ковалентна врска|ковалентните врски]].</ref> Со објаснувањето на заемодејството на материјата со светлината се исполнија условите за создавање на квантната оптика, но истовремено значајно и за [[историја на квантната механика|развојот]] на [[квантна механика|квантната механика]] како целина. Врвот на теоријата на [[квантна електродинамика|квантната електродинамика]] е објаснувањето дека сите оптички и електромагнетни процеси воопшто се резултат на размената на вистински и [[замислени честики|замислени]] [[фотон]]и.<ref>{{Наведена книга|author=R. Feynman|authorlink=Ричард Фајнман|year=1985|title=QED: The Strange Theory of Light and Matter|department=Chapter 1|page=6|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-08388-6}}</ref> Квантната оптика доби практично значење со откритијата како што се [[масер (оптика)|масерот]] во 1953 година и [[ласер]]от во 1960 година.<ref>{{Наведена книга|author=N. Taylor|title=LASER: The inventor, the Nobel laureate, and the thirty-year patent war|year=2000|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-684-83515-0}}</ref> Следствено на работата на [[Пол Дирак]] во полето на [[теорија на квантни полиња|теоријата на квантни полиња]], [[Џорџ Сударшан]], [[Рој Глаубер]] и [[Леонард Мендел]] ја применија квантната теорија за електромагнетните полиња во 1950-тите и 60-тите години за да добијат подобро и подетално разбирање за фотодетекцијата и [[статистичка механика|статистиката]] на светлината. ==Класична оптика== Класичната оптика е поделена на две гранки: геометриска оптика и физичка оптика. Во геометриската или пак оптиката на зраци, се зема дека светлината патува по прави линии, а во физичката, или пак бранова оптика, каде светлината се смета за електромагнетен бран. Геометриската оптика може да се смета како приближно претставување на физичката оптика и истата може да се примени кога брановата должина на светлината која се користеле многу помала од големината на оптичките елементи на системот кој се моделира. ===Геометриска оптика=== {{поврзано|Геометриска оптика}} [[Податотека:Reflection and refraction mk.svg|мини|250п|right|Геометриски приказ на одбивањето и прекршувањето на светлинските зраци.]] ''Геометриска оптика'', или ''оптика на зраци'', го опишува [[браново движење|движењето]] на светлината како „зраци“ кои патуваат по прави линии, и чии движења се под влијание на законите за одбивање и прекршување на преодната површина помеѓу две соседни средини.<ref>{{Наведена книга|author1=Ariel Lipson|author2=Stephen G. Lipson|author3=Henry Lipson|title=Optical Physics|url=http://books.google.com/books?id=aow3o0dhyjYC&pg=PA48|accessdate=12 July 2012|date=28 October 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-49345-1|page=48}}</ref> Овие закони се откриени искуствено и потекнуваат од 984 година<ref name=j1/> и се во употреба во изготвувањето на оптичките составни делови и инструменти сè до денешен ден. Истите можат да се наведат како што следи: Кога зрак на светлина наидува на гранична површина на две провидни средини, поделен е на одбиен и прекршен зрак. :Законот за одбивање вели дека одбиениот зрак лежи на упадната рамнина и аголот на одбивање е еднаков на упадниот агол. :Законот за прекршување вели дека прекршениот зрак лежи на упадната рамнина, и синусот од аголот на прекршувањето поделен со синусот на аголот на упаѓање е постојана. ::<math>\frac {\sin {\theta_1}}{\sin {\theta_2}} = n</math> каде {{math|''n''}} е постојаната за кои и да било две материјални средини и за која и да било боја на светлината. Позната под името [[показател на прекршување]]. Законите за одбивањето и прекршувањето на светлината се добиени преку [[Ферматовиот принцип]] кој гласи ''патот кој светлината го изминува меѓу две точки е патот кој истата може да го измине за најкусо време.''<ref>{{Наведена книга|author=Sir Arthur Schuster|title=An Introduction to the Theory of Optics|url=http://books.google.com/books?id=X0AcBd-bcCwC&pg=PA41|year=1904|publisher=E. Arnold|page=41}}</ref> ====Приближни претставувања==== Геометриската оптика честопати се упростува со употреба на [[параксијална приближност]], или пак „пресметки со употреба на мали агли“. Оттука математичкото претставување станува линиско, со што се овозможува оптичките делови и системи да се опишат со прости матрици. Ова доведува до техниките на [[гаусова оптика|Гаусовата оптика]] и ''параксијалното [[следење на зраците (физика)|следење на зраците]]'', со кои се одредуваат основните особености на оптичките системи, како што се приближните [[слики]] и местоположби на предметите и [[зголемување]]то на сликите од предметите.<ref>{{Наведена книга|author=J. E. Greivenkamp|year=2004|title=Field Guide to Geometrical Optics. SPIE Field Guides vol. '''FG01'''|publisher=SPIE|isbn=0-8194-5294-7|pages=19–20}}</ref> ====Одбивање==== {{поврзано|Одбивање (физика)}} [[Податотека:Reflection angles mk.svg|рамка|Претставување на одбивањето на светлината од огледало]] Одбивањето на светлината мже да се подели во две групи: [[огледално одбивање]] и [[дифузно одбивање]]. со огледалното одбивање се опишува сјајноста на површината како кај огледалата, кои светлината ја одбиваат на едноставен, предвидлив начин. Ова овозможува добивање на слики од одбиените зраци кои можат да се споредат со ([[вистинска слика|вистинската]]) или пак екстраполарираната ([[замислена слика|замислена]]) местоположба во просторот. Дифузното одбивање се случува од обоени, непроѕирни материјали како што се хартијата и каменот. Одбивањето од овие површини може да се опише само статистички, со точната распределба на одбиената светлина во зависност од микроскопската структура на материјалот. Многу од дифузните одбивања се опишани или приближно пресметани со помош на [[Ламбертовиот закон]], кои ги опишува површините кои имаат еднаква [[блескавост]] кога се гледани под одреден агол. Светликавите површини можат да оддадат огледално и дифузно одбивање на светлината. При огледалното одбивање, насоката на одбиениот зрак е одредена од аголот на упадниот зрак кој го зафаќа нормално на [[површина]]та, линијата нормална на површината во точката во која зракот остварува контакт со површината. Упадните и одбиените зраци и нормалата лежат на иста рамнина, и аголот меѓу одбиениот зрак и површината нормална на истиот е еднаков на аголот меѓу одбиениот зрак и нормалата.<ref name=Geoptics>{{Наведена книга|title=University Physics 8e|author=H. D. Young|publisher=Addison-Wesley|year=1992|isbn=0-201-52981-5|department=35}}</ref> Ова тврдење е познато како [[Закон за одбивање на светлината]]. За [[рамнинско огледало|рамните огледала]], законот за одбивање означува дека сликите на предметите се исправени и на исто растојание зад огледалото колку штое и растојанието од предметот до огледалото. Големинта на сликата е иста со големината на предметот. Законот исто така наведува на тоа дека [[слика во огледало|сликите во огледалата]] се [[пресликување (физика)|спротивно пресликани]], она што ние го знаеме како лево-десна промена на страните. Сликите кои се добиени од одбивања на две (или секој парен број на) огледала не се обратно пресликани. [[аголен одбивник|Аголниот одбивник]]<ref name=Geoptics /> ја [[ретрорефлектор|ретрорефлектира]] светлината, и станува збор за појава со која се добиваат одбиени зраци кои патуваат назад во насоката од која и започнале да се движат. [[закривени огледала|Огледалата со закривени површини]] се добиени со употреба на законот за одбивање на светлината од секоја точка на површината. За [[парабплични огледала|огледала со параболична површина]], паралелните упадните зраци во огледалото при одбивањето се збираат во една точка позната како [[жариште (оптика)|жариште]] (фокус). Други закривени површини исто така можат да ја збираат светлината во жаришни точки, но со недостатоци кои се должат на растурениот облик при што жариштето е завлечено во просторот. На пример, кај топчестите огледала се појавува [[топчест недостаток]]. Закривените огледала можат да образуваат слики со зголемувања поголеми или пак помали од еден, a зголемувањето на ликовите може да биде и негативно, што пак означува дека сликата е превртена наопаку. Исправената слика добиена при одбивањето од огледалото секогаш е замислена, додека пак превртените слики се вистинити и истите можат да се претстават на екран.<ref name=Geoptics /> ====Прекршување==== {{поврзано|Прекршување (физика)}} [[Податотека:Snells law mk.svg|мини|300п|Приказ на Снеловиот закон во случајот кога n<sub>1</sub> < n<sub>2</sub>, на пример како при премин воздух/вода]] Прекршувањето се случува кога светлината патува низ површина од просторот која има променлив показател на прекршување, ова начело важи за леќите и за собирањето на светлината во жариштето. Наједноставниот случај на прекршување е оној кога постои премин меѓу изотропна средина со показател на прекршување <math>n_1</math> и друга стаква средина со показател на прекршување <math>n_2</math>. Во ваквите случаи, [[Снелов закон|Снеловиот закон]] го опишува прекршувањето на зракот на следниот начин: :<math>n_1\sin\theta_1 = n_2\sin\theta_2\ </math> каде <math>\theta_1</math> и <math>\theta_2</math> се аглите меѓу нормалата и упадниот односно прекршениот зрак. Оваа појава е исто така поврзана со променливата брзина на светлинаата, како што може да се согледа од показателот за прекршување кој беше споменат погоре при што следи: :<math>v_1\sin\theta_2\ = v_2\sin\theta_1</math> каде <math>v_1</math> и <math>v_2</math> се брзините на брановите низ соодветните средини.<ref name=Geoptics /> Разните последици од Снеловиот закон го вклучуваат и фактот дека светлинските зраци кои патуваат од материјал со висок показател на прекршување низ материјал со понизок показател на прекршување, можно е при допирот со површината на премин да не се добие никакво прекршување. Оваа појава се нарекува [[тотално внатрешно прекршување]] и го овозможува постоењето на [[фибероптика]]та. Како што сигналите на светлината патуваат низ фибероптичкиот кабел, благодарение на тоталното внатрешно прекршување се овозможува пренос на податоците без загуба по целата должина на кабелот. Исто така можноп е да се добие [[рамнина на поларизација|поларизирана светлина]] со употреба на одбивањето и прекршувањето на светлината, кога прекршениот зрак и одбиениот зрак создаваат [[прав агол]], одбиениот зрак ги има одликите на поларизирана светлина. Упадниот агол потребен за оваа појава се нарекува Брустеров агол.<ref name=Geoptics /> Снеловиот закон може да се употреби за предвидување на закривеноста на светлинските зраци во моментот кога тие минуваат низ „праволиниски средини“ сè додека показателите на прекршувањето и геометријата на средината се познати. На пример, движењето на светлината низ призма, светлината ќе биде закривена во зависност од обликот и насоченоста на призмата. Дополнително на ова, бидејќи различни честоти на светлината имаат различни показатели на прекршување низ повеќето материјали, прекршувањето на светлината може да се искористи за добивање на расејување на светлината во облик на спектар кои наликува на виножито. Откривањето на оваа појава кога светлината преминува низ призма му се препишува на Исак Њутн.<ref name=Geoptics /> Некои средини имаат показатели на прекршување кои постепено се менува низ материјалот, па така, светлинските зраци се закривенио низ овие средини наместо да патуваат по прави линии. Овој ефект е виновен за појавата на [[фатаморгана|фатаморганска]] појава при жешките дни кога променливиот показател на прекршувањето на воздухот предизвикува огледално прекршување во далечината (наликува на површина на базен). Материјалите кои поседуваат променлив показател на прекршување се наречени (ГРИН) материјали и поседуваат корисни одлики кои се употребуваат во модерните оптички отсликувачки технологии како што се [[фотокопир]]ите и [[отсликувач]]ите. Оваа појава се изучува во полето наречено [[постепено променливо-показателна оптика]].<ref>E. W. Marchand, Gradient Index Optics, New York, NY, Academic Press, 1978.</ref> ===== Леќи ===== {{поврзано|Леќа (оптика)}} [[Податотека:lens3b mk.svg|360п|мини|Графички приказ за зрак низ собирна леќа.]] Направата која создава растурни или собирни светлински зраци поради способноста за прекршување на светлината познати се како леќи. Тенките леќи создаваат жаришта на двете страни од леќата и истите можат да се запишат со помош на [[равенка на тенка леќа|равенката на тенка леќа]] (Леќарска равенка).<ref name=hecht>{{Наведена книга|author=E. Hecht|year=1987|title=Optics|edition=2|publisher=Addison Wesley|isbn=0-201-11609-X}} Chapters 5 & 6.</ref> Воопшто, постојат два вида на леќи: [[испакната леќа|испакнати]], кои ги збираат паралелните снопови зраци во една точка, и [[вдлабната леќа|вдлабнати]], кои ги растураат паралелните сноповина светлински зраци. За да се добие целосно предвидување како би изгледала сликата од овие леќи потребно е да се користат техники слични на оние кај закривените огледала. Скично како и кај закривените огледала, својствата на тенките леќи се запишуваат со едноставна равенка со која се одредува местоположбата на сликат низ одредено жаришно растојание (<math>f</math>) и растојанието од предметот (<math>S_1</math>): :<math>\frac{1}{S_1} + \frac{1}{S_2} = \frac{1}{f} </math> каде <math>S_2</math> е растојанието кое се надоврзува на сликата и се смета за негативно ако е на истата страна од леќата како и предметот и истото е позитивно ако е на спротивната страна од леќата.<ref name=hecht /> Жаришното растојание ''f'' се зема за негативно кај вдлабнатите леќи. [[Податотека:Lens1-mk.svg|360п|мини]] Дојдовните паралелни зраци се насочуваат во жариштето со помош на испакната леќа и сликата која се добива е превртена реална и на едно жаришно растојание од леќата, на спротивната страна на леќата. Зраците од предметот на конечно растојание се собираат на растојание поголемо од жаришното растојание, што поблиску е предметот до леќата толку подалеку е сликата од истиот предмет од леќата. Кај вдлабнатите леќи, упадните паралелни снопови на светлина се расејуваат при преминот низ леќата, на таков начин што изгледа како да потекнуваат од замислена исправена слика на едно жаришно растојание од леќата, на истата страна на леќата од која и пристигнуваат паралелните снопови на светлина. Зраците од предмет на конечно растојание се надоврзува со замислената слика која е поблиску до леќата, т.е. растојанието е помало од жаришното растојание, и е на истата страна на леќата како и предметот. Колку што е поблиску предметот до леќата толку е поблиска и замислената слика на предметот. На сличен начин се претставува и способностa на леќата за зголемување запишана со равенката: :<math> M = - \frac{S_2}{S_1} = \frac{f}{f - S_1} </math> каде негативниот знак е даден, со цел да се означи исправен предмет за позитивни вредности и превртен предмет за негативни вредности. Слично на огледалата, исправените слики добиени од единечните леќи се замислени додека пак превртените слики се вистинити.<ref name=Geoptics /> Леќите имаат [[оптички недостатоци|недостатоци]] кои ги заматуваат сликите и жаришните точки. Ова се должи на геометриските недостатоци и променливиот показател на прекршување за различните бранови должини ([[хроматски недостаток]]).<ref name=Geoptics /> [[Податотека:Thin lens images mk.svg|мини|none|500п|Сликите од црните букви при тенка испакната леќа со жаришно растојание ''f'', се прикажани со црвена боја. Одредени зраци се прикажани за буквите '''Д''', '''З''' и '''И''' со сина, зелена односно портокалова боја. Се забележува дека '''Д''' (на 2 растојанија ''f'') има иста големина, за вистинитата и превртената слика, '''З''' (на растојание ''f'') има слика во бесконечноста, и '''И''' (на растојание ''f''/2) е двојно поголема, замислена и исправена слика.]] ===Физичка оптика=== {{поврзано|Физичка оптика}} Кај физичката оптика, светлината се смета дека се движи како [[бран]]. Овој модел предвидува појави како што се [[интерференција (браново движење)|интерференција]] и [[дифракција]], кои не можат да бидат објаснети со геометриската оптика. [[брзина на светлината|Брзината на светлината]] во [[воздух]]от е приближно 3,0×10<sup>8</sup>[[м/с]] (поточно 299.792.458 м/с во [[вакуум]]). [[бранова должина|брановата должина]] на видливата светлинава се менува од 400 до 700 [[нм]], но поимот „светлина“ исто така се применува и за [[инфрацрвена светлина|инфрацрвено]]то (0,7–300 [[μм]]) и [[ултравиолетова светлина|ултравиолетово]]то зрачење (10–400 нм). Брановиот модел може да се употреби за правење на предвидувања за тоа како еден оптички систем ќе се однесува без притоа да се објаснува што е тоа ''бранување'' во таа средина. Сè до средината на XIX век, повеќето физичари верувале во средина наречена „етер“ во која светлината се движи.<ref>MV Klein & TE Furtak, 1986, Optics, John Wiley & Sons, New York ISBN 0471872970.</ref> Постоењето на електромагнетните бранови било предвидено во 1865 година со [[електромагнетни бранови#изведување|Максвеловите равенки]]. Овие бранови се движат со брзината на светлината и имаат променливо електрично и магнетно поле кои се нормални едно на друго и се простираат во насоката на движењето на бранот.<ref>{{Наведено списание |last=Maxwell |first=James Clerk |authorlink=Џејмс Кларк Максвел |title=A dynamical theory of the electromagnetic field|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/19/A_Dynamical_Theory_of_the_Electromagnetic_Field.pdf|doi = 10.1098/rstl.1865.0008 |format=PDF |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=155 |page=499 |year=1865}} This article accompanied a December 8, 1864 presentation by Maxwell to the Royal Society. See also A dynamical theory of the electromagnetic field.</ref> Светлинските бранови денес се сметаат за електомагнетни бранови, со исклучок кога се разгледуваат [[оптика#Современа оптика|квантни механички ефекти]]. ====Моделирање и дизајнирање на оптички системи со употреба на физичка оптика==== Многу од приближните претпоставки се достапни за разгледување и создавање на оптички системи. Најчесто се употребуваат [[скалар (физика)|скаларни]] величини за да се претстави електричното поле на светлинскиот бран, наместо да се користат [[евклидов вектор|векторски]] модели со нормални еден на друг магнетен и електричен вектор.<ref name = "Born and Wolf">M. Born and E. Wolf (1999). Principle of Optics. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-64222-1.</ref> [[Хајгенс–Френелов принцип|Хајгенс-Френеловата]] равенка претставува ваков модел. Равенката искуствено ја извел Френел во 1815 година врз основа на Хајгенсовата претпоставка дека секоја точка од [[бранова предница|брановата предница]] создава вторична сферична бранова предница, која Френел го искомбинирал со [[принцип на суперпозиција|принципот на суперпозиција]] на брановите. [[Кирхофова дифракциона равенка|Кирхофовата дифракциона равенка]], која е добиена преку изведувања со употреба на Максвеловите равенки, со што Хајгенс-Френеловата равенка добива посилна физичка смисла. Примери за примена на Хајгенс-Френеловиот принцип се во деловите за [[дифракција]] и [[Фраунхиоферова дифракција (математика)|Фраунхоферова дифракција]]. Посложени модели, каде се претставени моделирањата на електричните и магнетните полиња на светлинскиот бран, и истите се применети за објаснување на заемодејството меѓу светлината и материјалите каде што заемодејството зависи од нивните магнетни и електрични одлики. На пример, светлината се однесува на едне начин кога е во заемодејство со метална површина и сосема поинаку се однесува кога е во заемодејство со некој диелектричен материјал. За поларизираната светлина мора да се користи векторски модел. Техниките кои користат [[компјутерски симулации|бројчено моделирање]] како што се [[метод на конечни елементи]], [[метод на гранични елементи]] и [[метод на трансмисионо-линиска матрица]] се во употреба за моделирање на движењето на светлината во системи кои не можат да бидат разрешени аналитички. Ваквите модели бараат доста голема сметачка моќ и најчесто се користат за разрешување на мали проблеми, за кои е потребна прецизност која не може да биде постигната со аналитичко решавање на проблемот.<ref>{{Наведена книга|author=J. Goodman|year=2005|title=Introduction to Fourier Optics|edition=3 ed|publisher=Roberts & Co Publishers|isbn=0-9747077-2-4|url= http://books.google.com/?id=ow5xs_Rtt9AC&printsec=frontcover}}</ref> Сите резултати од геометриската оптика можат да бидат разрешени со техники како што е [[Фурјеова оптика|Фурјеовата оптика]] која ги употребува многу од истите математички и аналитички техники кои се во употреба во [[звучно инженерство|звучното инженерство]] и [[обработка на сигнали|обработката на сигнали]]. [[Гаусов зрак|Движењето на Гаусовиот зрак]] е едноставен параксијален физичко оптички модел за движењето на истофреквентното зрачење присутно кај ласерските зраци. Оваа техника делумно се надоврзува на дифракцијата, со што се овозможуваат прецизни пресметки на стапката со која ласерските зраци се шират со изминатото растојание, и минималната големина до која еден ласерски зрак може да се сосредоточува. Употребата на моделот на Гаусовиот зрак овозможува надминување на празнината помеѓу геометриската и физичката оптика.<ref>{{Наведена книга|author=A. E. Siegman|year=1986|title=Lasers|publisher=University Science Books|isbn=0-935702-11-3}} Chapter 16.</ref> ====Суперпозиција и интерференција==== {{поврзано|принцип на суперпозиција|интерференција (оптика)}} Во отсуство на [[нелиниска оптика|нелиниски]] ефекти, [[принцип на суперпозиција|принципот на суперпозиција]] може да се искористи за предвидување на облик на брановите кои заемодејствуваат преку едноставно наддавање на нивните фази.<ref name=interference /> Ова заемодејство на брановите да произведат одредена шара најчесто се опишува со терминот „интерференција“ и може да има најразлични изгледи. Ако два брана со иста бранова должина и честота се ''во [[фаза(бранови)|фаза]]'', брановите мевови и јазли се подредуваат. Оваа појава се нарекува [[конструктивна интерференција]] и со зголемувањето наа замавот (амплитуда) на бранот , што за светлината би значело зголемено осветлување на брановиот облик на таа местоположба. Поинаку кажано, ако двата бранови со иста бранова должина и честота се надвор од фаза, тогаш мевовите ќе се подредат со јазлите и обратно. Ова ќе доведе до појава на [[растурна интерференција]] и намалување на замавот на бранот, кој за светлината би значело затемнување на брановиот облик на таа местоположба. Подолу има приказ на оваа појава.<ref name=interference>{{Наведена книга|title=University Physics 8e|author=H. D. Young|publisher=Addison-Wesley|year=1992|isbn=0-201-52981-5}}Chapter 37</ref> {| |- |'''смешани бранови форми''' |colspan="2" rowspan="3"|[[File:Interference of two waves.svg]] |- |'''бран 1''' |- |'''бран 2''' |- | |'''два брана во фаза''' |'''два брана со 180° вон од фаза''' |} [[File:Dieselrainbow.jpg|thumb|right|300px|Кога масло или нафата е истура во вода, се добива разнобоен облик која се должи на ефектот на интерференција добиена од тенок-филм]] Бидејќи [[Хајгенс-Френеловиот принцип]] тврди дека секоја точка на брановата предница се поврзува со настанување на нов бран, можно е брановата предница да интерферира самиот со себе и да оформи конструктивна и растурна интерференција на различни местоположби со што ќе се добијат светли и затемнети шари на еден својствен и предвидлив начин.<ref name=interference /> [[Интерферометрија]]та е наука која се занимава со мерењето на овие појави, најчесто како начин за прецизни одредувања на растојанијата или пак [[аголна разложеност|аголната разложеност]].<ref name=interferometry>{{Наведена книга|author=P. Hariharan|title=Optical Interferometry|edition=2|publisher=Academic Press|place=San Diego, USA|year=2003|url=http://www.astro.lsa.umich.edu/~monnier/Publications/ROP2003_final.pdf|isbn=0-12-325220-2}}</ref> [[Мкајлсонов интерферометар|Мајкелсоновиот интерферометар]] е еден од најпознатите инструменти кој ги користи ефектите на интерференцијата за прецизни мерења на брзината на светлината.<ref>{{Наведена книга|author=E. R. Hoover|title=Cradle of Greatness: National and World Achievements of Ohio's Western Reserve|place=Cleveland|publisher=Shaker Savings Association|year=1977}}</ref> Со појавата на [[оптика на тенок филм|тенки филмови и намази]] поизразено и појасно се опишуваат ефектите на интерференцијата. [[противодбивен намаз|Противодбивните намази]] ја користат растурната интерференција за да се намали отсјајот на површината врз која е нанесен намазот, со што сè се сведува на минимална јачина блесокот на несканите отсјаи. Наједноставен пример е тенок намаз со дебелина од една четвртина од брановата должина на упадната светлина. Одбиената бранов облик на од врвот на намазот и одбиената светлина од преминот намаз/материјал интерферираат точно надвор од фаза на 180°, со што се добива растурна интерференција. Брановите се точно надвор од фаза за онаа бранова должина, која најчесто е избрана од средината на видливиот спектар или околу 550 нм. Посложените дизајни кои користат повеќекратни наслаги можат да достигнат ниска отсјајност на поголема ширина на бранови должини или пак, доста низок отсјај од единствена бранова должина. Конструктивната интерференција на тенките филмови може да создаде силен отсјај на светлината во најразлични бранови должини, а зафатот на брановите должини може да биде мал и голем во зависност од намазот. Овие намази се користат за правење на [[диелектрично огледало|диелектрични огледала]], [[интерферентен филтер|интерферентни филтри]], [[топлински рефлектор]]и, и филтри за раздвојување на боите кај [[телевизија во боја|телевизиските камери во боја]]. Овој интерферентен ефект е исто така причинител на убавите виножитни бои кај дамките предизвикани од масло.<ref name=interference /> ====Дифракција и оптичка резолуција==== {{поврзано|дифракција|оптичка резолуција}} [[File:Double slit diffraction.svg|300px|right|thumb| Дифракција низ два тенки отвори со меѓусебно растојание <math>d</math>. Светлите прстени се скучуваат околу каде црните линии се пресекуваат со црните линии и белите линии се пресекуваат со белите линии. Овие прстени се разделени со агол <math>\theta</math> и се подредени со број <math>n</math>.]] Дифракцијата е појава при која интерферирањето на светлината е најизразено. Оваа појава првпат била опишана во 1665 година од страна на [[Франческо Грималди]], кои истовремено бил и творецот на поимите од латински ''diffringere'', 'да се распадне на парчиња'.<ref>{{Наведена книга|title=Memoires pour l'histoire des sciences et des beaux arts|author=J. L. Aubert|publisher=Impr. de S. A. S.; Chez E. Ganeau|place=Paris|year=1760|page=149|url=http://books.google.com/?id=3OgDAAAAMAAJ&pg=PP151}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=A Treatise on Optics|author=D. Brewster|year=1831|publisher=Longman, Rees, Orme, Brown & Green and John Taylor|place=London|page = 95|url = http://books.google.com/?id=opYAAAAAMAAJ&pg=RA1-PA95}}</ref> Подоцна во истиот период, Роберт Хук и Исак Њутн ито така ја опишаа појавата сега на нам позната како дифракција или позната и како [[Њутнови прстени]]<ref>{{Наведена книга|author=R. Hooke|title=Micrographia: or, Some physiological descriptions of minute bodies made by magnifying glasses|place=London|publisher=J. Martyn and J. Allestry|year=1665|isbn=0-486-49564-7}}</ref> додека пак [[Џејмс Грегори (математичар)|Џејмс Грегори]] ги забележал неговите набљудувања на дифракционите шари добиени од преминот на светлината низ птичји пердуви.<ref>{{Наведено списание|author=H. W. Turnbull|title=Early Scottish Relations with the Royal Society: I. James Gregory, F.R.S. (1638–1675)|journal = Notes and Records of the Royal Society of London|year=1940–1941|volume=3|page=22|doi=10.1098/rsnr.1940.0003|jstor = 531136}}</ref> Првиот физичко-оптички модел за дифракција кој се засновал на [[Хајгенс-Френелов принцип|Хајгенс-Френеловиот принцип]] бил запишан во 1803 година од страна на [[Томас Јанг (научник)|Томас Јанг]] во неговиот [[Јангов интерферентен опит|интерферентен опит]] до интерферентни шеми добиени од два блиски отвори. Јанг покажал дека неговите резултати можат да се објаснат само ако отворите на плочата се извори на бранови, а не на честички.<ref>{{Наведена книга|author=T. Rothman|title=Everything's Relative and Other Fables in Science and Technology|publisher=Wiley|place=New Jersey|year=2003|isbn=0-471-20257-6}}</ref> Во 1815 и 1818 година, Огистен-Жан Френел цврсто математички објаснува како интерференцијата се надоврзува на дифракцијата.<ref name=hecht/> Наједноставните физички модели за дифракција користат равенки кои го опишуваат аголното раздвојување на светлината и темните прстени кои се должат на карактеристичната бранова должина (λ). Кажано, равенката го има следниот запис: :<math>m \lambda = d \sin \theta</math> каде <math>d</math> е растојанието меѓу двата извори на брановите предници (во случајот на Јанговите опити, тоа биле [[опит со два отвори|два отвори]]), <math>\theta</math> е аголното раздвојување меѓу централниот прстен и <math>m</math>тиот прстен, каде централниот максимум е <math>m = 0</math>.<ref name=diffraction>{{Наведена книга|title=University Physics 8e|author=H. D. Young|publisher=Addison-Wesley|year=1992|isbn=0-201-52981-5}}Chapter 38</ref> Оваа равенка малку е изменета за да ги земе предвид и останатите можни ситуации како дифракција низ единичен отвор, дифракција низ повеќе отвори, или дифракција низ [[дифракциона решетка]] која се состои од голем број на отвори на еднакви растојанија.<ref name=diffraction/> Посложените модели на дифракција се разрешуваат со употреба на математиките на [[Френелова дифракција|Френел]] или [[Фраунхоферова дифракција]].<ref name=phyoptics>{{Наведена книга|author=R. S. Longhurst|title=Geometrical and Physical Optics, 2nd Edition|year=1968|publisher=Longmans|location=London}}</ref> [[Рендгенска дифракција|Рендгенската дифракција]] наоѓа примена кај [[кристал]]ите кај кои атомите се на исти растојанија еден од друг со големина од еден [[ангстрем]]. За да се видат дифракционите шеми, де употребуваат рендгенски (х) зраци со слична големина на брановата должина на растојанието меѓу атомите на кристалот. Бидејќи кристалите се тридимензионални, добиените дифракциони шеми се разликуваат во две насоки во согласност со [[Брегово одбивање|бреговото одбивање]], каде светлите точки исцртуваат [[Дифракциона топографија|единствени патеки]] и каде <math>d</math> е двапати поголемо од растојанието меѓу атомите.<ref name=diffraction /> Дифракционите ефекти ја ограничуваат способноста на еден оптички регистрирач да разликува два одделни светлински извори. Воопшто, светлината која минува низ [[отвор]] (апертура) ќе има дифракција и најдобрите слики кои ќе се добијат (опишани [[дифракционо-ограничени системи|дифракционо ограничена оптика]]) се пројавуваат како централна точка опкружена со светли прстени, одвоени со темни прстени, оваа шема е позната како [[Еријева шема]], а централната бела точка се нарекува [[Еријев диск]].<ref name=hecht /> Големината на дискот се одредува со: :<math> \sin \theta = 1.22 \frac{\lambda}{D}</math> каде ''θ'' аголното разделување, ''λ'' е [[бранова должина|брановата должина]] на светлината, и ''D'' е [[пречник]]от на леќата. Ако аголното разделување на двете точки е значајно помало од полупречникот на Еријевиот диск, тогаш двете точки не можат да се разликуваат на сликата, но ако нивното аголно разделување е доста поголемо, можно е да се набљудуваат двете точки. [[Џон Страт]] го дефинираше „[[Рејлиевиот критериум]]“ дека две точки чие аголно раздвојување е еднакво на полупречникот на Еријевиот диск може да се сметаат за разделени. Може да се забележи дека што е поголем пречникот на леќата или отворот, истата ќе има подобро разделување.<ref name=diffraction/> [[Астрономски интерферометар|Интерферометрија]]та, со нејзината способност да ги имитира големите отвори, го овозможува најголемото аголно раздвојување.<ref name=interferometry /> При астрономското сликање, атмосферата ја попречува оптималната разделна моќ во видливиот дел на спектарот поради атмосферското [[расејување]] и распрскување кои предизвикуваат ѕвездите да [[сцинтилација (астрономија)|треперат]]. Астрономите за овој проблем го користат терминот квалитет на [[астрономско гледање]]. Техниките познати под името [[приспособлива оптика]] се во употреба за да се отстрани влијанието на атмосферата на сликите и да се постигнат резултати кои се приближни на дифракционото ограничување.<ref>[http://www.mrao.cam.ac.uk/telescopes/coast/theses/rnt/ Lucky Exposures: Diffraction limited astronomical imaging through the atmosphere]'' by Robert Nigel Tubbs</ref> ====Распрскување и расејување==== {{поврзано|распрскување (оптика)|расејување}} [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|Анимација на распрснувањето на светлината низ призма. Светлината (сина) со голема честота закривува најмногу, а онаа (црвена) со најмала честота најмалку.]] Процесите мна прекршување се одвиваат на границите на физичката оптика, каде брановите должини на светлината се слични со останатите растојанија, како еден вид на расејување. Наједноставниот тип на расејување е [[Томсоново расејување|Томсоновото расејување]] кое настанува кога електромагнетни бранови се закривени под дејство на единечни честички. На границата на Томсоновото расејување, присуството на брановата природа на светлината е очигледно, светлината се распрскува независно од честотата, во споредба со [[Комптоново расејување|Комптоновото расејување]] кое е честотно зависно и е строго [[квантна механика|квантномеханички]] процес, со што се зема и природата на светлината како честичка. Во статистичка смисла, еластичното расејување на светлината од бројни честички многу помали од брановата должина на светлината е процес познат под името [[Рејлиево расејување]], додека пак сличниот процес на расејување од честички кои се слични и поголеми од брановата должина се нарекува [[Миево расејување]] со [[Тиндалов ефект]] како резултат од тоа расејување. Светлинското расејување од атомите или молекулите може да произведе [[Раманово расејување]], каде честотата се менува поради возбудувањето на атомите и молекулите. [[Брилуеново расејување]] се случува кога честотата на светлината се менува поради одредените промени со текот на времето и движењета на структурата на густите материјали.<ref>{{Наведена книга|author=C. F. Bohren and D. R. Huffman|title=Absorption and Scattering of Light by Small Particles|publisher=Wiley|year=1983|isbn=0-471-29340-7}}</ref> Распрснувањето на светлината се случува кога различни честоти на светлината имаат различни [[фазна брзина|фазни брзини]], кои се должат на својствата на материјалот (''материјално распрснување'') или пак во геометријата познато како [[оптички светловод]] (''светловодно распрскување''). Најпознатиот облик на распрскување е со смалување на показателот на прекршување со зголемувањето на брановат должина, и се набљудува кај повеќето проѕирни материјали. Ова се нарекува „нормално распрскување“. Се случува кај сите [[диелектрик|диелектрични материјали]], со бранови должини при кои материјалот на впива светлина.<ref name=J286>{{Наведена книга|author=J. D. Jackson|title=Classical Electrodynamics|edition=2|publisher=Wiley|year=1975|isbn=0-471-43132-X|page=286}}</ref> Со бранови должини кај кои средината низ која минуваат има значајно впивање на светлината, показателот на прекршување се зголемува со зголемувањето на брановата должина. Ова се нарекува „несакано распрскување“.<ref name=Geoptics/><ref name=J286/> Раздвојувањето на боите од старана на призма е пример за нормално распрскување. На површината на призмата, Снеловиот закон предвидува дека упадната светлина под агол θ на нормалата ќе се прекрши под агол од arcsin(sin (θ) / ''n''). Па така, сината светлина, со нејзиниот поголем показател на прекршување, се закривува повеќе отколку црвената светлина, при што се добива добро познатата шема на [[виножито]].<ref name=Geoptics /> [[File:Wave group.gif|frame|Распрскувањето: две синусоиди се движат со различни брзини при што се добива подвижна интерферентна шема. Црвената точка се движи со [[фазна брзина]], а додека пак зелените точки се движат со [[групна брзина]]. Во овој случај, фазната брзина се состои од две групни брзини. Со други зборови црвената точка зазема две зелени точки, кога се движи од лево кон десно на сликата. Кажано, посебните бранови (кои патуваат со одредена фазна брзина) ќе пребегаат од овој бранов пакет (кој се движи со групна брзина).]] Материјалното распрскување најчесто се одликува со [[Абеов број]], кој ја дава едноставната мерка на распрскувањето заснована на показателот на прекршување на три точно определени бранови должини. Брановодното распрскување е зависно од [[константата на движење]].<ref name=hecht /> Двата вида на распрскување предизвикуваат промена на групните одлики на бранот, одликите на брановиот пакет кои се променуваат со истата честота како и замавот на електромагнетниот бран. „Групно брзинско распрснување“ се пројавува како распослување на сигналот го „обвива“ зрачењето и истото може да се опише со параметар на групно распрснувачко доцнење: :<math>D = \frac{1}{v_g^2} \frac{dv_g}{d\lambda}</math> каде <math>v_g</math> е групната брзина.<ref name=optnet>{{Наведена книга|author=R. Ramaswami and K. N. Sivarajan|title=Optical Networks: A Practical Perspective|url=http://books.google.com/books?id=WpByp4Ip0z8C&printsec=frontcover|isbn=0123740924|publisher=Academic Press|location=London|year=1998}}</ref> За истоветна средина, групната брзина е: :<math>v_g = c \left( n - \lambda \frac{dn}{d\lambda} \right)^{-1}</math> каде ''n'' е показателот на прекршување и ''c'' брзината на светлината во вакуум.<ref>Brillouin, Léon. ''Wave Propagation and Group Velocity''. Academic Press Inc., New York (1960)</ref> Одовде се добива поедноставен облик на параметарот за распрснувачко задоцнување: :<math>D = - \frac{\lambda}{c} \, \frac{d^2 n}{d \lambda^2}.</math> Ако ''D'' е помало од нула, за средината се вели дека има ''позитивно распрскување'' или нормално распрскување. Ако ''D'' е поголемо од нула, за средината се вели дека има ''негативно распрскување''. Ако светлински пулс се движи низ средина со нормално распрскување, високочестотните бранови компоненти се успоруваат посилно отколку ниско честотните компоненти. Па пулсот станува ''позитивно вревен'', или ''засилен'', со зголемувањето на честотата со текот на времето. Ова предизвикува спектарот кои произлегува од призмата да се опишува со фактот дека црвената светлина има најмало прекршување додека пак сино/виолетовата има најголемо прекршување. Надоврзано на ова, ако пулс на светлина се движи низ негативно распрскувачка средина, високочестотните компоненти патуваат побрзо од оние со ниска честота, и пулсот станува ''негативно вревен'', или ''затишен'', честотата се намалува со текот на времето.<ref>{{Наведена книга|author=M. Born and E. Wolf|authorlink = Макс Борн|title=Principle of Optics|publisher=Cambridge University Press|year=1999|location=Cambridge|pages=14–24|isbn=0-521-64222-1}}</ref> Резултатот од групно брзинското распрскување, без разлика дали е позитивно или негативно, е конечното временско ширење на пулсот. Ова го прави распрскувачкото сведување мошне важно во оптичките комуникациони системи кои се засновани на [[оптичко влакно|оптички влакна]], бидејќи ако распрскувањето е достатно големо, дел од пулсевите кои носат информации ќесе рашират со текот на времето и истите ќе се спојат, со што сигналот ќе стане неупотреблив.<ref name=optnet /> ====Поларизација==== {{поврзано|Поларизација (бранови)}} Поларизацијата е општо својство на брановите и ја опишува насоката на нивните осцилации. За [[попречен бран|попречните бранови]] како што се електромагнетните бранови, се опишува насоката на осцилациите во рамнината нормална на насоката на движењето на бранот. Осцилациите можат да бидат насочени во една единствена насока ([[линиска поларизација]]), или насоката на осцилирање ќе ротира како што бранот патува ([[кружна поларизација]] или [[елиптична поларизација]]). Кружно поларизираните бранови можат да ротираат надесно или налево во насоката во која се движат, а во зависност која од двете ротации е присутна во бранот се нарекува бранова [[полариметрија|хиралност]].<ref name=light>{{Наведена книга|title=University Physics 8e|author=H. D. Young|publisher=Addison-Wesley|year=1992|isbn=0-201-52981-5}}Chapter 34</ref> Обичниот начин на согледување на поларизацијата е да се одржува тек со насоката на електричното поле т.е. со [[вектор (геометрија)|векторот]] како што електромагнетниот бран се движи. Векторот на електричното поле на бранот во рамнината може да се подели на две нормални на себе [[векторски делови|делови]] означени со ''x'' и ''y'' (а со '''z''' насоката на движење). Обликот опишан од x-y рамнината со помош на векторот на електричното поле претставува [[Лисажуова крива|Лисажуова слика]] која ја опишува ''поларизационата состојба''.<ref name=hecht /> Следните неколку слики прикажуваат примери како векторот на електричното поле (сино)се менува со текот на времето (вертикалните оски), и на одредена точка во просторот, по должина на сопствените ''x'' и ''y'' компоненти (црвено/одлево и зелено/оддесно), и патот што го изминува векторот во рамнината (виолетова): истото движење ви се случило кога би се набљудувало електрично поле во определено време додека точката се движи во просторот, во насока спротивна на нејзиното движење. <div style="float:left;width:220px"> [[File:Polarisation (Linear).svg|center|Linear polarization diagram]] <center>'''''линиска поларизација'''''</center> </div> <div style="float:left;width:220px"> [[File:Polarisation (Circular).svg|center|Circular polarization diagram]] <center>'''''кружна поларизација'''''</center> </div> <div style="float:left;width:220px"> [[File:Polarisation (Elliptical).svg|center|Elliptical polarization diagram]] <center>'''''елиптична поларизација'''''</center> </div> {{-}} На левата слика одгоре, компонентите x и y на светлинскиот бран се во фаза. Во овој случај, односот на нивните сили е постојан, па насоката на електричниот вектор (векторскиот збир од овие две компоненти) е постојан. Бидејќи врвот на векторот опишува една еднинствена линија во рамнината, станува збор за т.н. [[линиска поларизација]]. Насоката на линијата зависи од релативните замави на двете компоненти.<ref name=light /> На средната слика, двете компоненти под прав агол имаат исти замави и се 90° надвор од фаза. Во овој случај, една од компонентите е нула додека пак другата компонента има максимален или пак минимален замав. Постојат две можни врски кои го исполнуваат овој услов: ''x'' компонентата може да биде 90° пред ''y'' компонентата или пак може да биде 90° зад ''y'' компонентата. Во овој специјален случај, електричниот вектор опишува круг во рамнината, па оваа поларизација е наречена [[кружна поларизација]]. Насоката на ротацијата на кругот зависи од тоа која двете фазно зависни врски па постојат ''десно насочена кружна поларизација'' и ''лево насочена кружна поларизација''.<ref name=hecht /> Во сите останати случаи, каде двете компоненти не имаат исти замави или пак нивните фазни разлики не се нула ниту пак цели броеви од 90°, поларизацијата се нарекува [[елиптична поларизација]] бидејќе електричниот вектор опишува [[елипса]] во рамнината (''поларизациона елипса''). Ова е прикажано на сликата оддесно. Целосните математички разрешувања на поларизацијата се прават со употреба на [[Џонсовите пресметки]] и се одликува со [[Стоуксови параметри]].<ref name=hecht /> =====Променлива поларизација===== Средините кои имаат ралични показатели на прекршување за различни поларизациони чекори се наречени ''[[поларизација при двојно прекршување на светлината|двојно-прекршувачки]]''.<ref name=light /> Добро познати појави на овој ефект се оптичките [[бранова плоча|бранови плочи]] и кај [[Фарадеевата ротација]]/[[оптичка ротација]].<ref name=hecht /> Ако должината на патот при двојно прекршувачката средина е достатно голем, рамнинските бранови ќе го напуштат материјалот со изменета насока на движење, поради [[прекршување (физика)|прекршување]]то. На пример, ова се случува кај макроскопските кристали на [[калцит]]от, кои на набљудувачот му даваат на увид два различни, под прав агол поларизирани слики на она што се набљудува низ нив. Токму оваа појава го овозможи откривањето на поларизацијата од страна на [[Расмус Бартолин]] во 1669 година. Следи дека промената на фазата а истовремено и промената на поларизационата состојба се зависни од честотата, која во комбинација со [[дихроизам]], создава светли бои и ефекти на виножито. Во [[минералогија]]та, ваквите својства се познати како [[плеохроизам]], се искористуваат за идентификување на минералите со употреба на поларизациони [[микроскоп]]и. Воедно, многу од пластиките кои немаат својство на двојно прекршување на светлината ќе постанат такви кога ќе бидат изложени на [[механички стрес]], појава која е основат на [[фотоеластичност]]а.<ref name=light /> Методите каде немаме двојно прекршувачки средини, со ротација на линиската поларизација на светлинските зраци, ја вклучуваат употребата на призматични [[поларизационен ротатор|поларизациони ротатори]] кои го користат целосното внатрешно одбивање во призмите дизајнирани за колинеарна трансмисија.<ref>{{Наведена книга|author=F. J. Duarte|title=Tunable Laser Optics|publisher=Elsevier-Academic|year=2003|location=New York|pages=87–90|isbn=0-12-222696-8}}</ref> [[File:Malus law mk.svg|right|thumb|300px|Поларизатор кој ја менува насоката на поларизираната светлина. На оваа слика, ''θ''<sub>1</sub> – ''θ<sub>0</sub>'' = ''θ<sub>i</sub>''.]] Средините кои го намалуваат замавот при одредена поларизациони модови се наречени ''[[дихроизам|дихроични]]'', со направи кои го блокираат скоро целото зрачење од еден мод и се познати под името ''поларизациони филтри'' или само „[[поларизатор]]и“. Малиевиот закон, кој е именува според [[Етјен-Луи Мали]], вели дека кога еден совршен поларизатор е поставен пред линиски поларизиран зрак светлина, неговата јачина, ''I'', од светлината која минува низ филтерот е дадена со: :<math> I = I_0 \cos^2 \theta_i \quad ,</math> каде :''I''<sub>0</sub> е почетната јачина, :и ''θ<sub>i</sub>'' е аголот помеѓу почетната светлинска поларизациона насока и оската на поларизаторот.<ref name=light /> Светлински зрак од неполаризирана светлина може да се смета дека содржи истоветна мешавина од линиски поларизации под сите можни агли. Бидејќи просечната вредност на <math>\cos^2 \theta</math> е 1/2, коефициентот на трансмисија е од обликот: :<math> \frac {I}{I_0} = \frac {1}{2}\quad</math> Во примена, дел од светлината се губи во поларизаторот и моменталната трансмисија на неполаризирана светлина ќе биде намалена, околу 38% кај полароидните типови на поларизатори, но достатно повеќе (>49.9%) за некои од типот на призми со двојно прекршување.<ref name=hecht /> Покрај двојно прекршувачките и дихроизмот кои постојат во срединита, поларизационите ефекти можат да се случат и во (одбивниот) премин помеѓу два материјали со различен показател на прекршување. Овие појави се разгледуваат како [[Френелови равенки]]. Дел од бранот поминува низ средината а дел е одбиен, а односот зависи од упадниот агол и аголот на прекршување. На овој начин, во физичката оптика се воведува [[Брустеров агол]].<ref name=hecht /> Кога светлината се одбива од [[Оптика низ тенок филм|тенок филм]] на површината, интерференцијата помеѓу одбивните зраци од површината на филмот можат да создадат поларизација во одбиената проточна светлина. =====Природна светлина===== [[File:CircularPolarizer.jpg|right|thumb|400px|Ефектите на [[фотографски филтер#поларизатор|поларизационен филтер]] на слика опд небесниот свод. Левата слика е снимена без поларизатор. Додека пак на десната слика, филтрите се наместени да ги отстрануваат одредените поларизации на расеаната сина светлина од небесниот свод.]] Повеќето извори на [[електромагнетно зрачење]] содржат голем број на атоми и молекули кои оддаваат светлина. Насоченоста на електричните полиња добиени при овие оддавања не се во [[статистичка поврзаност|поврзани]], и во овој случај за светлината се вели дека е ''неполаризирана''. Ако постои делумна поврзаност помеѓу оддавачите, светлината е ''делумно поларизирана''. Ако поларизацијата е постојана низ спектарот на изворот, делумно поларизирана светлина може да се опише како суперпозиција на целосно неполаризираната компонента, и оној кој е целосно поларизиран. Така но овој начин светлината може да се разгледува преку [[степен на поларизација|степенот на поларизација]], и параметрите на поларизационата елипса.<ref name=hecht /> Светлината одбиена од светликави проѕирни материјали е делумно или целосно поларизирана, освен во случајот кога светлината е нормална на површината. Токму оваа појава му овозможи на математичарот [[Етјен-Луј Мали]] да ги направи потребните мерења со кои се добиени првите математички модели на поларизираната светлина. Поларизацијата се случува кога светлината е расеана во [[земјина атмосфера|атмосфера]]. Расеаната светлина ја обезбедува бистрината и бојата на чистото [[небо]]. Оваа делумна поларизација на расеаната светлина може да се искористи при поларизациони филтри за затемнување на небесниот свод на [[фотографија|фотографиите]]. Оптичката поларизација е од важност во [[хемија]]та поради [[кружен дихроизам|кружниот дихроизам]] и [[оптичката ротација]] (''кружно двојно прекршување'') пројавено преку [[оптичка активност|оптичката активност]] и ([[хиралност (хемија)|хиралноста]]) на [[молекули]]те.<ref name=hecht /> ==Современа оптика== {{поврзано|оптичка физика|оптичко инженерство}} ''Современата оптика'' ги вклучува областите од оптичката наука и инженерство кои станаа популарни во XX век. Овие области на оптичката наука се поврзани со електромагнетните или квантните својства на светлината но вклучуваат и други теми. Голема подгранка на современата оптика, [[квантна оптика|квантната оптика]], се занимава со квантно-механичките својства на светлината. Квантната оптика не е само теориска, некои од современите направи, како што се ласерите, имаат начин на работа кои зависи од квантната механика. [[Светлосетилник|Светлосетилниците]], како што се [[фотомултипликатор]]ите и [[електромултипликатор]]ите, реагираат на еден единствен фотон. Електронските [[сликозафатник|сликозафатници]], како што се ''[[CCD]]'', кои имаат [[статички шум]] кој одговара статистички на еден единствен фото настан. [[Светлински оддавачка диода|ЛЕД]] и [[фотоволташчна ќелија|Фотоволтаичната ќелија]], не можат да бидат разјаснети без употреба на квантна механика. При проучувањето на овие направи, квантната оптика често се преклопува со [[квантна електроника|квантната електроника]].<ref>D. F. Walls and G. J. Milburn ''Quantum Optics'' (Springer 1994)</ref> Определени области од оптичкото истражување го вклучува и тоа како светлината заемодејствува со одредени материјали како што се [[кристална оптика|кристалната оптика]] и [[метаматеријал]]ите. Други истражувања се насочени кон феноменологијата на електромагнетните бранови при [[оптички вртлог|единечна оптика]], [[несликовита оптика]], [[нелиниска оптика]], [[статистичка оптика]], и [[радиометрија]]. Дополнително, [[компјутерски инженер|компјутерските инженери]] се заинтересирани за [[фотонски интегрирани кола|интегрираната оптика]], [[машински вид|машинскиот вид]], и [[оптичко сметање|фотонското сметање]] како можни делови на следната генерација на сметачи.<ref>{{Наведена книга|author=Alastair D. McAulay|title=Optical computer architectures: the application of optical concepts to next generation computers|url=http://books.google.com/books?id=RuRRAAAAMAAJ|accessdate=12 July 2012|date=16 January 1991|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-63242-9}}</ref> Денес, науката која се занимава само со оптичките појави се нарекува оптичка наука или [[оптичка физика]] за да се разликува од применетите оптички науки, кои се познати како [[оптичко инженерство]]. Најпознати гранки на оптичкото инженерство се [[осветлување|осветлувачко инженерство]], [[фотоника]] и [[оптоелектроника]]та со практична примена во [[дизајн на оптички леќи|дизајн на леќи]], [[изработка и тестирање на (оптички компоненти)|изработка и тестирање на оптичките компоненти]] и [[обработката на слики]]. Некои од овие полиња се преклопуваат, со измислени граници меѓу термините кои во различните делови на светот имаат различна примена во областите на индустријата. Професионално здружение на истражувачи од областа на нелиниската оптика доживува подем поради напредокот во последните неколку децении на [[ласер|ласерската технологија]].<ref>{{Наведена книга|title=The principles of nonlinear optics|author=Y. R. Shen|publisher=New York, Wiley-Interscience|year=1984|isbn=0-471-88998-9}} </ref> ===Ласери=== {{поврзано|ласер}} [[File:Military laser experiment.jpg|thumb|Опитите при кои се користат високоенергетски [[ласер]]и како овој на сликата се дел од современото оптичко истражување.]] Ласерот е направа која оддава светлина (електромагнетно зрачење) низ процес наречен ''[[потикната емисија]]''. Поимот ''ласер'' е [[акроним]] за ''Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation''(светлински засилено потикнато оддавање на зрачење).<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=2008-05-15|url=http://dictionary.reference.com/browse/laser|title=laser|publisher=Reference.com}}</ref> Ласерската светлина е просторно [[истофреквентност (физика)|истофеквентна]], што значи дека или светлината е оддадена во тенок сноп, [[скршнување на зракот|мало скршнување на зракот]], или пак претставува еден единствен зрак со помош на оптички делови како што се [[леќи (оптика)|леќите]]. Бидејќи [[микробран]]овиот сродник на ласерот, е ''масерот'', кој е првично развиен, како направба која оддава микробранови и [[радио честота|радио]] фрквенции и најчесто се наречени ''масери''.<ref>[http://nobelprize.org/physics/laureates/1964/townes-lecture.pdf Charles H. Townes – Nobel Lecture]. nobelprize.org</ref> [[File:The VLT’s Artificial Star.jpg|thumb|left|[[многу голем телескоп|МГТ]]овиот ласерски воден ѕвездобарач.<ref>{{наведени вести|title=The VLT’s Artificial Star|url=http://www.eso.org/public/images/potw1425a/|accessdate=25 June 2014|work=ESO Picture of the Week}}</ref>]] Првиот ласер е пуштен во работа на 16 мај 1960 година од страна на [[Теодор Мајман]] при [[Истражната лабораторија Хјус]].<ref>{{Наведена мрежна страница|accessdate=2008-05-15|url=http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/284158_townes.html|title=The first laser|publisher=University of Chicago|author=C. H. Townes}}</ref> Кога најпрвин се појавиле ласерите ги нарекувале „решение што бара проблем“.<ref>{{Наведена книга|title=A Century of Nature: Twenty-One Discoveries that Changed Science and the World|author=C. H. Townes|authorlink=Чарлс Хард Таунс|department=The first laser|url=http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/284158_townes.html|editor= Laura Garwin and Tim Lincoln|publisher=University of Chicago Press|year=2003|pages=107–12|isbn=0-226-28413-1|accessdate=2008-02-02}}</ref> Од тогаш, ласерите постанаа мулти-милјардерска индустрија, наоѓајќи примена во илијадници уреди. Првата примена на ласерот во секојдневниот живот на граѓаните беше во супермаркетите како читачи на [[баркод]]ови, и тоа во далечната 1974 година.<ref>[http://www.denso-wave.com/en/adcd/fundamental/barcode/index.html What is a bar code?] denso-wave.com</ref> Ласерските оптички читачи, беа воведени во 1978 година, и беа првиот потрошувачки производ кој вклучуваше ласер, но [[компактен диск|компактните дискови]] беа првите уреди со ласери кои беа навистина присутни во секој дом почнувајќи од 1982 година.<ref name=BBC6950933>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6950933.stm|title=How the CD was developed |publisher=BBC News|date=2007-08-17|accessdate=2007-08-17}}</ref> Овие направи за [[оптички складирач|оптичко складирање]] користат [[полупроводнички ласер]]и чии снопови се со дебелина помала од милиметар за да ги отсликуваат податоците кои се нанесени на површината на дискот. [[фибер оптичка комуникација|Фибер оптичката комуникација]] се заснова на ласерите кои ги пренесуваат големите количества на податоци со брзината на светлината. Други примени на ласерите се [[ласерски печатач|ласерските печатачи]] и [[ласерски покажувач|ласерските покажувачи]]. Ласерите наоѓаат примена и во медицината [[бескрвна хирургија]], [[операција на око]] и [[ласерска зафатна микродисекција]] и воени примени како на пример [[летачки ласер (Boeing YAL-1)|ракетно одбранбен систем]], [[DIRCM|Електрооптички контрамерки (EOCM)]], и [[LIDAR]]. Ласерите имаат примена и кај [[холограм]]ите, [[ласерска графика|ласерската графика]], [[ласерско светлинско приказание]] и [[ласерско отстранување на влакна]].<ref>{{Наведена книга|author=J. Wilson and J.F.B. Hawkes|year=1987|title=Lasers: Principles and Applications, Prentice Hall International Series in Optoelectronics|publisher=Prentice Hall|isbn=0-13-523697-5}}</ref> ===Капица-Дираков ефект=== [[Капица-Дираков ефект]] е појава која предизвикува сноповите на честички да се расцепкуваат кога ќе наидат на статичен бран светлина. Светлината може да се искористи за подредување на материјата со користење на различни појави (Видете [[оптички штипки]]). ==Примена== Оптиката е дел од секојдневниот живот. Примената на [[виден систем|видниот систем]] од страна на еволуцијата ја прикажува улогата која ја зазема оптиката во наукат за едно од [[чувство|петте чувства]]. Многу луѓе имаат корист од [[очила]]та или пак [[контактни леќи|контактните леќи]], и оптиката е значајна за функционирањето на многу потрошувачки производи како што се [[камера|камерите]]. Виножитата и [[фатаморгана|фатаморганите]] се примери за оптички појави. [[оптичка комуникација|Оптичката комуникација]] обезбедува структура за [[семрежје]]то и модерната [[телефонија]]. ===Човечко око=== {{Главна|човечко око|фотометрија (оптика)}} [[File:Eye-diagram no circles border.svg|300px|thumb|right|Модел на човековото око. Деловите спомнати во овој натпис се: 3. [[цилијарен мускул]], 6. [[зеница]], 8. [[рожница]], 10. [[очна леќа]], 22. [[оптички живец]], 26. [[јамка]], 30. [[мрежница]]]] Човековото око функционира на начин кој ја сосредоточува светлината на слој од [[фотоосетливи клетки]] наречени [[мрежница]], и го образуваат позадинскиот дел од окото. Изострувањето на сликата се постигнува со помош на голем број на проѕирни средини. Светлината која влегува во окото поминува низ [[рожница]]та која и воеоедно ја обезбедува оптичката моќ на окото. Светлината продолжува да се движи низ течноста зад рожницата или во [[предна комора|предната комора]], па потоа да помине низ [[зеница]]та. Светлината поминува низ [[леќа (анатомија)|леќа]]та, која ја изострува сликата уште подетално и го овозможува приспособувањето на жариштето. Потоа светлината минува низ главната течност во окото или [[стаклесто тело|стаклестото тело]], и пристигнува до мрежницата. Клетките на мрежницата се во заднината на окото, освен на местото каде се поврзува [[оптичкиот живец]], ова дејство создава [[слепа точка (вид)|слепа точка]]. Постојат два вида на фотовосприемателни клетки, стапчиња и конуси, кои се осетливи на најразлични својства на светлината.<ref name=eyeoptics>{{Наведена книга|author=D. Atchison and G. Smith|title=Optics of the Human Eye|year=2000|isbn=0-7506-3775-7|publisher=Elsevier}}</ref> Стапчињата се осетливи на јачината на светлината низ широк спектар на честоти, и се одговорни за [[ноќен вид|црно-бело гледање]]. Стапчињата не се присутни во [[јамка]]та, областа од мрежницата задолжена зна централниот вид, и не се задолжени како конусите за просторната и временската промена на светлината. Но на број имаме, дваесет пати повеќе стапчиња од конуси по целата површина на мрежницата. Поради големата распостранетост, стапчињата се одговорни за [[периферниот вид]].<ref name="Kandel">{{Наведена книга|author=E. R. Kandel, J. H. Schwartz, T. M. Jessell|title=Principles of Neural Science|edition=4|year=2000|publisher=McGraw-Hill|place=New York|isbn=0-8385-7701-6| pages=507–513}}</ref> За споредба, конусните клетки се помалку осетливи на севкупната јачина на светлината, но ги имаме три вида кои се осетливи на различни честоти и се задолжени за восприемањето на [[боја]] и [[дневно гледање|дневното гледање]]. Конусните клетки се доста густо насобрани на јамката и поседуваат висока острина, што би значело дека тие поседуваат подобра просторна разделна моќ отколку стапчестите клетки. Бидејќи конусите не се осетливи на затемнетост како што се стапчињата, за [[ноќно гледање|ноќниот вид]] се задолжени стапчињата. На сличен начин, бидејќи конусите се во јамката, преку централното гледно поле (читање, прецизни работни изведби или пак внимателно истражување на предметите) се врши со помош на конусите.<ref name="Kandel" /> [[цилијарни мускули|Цилијарните мускули]] околу леќата овозможуваат окото да ја изострува сликата. Овој процес е познат како [[приспособување (око)|приспособување]]. [[Пресбиопија]] и [[далечна точка]] ги објаснуваат најблиското и најдалечното растојание до кое окото гледа еден предмет во изострено жариште. За лице со нормален вид, далечната точка е во бесконечност. За блиската точка на гледање далечината зависи од можноста намускулите да ја закриват леќата, и колку леќата станува непроменлива со текот на стареењето. [[Оптометрист]]ите, [[офталмолог|офталмолозите]] и [[оптичар]]ите го земаат за вредност најблиското растојание на кое може да се прочита одреден текст или приближно околу 25 см.<ref name=eyeoptics /> Дефектите на видот можат да се објаснат со користање на оптички принципи. Како што луќето стареат, леќата станува покрута и точката на блиско гледање се оддалечува од окото, состојба позбната како [[пресбиопија]].Слично, луѓето кои страдаат од [[далекувидост]] не можат да го намалат жаришното растојание на нивните леќи за да се овозможи изострена слика на мрежницата од предметот кој го гледаат. Слично, луѓето кои не можат да го зголемат жаришното растојание доволно за да ги гледаат јасно далечните предмети страдаат од [[кусогледост]] и имаат далечна точка на гледање која е покуса од бесконечност. Состојбата позната како [[астигматизам]] е состојбата кога рожницата не сферична, туку е повеќе закривена во една насока. Ова предизвикува хоризонтално развлекување на предметите и истите се изоструваат на различни меата во мрежницата, за разлика од водорамните предмети и поради ова се добиваат матни слики.<ref name=eyeoptics /> Сите овие состојби можат да се исправат со употреба на [[корективна леќа|корективни леќи]]. За пресбиопијата и далекувидоста, се користат собирни леќи кои ја обезбедуваат потребната закривеност за да се доведе предметот поблиску до окото, додека пак за кусогледоста се употребуваат растурни леќи со што се овозможува гледање во бесконечноста. Астигматизмот се исправа со употреба на [[цилиндер (геометрија)|цилиндрични]] леќи кои се закривуваат повеќе на една страна во однос на другата, со што се надоместува за дефектот на рожницата.<ref name=lensdesign>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.opticampus.com/cecourse.php?url=lens_design/&OPTICAMP=f1e4252df70c63961503c46d0c8d8b60|title=Ophthalmic Lens Design|author=D. Meister|work=OptiCampus.com|accessdate=November 12, 2008|archive-date=2008-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20081227021113/http://www.opticampus.com/cecourse.php?url=lens_design%2F&OPTICAMP=f1e4252df70c63961503c46d0c8d8b60|url-status=dead}}</ref> Оптичката моќ на корективните леќи се мери во [[диоптер|диоптри]], вредност која е еднаква на реципрочната вредност од жаришното растојание мерено во метри, со позитивно жаришно растојание за собирните леќи и негативно жаришно растојание за растурните леќи. За леќите со кои се исправа астигматизмот се запишуваат три броеви: еден за сферичната моќ, еден за цилиндричната моќ и еден за аголното насочување на астигматизмот.<ref name=lensdesign /> ====Визуелни ефекти==== {{поврзано|оптички илузии|перспектива (графика)}} [[File:Ponzo illusion.gif|right|thumb|Понзовата илузија се заснова на фактот дека паралелните линии делуваат како да се спојуваат во бесконечноста.]] Оптичките илузии се одликувани со [[видно восприемање|видно-восприемни]] слики кои се разликуваат од реалноста. Информациите собрани од страна на окото се обработуваат во мозокот при што се добива [[восприемање]] кое е поразлично од предметот кој се гледа. Оптичките илузии можат да бидат предизвикани од најразлични појави како што се физичките ефекти кои создаваат слики кои се поразлични од предметите кои се прикажани, физиолошките ефекти како претерано поттикнување (на пример со светлина, закосеност, боја, движење), и мисловните илузии каде мозокот и окото се спојуваат предизвикуваатм [[несвесна заклучок|несвесни заклучки]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.livescience.com/strangenews/080602-foresee-future.html|title=Key to All Optical Illusions Discovered|author=J. Bryner|publisher=LiveScience.com|date=2008-06-02}}</ref> Спознајните илузии вклучуваат илузии кои потекнуваат од несвесната злоупотреба на некои оптички принципи. На пример, [[Ејмсова соба]], [[Херингова илузија|Херинг]], [[Милер-Лајерова илузија|Милер-Лајер]], [[Орбинсова илузија|Орбинсон]], [[Понзова илузија|Понзо]], [[Сандерова илузија|Сандер]] и [[Вундтова илузија|Вундтови илузии]], сите овие илузии се засноваат на наметнатото мислење за изглдедот кои се заснова на линии кои во далечината или се збираат или се растураат, на ист начин како и паралелен сноп на светлина изгледа како да се спојуваат во некоја точка во дводимензионалните слики.<ref>[https://web.archive.org/web/20060212072618/http://mathdl.maa.org/convergence/1/ Geometry of the Vanishing Point] at</ref> Ова наметнато согледување е виновно и за познатата [[месечева илузија]] каде Месечината, иако ја има истата аголна големина, наликува достатно поголема блиску до [[хоризонт]]от отколку кога е во [[зенит]]от.<ref>[http://facstaff.uww.edu/mccreadd/ "The Moon Illusion Explained"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151204212728/http://facstaff.uww.edu/mccreadd/ |date=2015-12-04 }}, Don McCready, University of Wisconsin-Whitewater</ref> Оваа илузија му била страсна опсесија на [[Птоломеј од Александрија|Птоломеј]] што тој неточно ја поврзал со атмосферското прекршување кога ја опишувал во своите дела, ''[[Оптика (Птоломеј)|Оптика]]''.<ref name=Ptolemy /> Други видови на оптички илузии го искористуваат ефектот кој настанува при расеани шеми кои го залажуваат умот да гледа симетричност и асиметричност која не постои. Примери за вакви илузии се [[кафетерсики ѕид (илузија)|кафетериски ѕид]], [[Еренштајнова илузија|Еренштајн]], [[Фрејзерова спирална илузија|Фрејзерова спирала]], [[Погендорфова илузија|Погендорф]] и [[Целнерова илузија|Зелнерови илузии]]. Поврзани, но не баш илузии, се шемите кои се добиваат со повеќе кратно преклопување на повторливи структури. На пример [[проѕирност|проѕирни]] ткива со решеткаста структура проуизведуваат форми познати како [[муарова шема|муарови шеми]], додека пак преклопувањето на повторливи шеми од паралелни обени линии или криви создаваат т.н. [[муарови линии|муарови линиски]] шеми.<ref>{{Наведена книга|title=Energy Minimization Methods in Computer Vision and Pattern Recognition|author=A. K. Jain, M. Figueiredo, J. Zerubia|publisher=Springer |year=2001|url = http://books.google.com/?id=yb8otde21fcC&pg=RA1-PA198|isbn=978-3-540-42523-6}}</ref> ====Оптички инструменти==== {{поврзано|оптички инструменти}} [[File:Table of Opticks, Cyclopaedia, Volume 2.jpg|thumb|right|300px|Цртежи од најразлични оптички инструменти од 1728 година ''[[Циклопедија, или пак Сеопфатен Речник на Уметноста и Науките|Циклопедија]]'']] Единечните леќи имаат најразлични примени како што се [[објектив]]ите, корективните леќи и [[лупа|лупите]] додека единечните огледала се користат кај [[параболичен рефлектор|параболичните рефлектори]] и [[ретровизор]]ите. Со комбинирање на одреден број на огледала, призми и леќи се добиваат компактни оптички инструменти кои имаат практична примена. На пример, [[перископ]]от се состои од две рамни огледала подредени така што овозможуваат гледање преку одредени препреки. Најпознатиот оптички инструмент во науката е [[оптичкиот микроскоп|микроскоп]]от и [[оптички телескоп|телескоп]]от инструменти кои се измислени од страна на Холанѓаните во доцниот XVI век.<ref name=instrument>{{Наведена книга|title=University Physics 8e|author=H. D. Young|publisher=Addison-Wesley|year=1992|isbn=0-201-52981-5|department=36|publisher=Cornell University}}</ref> Микроскопите првично беа направени со две леќи: [[објектив]] и [[окулар]]. Леќата на објективот е всушност лупа и беше со многу мало [[жаришно растојание]], додека пак окуларот имал поголемо жаришно растојание. На овој начин е постигато зголемувањето на малите предмети. Општо земено, потребен е дополнителен извор на осветлување бидејќи зголемените слики се затемнети поради [[зачувување на енергијата|зачувувањето на енергијата]] и расејувањето на зраците на поголема површина. Современите микроскопи, познати и како ''компактни микроскопи'' имаат многу леќи (вообичаено четири) за да се добие најсоодветната функционалност стабилност и зголемување на сликата.<ref name=instrument /> Сосема поинаков вид нана микроскоп е [[споредбен микроскоп|споредбениот микроскоп]], се споредуваат слики една до друга и се добива [[стереоскопија|стереоскопски]] [[бинокуларен вид|двоглед]], гледање кое изгледа тридимензионално кога се користи од страна на луѓето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.microscopyu.com/articles/stereomicroscopy/stereointro.html|title=Introduction to Stereomicroscopy|author=P. E. Nothnagle, W. Chambers, M. W. Davidson|publisher=Nikon MicroscopyU}}</ref> Првите телескопи, наречени ''[[рефракторен телескоп|рефректорни телескопи]]'' беа состевени исто така од еден објектив и еден окулар. Во споредба со микроскопот, леќата на објективот на телескопот била изработена со големо жаришно растојание за да се избегнат оптичките недостатоци. Објективот се насочува на далечен предмет во сопствената жариште, која пак е во подреденост со жариштето на окуларот кој има покусо жаришно растојание. Главната цел на телескопот не е зголемувањето, туку збирањето на светлината кое зависи офд големината на објективот. Па затоа, телескопите се означуваат по големината на пречникот на нивниот објектив наместо по можноста за зголемување која може да се менува со замена на окуларите. Бидејќи зголемувањето на телескопот е еднакво на жаришното растојание на објективот поделен со жаришното растојание на окуларот, окуларите со помали жаришни растојанија овозможуваат поголеми зголемувања.<ref name=instrument /> Бидејќи изработката на леќи е потешко отколку изработката на огледала, најсовремените телескопи се наречени ''[[рефлекторен телескоп|рефлектирачки телескопи]]'', т.е. телескопи кои користат огледала наместо леќи. Истите оптички законитости важат и при рефлекторните телескопи, имено колку е поголемо огледалото толку повеќе светлина се собира, а зголемувањето е еднакво на жаришното растојание на огледалото поделено со жаришното растојание на окуларот. Професионалните телескопи најчесто немаат окулари туку имаат прикачен инструмент во жариштето.<ref name=instrument /> == Фотографија == [[File:Jonquil flowers at f32.jpg|thumb|right|300px|Фотографија сликана при отвор f/32]] [[File:Jonquil flowers at f5.jpg|thumb|right|300px|Фотографија сликана при отвор f/5]] Оптиката на [[фотографија]]та ги вклучува [[фотографски леќи|леќи]]те и средината во која електромагнетното зрачење е снимено, било тоа да е [[фотогерафска плоча|плоча]], [[фотографски филм|филм]] или ''[[ССD]]'' камера. Фотографите мораат да го земат предвид [[реципроцитет (фотографија)|реципроцитетот]] на апаратот и снимката запис кој се сведува на следново: :Изложеност ∝ просторен отвор &times; време на изложеност &times; осветленсот на сцената<ref>{{Наведена книга|title=Investigations on the Theory of the Photographic Process|author=Samuel Edward Sheppard and Charles Edward Kenneth Mees|publisher=Longmans, Green and Co|year=1907|page = 214|url = http://books.google.com/?id=luNIAAAAIAAJ&pg=PA214}}</ref> Кажано поинаку, колку е помал отворот (се добива поголема длабочина и изостреност), помалку светлина влегува, па временски потребни се подолги снимања (кои може да доведат до осветлување на сликата ако се придвижи апаратот). Пример за уоптреба на законот за реципроцитет е [[сончево 16 правило|сончевото 16 правило]] кое дава округла претпоставка за нагодувањата потребни да се добие соодветна [[изложеност (фотографија)|изложеност]] при дневна светлина.<ref>{{Наведена книга|title=Mastering Black-and-White Photography|author=B. J. Suess|publisher=Allworth Communications|year=2003|isbn=1-58115-306-6|url=http://books.google.com/?id=7LaRPNINH_YC&pg=PT112}}</ref> Отоворот на апаратот се мери со бездимензионален број наречен [[f-број]] или f-стоп, f/#, најчесто ознален со <math>N</math>, и пресметан со: :<math>f/\# = N = \frac fD \ </math> каде <math>f</math> е [[жаришно растиојание]] и <math>D</math> е отворот на апаратот. Соодветно, „f/#“ се зема за единичен симбол, а одредените вредности на f/# се запишани со замена на [[бројчен знак|бројчениот знак]] со одредена вредност. Два начини на кој може да се зголеми f-стоп е да се намали пречникот на влезниот отвор или да се премине на подолго жаришно растојание (во овој случај со помош на [[трансфокатор]]). Повискоките f-броеви исто така имаат поголема длабочина на полето, што се должи на приближувањето до границата на [[стеноп]]от која ги изострува сите слики совршено без разлика од растојанието, но побарува долги периоди на светлинска изложеност.<ref>{{Наведена книга|title=Basic Photography|author=M. J. Langford|isbn=0-240-51592-7|year=2000|publisher=Focal Press}}</ref> Полето на прегледност се менува во зависност од жаришното растојание на леќата. Постојат три основни споредби засновани на односот на дијагоналната големина на филмот или матрицата со жаришното растојание на леќата:<ref name="Bruce Warren, Photography, page 71">{{Наведена книга|author=Bruce Warren |title=Photography |url=http://books.google.com/books?id=sbdGeFem1zwC&pg=PA71 |year=2001 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-7668-1777-7 |page=71}}</ref> *[[Нормална леќа|Нормални леќи]]: агол на прегледност од 50° (наречен ''нормален'' бидејќи овој агол се смета за приближно еднаков на човековиот вид <ref name="Bruce Warren, Photography, page 71"/>) и жаришно растојание приближно еднаква дијагоналат ан филмот или матрицата.<ref>{{Наведена книга|title=View Camera Technique|author=Leslie D. Stroebel|publisher=Focal Press|year=1999|isbn=0-240-80345-0|url=http://books.google.com/?id=71zxDuunAvMC&pg=PA136}}</ref> *[[Широкоаголна леќа|Широкоаголни леќи]]: аголот на прегледност е поголем од 60° а жаришното растојание пократка отколку кај нормалните леќи.<ref>{{Наведена книга|title=Using the View Camera|author=S. Simmons|publisher=Amphoto Books|year=1992|isbn=0-8174-6353-4|page=35}}</ref> *[[Долгожаришна леќа|Долгожаришни леќи]]: аголот на прегледност е помал од оној кај нормалните леќи. Секоја леќа која има жаришно растојание поголемо од дијагоналат ана филмот или матрицата е долгожаришна леќа.<ref>{{Наведена книга|author=Sidney F. Ray |title=Applied Photographic Optics: Lenses and Optical Systems for Photography, Film, Video, Electronic and Digital Imaging |url=http://books.google.com/books?id=cuzYl4hx-B8C&pg=PA294 |year=2002 |publisher=Focal Press |isbn=978-0-240-51540-3 |page=294}}</ref> Најчестиот тип на долгожаришни леќи се [[телеобјектив]]ите, изработка која користи специјална оптика која е физички пократка од сопствената жаришно растојание.<ref>{{Наведена книга|url = http://books.google.com/?id=zqkdNwRxSooC&pg=PA109 |title=The New York Times Guide to Essential Knowledge|author=New York Times Staff|isbn=978-0-312-31367-8|year=2004|publisher=Macmillan}}</ref> Современите [[трансфокатор]]и може да ги поседуваат сите горе наведени одлики. Вредноста за времето на зависи од тоа колку [[сенситометрија|чувствителни]] на светлина се уредите кои се користат (мерена со [[светло-осетливост]]а, или, за дигиталните уреди, се изразува преку [[квантна делотворност|квантната делотворност]]).<ref>{{Наведена книга|title=Principles of Radiographic Imaging: An Art and a Science|author=R. R. Carlton, A. McKenna Adler|publisher=Thomson Delmar Learning|year=2000|isbn=0-7668-1300-2|url = http://books.google.com/?id=oA-eBHsapX8C&pg=PA318}}</ref> Раната фотографија користела уреди кои имале мала осетливост на светлина, па поради тоа времето на изложеност било многу долго дури и за многу посилно осветлени слики. Како што технологијата се подобрувала, така се зголемувала и осетливоста на уредите со филм и денешните модерни камери.<ref>{{Наведена книга|author=W. Crawford|title=The Keepers of Light: A History and Working Guide to Early Photographic Processes|year=1979|publisher=Morgan & Morgan|location=Dobbs Ferry, New York|isbn=0-87100-158-6|page=20}}</ref> Други појави поврзани со физичката и геометриската оптика важат за оптиката на фотоапаратите. На пример, максималната раздвојна моќ на еден фотоапарат е одреден со [[дифракциона граница|дифракционата граница]] која пак е во поврзаност со големината ан отворот, приближно, негде колку и Рејлиевиот критериум.<ref>{{Наведена книга|author=J. M. Cowley|year=1975|title=Diffraction physics|location=Amsterdam|publisher=North-Holland|isbn=0-444-10791-6}}</ref> ===Атмосферска оптика=== {{поврзано|атмосферска оптика}} [[File:Firesunset2edit.jpg|thumb|right|300px|Шареноликоста на небото се должи на расејувањето на светлината од честичките и загадувањето, како што е оваа фотографија сликана за време на зајдисонце за време на октомврсиките калифорниски пожари од 2007 година.]] Посебните оптички својства на атмосферата предизвикуваат најразличени оптички појави. Сината боја ан небото се должи на [[Рејлиево расејување|Рејлиевото расејување]] кое ја пренасочува високочестотната (сина) светлина назад кон набљудувачот. Бидејќи сината светлина се расејува полесно од црвената светлина, Сонцето има црвена нијанса кога се набљудува низ дебела атмосфера како и при [[изгрејсонце]] или [[зајдисонце]]. И други честични материи присутни во атмосферата можат да расејуваат различни бои под различни агли со што се создаваат прекрасно обоени небесни сводови за време на изгрејсонце и зајдисонце. Расејувањето од кристалите на мраз и другите честички во атмосферата се одговорни за [[хало (оптичка појава)|хало]]то, [[небесно руменило|небесното руменило]], [[венци (метеорологија)|венците]], [[божји зраци|зраци на светлина]] и [[лажно Сонце|лажните Сонца]]. Промената на овие видови на појави се должи на различните големини на честичките и геометријата.<ref name="autogenerated1">{{Наведена книга|author=C. D. Ahrens|year=1994|title=Meteorology Today: an introduction to weather, climate, and the environment|edition=5|pages=88–89|publisher=West Publishing Company|isbn=0-314-02779-3}}</ref> [[фатаморгана|Фатаморганите]] се оптички појави при кои светлинските зраци се закривени поради топлинските промени на показателот на прекршување на воздухот, со што се добиваат разместени и деформирани слики од далечните предмети. Други драматични ефекти поврзани со оваа оптичка појава е т.н. [[ефект на Нова Земја]] каде Сонцето изгрева порано со разместен облик. Спектакуларен облик на прекршување се случува при [[смена (метеорологија)|топлотна смена]] наречена [[Фатаморган (илузија)|фатаморгана]] при која предметите на хоризонтот или пак зад хоризонтот, како кај островите, карпите, бродовите или ледниците, кои изгледаат издолжени и издигнати, како „замоци од бајките“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mintaka.sdsu.edu/GF/mirages/mirintro.html|title=An Introduction to Mirages|author=A. Young}}</ref> [[Виножито|Виножитата]] се производ на збир од внатрешното одбивање и распрскување на светлината во дождовните капки. Одбивањето на светлината од одреден број на дождовни капки создава виножито со аголна големина која се движи од 40° до 42° со црвена боја однадвор. Двојните виножита се добиени од двојните одбивања со аголна големина од 50.5° до 54° со виолетова боја однадвор. Бидејќи виножитата се набљудувани кога Сонцето е на 180° од ценатарот на виножитото, виножитата се поизразени кога Сонцето е најблиску до хоризонтот.<ref name=light /> == Поврзано == {{портал|Физика}} * [[Список на изданија по физика#оптика|Важни изданија од оптиката]] * [[Список на оптички теми]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == ;Учебници и трудови *[http://www.lightandmatter.com/area1book5.html Оптика] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050622052219/http://www.lightandmatter.com/area1book5.html |date=2005-06-22 }} — слободен учебник {{en}} *[http://www.optics2001.com Optics2001] – Оптичка библиотека и заедница {{en}} *[http://www.cvimellesgriot.com/products/Documents/TechnicalGuide/fundamental-Optics.pdf Основи на оптиката] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130922231052/https://www.cvimellesgriot.com/Products/Documents/TechnicalGuide/fundamental-Optics.pdf |date=2013-09-22 }} {{en}} *[http://optics.byu.edu/textbook.aspx Физика на светлината и оптиката] {{en}} ;Викикниги {{Col-begin}} {{Col-break|width=50%}} *[[wikibooks:Physics Study Guide/Optics|Physics Study Guide/Optics]] {{Col-break|width=50%}} *[[wikibooks:Optics|Optics]] {{Col-end}} {{Гранки на физиката}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Оптика| ]] [[Категорија:Електромагнетно зрачење]] [[Категорија:Применета и интердициплинарна физика]] [[Категорија:Филозофија на природата]] 5ydh604we58xbjyygus1qo7oq2c8lcd 0 1112295 5532605 4638126 2026-04-01T03:26:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532605 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Marpesia-Marthesia.jpg|мини|200п|Марпесија]] '''Марпесија''' — кралицата на [[Амазонки]]те со [[Лампеда]], нејзина сестра, како совладетел во старогрчките и римски преданија.<ref>[http://www.freewebs.com/vitaphone1/history/justin.html Justinus] ''Epitoma Historiarum philippicarum Pompei Trogi'' II.4.1-16]</ref> Тие владееле со Хипон по смртта на Лисипе.<ref>[http://www.amazonation.com/FamousAmazons.html Famous Amazons] Famous Members of the Amazon Nation.</ref> Марпесија била една од владетелките кои помогнаа да се воспостави грчкиот град Ефес. Таа исто така воспостави град во Кавказ кој се нарекува Камен на Марпесија или Марпесиска Спила. [[Александар Македонски]], подоцна изградил порта таму, која била наречена Касписка Врата.<ref>[[Jordanes]], The ''[[Getica]]'', [http://www.romansonline.com/Src_Frame.asp?DocID=Gth_Goth_07 Chapter 7: The Amazones. The Caucasus. §49] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304061147/http://www.romansonline.com/Src_Frame.asp?DocID=Gth_Goth_07 |date=2016-03-04 }}</ref> Марпесија и Лампеда го прошириле влијанието на Амазонките во [[Европа]] и [[Мала Азија]], станувајќи терор во тој дел од светот. Марпесија била наследена од нејзините ќерки [[Оритија]] и [[Антиопа]]<ref>Orosius [http://www.thelatinlibrary.com/orosius/orosius1.shtml ''Historiae adversus paganos'' I.15.1-6]</ref> (некои извори ја додадаваат и Синопа),<ref>[http://www.brooklynmuseum.org/eascfa/dinner_party/heritage_floor/martesia.php Synope and Orithya] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150404102006/http://www.brooklynmuseum.org/eascfa/dinner_party/heritage_floor/martesia.php |date=2015-04-04 }} Marpesia's daughters</ref> откако таа била убиена во битка за време на ненадејната инвазија од страна на азиските варвари. Во ''Познати жени'' од Џовани Бокачо, поглавје е посветено на Лампеда и Марпесија. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Амазонки]] 56x3br9koefwgaccwv4kb0gtjrizlqr 0 1112559 5532694 5304399 2026-04-01T08:30:28Z Bjankuloski06 332 5532694 wikitext text/x-wiki {{Општа релативност}} [[File:Black Hole Milkyway.jpg|thumb|Симулирана [[црна дупка]] од 10 [[сончева маса|сончеви маси]] гледана на растојание од 600&nbsp;километри со [[Млечниот Пат]] во позадина.]] '''Општа теорија за релативноста''' — [[диференцијална геометрија|геометриска]] [[теориска физика|теорија]] за [[гравитација]]та објавена од [[Алберт Ајнштајн]] во 1916 г.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Nobel Prize Biography|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html|work=Nobel Prize Biography|publisher=Nobel Prize|accessdate=25 February 2011}}</ref> и моменталниот опис на гравитацијата во [[современа физика|современата физика]]. Општата релативност е воопштување на [[Специјалната релативност]] и [[Њутнов закон за сеопфатна гравитација|Њутновиот закон за сеопфатна гравитација]], со што се обезбедува опис на гравитацијата како геометриска особеност на [[простор]]от и [[време]]то, или [[време-простор]]от. Всушност, [[закривеност]]а на време-просторот е во директна поврзаност со [[енергија]]та и [[импулс]]от, кои постојат кај секоја [[материја]] и [[зрачење]]. Врската е определена со [[Ајнштајнови равенки за полето|Ајнштајновите равенки за полето]], систем од [[парцијална диференцијална равенка|парцијалните диференцијални равенки]]. Некои предвидувања на општата релативност се разликуваат целосно од тие на класичната физика, особено за изминувањето на времето, геометријата на просторот, движењето на телата при [[слободен пад]] и за движењето на светлината. Примери за ваквите разлики вклучуваат [[гравитациско временско скусување]], [[гравитациска леќа|гравитациски леќи]], [[гравитациско црвено поместување]] на светлината и [[Шапирово задоцнување|гравитациско временско задоцнување]]. Предвидувањата на општата релативност се [[испитување на општата релативност|потврдени]] во сите набљудувања и опити до денешен ден. Иако Општата релативност не е [[поинакви теории за општата релативност|единствената релативистика теорија]], всушност претставува [[Окамов меч|наједноставна теорија]] која е во согласност со податоците добиени од опитите. Но, остануваат и понатаму необјаснети прашања, едно од овие е како општата релативност може да се поврзе со законитостите на [[квантна механика|квантната механика]] за да се добие целосна и независна теорија за [[квантна гравитација]]. Ајнштајновата теорија има важни астрофизички влијанија. На пример, тврди дека постојат [[црна дупка|црни дупки]] — области во вселената во кои просторот и времето се расплетени на таков начин што ништо, дури ни светлината, не можат да го избегнат крајот на животниот век на [[ѕвезда|ѕвездите]]. Постои цврст доказ дека силното [[зрачење]] оддадено од одредени видови на астрономски тела се должи на постоењето на црните дупки, на пример, [[микроквазар]]ите и [[активно галактичко јадро|активни галактички јадра]] се всушност доказ за присуство на [[ѕвездена црна дупка|ѕвездени црни дупки]] и црни дупки кои се [[супермасивна црна дупка|многу помасивни]]. Закривувањето на светлината од страна на гравитацијата доведува до појавата т.н. [[гравитациска леќа|гравитациските леќи]], при кои многуте слики на едно исто далечено астрономско тело се видливи за набљудувачите на земјата. Општата релативност го предвидува и постоењето на [[гравитациски бран]]ови, кои биле набљудувани непосредно, директното мерење е целта на [[ЛИГО]] и НАСА/ЕСА [[ласерска интерферометриска вселенска антена|ласерската интерферометриска вселенска антена]] и разни [[пулсарска временска мрежа|пулсарски временски мрежи]]. Во продолжение, општата релативност е основата на моменталните [[физичка космологија|космолошки]] модели за постојаното [[ширење на универзумот]]. {{TOC limit|limit=3}} ==Историја== {{Главна статија|Историја на општата релативност|Класични теории за гравитацијата}} Наскоро по објавувањето на [[специјална релативност|специјалната теорија за релативноста]] во 1905 г., Ајнштајн почнал да размислува како да ја вклопи [[гравитација]]та во неговата нова релативистичка рамка. Во 1907 г., започнувајќи со едноставен [[мисловен опит]] кој вклучувал набљудувач во слободен пад, тој навлегол во нешто што ќе биде осумгодишна потрага за релативистичката теорија за гравитацијата. По многубројни скршнувања и погрешни зачетоци, неговата работа завршила со прикажување на неговата работа пред [[Пруска академија за науките|Пруската академија за науките]] во ноември 1915 г. кои денес се познати како [[Ајнштајнови равенки за полето]]. Овие равенки ја одредуваат геометријата на просторот и времето која е под влијание на присутната материја и зрачење, и го определува јадрото на Ајнштајновата општа теорија за релативноста.<ref>{{Harvnb|Pais|1982|loc=ch. 9 to 15}}, {{Harvnb|Janssen|2005}}; an up-to-date collection of current research, including reprints of many of the original articles, is {{Harvnb|Renn|2007}}; an accessible overview can be found in {{Harvnb|Renn|2005|pp=110ff}}. An early key article is {{Harvnb|Einstein|1907}}, cf. {{Harvnb|Pais|1982|loc=ch. 9}}. The publication featuring the field equations is {{Harvnb|Einstein|1915}}, cf. {{Harvnb|Pais|1982|loc=ch. 11–15}}</ref> Ајнштајновите равенки за полето се [[нелинеарна диференцијална равенка|нелинеарни]] и многу тешки за решавање. Ајнштајн употребил приближни методи во првичните предвидувања на теоријата. Но на почетокот на 1916 г., астрофизичарот [[Карл Шварцшилд]] го изнашол првото нетривијално точно решение на Ајнштајновите равенки за полето, преку т.н. [[Шварцшилдова метрика]]. Ова решение го постави темелот за описот на конечните фази за гравитациското собирање, и телата кои денес се познати како црни дупки. Во истата година, беа преземени првите чекори кон воопштување на Шварцшилдовото решение на [[електричен полнеж|електрично наелектризираните]] тела, кои подеднакво довеле до [[Рајснер–Нордштромова метрика|Рајснер–Нордштромовото решение]], кое сега е поврзано со електрично наелектризираните црни дупки.<ref>{{Harvnb|Schwarzschild|1916a}}, {{Harvnb|Schwarzschild|1916b}} and {{Harvnb|Reissner|1916}} (later complemented in {{Harvnb|Nordström|1918}})</ref> Во 1917 г., Ајнштајн ја применил својата теорија на [[универзум]]от како целина, со што го створил полето на релативистичката [[физичка космологија|космологија]]. Во споредба со тогашното сфаќање, тој универзумот го согледал како непроменлив (статичен), со што додал параметар на неговите оригинални равенки на полето т.н.[[космолошка постојана]] за да се добие тоа „набљудување“.<ref>{{Harvnb|Einstein|1917}}, cf. {{Harvnb|Pais|1982|loc=ch. 15e}}</ref> До 1929 г., испитувањата на [[Едвин Хабл|хабл]] и останатите покажале дека [[метричкото ширење на вселената|универзумот се шири]]. Ова е соодветно опишано со проширените космолошки решенија на [[Александер Фридман|Фридман]] од 1922 г., за кои не е потребна космолошка постојана. [[Жорж Леметр|Леметр]] ги искористил овие решенија за да го определи најраниот облик на моделите за [[голема експлозија|големата експлозија]], според кои нашиот универзум започнал од крајно топла и густа состојба.<ref>Hubble's original article is {{Harvnb|Hubble|1929}}; an accessible overview is given in {{Harvnb|Singh|2004|loc=ch. 2–4}}</ref> Ајнштајн подоцна изјавил дека космолошката постојана била неговата најголема животна грешка.<ref>As reported in {{Harvnb|Gamow|1970}}. Einstein's condemnation would prove to be premature, cf. the section [[General relativity#Cosmology|Cosmology]], below</ref> За време на тој период, општата релативност станала само љубопитност меѓу физичките теории. Очигледно била надмоќна во однос на [[Њутнова гравитација|Њутновата гравитација]], која е во согласност со [[специјална релативност|специјалната релативност]] и појаснувањето на неколку необјаснети ефекти од Њутновата теорија. И самиот Ајнштајн покажал во 1915 г., како неговата теорија ја објаснува [[испитување на општата релативност|аномалијата на перихелијот]] на планетата [[Меркур]] без придружни параметри.<ref>{{Harvnb|Pais|1982|pp=253–254}}</ref> Слично, во 1919 г. експедиција предводена од [[Артур Едингтон|Едингтон]] го потврдила предвидувањето на општата теорија за закривувањетона светлината оддадена од Сонцето за време на целосното затемнување кое се случилао на 29 мај 1919 г.,<ref>{{Harvnb|Kennefick|2005}}, {{Harvnb|Kennefick|2007}}</ref> со што Ајнштајн стекнал моментална слава.<ref>{{Harvnb|Pais|1982|loc=ch. 16}}</ref> Сепак теоријата се вброила во главните теории на [[теориска физика|теориската физика]] и [[астрофизика]] благодарение на развојот меѓу 1960 и 1975 г., сега познат под името [[златна доба на општата релативност]].<ref>{{Наведена книга|title=The future of theoretical physics and cosmology: celebrating Stephen Hawking's 60th birthday |chapter=Warping spacetime |first1=Kip |last1=Thorne |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=0-521-82081-2 |page=74 |url=http://books.google.com/books?id=yLy4b61rfPwC}}, [http://books.google.com/books?id=yLy4b61rfPwC&pg=PA74 Extract of page 74]</ref> Физичарите почнале да го разбираат концептот за црна дупка, и да ги препознаат [[квазар]]ите како пример за црна дупка.<ref>{{Harvnb|Israel|1987|loc=ch. 7.8–7.10}}, {{Harvnb|Thorne|1994|loc=ch. 3–9}}</ref> Дури и попрецизните исптувања на сончевиот Систем ја потврдиле предвидувачката моќ на теоријата,<ref>Sections [[General relativity#Orbital effects and the relativity of direction|Orbital effects and the relativity of direction]], [[General relativity#Gravitational time dilation and frequency shift|Gravitational time dilation and frequency shift]] and [[General relativity#Light deflection and gravitational time delay|Light deflection and gravitational time delay]], and references therein</ref> и релативистичката космологија, станале достапни за директни набљудувачки испитувања.<ref>Section [[General relativity#Cosmology|Cosmology]] and references therein; the historical development is in {{Harvnb|Overbye|1999}}</ref> ==Од класичната механика до општата релативност== Општата релативност може да се разбере преку разбирање на сличностите кои постојат со [[класична механика|класичната механика]]. Првиот чекор е да се разбере дека класичната механика и Њутновиот закон за гравитација се подложни на геометриско опишување. Комбинацијата на овие описи со законите на специјалната релативност доведува до создавање на теоријата за општата релативност.<ref>The following exposition re-traces that of {{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 1}}</ref> ===Геометријата на Њутновата гравитација=== [[File:Elevator gravity.svg|thumb|Според општата релативност, телата во гравитациско поле се однесуваат како телата во забрзувачки затворен простор. На пример, набљудувач ќе забележи дека топче паѓа на ист начин во внатрешноста на ракетата (лево) како и во случајот на Земјата (десно), при услов забрзувањето на ракетата да обезбедува иста релативна сила.]] Во основата на [[класична механика|класичната механика]] е тврдењето дека движењето на [[физичко тело|телото]] може да се опише како мешавина од слободни (или [[инерцијално]]) движење, и застранувањата од овие слободни движења. ваквите застранувања се предизвикани од надворешни сили кои дејствуваат на телото во согласност со Њутновиот втор закон за движењето, кој тврди дека вкупната [[сила]] која дејствува на телото е еднаква на (инерцијалната) [[маса]] помножена со сопственото [[забрзување]].<ref>{{Harvnb|Arnold|1989|loc=ch. 1}}</ref> Добиените инерцијални движења се поврзани со геометријата на просторот и времето, при стандарден [[појдовен систем]] на класичната механика, телата во слободно движење се движат по прави линии со постојани брзини. Во современиот говор, нивните патеки се [[геодезија|геодезични]], прави [[светска линија|светски линии]] во закривениот време-простор.<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|pp=5f}}</ref> Соодветно, секој би очекувал дека инерцијалните движења, кога ќе бидат согледани преку набљудувањата на вистинитите движења на телата и се овозможуваат надворешните сили (како што се [[електромагнетизам|електромагнетизмот]] или [[триење]]то), можат да се искористат за геометријата на просторните така и за временските [[координати]]. Како и да е, постои несигурност кога ќе се воведе [[гравитација]]та. Според [[Њутнов закон за гравитација|Њутновиот закон за гравитација]], кои независно е потврден преку опитите како оние на [[Лоранд Етвеш|Етвеш]] и неговите наследници (Погледајте [[Етвешов опит]]), постои и [[универзалност на слободен пад|универзалност на слободниот пад]] (исто така позната и како како слабо [[начело за еднаквост]], или сеопфатна еднаквост на инерцијалните и пасивната гравитациска маса), односно патеката на [[испитувано тело|испитуваното тело]] при [[слободен пад]] зависи само од неговата местоположба и почетна брзина, но не и со материјалните својства.<ref>{{Harvnb|Will|1993|loc=sec. 2.4}}, {{Harvnb|Will|2006|loc=sec. 2}}</ref> Поедноставен облик на погоре споменатото е содржано во Ајнштајновиот опит во лифт, кој е прикажан на сликата од десно, за набљудувач кој е во мала затворена соба, невозможно е да одлучи, преку исцртување на патеките на телата како оние при падот на топката, дали собата е во мирување во гравитациското поле, или во слободниот простор на ракета која забрзува и притоа создава сила еднаква на гравитацијата.<ref>{{Harvnb|Wheeler|1990|loc=ch. 2}}</ref> Земајќи ја предвид сеопфатноста на слободниот пад, каде не постои воочлива разлика меѓу инерцијалното движење и движењето под влијание на гравитациската сила. Со ова се навестува нова класа на инерцијално движење, имено она за слободен пад под влијание на гравитацијата. Оваа нова класа на посакувани движења, исто така, ја определува геометријата на просторот и времето преку математички записи, станува збор за [[геодезија|геодезиски]] движења поврзани со одредена [[врска (математика)|врска]] која зависи од [[градиент]]от на [[гравитациски потенцијал|гравитацискиот потенцијал]]. Просторот, при оваа замисла, сè уште се заснова на обичната [[Евклидова геометрија]]. Како и да е, простор-''времето'' како целина е посложено. Како што може прикаже преку едноставен [[мисловен опит|мисловни опити]] кои го опишуваат патеките на слободниот пад за различни испитувања на честичките, резултатот од време-просторните вектори кои ја определуваат брзината на честичката (временски вектори) ќе се менува со патеката на честичка, математички кажано, Њутновата поврзаност не е [[точно решена задача|точна]]. Од ова, може да се заклучи дека време-просторот е [[закривен]]. Резултатот е запис на Њутновата гравитација со користење на [[коваријанта|коваријантни]] замисли, на пример опис кој е важечки во секој замислен координатен систем.<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 1.2}}, {{Harvnb|Havas|1964}}, {{Harvnb|Künzle|1972}}. The simple thought experiment in question was first described in {{Harvnb|Heckmann|Schücking|1959}}</ref> Во овј геометриски опис, [[плимна сила|плимните сили]] во однос на релативното забрзување на телата при слободен пад и се поврзани со изводот од поврзаноста, со што се покажува како присуство на маса.<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|pp=10f}}</ref> ===Релативистичко воопштување=== [[File:Light cone.svg|thumb|left|upright|[[Светлински конус]]]] Колку и да е интересна Њутновата гравитација, нејзината основа, класичната механика, е само ограничен случај на [[специјална релативност|(специјална)релативистичка]] механика.<ref>Good introductions are, in order of increasing presupposed knowledge of mathematics, {{Harvnb|Giulini|2005}}, {{Harvnb|Mermin|2005}}, and {{Harvnb|Rindler|1991}}; for accounts of precision experiments, cf. part IV of {{Harvnb|Ehlers|Lämmerzahl|2006}}</ref> Со употреба на [[симетрија]]та, каде гравитацијата може да се занемари, физиката е [[Лоренцова непроменлива|Лоренцова непроменливост]] како и во специјалната релативност наместо [[Галилеева непроменлива|Галилеева непроменливост]] како во класичната механика. Разликите меѓу двете теории стануваат значајни кога станува збор за брзини блиски на [[брзина на светлината|брзината на светлината]], како и при високоенергетските појави.<ref>An in-depth comparison between the two symmetry groups can be found in {{Harvnb|Giulini|2006a}}</ref> Со Лоренцовата симетрија, се појавуваат нови структури. Тие се дефинирани како збир од светлински конуси (погледајте ја сликата од лево). Светлинските конуси ја определуваат причинската структура, за секој [[настан (релативност)|настан]] A, постои збир од настани кои можат начелно, или да влијаат на или да бидат под влијание на A преку сигнали или заемодејства кои немаат потреба да се движат со брзини поголеми од брзината на светлината (како настанот B на сликата), и збир од настани за кои ваквото влијание е невозможно (таков настан е C на сликата). Овие збирови се независно-набљудувачки.<ref>{{Harvnb|Rindler|1991|loc=sec. 22}}, {{Harvnb|Synge|1972|loc=ch. 1 and 2}}</ref> Во сооднос со светските линии на честичките во слободен пад, светлинските конуси можат да се искористат за реконструирање на време-просторната полуриманова метрика, сè до одреден скаларен вектор. Математички кажано, ова ја дефинира конформната геометрија.<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 2.3}}</ref> Специјалната релативност е дефинирана во отсуство на гравитацијата, па за практични примени, е соодветен модел кога се занемарува гравитацијата. Со воведување на гравитацијата, и со претпоставување на сеопфатен слободен пад, важи истото размислување како претходниот дел, не постојат глобални [[инерцијален појдовен систем|инерцијални појдовни системи]]. Наместо тоа постојат приближни инерцијални рамки кои се движат долж честичките во слободен пад. Искажано преку време-просторот, правитевременски линии кои го дефинираат системот ослободен од граавитацијата се деформирани во линии ки се закривени во однос една на друга, што наведува дека вклучувањето на гравитацијата доведува до промена на време-просторната геометрија.<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 1.4}}, {{Harvnb|Schutz|1985|loc=sec. 5.1}}</ref> Најнапред, не е јасно дали новите локални појдовни системи при слободен пад се во согласност со појдовните рамки во кои важат законите на специјалната релативност оваа теорија е заснована на движењето на светлината, а со тоа и на [[електромагнетизам|електромагнетизмот]], кои може да има поинаков збир на посакувани појдовни системи. Но со користење на различни претпоставки за специјално релативистичките системи, можат да се добијат различни предвидувања за [[гравитациско црвено поместување|гравитациските црвени поместувања]], што е всушност, начинот на кој светлинските светлински промени како што светлината се движи низ гравитациското поле. Мерењата на покажуваат дека системите со слободен пад се оние кај кои светлината се движи на ист начин како и во специјалната релативност.<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|pp=17ff}}; a derivation can be found in {{Harvnb|Mermin|2005|loc=ch. 12}}. For the experimental evidence, cf. the section [[General relativity#Gravitational time dilation and frequency shift|Gravitational time dilation and frequency shift]], below</ref> Воопштувањето на оваа изјава, имено дека важат законите на специјалната релативност како добра прептоставка за појдовните системи во слободен пад, познато е како Ајнштајново начело за еднаквост, значајно водечко начело за воопштување на специјално релативистичката физика да ја вклучи гравитацијата.<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|loc=sec. 1.13}}; for an elementary account, see {{Harvnb|Wheeler|1990|loc=ch. 2}}; there are, however, some differences between the modern version and Einstein's original concept used in the historical derivation of general relativity, cf. {{Harvnb|Norton|1985}}</ref> Истите податоци добиени од опитите покажуваат дека времето мерено од часовниците во гравитациското поле или [[соодветно време|соодветното време]], не ги следи законитостите на специјалната релативност. Искажано преку врем-просторната геометрија, не се мери со употреба на [[Минковскиева метрика|Минковскиевата метрика]]. Како и во Њутновиот случај, станува збор за поопшта геометрија. При мали големини, сите појдовни системи кои се во слободен пад се подеднакви, и приближно Минковскиеви. Последователно, станува збор за закривено воопштување на Минковскиевиот простор. Метричкиот тензор кои ја ја определува геометријата, како што должините и аглите се измерени, но не е Минковскиевата метрика на специјалната релативност, станува збор за воопштување познати како полуриманови метрики. Понатамошно, секоја риманова метрика природно се поврзува со одреден вид на поврзаност, односно [[Леви-Чивитова поврзаност]], а ова всушност е, врската која го задоволува начелото на еднаквост и го прави просторот да биде локално Минковскиев.<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 1.4}} for the experimental evidence, see once more section [[General relativity#Gravitational time dilation and frequency shift|Gravitational time dilation and frequency shift]]. Choosing a different connection with non-zero [[torsion tensor|torsion]] leads to a modified theory known as [[Einstein–Cartan theory]]</ref> ===Ајнштајнови равенки=== {{Главна статија|Ајнштајнови равенки за поле|Математиката на општата релативност}} Знаејќи ги релативиатичкиот и геометрискиот облик на гравитацијата, останува само прашањето за изворот на гравитацијата. Кај Њутновата гравитација, изворот е масата. Во специјалната релативност, масата е дел од општото количество наречено [[енергетски–импулсен тензор]], кој пак ги вклучува [[енергетска густина|енергијата]] и [[импулс]]от [[густина|густините]] како и [[стрес (физика)|стресот]].<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|p=16}}, {{Harvnb|Kenyon|1990|loc=sec. 7.2}}, {{Harvnb|Weinberg|1972|loc=sec. 2.8}}</ref> Со употреба на начелото за еднаквост, овој тензор често се употребува за закривениот време-простор. Искористувајќи ја геометриската Њутнова гравитација, природно е да се земе дека [[равенка за поле|равенките за поле]] на гравитацијата, го поврзуваат овој тензор и [[Ричиева крива|Ричиевиот тензор]], со што се опишани класа на плимни ефекти: промената на волуменот на мал облак од честички кои се во мирување за подоцна да бидат во слободен пад. Во специјалната релативност, [[зачувување на енергија|зачувувањето на енергија]] и импулсот со изјавата дека енергетско-импулсниот тензор е без [[дивергенција]]. оваа равенка е исто така често воопштувана за закривениот време-простор со замена на [[парцијален извод|парцијалните изводи]] со нивните спротивни закривени -[[многуобразие|многуобразија]], коваријантните изводи кои се изучуваат во [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]]. Со овој дополнителен услов, коваријантната дивергенција на енергетско-импулсниот тензор, а со тоа и на останатото кое се наоѓа на другата страна на равенката, е нула и наједноставните равенки се наречени Ајнштајнови равенки за полето: {{Равенка во кутија 1 |indent=: |title='''Einstein's field equations''' |equation=<math>G_{\mu\nu}\equiv R_{\mu\nu} - {\textstyle 1 \over 2}R\,g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu}\,</math> |cellpadding |border |border colour = #50C878 |background colour = #ECFCF4}} на левата страна е [[Ајнштајнов тензор|Ајнштајновиот тензор]], одреден дивергенција слободна комбинација од [[Ричиева крива|Ричиевиот тензор]] <math>R_{\mu\nu}</math> и метриката. Каде <math>G_{\mu\nu}</math> е симетрично. Во случајот, :<math>R=g^{\mu\nu}R_{\mu\nu}\,</math> каде кривата е скаларна. Ричиевиот тензор е поврзан со попштиот [[Риманов тензор на закривеност]] запишан како :<math>R_{\mu\nu}={R^\alpha}_{\mu\alpha\nu}.\,</math> OНа десната страна, ''<math>T_{\mu\nu}</math>'' е енергетско-импулсниот тензор.<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|pp=19–22}}; for similar derivations, see sections 1 and 2 of ch. 7 in {{Harvnb|Weinberg|1972}}. The Einstein tensor is the only divergence-free tensor that is a function of the metric coefficients, their first and second derivatives at most, and allows the spacetime of special relativity as a solution in the absence of sources of gravity, cf. {{Harvnb|Lovelock|1972}}. The tensors on both side are of second rank, that is, they can each be thought of as 4×4 matrices, each of which contains ten independent terms; hence, the above represents ten coupled equations. The fact that, as a consequence of geometric relations known as [[Bianchi identities]], the Einstein tensor satisfies a further four identities reduces these to six independent equations, e.g. {{Harvnb|Schutz|1985|loc=sec. 8.3}}</ref> Споредувањето на предвидувањето на теоријата срезултатите добиени од набљудувањата на [[планета]]рните [[орбита|орбити]] (или, подеднакво, за слабата гравитација границата е Њутновата механика), постојаната за пропорционалност може да се одреди како κ = 8π''G''/''c''<sup>4</sup>, каде ''G'' е [[гравитациска постојана|гравитациската постојана]] и ''c'' како [[брзина на светлината|брзината на светлината]].<ref>{{Harvnb|Kenyon|1990|loc=sec. 7.4}}</ref> Кога отуствува материјата, нема потреба од енергетско-импулсниот тензор, па резултат на тоас се Ајнштајновите равенки во вакуум: :<math>R_{\mu\nu}=0.\,</math> Постојат и поинакви теории за општата релативност, кои вклучуваат и дополнителни правила или ограничувања со што се добиваат поинакви равенки за полињата. Примери се [[Бранс–Дикева теорија|Бранс-Дикевата теорија]], [[телепаралелизам]]от, и [[Ајнштајн-Каранова теорија|Ајнштајн-Карановата теорија]].<ref>{{Harvnb|Brans|Dicke|1961}}, {{Harvnb|Weinberg|1972|loc=sec. 3 in ch. 7}}, {{Harvnb|Goenner|2004|loc=sec. 7.2}}, and {{Harvnb|Trautman|2006}}, respectively</ref> ==Дефиниција и основна примена== {{Поврзано|Математика на општата релативност|Физички теории изменети од општата релативност}} Изводите кои беа споменети во претходниот дел ги содржат сите информации потребни за да се дефинира општата релативност, опишат клучните својства, и да се обрне внимание на прашањата значајни за физиката, имено како може да се искористи теоријата за создавање на модели. ===Дефиниција и основни особености=== Општата релативност е [[метрика (општа релативност)|метричка]] теорија за [[гравитација]]та. Во нејзиното јадро се [[Ајнштајнови равенки|Ајнштајновите равенки]], кои ја опишуваат врската меѓу [[геометрија]]та на четири димензионалното, псевдо-Риманово многуобразие кое го претставува време-просторо, и енергија-импулсот кои се содржи во тој време-простор.<ref>{{Harvnb|Wald|1984|loc=ch. 4}},{{Harvnb|Weinberg|1972|loc=ch. 7}} or, in fact, any other textbook on general relativity</ref> Појавите кои во [[калсична механика|класичната механика]] се препишани на силата на гравитацијата (како што се [[слободен пад|слободниот пад]], [[орбита]]лното движење и патеките на вселенските возила), се соодветни на инерцијалното движење во [[закривеност|закривената геометрија]] на време-просторот во општата релативност, каде отсуствува гравитациска сила која ги закривува патеките на телата. Наместо тоа, гравитацијата содејствува со промените во времето и просторот, на начин кој ги менува и најправите можни линиски патеки на телата.<ref>At least approximately, cf. {{Harvnb|Poisson|2004}}</ref> Закривеноста е причинета од енергија-импулсот на материјата. Според познатиот релативист [[Џон Арчибалд Вилер]], време-просторот и кажува на материјата како да се движи, додека пак материјата му кажува на време-просторот како да се закривува.<ref>{{Harvnb|Wheeler|1990|p=xi}}</ref> Општата релативност го заменува [[скаларно поле|скаларот]] на гравитацискиот потенцијал на класичната физика преку симетричен тензор од втор ранг, симетричниот тензор се сведува на скаларот при одредени ограничени случаи. За слабите гравитациски полиња со мали брзини во однос на брзината на светлината, предвидувањата на теоријата се сведуваат на тие од [[Њутнов закон за сеопфатна гравитација|Њутновиот закон за сеопфатна гравитација]].<ref>{{Harvnb|Wald|1984|loc=sec. 4.4}}</ref> Бидејќи при записот се користат [[тензор]]и, општата релативност ја прикажува [[општа коваријанса|општата коваријанса]]: нејзините закони и понатамошните закони определени преку општата релативистичка рамка добивајќи ист облик во сите [[координатен систем|координатните системи]].<ref>{{Harvnb|Wald|1984|loc=sec. 4.1}}</ref> Понатамошно, теоријата не содржи никакви непроменливи геометриски позадински структури на пример, станува збор за [[Позадинска независност|позадинска независна]]. На тој начин се задоволува начелото за општата релативност, односно дека [[физики закони|физичките закони]] се исти за сите набљудувачи.<ref>For the (conceptual and historical) difficulties in defining a general principle of relativity and separating it from the notion of general covariance, see {{Harvnb|Giulini|2006b}}</ref> Локално, како што се искажува во начелото за еднаквост време-просторот е Минковскиев и законите на физиката пројавуваат локална Лоренцова непроменливост.<ref>section 5 in ch. 12 of {{Harvnb|Weinberg|1972}}</ref> ===Создавање на модели=== Јадрото на концептот за создавање на општи релативистички модели се решенијата на Ајнштајновите равенки. Земајќи ги предвид Ајнштајновите равенки и подобните равенки за особеностите на материјата, па добиеното решение се добива одредено полуриманово многуобразие и одредени материјални полиња кои се дефинираат со тоа многуобразие. Материјата и геометријата мора да ги исполнуваат Ајнштајновите равенки, материјалниот енергија-импулсен тензор мора да биде ослободен од дивергенција. Материјата мора секако да задоволи дополнителни равенки. Накратко, ваквото решение е модел на универзумот кој ги задоволува законитостите на општата релативност и можните дополнителни закони кои кои владејат во зависност од материјата која е присутна.<ref>Introductory chapters of {{Harvnb|Stephani|Kramer|MacCallum|Hoenselaers|2003}}</ref> Ајнштајновите равенки се нелиниски [[парцијална диференцијална равенка|парцијални диференцијални равенки]] и, како такви не можат да бидат точно решени.<ref>A review showing Einstein's equation in the broader context of other PDEs with physical significance is {{Harvnb|Geroch|1996}}</ref> Сепак, познати се одреден броја на точни решенија, иако само мал број од нив имаат корисна примена.<ref>For background information and a list of solutions, cf. {{Harvnb|Stephani|Kramer|MacCallum|Hoenselaers|2003}}; a more recent review can be found in {{Harvnb|MacCallum|2006}}</ref> Најпознатите точни решенија се и оние кои се од интерес на физиката, такви се: [[Шварцшилдово решение|Шварцшилдовото решение]],[[Рајснер–Нордштромова метрика|Рајснер–Нордштромовото решение]] и [[Керова метрика|Керовата метрика]], и сите се поврани со одреден вид на црна дупка во и така празниот универзум,<ref>{{Harvnb|Chandrasekhar|1983|loc=ch. 3,5,6}}</ref> и [[Фридман–Леметр–Робертсон–Валкерова метрика|Фридман–Леметр–Робертсон–Валкеровата метрика]] и [[де Ситеров универзум|де Ситерови универзуми]], и сите опишуваат универзум кој се шири.<ref>{{Harvnb|Narlikar|1993|loc=ch. 4, sec. 3.3}}</ref> Точните решенија кои се од интерес на теориската физика се [[Геделова метрика|Геделовиот универзум]] (кој ја овозможува интересната можност за [[патување низ времето]] во закривен време-простор), [[Тауб-НУТ-ово решение|Тауб-НУТ-овото решение]] (модел на универзумот кој е [[еднородност (физика)|еднороден]], но [[анизотропија|анизотропрн]]), и анти де Ситеров простор (кој неодамна стана доминантен во прилог на т.н. AdS/CFT коресподенција).<ref>Brief descriptions of these and further interesting solutions can be found in {{Harvnb|Hawking|Ellis|1973|loc=ch. 5}}</ref> Земајќи го предвид тешкотиите за определување на точните решенија, Ајнштајновите равенки за полето често се решаваат преку [[бројчена интеграција]] со помош на сметач, или со разгледување на мали или разгледувајќи мали пореметувања на точните решенија. Во полето на [[бројчена релативност|бројчената релативност]], се користат моќни сметачи за да се симулира геометријата на време-просторот а со тоа и да се решат Ајнштајновите равенки за интересни ситуации како на пример за две црни дупли кои би се судриле.<ref>{{Harvnb|Lehner|2002}}</ref> Како начело, овие методи можат да се применат на кој и да било систем, доколку се поседува соодветна сметачка моќ, и притоа може да се разгледаат основните прашања како на пример [[отскриен сонгуларитет|отскриените сингуларности]]. Приближните решенија можат да се најдат до употреба на растројни теории како што се линиската гравитација<ref>For instance {{Harvnb|Wald|1984|loc=sec. 4.4}}</ref> и нејзиното воопштување, пост-Њутновот проширување, и двете биле изведени од Ајнштајн. Се овозможува систематски приод за решавање на геометријата на време-просторот која содржи материја која се движи споро во однос на брзината на светлината. Проширувањето содржи серија на поими, првите поими ја претставуваат Њутновата гравитација, додека пак второстепените претставуваат помали исправки на Њутновата теорија поради општата релативност.<ref>{{Harvnb|Will|1993|loc=sec. 4.1 and 4.2}}</ref> Проширување на ова проширување е параметризиран пост-Њутнов (ППЊ) формализам, кои овозможува квантитативни споредби меѓу предвидувањата на општата релативност и сличните теории на општата релативност.<ref>{{Harvnb|Will|2006|loc=sec. 3.2}}, {{Harvnb|Will|1993|loc=ch. 4}}</ref> ==Последици од Ајнштајновата теорија== Општата релативност има бројни физички последици. Некои потекнуваат од аксиомите на теоријата, додека пак други стануваат јасни по деведесет години истражување кои следела по првичното објавување на Ајнштајновата теорија за општата релативност. ===Гравитациско временско скусување и промена на честотата=== {{Главна статија|Гравитациско временско скусување}} [[File:Gravitational red-shifting.png|thumb|Шематски приказ на гравитациското црвено поместување на светлинскиот бран додека ја напушта површината ма масивно тело]] Ако се претпостави дека [[начело за еднаквост|начелото за еднаквост]] е точен,<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|pp=24–26 vs. pp. 236–237}} and {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|pp=164–172}}. Einstein derived these effects using the equivalence principle as early as 1907, cf. {{Harvnb|Einstein|1907}} and the description in {{Harvnb|Pais|1982|pp=196–198}}</ref> гравитацијата влијае на минувањето на времето. Светлината испратена во [[гравитациски бунар|гравитацискиот бунар]] е [[сино поместување|поместена кон сино]], додека пак светлината која е пуштена во спротивна насока е [[црвено поместување|поместена кон црвено]], овие два ефекта се познати како гравитациско честотно поместување. Поопшто, настаните во близина на масивно тело се одвиваат побавно кога се споредуваат со настаните кои се одвиваат на поголема далечина, овој е ефект е познат под името гравитациско временско скусување.<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|pp=24–26}}; {{Harvnb|Misner|Thorne|Wheeler|1973 |loc=§ 38.5}}</ref> Гравитациското црвено поместување е измерено лабораториски<ref>[[Pound–Rebka experiment]], see {{Harvnb|Pound|Rebka|1959}}, {{Harvnb|Pound|Rebka|1960}}; {{Harvnb|Pound|Snider|1964}}; a list of further experiments is given in {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=table 4.1 on p. 186}}</ref> и со користење на астрономски набљудувања.<ref>{{Harvnb|Greenstein|Oke|Shipman|1971}}; the most recent and most accurate Sirius B measurements are published in {{Harvnb|Barstow, Bond et al.|2005}}.</ref> Гравитациското временско скусување во Земјиното гравитациско полее измерено многупати со употреба на [[атомски часовиник|атомски часовници]],<ref>Starting with the [[Hafele–Keating experiment]], {{Harvnb|Hafele|Keating|1972a}} and {{Harvnb|Hafele|Keating|1972b}}, and culminating in the [[Gravity Probe A]] experiment; an overview of experiments can be found in {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=table 4.1 on p. 186}}</ref> додека проверката во тек се добива како спореден ефект од работата на [[глобален позиционен систем|ГПС]].<ref>GPS is continually tested by comparing atomic clocks on the ground and aboard orbiting satellites; for an account of relativistic effects, see {{Harvnb|Ashby|2002}} and {{Harvnb|Ashby|2003}}</ref> Испитувањата во силните гравитациски полиња се добиваат преку набљудување на [[двоен пулсар|двојни пулсари]].<ref>{{Harvnb|Stairs|2003}} and {{Harvnb|Kramer|2004}}</ref> Сите реултати се во согласност со општата релативност.<ref>General overviews can be found in section 2.1. of Will 2006; Will 2003, pp. 32–36; {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=sec. 4.2}}</ref> Но, со моменталното ниво на прецизност, овие набљудувања не можат да направат разлика меѓу општата релативност и останатите теории во кои начелото на еднаквост е со подеднаква важност.<ref>{{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|pp=164–172}}</ref> ===Закривување на светлината и гравитациското временско задоцнување=== {{Главна статија|Кеплеров проблем во општата релативност|Гравитациски леќи|Шапирово задоцнување}} [[File:Light deflection.png|thumb|left|upright|Закривување на светлината (потекнува од синиот извор) во близина на телото (прикажано со сиво)]] Општата релативност предвидува дека патот на светлината е закривен во гравитациско поле, светлината која минува покрај масивно телое закривена кон тоа тело. Овој ефект е потврден преку набљудувањето на светлината од далечните ѕвезди или далечните [[квазар]]и е закривена како што минува покрај [[Сонце]]то.<ref>Cf. {{Harvnb|Kennefick|2005}} for the classic early measurements by the [[Arthur Eddington|Eddington]] expeditions; for an overview of more recent measurements, see {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=ch. 4.3}}. For the most precise direct modern observations using quasars, cf. {{Harvnb|Shapiro|Davis|Lebach|Gregory|2004}}</ref> Ова и поврзаните предвидувања се добиени од фактот дека светлината следи линија која се нарекува нулта геодезиска линија односно воопштување на правите линии по кои се движи светлината во [[класична физика|класичната физика]]. Ваквите геодезии се вообопштување на непроменливоста на брзината на светлината во спевијалната релативност.<ref>This is not an independent axiom; it can be derived from Einstein's equations and the Maxwell [[Lagrangian]] using a [[WKB approximation]], cf. {{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 5}}</ref> како што се исптува соодветен модел на време-просторот,<ref>{{Harvnb|Blanchet|2006|loc=sec. 1.3}}</ref> се добиваат неколку ефекти од движењето на светлината во присуство на светлината. Иако закривувањето на светлината може да се изведе со проширување на сеопфатноста на слободниот пад на светлината,<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|loc=sec. 1.16}}; for the historical examples, {{Harvnb|Israel|1987|pp=202–204}}; in fact, Einstein published one such derivation as {{Harvnb|Einstein|1907}}. Such calculations tacitly assume that the geometry of space is [[Euclidean space|Euclidean]], cf. {{Harvnb|Ehlers|Rindler|1997}}</ref> аголот на светлината кој се добива од овие пресметки е само половична вредност од вредноста добиена со општата релативност.<ref>From the standpoint of Einstein's theory, these derivations take into account the effect of gravity on time, but not its consequences for the warping of space, cf. {{Harvnb|Rindler|2001|loc=sec. 11.11}}</ref> Мошне поврзана појава на закривувањето на светлината е гравитациското временско задоцнување (или Шапирово задоцнување), појавата при која име е потребно подолго време на светлинските зраци да поминат низ гравитациското поле отколку кога тоа поле го нема. Постојат многу успешни испитувања на ова предвидување.<ref>For the Sun's gravitational field using radar signals reflected from planets such as [[Venus]] and [[Mercury (planet)|Mercury]], cf. {{Harvnb|Shapiro|1964}}, {{Harvnb|Weinberg|1972|loc=ch. 8, sec. 7}}; for signals actively sent back by space probes ([[transponder]] measurements), cf. {{Harvnb|Bertotti|Iess|Tortora|2003}}; for an overview, see {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=table 4.4 on p. 200}}; for more recent measurements using signals received from a [[pulsar]] that is part of a binary system, the gravitational field causing the time delay being that of the other pulsar, cf. {{Harvnb|Stairs|2003|loc=sec. 4.4}}</ref> Во параметризираниот пост-Њутнов формализам мерењата на закривувањето на светлината и гравитациското врменско задоцнување го определуваат параметар наречен γ, кој го означува влијанието на гравитацијата на геометријата на просторот.<ref>{{Harvnb|Will|1993|loc=sec. 7.1 and 7.2}}</ref> {{среди}} ===Гравитациски бранови=== {{Главна статија|Гравитациски бран}} [[File:Gravwav.gif|thumb|Прстен од честички под влијание на гравитациски бран]] Една од неколкуте споредби меѓу слабите гравитациски полиња и [[електромагнетизам|електромагнетизмот]] е дека, покрај [[електромагнетен бран|електромагнетните бранови]], постојат и [[гравитациски бран]]ови, кои се нарушувања во метриката на време-просторот кои се движат со [[брзина на светлината|брзината на светлината]].<ref>These have been indirectly observed through the loss of energy in binary pulsar systems such as the [[Hulse–Taylor binary]], the subject of the 1993 Nobel Prize in physics. A number of projects are underway to attempt to observe directly the effects of gravitational waves. For an overview, see {{Harvnb|Misner|Thorne|Wheeler|1973|loc=part VIII}}. Unlike electromagnetic waves, the dominant contribution for gravitational waves is not the [[dipole]], but the quadrupole; see {{Harvnb|Schutz|2001}}</ref> Наједностаниот вид на ваков бран може да се забележи во прстен на слободни честички. Синусен бран кои се движи низ таков прстен кон набљудувачот го нарушува прстенот на карактеристичен, ритмичен начин (анимацијата од десноt).<ref>Most advanced textbooks on general relativity contain a description of these properties, e.g. {{Harvnb|Schutz|1985|loc=ch. 9}}</ref> Бидејќи Ајнштајновите равенки се нелиниски, силните гравитациски брнови не се покоруваат на линиската суперпозиција, со што нивниот опис се отежнува. Како и да е, за слабите полиња, може да се направи линиска претпоставка. Вака линиските гравитациски бранови се доволно прецизни за да ги опишат, мошне слабите бранови кои се очекува да пристигнат на Земјата од далечните космички настани, кои настануваат на релативни растојанија кои се зголемуваат или намалуваат за <math>10^{-21}</math> или помалку. Методите за анализа на податоците често го користат фактот дека овие линиски бранови може да се разложат со помош на [[Фурјеови редови]].<ref>For example {{Harvnb|Jaranowski|Królak|2005}}</ref> Некои точни решенија ги опишуваат гравитациските без употреба на приближности, на пример бран се движи низ празен простор<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|loc=ch. 13}}</ref> или т.н. [[Говдиев универзум]], различни гледишта за ширењето на универзумот исполнет со гравитациски бранови.<ref>{{Harvnb|Gowdy|1971}}, {{Harvnb|Gowdy|1974}}</ref> Но загравитациските бранови добиени од важните астрофизички ситуации, како што е спојувањето на две црни дупки, [[бројчена релативност|бројчените методи]] се единствениот начин за создавање на соодветни модели.<ref>See {{Harvnb|Lehner|2002}} for a brief introduction to the methods of numerical relativity, and {{Harvnb|Seidel|1998}} for the connection with gravitational wave astronomy</ref> ===Орбитални ефекти и релативноста на насоката=== {{Главна статија|Кеплеров проблем во општата релативност}} Општата релативност се разликува од класичната механика во бројните предвидувања кои се однесуваат на тела кои орбитираат. Се предвидува целокупнато вртење ([[прецесија]]) на планетарните орбити, како и орбиталното нарушување предизвикано од оддавање на гравитациските ефекти и ефектите поврзани со релативноста на насоката. ====Прецесија на апсидите==== [[File:Relativistic precession.svg|thumb|Њутнова (црвена) спроти Ајнштајновата орбита (сина) на единствена планета која кружи околу ѕвезда]] Во општата релативност, [[апсида|апсиди]]те на секоја [[орбита]] (точката во која орбиталнталното тело е најблизу до [[тежиште]]то) на системот ќе [[прецесија|прецесира]], орбитата не е [[елипса]], но нешто слично на елипса која се завртува околу својот фокус, доведува до [[роза (математика)|крива во вид на роза]](Погледајте ја сликата). Ајнштајн првично го извел овој резултат со употреба на приближна метрика со што се прикажува Њутновата граница при што телото кое орбитира се разгледува како [[честичка]]. За Ајнштајн, фактот дека неговата теорија дала директно објаснување на [[перхелиова прецесија на Меркур|аномалични перхелионови поместувања]] на планетата [[Меркур]], забележани првично од [[Ирбен Леверје]] во 1859 г., беше важен доказ дека најпосле ја препознал точната форма на [[Ајнштајнови равенки на поле|гравитациските равенки за поле]].<ref>{{Harvnb|Schutz|2003|pp=48–49}}, {{Harvnb|Pais|1982|pp=253–254}}</ref> Ефектот може да биде изведен со употреба на точна [[Шварцшилдова метрика]] (го опишува време-просторот околу сферична маса)<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|loc=sec. 11.9}}</ref> или пак со поопшт [[пост-Њутнов формализам]].<ref>{{Harvnb|Will|1993|pp=177–181}}</ref> Сето ова се должи на влијанието на гравитацијата на геометријата на просторот и до придонесот на [[сопствена енергија|сопствената енергија]] на гравитација на телото.<ref>In consequence, in the [[parameterized post-Newtonian formalism]] (PPN), measurements of this effect determine a linear combination of the terms β and γ, cf. {{Harvnb|Will|2006|loc=sec. 3.5}} and {{Harvnb|Will|1993|loc=sec. 7.3}}</ref> Релативистичката прецесија била набљудувана за сите планети со што се овозможуваат прецизни прецесиони мерења (Меркур, [[Венера]], и Земја),<ref>The most precise measurements are [[VLBI]] measurements of planetary positions; see {{Harvnb|Will|1993|loc=ch. 5}}, {{Harvnb|Will|2006|loc=sec. 3.5}}, {{Harvnb|Anderson|Campbell|Jurgens|Lau|1992}}; for an overview, {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|pp=406–407}}</ref> како и при системите од [[двоен пулсар|двојните пулсари]], каде е поголема за 5 пати.<ref>{{Harvnb|Kramer|Stairs|Manchester|McLaughlin|2006}}</ref> ====Орбитално нарушување==== [[File:Psr1913+16-weisberg en.png|thumb|Орбиталното нарушување на PSR1913+16: временската промена во секунди, следена во период од три децении.<ref>A figure that includes error bars is fig. 7 in {{Harvnb|Will|2006|loc=sec. 5.1}}</ref>]] Според општата релативност, [[двоен систем (астрономија)|двојниот систем]] ќе оддава [[гравитациски бран]]ови, и притоа губејќи [[енергија]]. Поради оваа загуба, растојанието меѓу двете орбитирачки тела се намалува, а со тоа и нивниот орбитален. Во самиот [[сончев Систем]] или за вообичаените [[двојна ѕвезда|двојни ѕвезди]], ефектот е премногу мал за да може да се набљудува. Ова не е случајот за блиските [[двоен пулсар|двојни пулсари]], систем од две [[неутронска ѕвезда|неутронски ѕвезди]], од кои едната е [[пулсар]], набљудувачите на Земјата забележуваат серии на радио пулсови кои можат да се искористат како многу прецизен часовник, со што се овозможува прецизно мерење на орбиталниот период. Бидејќи неутронските ѕвезди се многу компактни, значајни количества на енергија се оддаваат како гравитациско зрачење.<ref>{{Harvnb|Stairs|2003}}, {{Harvnb|Schutz|2003|pp=317–321}}, {{Harvnb|Bartusiak|2000|pp=70–86}}</ref> Првото набљудување на намалувањето на орбиталниот период поради оддавање на гравитациски бранови е она на [[Расел Алан Хулс|Хулс]] и [[Џозеф Хутон Тејлор|Тејлор]], преку набљудување на пулсарот [[PSR1913+16]] кои беше откриен од нивна страна во 1974 г. Ова беше првото забележување на гравитациските бранови иако истото било индиректно, за што биле наградени во 1993 г. со [[Нобелова награда]] во областа на физиката.<ref>{{Harvnb|Weisberg|Taylor|2003}}; for the pulsar discovery, see {{Harvnb|Hulse|Taylor|1975}}; for the initial evidence for gravitational radiation, see {{Harvnb|Taylor|1994}}</ref> Оттогаш, се пронајдени уште неколку двојни пулсари, особено двојниот пулсар [[PSR J0737-3039]], во кои двете ѕвезди се пулсари.<ref>{{Harvnb|Kramer|2004}}</ref> ====Геодетска прецесија и завлекување на инерцијалниот систем==== {{Главна статија|Геодетска прецесија|Завлекување на инерцијалниот систем}} Неколку релативистички ефекти се директно поврзани со насоката на релативноста.<ref>{{Harvnb|Penrose|2004|loc=§14.5}}, {{Harvnb|Misner|Thorne|Wheeler|1973|loc=§11.4}}</ref> Еден од овие ефекти е [[геодетски ефект|геодетската прецесија]], оската на насока на [[жироскоп]]от при слободен пад во закривен време-просторот ќе се смени кога ќе биде спореден, на пример со насоката на светлината која пристигнува од далечните ѕвезди иако ваквиот жироскоп е начинот на кој се одржува насоката што е можно постабилна („[[паралелен пренос]]“).<ref>{{Harvnb|Weinberg|1972|loc=sec. 9.6}}, {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=sec. 7.8}}</ref> За системот Месечина-Земја, овој ефект е измерен со помош на [[месечев ласерски ретрорефлектор|месечевиот ласерски ретрорефлектрор]].<ref>{{Harvnb|Bertotti|Ciufolini|Bender|1987}}, {{Harvnb|Nordtvedt|2003}}</ref> Мошне скоро, беа определени маситебеше направен опит за определување на масите во [[Гравитациска сонда B|Гравитациската сонда B]] (''Gravity Probe B'') со прецизност поголема од 0.3%.<ref>{{Harvnb|Kahn|2007}}</ref><ref>A mission description can be found in {{Harvnb|Everitt|Buchman|DeBra|Keiser|2001}}; a first post-flight evaluation is given in {{Harvnb|Everitt|Parkinson|Kahn|2007}}; further updates will be available on the mission website {{Harvnb|Kahn|1996–2012}}.</ref> Во близина на маса во вртење, постојат т.н. гравиметриски или ефекти на [[Завлекување на инерцијалниот систем|завлекувањето на инерцијалниот систем]]. За далечен набљудувач телата кој се близу до масата се завлечени од истата. Ова е најизразено при [[Керово решение|вртежните црни дупки]] каде, за некое тело кое навлегува во зоната позната како [[ергосфера]], неговото завртување е неизбежно.<ref>{{Harvnb|Townsend|1997|loc=sec. 4.2.1}}, {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|pp=469–471}}</ref> Ваквите ефекти можат повторно да бидат испитани преку нивното влијание на насоката на жироскопите при слободен пад.<ref>{{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=sec. 4.7}}, {{Harvnb|Weinberg|1972|loc=sec. 9.7}}; for a more recent review, see {{Harvnb|Schäfer|2004}}</ref> Биле направени неколку необични испитувања со употреба на сателитската мрежа [[LAGEOS]], со што биле потврдени релативистичките предвидувања.<ref>{{Harvnb|Ciufolini|Pavlis|2004}}, {{Harvnb|Ciufolini|Pavlis|Peron|2006}}, {{Harvnb|Iorio|2009}}</ref> Исто така се користел и [[Марсов глобален набљудувач|Марсовиот глобален набљудувач]] сонда која се наоѓа во орбита околу Марс.<ref>{{Citation| author=Iorio L.|title=COMMENTS, REPLIES AND NOTES: A note on the evidence of the gravitomagnetic field of Mars |date=August 2006| journal=Classical Quantum Gravity|volume=23| issue=17| pages=5451–5454|doi=10.1088/0264-9381/23/17/N01|arxiv = gr-qc/0606092 |bibcode = 2006CQGra..23.5451I }}</ref><ref>{{Citation| author=Iorio L.|title=On the Lense–Thirring test with the Mars Global Surveyor in the gravitational field of Mars| journal=Central European Journal of Physics |date=June 2010| doi=10.2478/s11534-009-0117-6|volume= 8 |issue =3 |pages= 509–513|arxiv = gr-qc/0701146 |bibcode = 2010CEJPh...8..509I }}</ref> ==Астрофизичка примена== ===Гравитациски леќи=== {{Главна статија|Гравитациски леќи}} [[File:Einstein cross.jpg|thumb|[[Ајнштајнов крст]]: четири слики од истата астрономска појава за истиот астрономски објект, добиени преку [[гравитациски леќи]].]] Закривувањето на светлината под дејство на гравитацијата, предизвикува низа на нови класи на астрономски појави. Доколку масивно тело се наоѓа меѓу астрономот и оддалечена цел на набљудување со соодветна маса и релативно растојание, астрономот ќе забележи повеќе развлечени слики од целата на набљудување. Ваквите ефекти се познати како ефекти на [[гравитациски леќи]].<ref>For overviews of gravitational lensing and its applications, see {{Harvnb|Ehlers|Falco|Schneider|1992}} and {{Harvnb|Wambsganss|1998}}</ref> Во зафисност од разместеноста големината и распределбата на масата, можат да постојат две или повеќе слики, светол прстен познат како [[Ајнштајнов прстен]], или делумни прстени познати како лакови.<ref>For a simple derivation, see {{Harvnb|Schutz|2003|loc=ch. 23}}; cf. {{Harvnb|Narayan|Bartelmann|1997|loc=sec. 3}}</ref> [[Двоен квазар|Најраниот пример]] беше оној од 1979 г.<ref>{{Harvnb|Walsh|Carswell|Weymann|1979}}</ref> оттогаш, се набљудувани повеќе од стотина ефекти на гравитациски леќи.<ref>Images of all the known lenses can be found on the pages of the CASTLES project, {{Harvnb|Kochanek|Falco|Impey|Lehar|2007}}</ref> Иако повеќето слики се мошне близу една до друга за да се раздвојат поединечно, но ефектот сè уште може да се измери, на пример, како сеопфатно осветлување на целното тело, бројни се набљудуваните настани со слична природа.<ref>{{Harvnb|Roulet|Mollerach|1997}}</ref> Гравитациските леќи се престориле во алатка за [[набљудувачка астрономија|набљудувачката астрономија]]. Се користат за претставување на распределбата на [[темна материја|темната материја]], обезбедуваат „природен телескоп“ за набљудуваље на далечните галаксии, и да се добие независна процена на [[Хаблова константа|Хабловата константа]]. Статистичките пресметки на податоците добиени од гравитациските леќи обезбедуваат поглед на структурниот развој на [[галаксија|галаксиите]].<ref>{{Harvnb|Narayan|Bartelmann|1997|loc=sec. 3.7}}</ref> ===Гравитациска бранова астрономија=== {{Главна статија|Гравитациски бран|Гравитациска бранова астрономија}} [[File:LISA.jpg|thumb|180px|Уметничка претстава на вселенскиот гравитациски бранов регистрирач [[Ласерска интерферометарска вселенска антена|LISA]].]] Набледувањата на двојните пулсари обезбедуваат силен индиректен доказ за постоењето на гравитациски бранови (Погледајте погоре [[општа релативност#орбитално нарушување|Орбитално нарушување]]). Но, гравитациските бранови кои пристигнуваат до Земјата од длабочината на космосот се забележани непосредно. Ваквото забележување е основната цел на моменталното релативистички поврзано изтражување.<ref>{{Harvnb|Barish|2005}}, {{Harvnb|Bartusiak|2000}}, {{Harvnb|Blair|McNamara|1997}}</ref> Неколку површинско поставени [[гравитациски бранов регистрирач|гравитациските бранови регистрирачи]] кои се моментално во употреба, од кои најпознати се [[интерферометриски гравитациски бранов регистрирач|интерферометриските регистрирачи]] [[GEO 600]], [[LIGO]], [[TAMA 300]] и [[VIRGO]].<ref>{{Harvnb|Hough|Rowan|2000}}</ref> Различните [[пулсарска временска мрежа|пулсарски временски мрежи]] користат [[милисекунден пулсар|милисекундни пулсари]] за да се забележат гравитациските бранови во интервалот од 10<sup>−9</sup> до 10<sup>−6</sup> [[Херц]]и, кои потекнуваат од двојните супермасивни црни дуппки.<ref>{{Citation | last1=Hobbs | first1=George |title=The international pulsar timing array project: using pulsars as a gravitational wave detector | last2=Archibald | first2=A. | last3=Arzoumanian | first3=Z. | last4=Backer | first4=D. | last5=Bailes | first5=M. | last6=Bhat | first6=N. D. R. | last7=Burgay | first7=M. | last8=Burke-Spolaor | first8=S. | last9=Champion | first9=D. | doi=10.1088/0264-9381/27/8/084013 | year=2010 | journal=Classical and Quantum Gravity | volume=27 | issue=8 | page=084013 |arxiv=0911.5206 |bibcode = 2010CQGra..27h4013H }}</ref> Европскиот вселенски регистрирач, eLISA /NGO, е сè уште во развој,<ref>{{Harvnb|Danzmann|Rüdiger|2003}}</ref> која треба да биде лансирана во 2015 г.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esa.int/esaSC/120397_index_0_m.html|title=LISA pathfinder overview|publisher=ESA|accessdate=2012-04-23}}</ref> Набљудувањата на гравитациските бранови се сметаат за добро дополнување на набљудувањата во [[еклектромагнетен спектар|електромагнетниот спектар]].<ref>{{Harvnb|Thorne|1995}}</ref> Се очекува да се добијат информации за црните дупки и другите густи тела како што се неутронските ѕвезди и белите џуџиња, како и одредени видови на [[супернова]] имплозии и за одредени процеси кои се случувале при настанокот на универзумот, вклучувајќи го и потписот на одредени видови на хипотетички [[вселенска струна|вселенски струни]].<ref>{{Harvnb|Cutler|Thorne|2002}}</ref> ===Црни дупки и други компактни тела=== {{Главна статија|Црна дупка}} Кога односот на масата на телото и полупречникот стануваат доволно големи, општата релативност го предвидува создавањето на црна дупка, област од вселената од која ништо, дури ни светлината не можат да избега. Во денешните прифатени модели на [[ѕвезден развој|ѕвездениот развој]], [[неутронска ѕвезда|неутронските ѕвезди]] со маси од 1,4 [[сончева маса|сончеви маси]] и [[ѕвездена црна дупка]] со маси од неколку до неколку дузина сончеви маси, се смета дека се конечната фаза од развојот на масивните ѕвезди.<ref>{{Harvnb|Miller|2002|loc=lectures 19 and 21}}</ref> Вообичаено галаксијата има една [[супермасивна црна дупка]] со маси од неколку милиони до неколку милијарди сончеви маси во сопствениот центар,<ref>{{Harvnb|Celotti|Miller|Sciama|1999|loc=sec. 3}}</ref> и присуството на истата одиграла важна улога во создавањето на поголемите космички структури.<ref>{{Harvnb|Springel|White|Jenkins|Frenk|2005}} and the accompanying summary {{Harvnb|Gnedin|2005}}</ref> [[File:Star collapse to black hole.png|thumb|left|Симулација заснована на равенките на општата релативност, ѕвездата колабрира во црна дупка притоа оддавајќи гравитациски бранови]] Астрономски, најважната особеност на компактните тела е дека истите можат да обезбедат мошне ефикасен механизам за претворање на гравитациската енергија во електромагнетно зрачење.<ref>{{Harvnb|Blandford|1987|loc=sec. 8.2.4}}</ref> [[насобирање (астрофизика)|Насобирањето]], падот на правта или гасовитата материја во [[ѕвездена црна дупка|ѕвездата]] или [[супермасивна црна дупка|супермасивните црни дупки]], се смета дека се невобичаени светлински астрономски објекти, особено различните видови на [[активно галактичко јадро|активни галактички јадра]] во галактички големини и ѕвездено големите тела како што се [[микроквазар]]ите.<ref>For the basic mechanism, see {{Harvnb|Carroll|Ostlie|1996|loc=sec. 17.2}}; for more about the different types of astronomical objects associated with this, cf. {{Harvnb|Robson|1996}}</ref> Вообичаено, насобирањето може да доведе до [[релативистички млаз]]ови, фокусирани зраци од високоенеретски честички кои се исфрлени во вселената со брзини блиски до [[брзина на светлината|брзината на светлината]].<ref>For a review, see {{Harvnb|Begelman|Blandford|Rees|1984}}. To a distant observer, some of these jets even appear to move [[superluminal motion|faster than light]]; this, however, can be explained as an optical illusion that does not violate the tenets of relativity, see {{Harvnb|Rees|1966}}</ref> Општата релативност е од важна улога во моделирањето на сиве овие појави,<ref>For stellar end states, cf. {{Harvnb|Oppenheimer|Snyder|1939}} or, for more recent numerical work, {{Harvnb|Font|2003|loc=sec. 4.1}}; for supernovae, there are still major problems to be solved, cf. {{Harvnb|Buras|Rampp|Janka|Kifonidis|2003}}; for simulating accretion and the formation of jets, cf. {{Harvnb|Font|2003|loc=sec. 4.2}}. Also, relativistic lensing effects are thought to play a role for the signals received from [[X-ray pulsar]]s, cf. {{Harvnb|Kraus|1998}}</ref> и набљудувања обезбедуваат силен доказ за постоењето на црните дупки со осбености предвидени од теоријата.<ref>The evidence includes limits on compactness from the observation of accretion-driven phenomena ("[[Eddington luminosity]]"), see {{Harvnb|Celotti|Miller|Sciama|1999}}, observations of stellar dynamics in the center of our own [[Milky Way]] galaxy, cf. {{Harvnb|Schödel|Ott|Genzel|Eckart|2003}}, and indications that at least some of the compact objects in question appear to have no solid surface, which can be deduced from the examination of [[X-ray burst]]s for which the central compact object is either a [[neutron star]] or a black hole; cf. {{Harvnb|Remillard|Lin|Cooper|Narayan|2006}} for an overview, {{Harvnb|Narayan|2006|loc=sec. 5}}. Observations of the "shadow" of the Milky Way galaxy's central black hole horizon are eagerly sought for, cf. {{Harvnb|Falcke|Melia|Agol|2000}}</ref> Црните дупки се исто така барани цели во потрагата по гравитациски бранови. Спојувањето на [[двојни црни дупки|пар од црни дуппки]] треба да се извор на најсилните гравитациски бранови сигнали кои пристигнуваат до Земјата, и фазата директно пред спојувањето може да се искористи како „[[стандарден извор]]“ за да се добие растојанието до настаните на спојувањето, и со тоа да послужат како сонда за космичко ширење на големи растојанија.<ref>{{Harvnb|Dalal|Holz|Hughes|Jain|2006}}</ref> Гравитациските бранови создадени као што ѕвездената црна дупка е проголтана од супермасивна црна дупка, може да се добие информација за геометријата на супермасивната црна дупка.<ref>{{Harvnb|Barack|Cutler|2004}}</ref> ===Космологија=== [[File:Lensshoe hubble.jpg|thumb|Оваа сина потковица е далечна галаксија, истата е зголемена и целосно опколена со прстен од силна гравитациско завлекување од страна на масивната позадинска [[светла црвена галаксија]].]] {{Главна статија|Физичка космологија}} Моменталните модели на космологијата се засновани на [[Ајнштајнови равенки за поле|Ајнштајновите равенки за поле]], каде е вклучена и [[космолошка постојана]] А бидејќи има важно влијание на динамиката од големи размери во космосот, :<math> R_{\mu\nu} - {\textstyle 1 \over 2}R\,g_{\mu\nu} + \Lambda\ g_{\mu\nu} = \frac{8\pi G}{c^{4}}\, T_{\mu\nu} </math> каде ''<math>g_{\mu\nu}</math>'' е [[метрички тензор (општа релативност)|време-просторна метрика]].<ref>Originally {{Harvnb|Einstein|1917}}; cf. {{Harvnb|Pais|1982|pp=285–288}}</ref> [[изотропност|Изотропните]] и [[хомогеност (физика)|хомогените]] решенија на овие засилени равенки, [[Фридман–Леметр–Робертсон–Волкерова метрика|Фридман–Леметр–Робертсон–Волкеровата метрика]],<ref>{{Harvnb|Carroll|2001|loc=ch. 2}}</ref> им овозможи на физичарите да создадат модел од универзумот кој еволуирал со текот на времето од 14&nbsp;милијарди&nbsp;години, односно од почетокот на [[Голема експлозија|Големата експлозија]].<ref>{{Harvnb|Bergström|Goobar|2003|loc=ch. 9–11}}; use of these models is justified by the fact that, at large scales of around hundred million [[светлосни години]] and more, our own universe indeed appears to be isotropic and homogeneous, cf. {{Harvnb|Peebles|Schramm|Turner|Kron|1991}}</ref> кога се определени еден мал дел од параметрите (на пример како што се [[материја]]та и [[густина]]та) се одредени преку астрономските набљудуваља,<ref>E.g. with [[WMAP]] data, see {{Harvnb|Spergel|Verde|Peiris|Komatsu|2003}}</ref> понатомошните податоци добиени од набљудувањата можат да се искористат за испитување на моделите.<ref>Овие испитувања вклучуваат одделни набљудувања кои се објаснети во понатомошниот текст, Погледајте ја на пример, сликата 2 во {{Harvnb|Bridle|Lahav|Ostriker|Steinhardt|2003}}</ref> Предвидувањата, кои се успешни, го вклучуваат првичното количество на хемиските елементи во периодот на првичната нуклеосинтеза,<ref>{{Harvnb|Peebles|1966}}; for a recent account of predictions, see {{Harvnb|Coc, Vangioni‐Flam et al.|2004}}; an accessible account can be found in {{Harvnb|Weiss|2006}}; compare with the observations in {{Harvnb|Olive|Skillman|2004}}, {{Harvnb|Bania|Rood|Balser|2002}}, {{Harvnb|O'Meara|Tytler|Kirkman|Suzuki|2001}}, and {{Harvnb|Charbonnel|Primas|2005}}</ref> големите структури на универзумот,<ref>{{Harvnb|Lahav|Suto|2004}}, {{Harvnb|Bertschinger|1998}}, {{Harvnb|Springel|White|Jenkins|Frenk|2005}}</ref> и постоењето на својствата на „[[топлинско зрачење|топлинското]] ехо“ од раниот космос, осносно [[космичко позадинско зрачење|космичкото позадинско зрачење]].<ref>{{Harvnb|Alpher|Herman|1948}}, for a pedagogical introduction, see {{Harvnb|Bergström|Goobar|2003|loc=ch. 11}}; for the initial detection, see {{Harvnb|Penzias|Wilson|1965}} and, for precision measurements by satellite observatories, {{Harvnb|Mather|Cheng|Cottingham|Eplee|1994}} ([[Cosmic Background Explorer|COBE]]) and {{Harvnb|Bennett|Halpern|Hinshaw|Jarosik|2003}} ([[WMAP]]). Future measurements could also reveal evidence about gravitational waves in the early universe; this additional information is contained in the background radiation's [[polarized light|polarization]], cf. {{Harvnb|Kamionkowski|Kosowsky|Stebbins|1997}} and {{Harvnb|Seljak|Zaldarriaga|1997}}</ref> Астрономските набљудувања на чекорот на космолошкото проширување овозможува да се определи целосното количество на материја во универзумот, иако природата на таа материја и понатаму останува мистерија. Околу 90% од целата материја припаѓа на т.н. [[темна материја]], која поседува маса (или, подеднакво, гравитациско влијание), но не заемодејствува електромагнетно и поради тоа истата не може да набљудувана директно.<ref>Evidence for this comes from the determination of cosmological parameters and additional observations involving the dynamics of galaxies and galaxy clusters cf. {{Harvnb|Peebles|1993|loc=ch. 18}}, evidence from gravitational lensing, cf. {{Harvnb|Peacock|1999|loc=sec. 4.6}}, and simulations of large-scale structure formation, see {{Harvnb|Springel|White|Jenkins|Frenk|2005}}</ref> Не постои општо прифатен опис на овој вид на материја, во рамката на познатата [[физика на честичките]]<ref>{{Harvnb|Peacock|1999|loc=ch. 12}}, {{Harvnb|Peskin|2007}}; in particular, observations indicate that all but a negligible portion of that matter is not in the form of the usual [[elementary particle]]s ("non-[[baryon]]ic matter"), cf. {{Harvnb|Peacock|1999|loc=ch. 12}}</ref> или во поинаков облик.<ref>Namely, some physicists have questioned whether or not the evidence for dark matter is, in fact, evidence for deviations from the Einsteinian (and the Newtonian) description of gravity cf. the overview in {{Harvnb|Mannheim|2006|loc=sec. 9}}</ref> Набљудувачките докази од црвеното поместување на далечните [[супернова|супернови]] и мерењето на вредноста на космичкото позадинско зрачење исто така го покажува развојот на нашиот универзум, која е под влијание на [[космолошка постојана|космолошката постојана]] од што се добива забрзувањето на ширењето на космосот, или подеднакво, преку облик на енергија со необична [[равенка на состојба]], позната како [[темна енергија]], чија природа останува до ден денес нејасна.<ref>{{Harvnb|Carroll|2001}}; an accessible overview is given in {{Harvnb|Caldwell|2004}}. Here, too, scientists have argued that the evidence indicates not a new form of energy, but the need for modifications in our cosmological models, cf. {{Harvnb|Mannheim|2006|loc=sec. 10}}; aforementioned modifications need not be modifications of general relativity, they could, for example, be modifications in the way we treat the inhomogeneities in the universe, cf. {{Harvnb|Buchert|2007}}</ref> Таканаречената [[селенско надувување|фаза на надувување]],<ref>A good introduction is {{Harvnb|Linde|1990}}; for a more recent review, see {{Harvnb|Linde|2005}}</ref> дополнителна фаза на силно забрзано проширување во периодот по настанокот на универзумот <math>10^{-33}</math> секунди, и истата била поставена како хипотеза во 1980 г. за да надополни за неколку зачудувачки набљудувања кои не биле објаснети со класичните космолошки модели, како што е скоро совршената хомогеност на космичкото позадинско зрачење.<ref>More precisely, these are the [[flatness problem]], the [[horizon problem]], and the [[monopole problem]]; a pedagogical introduction can be found in {{Harvnb|Narlikar|1993|loc=sec. 6.4}}, see also {{Harvnb|Börner|1993|loc=sec. 9.1}}</ref> Неодамнешните мерења на космичкото позадинско зрачење претставувале докза за ова првично сценарио.<ref>{{Harvnb|Spergel|Bean|Doré|Nolta|2007|loc=sec. 5,6}}</ref> Но, постои зачудувачка разноликост на можни сценари за надувување, кои не можат да бидат ограничени според сегашните набљудувања.<ref>More concretely, the [[potential]] function that is crucial to determining the dynamics of the [[inflaton]] is simply postulated, but not derived from an underlying physical theory</ref> Уште поголемо прашање е физиката која постоела на почетокот на создавањето на универзумот, пред фазата на надувување и во близина на класичните модели кои го предвидуваат [[гравитациска сингуларност|сингуларност]] на Големата експлозија. Добар одговор би се добил преку целосната теорија на [[квантна гравитација|квантната гравитација]], која сè уште не е развиена.<ref>{{Harvnb|Brandenberger|2007|loc=sec. 2}}</ref> ==Напредни идеи== ===Причинска структура и глобална геометрија=== {{Главна статија|Причинска структура}} [[File:Penrose mk.svg|thumb|Пенроуз-Картеров дијаграмза бесконечен [[Минковскиев простор|Минковскиев универзум]]]] Во општата релативност, ниедно материјално тело не може да го надмине светлинскиот пулс. Ни влијанието од настанот A може да пристигне до друга местоположба X пред светлината испратена од A до X. Како последица, испитувањето на сите светлински светски линии дава клучна информација за време-просторната причинска структура. Структурата може да се претстави со користење на [[Пенроузов дијаграм|Пенроузов–Картерови дијаграми]] во кои бесконечно големите области на просторот и бесконечните временски интервали се смалени за да ги собере во конечна карта, додека пак светлината патува по дијагоналите како во стандардните [[време-просторен дијаграм|време-просторните дијаграми]].<ref>{{Harvnb|Frauendiener|2004}}, {{Harvnb|Wald|1984|loc=sec. 11.1}}, {{Harvnb|Hawking|Ellis|1973|loc=sec. 6.8, 6.9}}</ref> Запознаени со важноста на причинската структура, [[Роџер Пенроуз]] и останатите научници развиле теорија за [[глобална геометрија|глобалната геометрија]]. Во глобалната геометрија, целта на проучувањата на одредено [[решенија на Ајнштајновите равенки за поле|решение]] на Ајнштајновите равенки. Сепак, врските се точни за целата геодезија, како што е [[Рајчаудуриева равенка|Рајчаудуриовата равенка]], и дополнителните неспецифични претпоставки за природата на [[материја]]та се користат за добивање на општите резултати.<ref>{{Harvnb|Wald|1984|loc=sec. 9.2–9.4}} and {{Harvnb|Hawking|Ellis|1973|loc=ch. 6}}</ref> ===Хоризонти=== {{Главна статија|Хоризонт (општа релативност)|Механика на црни дупки}} Со употреба на глобалната геометрија, некои време-простори може да се покаже дека содржат граници наречени [[хоризонт на случувањето|хоризонти]], кои одделуваат една област од време-просторот. Најпознат пример се [[црна дупка|црните дупки]], ако масата е натисната во мала област од просторот (како што е прикажано во претпоставката за обрачот, каде употребливата должина е [[Шварцшилдов полупречник|Шварцшилдовиот полупречник]]<ref>{{Harvnb|Thorne|1972}}; for more recent numerical studies, see {{Harvnb|Berger|2002|loc=sec. 2.1}}</ref>), светлината не може да ја напушти површината. Бидејќи ниедно тело не може да го надмине светлинскиот пулс, целата внатрешна материја е заробена во внатрешноста. Преминот од надворешноста до внатрешноста и понатамошно е овозможен, прикажувајќи ја границата, на ''хоризонтот'' на црната дупка, кој пак не е физичка препрека.<ref>{{Harvnb|Israel|1987}}. A more exact mathematical description distinguishes several kinds of horizon, notably [[event horizon]]s and [[apparent horizon]]s cf. {{Harvnb|Hawking|Ellis|1973|pp=312–320}} or {{Harvnb|Wald|1984|loc=sec. 12.2}}; there are also more intuitive definitions for isolated systems that do not require knowledge of spacetime properties at infinity, cf. {{Harvnb|Ashtekar|Krishnan|2004}}</ref> [[File:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|left|[[Егзосфера]]та на вртежна црна дупка, која има значајна улога кога е потребно да се извлече енергија од црната дупка]] Раните изучувања на црните дупки се заснова на [[точните решенија во општата релативност|експлицитните решенија]] на [[Ајнштајновите равенки за поле|Ајнштајновите равенки]], особено симетричното сферичното [[Шварцшилдово решение]] (кое се користи да се опише [[статичко време-простор|статична]] црна дупка) и осносиметричното [[Керово решение]] (се употребува да се опише вртечка, [[неподвижен време-простор|неподвижна]] црна дупка, и со воведување на интересни особини како што е [[ергосфера]]та). Со употреба на глобалната геометрија, подоцнежните изучувања покажале поопшти својства на црните дупки. Во подолг период, тие се едноставни тела кои се опишани со единаесет параметри кои ја одредуваат [[енергија]]та, [[линиски импулс|линискиот импулс]], [[аголен импулс|аголниот импулс]], местоположбата на определеното време и [[електричен полнеж|електричниот полнеж]]. Ова е искажано преку теоремите за уникатноста на црните дупки, „црните дупки немаат влакна“, е израз за непостоењето на различити ознаки како кај фризурите на луѓето. Низ поглед на сложеноста на гравитациското тело кое создава црна дупка, телото кое се добива (оддава [[гравитациски бран]]ови) е мошне едноставно.<ref>For first steps, cf. {{Harvnb|Israel|1971}}; see {{Harvnb|Hawking|Ellis|1973|loc=sec. 9.3}} or {{Harvnb|Heusler|1996|loc=ch. 9 and 10}} for a derivation, and {{Harvnb|Heusler|1998}} as well as {{Harvnb|Beig|Chruściel|2006}} as overviews of more recent results</ref> Уште позначајно, тогаш постои општ збир на закони познати како [[механика на црни дупки]], која е подеднаква на [[закони на термодинамиката|законите на термодинамиката]]. На пример, според вториот закон на механиката на црните дупки, областа на хоризонтот на случувањата на општата црна дупка никогаш нема да се намали со текот на времето, што е слично со законот на [[ентропија]]та на термодинамичкиот систем. Ова ја ограничува енергијата која може да се извлече со употреба на класични средства од вртечката црна дупка.<ref>The laws of black hole mechanics were first described in {{Harvnb|Bardeen|Carter|Hawking|1973}}; a more pedagogical presentation can be found in {{Harvnb|Carter|1979}}; for a more recent review, see {{Harvnb|Wald|2001|loc=ch. 2}}. A thorough, book-length introduction including an introduction to the necessary mathematics {{Harvnb|Poisson|2004}}. For the Penrose process, see {{Harvnb|Penrose|1969}}</ref> Постои силен доказ дека законите на механиката ан црните дупки, се всушност, подзбир од закони на термодинамиката, и со тоа дека областа на црната дупка е пропорционална со нејзината ентропија.<ref>{{Harvnb|Bekenstein|1973}}, {{Harvnb|Bekenstein|1974}}</ref> Ова води до преобразување на оригиналните закони за механиката на црните дупки, на пример, како што е вториот закон за механиката на црните дупки станува дел од вториот закон за термодинамика, можно е областа на црната дупка да се намалува, седодека останатите процеси обезбедуваат дека, вкупната ентропија се зголемува. Како што термодинамичките тела кои имаат различна температура од нула, црните дупки поседуваат [[топлинско зрачење]]. Полукласичните пресметки покажуваат дека истото се случува, каде површинската гравитација ја има улогата на температурата на [[Планков закон|Планковиот закон]]. Ова зрачење е познато под името [[Хокингово зрачење]].<ref>The fact that black holes radiate, quantum mechanically, was first derived in {{Harvnb|Hawking|1975}}; a more thorough derivation can be found in {{Harvnb|Wald|1975}}. A review is given in {{Harvnb|Wald|2001|loc=ch. 3}}</ref> Постојат и останати видови на хоризонти. Во универзумот кој се шири, еден набљудувач може да забележи дека одредени области од минатот не можат да бидат забележани („[[хоризонт од честички]]“), а некои од областите од иднината не можат да бидат ставени под влијание (хоризонтот на случувањата).<ref>{{Harvnb|Narlikar|1993|loc=sec. 4.4.4, 4.4.5}}</ref> Дури и во рамниот Минковскиев простор, кога се опишува од набљудувач во забрзување ([[Риндлеров простор]]), ќе постојат хоризонти поврзани со полукласичните зрачења познати како [[Унрухов ефект|Унрухово зрачење]].<ref>Horizons: cf. {{Harvnb|Rindler|2001|loc=sec. 12.4}}. Unruh effect: {{Harvnb|Unruh|1976}}, cf. {{Harvnb|Wald|2001|loc=ch. 3}}</ref> ===Сингуларности=== {{Главна статија|Време-просторна сингуларност}} Друга општа особеност на општата релативност е појавата на време-просторни граници познати како сингуларности. Време-просторот може да се истражи со употреба на временски и светлисни геодетски линии, сите можни начини според кои светлината и честичките во спободен пат можат да се движат. Нонекои решенија на Ајнштајновите равенки имаат „груби рабови“—области познати како [[време-просторна сингуларност|време-просторни сингуларности]], каде патеките на светлината и честичките во пад го доживуваат својот крај на постоењето, со што геометријата станува непрепознатлива. При поинтересните случаи, ова се „закривените сингуларности“, каде геометриските количества кои го определуваат време просторот, како што е [[Ричиев скалар|Ричиевиот скалар]], имаат бесконелни вредности.<ref>{{Harvnb|Hawking|Ellis|1973|loc=sec. 8.1}}, {{Harvnb|Wald|1984|loc=sec. 9.1}}</ref> Добро познати примери за време-просторот со идни сингуларности, каде краевите на [[светска линија|светските линии]] се [[Шварцшилдово решение]], кое ја опишува сингуларноста од внатрешноста на вечната статична црна дупка,<ref>{{Harvnb|Townsend|1997|loc=ch. 2}}; a more extensive treatment of this solution can be found in {{Harvnb|Chandrasekhar|1983|loc=ch. 3}}</ref> или пак [[Керово решение|Керовото решение]] со неговата прстенесто-оформна сингуларност во внатрешноста на вечната вртечка црна дупка.<ref>{{Harvnb|Townsend|1997|loc=ch. 4}}; for a more extensive treatment, cf. {{Harvnb|Chandrasekhar|1983|loc=ch. 6}}</ref> [[Фридман–Леметр–Робертсон–Волкерова метрика|Фридман–Леметр–Робертсон–Волкероваите решенија]] и останатите временско-просторно опишани универзуми имаат сингуларности во минатото од кои започнуваат светските линии, имено сингуларностите на [[Голема експлозија|Големата експлозија]], некои пак имаат сингуларности во иднината како што е ([[Големо собирање|Големото собирање]]).<ref>{{Harvnb|Ellis|van Elst|1999}}; a closer look at the singularity itself is taken in {{Harvnb|Börner|1993|loc=sec. 1.2}}</ref> Земајќи предвид дека овие примери се сите високо симетрични а со тоа и упростени може да се заклучи дека случувањето на сингуларностите е предмет на идеализирање.<ref>Here one should remind to the well-known fact that the important "quasi-optical" singularities of the so-called [[eikonal approximation]]s of many wave-equations, namely the "[[caustic (mathematics)|caustics]]", are resolved into finite peaks beyond that approximation.</ref> Познатите [[теореми за сингуларностите]], докажани со употреба на методите на глобалната геометрија, имаат поинакви тврдења, сингуларностите се општа особеност на општата релативност, и се неизбежливи во моментот кога телото со реалистични особености на материјата ќе надминат одредена фаза<ref>Namely when there are [[trapped null surface]]s, cf. {{Harvnb|Penrose|1965}}</ref> и како и при почетокот на широка класа на универзуми во ширење.<ref>{{Harvnb|Hawking|1966}}</ref> Но, теоремите кажуваат малку за својствата на сингуларностите, а многу повеќе за моменталното изучување насочено кон опишувањето на овие појави како општи структури.<ref>The conjecture was made in {{Harvnb|Belinskii|Khalatnikov|Lifschitz|1971}}; for a more recent review, see {{Harvnb|Berger|2002}}. An accessible exposition is given by {{Harvnb|Garfinkle|2007}}</ref>[[хипотеза за космичка цензура|Хипотезата за космичка цензура]] тврди дека сите релативистички сингуларности во иднината states that all realistic future singularities се затскриени зад хоризонтот, а со то и се невидливи за далечните набљудувачи. Иако сè уште не постои доказ, бројчените симулации обезбедуваат доказ за точноста на хипотезата.<ref>The restriction to future singularities naturally excludes initial singularities such as the big bang singularity, which in principle be visible to observers at later cosmic time. The cosmic censorship conjecture was first presented in {{Harvnb|Penrose|1969}}; a textbook-level account is given in {{Harvnb|Wald|1984|pp=302–305}}. For numerical results, see the review {{Harvnb|Berger|2002|loc=sec. 2.1}}</ref> ===Развојни равенки=== {{Главна статија|Почетен вредносен запис (општа релативност)}} Секое [[решенија на Ајнтајновите равенки|решение на Ајнштајновите равенки]] ја опфаќаат целата историја на универзумот, не се само снимка од тоа како се одвиваат работите, туку целосно материски исполнет време-простор. Ја опишува материјата и геометријата насекаде во тој определен универзум. Поради сопствената општа коваријанса, Ајнштајновата теорија не е доволна сама по себе за да се определи [[временски развој|временскиот развој]] на метричкиот тензор. Мора да се искомбинира со [[координатна состојба|координатната состојба]], која е соодветна на [[баждарење на векторскиот потенцијал|баждарењето на векторскиот потенцијал]] во другите теории за полињата.<ref>{{Harvnb|Hawking|Ellis|1973|loc=sec. 7.1}}</ref> За да се разберат Ајнштајновите равенки како [[парцијални диференцијални равенки]], и се од помош за одредување на начинот кој го опишува развојот на универзумот низ текот на времето. Ова се прави со т.н. „3+1“ записи, каде време-просторот е поделен во три просторни димензии и една временска димензија. Најдобриот пример за ова е [[АДМ формализам|АДМ-овиот формализам]].<ref>{{Harvnb|Arnowitt|Deser|Misner|1962}}; for a pedagogical introduction, see {{Harvnb|Misner|Thorne|Wheeler|1973|loc=§21.4–§21.7}}</ref> Овие разгледувања покажуваат дека развојот на време-просторните развојни равенки на општата релативност се добри за употреба, решенијата постојат за секој поединечен случај, и се подеднакво дефинирани, кога ќе бидат исполнети потребните почетни услови.<ref>{{Harvnb|Fourès-Bruhat|1952}} and {{Harvnb|Bruhat|1962}}; for a pedagogical introduction, see {{Harvnb|Wald|1984|loc=ch. 10}}; an online review can be found in {{Harvnb|Reula|1998}}</ref> Овие записи на Ајнштајновите равенки на полето се основата на [[бројчена релативност|бројчената релативност]].<ref>{{Harvnb|Gourgoulhon|2007}}; for a review of the basics of numerical relativity, including the problems arising from the peculiarities of Einstein's equations, see {{Harvnb|Lehner|2001}}</ref> ===Глобални и квазилокални количества=== {{Главна статија|Масата во општата релативност}} Значењето на развојните равенки е поврзано со друг поглед на општо релативната физика. Во Ајнштајновата теорија, невозможно е да најде една општа дефиниција за навидум едноставната способност на системот како што се вкупната [[маса]] (или [[енергија]]). Главната причина е поради способноста на гравитациското поле, како и сите други полиња, мора да поседува одредена енергија, но се покажало невозможно да се да се локализира таа енегија.<ref>{{Harvnb|Misner|Thorne|Wheeler|1973|loc=§20.4}}</ref> Сепак, постојат можности за определување на вкупната маса на системот, со употреба на хипотетички „бесконечно оддалечен набљудувач“ ([[АДМ-ова маса]])<ref>{{Harvnb|Arnowitt|Deser|Misner|1962}}</ref> или соодветно симетрична ([[Комарова маса]]).<ref>{{Harvnb|Komar|1959}}; for a pedagogical introduction, see {{Harvnb|Wald|1984|loc=sec. 11.2}}; although defined in a totally different way, it can be shown to be equivalent to the ADM mass for stationary spacetimes, cf. {{Harvnb|Ashtekar|Magnon-Ashtekar|1979}}</ref> Ако набљудувачот се отстрани ов вкупната маса на системот, енергијата која се одведува во бесконечноста од страна на гравитациските бранови, како резултата се добива [[масата во општата релативност|Бондиевата маса]] при нулта бесконечност.<ref>For a pedagogical introduction, see {{Harvnb|Wald|1984|loc=sec. 11.2}}</ref> Како и при класичната физика, може да се покаже дека овие маси се позитивни.<ref>{{Harvnb|Wald|1984|p=295 and refs therein}}; this is important for questions of stability—if there were negative mass states, then flat, empty [[Minkowski space]], which has mass zero, could evolve into these states</ref> Соодветни глобални дефиниции постојат за [[импулс]]от и [[аголен момент|аголниот момент]].<ref>{{Harvnb|Townsend|1997|loc=ch. 5}}</ref> Постојат и бројни обиди за да се дефинира ''квзаи-локалното'' количество, како што е масата на изолиран систем дефиниран преку употреба на количествата определени во конечните области кои го содржат тој систем. Надежта е да се добијат количество на податоци за општите изјави за [[изолиран систем|изолираните системи]], како попрецизен запиз за претпоставката на обрачот.<ref>Such quasi-local mass–energy definitions are the [[Hawking energy]], [[Geroch energy]], or [[Roger Penrose|Penrose's]] quasi-local energy–momentum based on [[Twistor theory|twistor]] methods; cf. the review article {{Harvnb|Szabados|2004}}</ref> ==Поврзаност со квантната теорија== Општата релативност се смета за еден од двата столбови на современата физика, [[квантна механика|квантната теорија]], основата за разбирање на материјата од [[елементарна честичка|елементрани честички]] до [[физика на цврсто тело|физиката на цврсто тело]].<ref>An overview of quantum theory can be found in standard textbooks such as {{Harvnb|Messiah|1999}}; a more elementary account is given in {{Harvnb|Hey|Walters|2003}}</ref> Но, сè уште постои неодговорено прашање за тоа како да се поврзат квантната теорија и општата релативност. ===Квантната теорија за полињата во закривениот време-простор=== {{Главна статија|Квантната теорија за полињата во закривениот време-простор}} Обичната [[квантна теорија за полето]], која е всушност основата на современата [[честична физика]], и се дефинирани во [[Минковскиевиот простор]], кој е одлична приближност кога станува збор за опишување на однесувањето на микроскопските честички во присуство на слаби гравитациски полиња како он ие на Земјата.<ref>{{Harvnb|Ramond|1990}}, {{Harvnb|Weinberg|1995}}, {{Harvnb|Peskin|Schroeder|1995}}; a more accessible overview is {{Harvnb|Auyang|1995}}</ref> За да се опишат случаите кога силата на гравитацијата е голема за да има влијание на материјата, но не е доволно силна за да се квантизира самата,физичарите оформиле квантни теории за полињата во закривениот време-простор. Овие теории се засноваат на општата релативност за да се опише позадинскиот закривен време-простор, и да се определи општата квантна теорија за полето и однесувањето на квантната материја во тој време-простор.<ref>{{Harvnb|Wald|1994}}, {{Harvnb|Birrell|Davies|1984}}</ref> Со употреба на овој формализам, може да се покаже дека црните дупки оддаваат спектар сличен на спектарот на апсолутното тврдо тело познато под името [[Хокингово зрачење]], што наведува до можноста да настане т.н. [[испарување на црна дупка|испарување]] со текот на времето.<ref>For Hawking radiation {{Harvnb|Hawking|1975}}, {{Harvnb|Wald|1975}}; an accessible introduction to black hole evaporation can be found in {{Harvnb|Traschen|2000}}</ref> Иако накратко споменато ово зрачење има важна улога во разбирањето на термодинамиката на црните дупки.<ref>{{Harvnb|Wald|2001|loc=ch. 3}}</ref> ===Квантна гравитација=== {{Главна статија|Квантна гравитација}} {{Поврзано|Теорија на струните}} Потребата за постојаноста меѓу квантниот опис на материјата и геометрискиот опис на време-просторот,<ref>Put simply, matter is the source of spacetime curvature, and once matter has quantum properties, we can expect spacetime to have them as well. Cf. {{Harvnb|Carlip|2001|loc=sec. 2}}</ref> како и постоењето на [[време-просторна сингуларност|сингуларностите]] (каде закривувањата на големините е микроскопско), ја покажува потребата за целосна теорија за квнатната гравитација, за да се добие соодветен опис за внатрешноста на црните дупки, развојот на раниот универзум, потребна е теорија во која гравитацијата и геометријата на време-просторот се опишани преку квантната физика.<ref>{{Harvnb|Schutz|2003|p=407}}</ref> Покрај обемните напори, не постои целосна и постојана теорија за квантната гравитација, иако постојат доста поволни кандидати.<ref>A timeline and overview can be found in {{Harvnb|Rovelli|2000}}</ref> [[Image:Calabi yau.jpg|left|thumb|Приказ на [[Калаби–Јауово многуобразие|Калаби–Јауовото многуобразие]], е еден од начините за [[компактификација (физика)|компактификација]] на дополнителните димензии предвидени од теоријата на струните.]] Обидите да се воопшти обичната квантна теорија за полето која се користи во [[честична физика|честичната физика]] за да се опишат основните заемодејства, вклучувањето на гравитацијатапредизвикува сериозни проблеми. При ниски енергии, овој приод се покажал како успешен, на тој начин што резултатите се прифатливи гравитациски теории за ефективни полиња.<ref>{{Harvnb|Donoghue|1995}}</ref> Но при многу високи енергии, добиените модели се без нивната предвидувачка моќ.<ref>In particular, a technique known as [[renormalization]], an integral part of deriving predictions which take into account higher-energy contributions, cf. {{Harvnb|Weinberg|1996|loc=ch. 17, 18}}, fails in this case; cf. {{Harvnb|Goroff|Sagnotti|1985}}</ref> [[File:Spin network.svg|thumb|Едноставна [[спинова мрежа]] од видот кој се користи при јамчестата квантна гравитација]] Еден од начините да се надминат овие ограничувања е [[теорија на струните|теоријата на струните]], квантна теорија која не се однесува на [[точкеста честичка|точкестите честички]], туку се однесува за малите еднодимензионални издолжени тела.<ref>An accessible introduction at the undergraduate level can be found in {{Harvnb|Zwiebach|2004}}; more complete overviews can be found in {{Harvnb|Polchinski|1998a}} and {{Harvnb|Polchinski|1998b}}</ref> Теоријата има можност да стане [[теорија за сè|обединувачки запис]] на сите честички и заемодејства, вклучувајќи ја и гравитацијата,<ref>At the energies reached in current experiments, these strings are indistinguishable from point-like particles, but, crucially, different [[normal mode|modes]] of oscillation of one and the same type of fundamental string appear as particles with different ([[electric]] and other) [[Charge (physics)|charges]], e.g. {{Harvnb|Ibanez|2000}}. The theory is successful in that one mode will always correspond to a graviton, the [[messenger particle]] of gravity, e.g. {{Harvnb|Green|Schwarz|Witten|1987|loc=sec. 2.3, 5.3}}</ref> ноцената за овие невобичаени својства се уште шест дополнителни просторни димензии кон веќе познатите три просторни димензии.<ref>{{Harvnb|Green|Schwarz|Witten|1987|loc=sec. 4.2}}</ref> Она што денес се нарекува [[втора супержичен развој]], спој од теоријата на струните и општата релативност и [[суперсиметрија]]та позната како [[супергравитација]]<ref>{{Harvnb|Weinberg|2000|loc=ch. 31}}</ref> создаваат хипотетички единаесетодимензионален модел познат под името како [[M-теорија]], која може да се смета за единственод дефинирана постојана теорија за квантната гравитација.<ref>{{Harvnb|Townsend|1996}}, {{Harvnb|Duff|1996}}</ref> Поинаков пристап започнува со [[канонска квантизација|канонската квантизација]] порцедури на квантната теорија. Користејќи го почетно-вредносниот запис на општата релативност, ја опишува [[Вилер–деВитова равенка]] која, за жал е неупотреблива.<ref>{{Harvnb|Kuchař|1973|loc=sec. 3}}</ref> Но, со воведувањето на т.н. [[Аштекарови променливи]],<ref>These variables represent geometric gravity using mathematical analogues of [[electric field|electric]] and [[magnetic field]]s; cf. {{Harvnb|Ashtekar|1986}}, {{Harvnb|Ashtekar|1987}}</ref> се добива модел кој ветува и е познат како [[јамчеста квантна гравитација]]. Просторот е претставен како мрежана структура наречена [[спинова мрежа]], која се развива со текот на времето преку дискретни чекори.<ref>For a review, see {{Harvnb|Thiemann|2006}}; more extensive accounts can be found in {{Harvnb|Rovelli|1998}}, {{Harvnb|Ashtekar|Lewandowski|2004}} as well as in the lecture notes {{Harvnb|Thiemann|2003}}</ref> Во зависност од кои својства на општата релативност и квантната гравитација се прифатени како непроменливи, и нивото на кое се воведени промените,<ref>{{Harvnb|Isham|1994}}, {{Harvnb|Sorkin|1997}}</ref> постојат бројни обиди за добивање на употреблива теорија за квантната гравитација, од кои некои примери се [[динамичка триангулација|динамичките триангулации]],<ref>{{Harvnb|Loll|1998}}</ref> [[причински збир|причинските збирови]],<ref>{{Harvnb|Sorkin|2005}}</ref> [[твистор]]овите модели<ref>{{Harvnb|Penrose|2004|loc=ch. 33 and refs therein}}</ref> или [[интеграл за изминат пат|интегралот за иминат пат]] заснован на моделите за [[квантна космологија|квантната космологија]].<ref>{{Harvnb|Hawking|1987}}</ref> Сите кандиодатски теории сеште имаат големи формални концепрулани проблеми за надминување. Тие исто така се соочуваат со честиот проблем, дека не постои начин за да се употребат предвидувањата на квантната гравитација при опитни испитувања, иако сепак постои надеж ова да се промени како што се добиваат идните податоци од космолошките набљудувања и доколку опитите на физиката на честичките станат достапни.<ref>{{Harvnb|Ashtekar|2007}}, {{Harvnb|Schwarz|2007}}</ref> ==Моменатална состојба== Општата релативност произлегла како високо успешен модел за гравитацијата и космологијата, која досега поминала низ бројни тестирања. Но, постојат силни индикации дека оваа теорија е некомплетна.<ref>{{Harvnb|Maddox|1998|pp=52–59, 98–122}}; {{Harvnb|Penrose|2004|loc=sec. 34.1, ch. 30}}</ref> Проблемот на квантната гравитација и прашањето за реалноста на време-просторните сингуларности останува отворено.<ref>section [[General relativity#Quantum gravity|Quantum gravity]], above</ref> Податоците од набљудувањата кои се земаат како доказ за [[темна енергија|темната енергија]] и [[темна материја|темната материја]] покажува за потреба од нова физика.<ref>section [[General relativity#Cosmology|Cosmology]], above</ref> Дури доколку се земат какви што се, општата релативност има уште можности за понатамошни испитувања. Математичката релативистика побарува разбирање на природата на сингуларностите и основните својства на Ајнштајновите равенки,<ref>{{Harvnb|Friedrich|2005}}</ref> и се помоќните компјутерски симулации.<ref>A review of the various problems and the techniques being developed to overcome them, see {{Harvnb|Lehner|2002}}</ref> Трката за првичното директно забележување на гравитациските бранови и понатаму продолжува,<ref>See {{Harvnb|Bartusiak|2000}} for an account up to that year; up-to-date news can be found on the websites of major detector collaborations such as [http://geo600.aei.mpg.de/ GEO 600] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070218123705/http://geo600.aei.mpg.de/ |date=2007-02-18 }} and [http://www.ligo.caltech.edu/ LIGO]</ref> во надеж за постоење на можност за испитување на точноста на теоријата за многу силни гравитациски полиња кои можат да се употребат за добивање на пообемни податоци.<ref>For the most recent papers on gravitational wave polarizations of inspiralling compact binaries, see {{Harvnb|Blanchet|Faye|Iyer|Sinha|2008}}, and {{Harvnb|Arun|Blanchet|Iyer|Qusailah|2007}}; for a review of work on compact binaries, see {{Harvnb|Blanchet|2006}} and {{Harvnb|Futamase|Itoh|2006}}; for a general review of experimental tests of general relativity, see {{Harvnb|Will|2006}}</ref> По повеќе од деведесет години по своето објавување, општата релативност и понатака е поле на многубројни истражувања.<ref>See, e.g., the electronic review journal [http://relativity.livingreviews.org/ Living Reviews in Relativity] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161227064809/http://relativity.livingreviews.org/ |date=2016-12-27 }}</ref> == Поврзано == * [[Тежиште (релативистичко)]] * [[Прдонесувачи кон општата релативност]] * [[Изведување на Лоренцовите преобразби]] * [[Еренфестов парадокс]] * [[Испитување на општата релативност]] * [[Проблем на две тела во општата релативност]] == Наводи == {{наводи}} {{Гранки на физиката}} {{Релативност}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Општа релативност| ]] [[Категорија:Концепти во физиката]] [[Категорија:Алберт Ајнштајн]] [[Категорија:Концепти во астрономијата]] r4zvpwjabkznl41wb6xq5al6h0d5386 0 1119515 5532503 5531934 2026-03-31T18:58:29Z Dandarmkd 31127 5532503 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | наставка = а | име = Даниела Иваноска | портрет = | px = | опис = | родено-име = Даниела Стојковска | роден-дата = {{birth year and age|1978}} | роден-место = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонка]] | народност = [[Македонци|Македонка]] | познат = | занимање = [[глумица]] | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Даниела Иваноска''' (родена во 1978 година во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонска]] [[театар]]ска филмска и телевизиска [[глумица]] која работи во [[Народен театар Војдан Чернодрински|Народниот театар „Војдан Чернодрински“]] од [[Прилеп]]. ==Животопис== Даниела Ивановска (родена како Стојковска) е родена во Скопје. Таа е омажена за [[глумец]]от Зоран Иваноски со кого го имаат синот Лука.<ref name="XVIII 2014">Сребра Ѓорѓијевска, „Театрите се однесуваат како секти“, ''Дневник'', година XVIII, број 5617, петок, 14 ноември 2014, стр. 23.</ref> ==Кариера== Професионалната кариера на Иваноска (тогаш, со презимето Стојковска) ги направила во Скопје, играјќи во неколку претстави на Македонскито народен театар, како: „[[Соларис]]“, „[[Големите очекувања]]“, „[[Делириум за двајца]]“, „Слепци“, „[[Црнила 005]]“. Подоцна, таа се вработила во театарот „[[Војдан Чернодрински]]“ во [[Прилеп]], каде од [[2008]] наваму имала улоги во речиси сите претстави.<ref name="XVIII 2014"/> Во [[ноември]] [[2014]] година, на Меѓународниот фестивал на глумците во [[Никшиќ]], [[Црна Гора]], Иваноска ја освоила наградата за најдобра споредна женска улога, играјќи го ликот на Алтана во претставата „[[Буре барут (драма)]]“, во [[режија]] на [[Наташа Поплавска]].<ref>„Награда за глумицата Даниела Иваноска на фестивалот во Никшиќ“, ''Дневник'', година XVIII, број 5614, вторник, 11 ноември 2014, стр. 19.</ref> == Филмографија == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 2005 || [[Бал-кан-кан]] ТВ-филм || Сопругата |- | 2005 || [[Боли ли]] ТВ-филм || |- | 2013 || [[Авантурите на Итар Пејо]] ТВ-серија || |- | 2014 || [[Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 2015 || [[Три во едно]] ТВ-филм || |- | 2015 || [[Лазар]] ТВ-филм || Милка |- | 2019 || [[Втора шанса]] ТВ-филм || Елеонора |- | 2019 || [[Дедо и внук]] ТВ-филм || Билјана |- | 2020 || [[Зоки Поки (телевизиска серија)|Зоки Поки]] ТВ-серија || Ивана |- | 2026 || [[И Божана сака чоколадо]] ТВ-филм || |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Иваноска, Даниела}} [[Категорија:Родени во 1978 година]] [[Категорија:Глумици од Скопје]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] r4reaxins89eou6p89uzeupl5uzmgsk 0 1120136 5532392 5522949 2026-03-31T17:10:35Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532392 wikitext text/x-wiki {{infobox | above = Летни олимписки игри | bodyclass = hlist nowraplinks | image1= [[Податотека:Olympic rings without rims.svg|150п]] | image2= [[Податотека:Olympic Cauldron after being lit at the London 2012 Olympic Games Opening Ceremony.jpg|160п]] | caption2= Олимпискиот пламен во [[Лондон]] за време на [[Летни олимписки игри 2012|Летните олимписки игри 2012]]. | headerstyle = border-top: 1px solid #aaa | header1 = Игри | data2 = * [[Летни олимписки игри 1896|1896]] * [[Летни олимписки игри 1900|1900]] * [[Летни олимписки игри 1904|1904]] * [[Летни олимписки игри 1908|1908]] * [[Летни олимписки игри 1912|1912]] * <s>[[Летни олимписки игри 1916|1916]]</s> * [[Летни олимписки игри 1920|1920]] * [[Летни олимписки игри 1924|1924]] * [[Летни олимписки игри 1928|1928]] * [[Летни олимписки игри 1932|1932]] * [[Летни олимписки игри 1936|1936]] * <s>[[Летни олимписки игри 1940|1940]]</s> * <s>[[Летни олимписки игри 1944|1944]]</s> * [[Летни олимписки игри 1948|1948]] * [[Летни олимписки игри 1952|1952]] * [[Летни олимписки игри 1956|1956]] * [[Летни олимписки игри 1960|1960]] * [[Летни олимписки игри 1964|1964]] * [[Летни олимписки игри 1968|1968]] * [[Летни олимписки игри 1972|1972]] * [[Летни олимписки игри 1976|1976]] * [[Летни олимписки игри 1980|1980]] * [[Летни олимписки игри 1984|1984]] * [[Летни олимписки игри 1988|1988]] * [[Летни олимписки игри 1992|1992]] * [[Летни олимписки игри 1996|1996]] * [[Летни олимписки игри 2000|2000]] * [[Летни олимписки игри 2004|2004]] * [[Летни олимписки игри 2008|2008]] * [[Летни олимписки игри 2012|2012]] * ''[[Летни олимписки игри 2016|2016]]'' * ''[[Летни олимписки игри 2020|2020]]'' * ''[[Летни олимписки игри 2024|2024]]'' * ''[[Летни олимписки игри 2028|2028]]'' | header3 = Спортови {{nobold|([[Олимписки спортови|подробно]])}} | data4 = * [[Стреличарство на Летните олимписки игри|Стреличарство]] * [[атлетика на Летните олимписки игри|Атлетика]] * [[бадминтон на Летните олимписки игри|Бадминтон]] * [[кошарка на Летните олимписки игри|Кошарка]] * [[боксување на Летните олимписки игри|Боксување]] * [[Кајак и кану на Летните олимписки игри|Кајак и кану]] * [[велосипедизам на Летните олимписки игри|Велосипедизам]] * [[нуркање на Летните олимписки игри|Нуркање]] * [[јавање на Летните олимписки игри|Јавање]] * [[хокеј на трева на Летните олимписки игри|Хокеј на трева]] * [[мечување на Летните олимписки игри|Мечување]] * [[фудбал на Летните олимписки игри|Фудбал]] * [[гимнастика на Летните олимписки игри|Гимнастика]] * [[ракомет на Летните олимписки игри|Ракомет]] * [[џудо на Летните олимписки игри|Џудо]] * [[современ пентатон на Летните олимписки игри|Современ пентантон]] * [[веслање на Летните олимписки игри|Веслање]] * [[едрење на Летните олимписки игри|Едрење]] * [[стрелаштво на Летните олимписки игри|Стрелаштво]] * [[пливање на Летните олимписки игри|Пливање]] * [[синхронизирано пливање на Летните олимписки игри|Синхронизирано пливање]] * [[пинг-понг на Летните олимписки игри|Пинг-понг]] * [[теквондо на Летните олимписки игри|Теквондо]] * [[тенис на Летните олимписки игри|Тенис]] * [[триатлон на Летните олимписки игри|Триатлон]] * [[одбојка на Летните олимписки игри|Одбојка]] * [[ватерполо на Летните олимписки игри|Ватерполо]] * [[кревање тегови на Летните олимписки игри|Кревање тегови]] * [[борење на Летните олимписки игри|Борење]] }} '''Летни олимписки игри''' ('''ЛОИ''') — меѓународен повеќеспортски настан првпат одржан во 1896 година, кој се приредува на секои четири години од страна на [[Меѓународен олимписки комитет|Меѓународниот олимписки комитет]]. На секој натпревар се доделуваат медали, при што [[златен медал]] за прво место, [[сребрен медал|сребрен]] за второ и [[бронзен медал|бронзен]] за трето — традиција која започнала во 1904 година. [[Зимски олимписки игри|Зимските олимписки игри]] се создадени поради успехот на дотогашните летни игри. [[САД]] четирипати биле домаќини на Летните олимписки игри, што е повеќе од која и да е друга земја. [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] ги приредило игрите во 2012 година, трети олимписки игри одржани во кралството, во главниот град Лондон, со што тој станал првиот град во кој се одржале игрите трипати. Австралија, Франција, Германија и Грција биле домаќини на игрите по двапати. Други земји кои биле домаќини на игрите се Белгија, Кина, Канада, Финска, Јапонија, Мексико, Холандија, Јужна Кореја, Шпанија, [[Советскиот Сојуз]] и Шведска. [[Летни олимписки игри 2016|Игрите во 2016]] се одржуваат во [[Рио де Жанеиро]], и со тоа ова е првата олимпијада одржана во [[Јужна Америка]]. Три града биле двократни домаќини на игрите: Лос Анџелес, Париз и [[Атина]]. [[Стокхолм]] бил домаќин на две олимписки игри: [[Летни олимписки игри 1912|1912]] година и јавачките спортови во игрите одржани во [[Летни олимписки игри 1956|1956]] година, во игри кои биле со два домаќини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1956|title=Melbourne / Stockholm 1956|publisher=[[IOC]]|accessdate=5 September 2008}}</ref> Пет држави — [[Грција на Олимписките игри|Грција]], [[Австралија на Олимписките игри|Австралија]], [[Франција на Олимписките игри|Франција]], [[Обединетото Кралство на Олимписките игри|Велика Британија]] и [[Швајцарија на Олимписките игри|Швајцарија]] — учествувале на сите одржани олимписки игри. Единствената земја која освоила златен медал на сите Летни олимписки игри е Велика Британија, од едно злато во 1904, 1952 и 1996 година па сè до 56 златни медали во 1908 година. ==Квалификации== Квалификациските правила за секој олимписки спорт ги одредуваат меѓународните спортски сојуз кои раководат со меѓународните првенства.<ref name="olympians">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.olympic.org/en/content/The-IOC/Commissions/Athletes-Commission/Olympians/|title=Olympians|work=Olympic.org|publisher=[[IOC]]|accessdate=21 June 2010}}</ref> Кај поединечните спортови, натпреварувачите се квалификуваат преку котирање на одредено место на некој важен меѓународен настан, или пак на списоците на спортските сојузи. Постои општо правило дека само тројца спортисти можат да претставуваат една земја во секоја поединечна дисциплина. [[Национален олимписки комитет|Националните олимписки комитети]] можат да запишат одреден број на натпреварувачи за секој настан и самиот комитет одредува кои квалификувани натпреварувачи ќе се изберат за секоја дисциплина во случај да има повеќе кандидати кои се квалификувале за игрите.<ref name="olympians"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.olympic.org/en/content/The-IOC/Governance/National-Olympic-Committees/|title=National Olympic Committees (NOCs)|work=Olympic.org|publisher=[[IOC]]|accessdate=21 June 2010}}</ref> Земјите обично ги одредуваат екипните учесници во спортовите преку континентални квалификациски натпревари, при што секое континентално здружение има одреден број на спортови во олимписките игри. Земјите не можат да има повеќе од една екипа на натпреварите. ==Историја== ===Почетоци=== [[Податотека:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|мини|250п|лево|Церемонијата на отворањето на првите олимписки игри на стадионот „[[Панатенаико]]“]] Современите олимписки игри започнале да се приредуваат во 1894 година, кога [[Пјер де Кубертен]] се обидел да изнајде меѓународно помирување преку спортски натпревар. Тој ги засновал игрите на [[Венлочки олимписки игри|Венлочките олимписки игри]], кои се одржувале во [[Мач Венлок]], [[Англија]]. почнувајќи од 1850 година.<ref name=Wenlock>{{наведени вести|first=Ben|last=Jeffrey|url=http://www.bbc.co.uk/shropshire/features/2004/08/william_penny_brookes.shtml|title=Father of the modern Olympics|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=6 May 2006}}</ref> Првите Кубертенови игри одржани во [[Летни олимписки игри 1896|Атина 1896]], привлекле само 245 натпреварувачи, од кои преку 200 биле Грци, и учествувале само 14 земји. Сепак, треба да се има предвид дека ваков меѓународен настан бил прв во историјата. На жените-натпреварувачи не им било дозволено да учествуваат, иако една жена, [[Стамата Ревити]], го трчала маратонот сама, велејќи дека сепак ќе трча, без оглед на тоа дали има дозвола од комитетот.<ref name=Revithi>{{Наведено списание| author = Tarasouleas, Athanasios| date = Summer 1993| title = The Female Spiridon Loues| journal = Citius, Altius, Fortius| volume = 1| issue = 3| pages = 11–12| url = http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n3/JOHv1n3e.pdf| access-date = 2014-12-03| archive-date = 2008-06-25| archive-url = https://web.archive.org/web/20080625162746/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n3/JOHv1n3e.pdf| url-status = dead}}</ref> [[Летни олимписки игри 1896|Летните олимписки игри 1896]] официјално познати како I Олимпијада, биле [[спортски настан]] кој се одбележал во [[Атина]], Грција, од 6 до 15 април 1896 година. Ова се всушност првите игри кои се одржале во [[Нов век|новиот век]]. Во антиката, игрите првично настанале во [[Стара Грција]], па и затоа се сметало дека и современите игри треба да бидат во Атина. Местото било едногласно изгласано за време на конгресот организиран од [[Пјер де Кубертен]], француски [[педагог]] и историчар, во Париз, на 23 јуни 1894 година. На истиот конгрес е основан и [[Меѓународен олимписки комитет|Меѓународниот олимписки комитет]] (МОК). И покрај многуте пречки и неповолности, игрите од 1896 година се сметат за голем успех. Игрите имале најголемо меѓународно учество пред кој и да спортски настан одржан дотогаш. Стадионот „[[Панатенаико]]“ бил првиот поголем современ стадион на кој имало огромна публика на спортски настан.<ref name="Y153">Young (1996), 153</ref> Најголемо воодушевување кај Грците предизвикала победата на [[маратон (спорт)|маратонот]] на Гркот [[Спиридон Луис]], носач на вода. Тој победил со време од 2 часа 58 минути и 50 секунди, предизвикувајќи бурно славење на трибините. Најуспешен натпреварувач бил германскиот [[Борење на Летните олимписки игри|борач]] и [[гимнастика|гимнастичар]] [[Карл Шуман]], кој освоил четири златни медали. По завршувањето на игрите, Кубертен и МOК добиле петиција од истакнати личности како грчкиот крал [[Георги I (крал на Грција)|Георги]] и некои од американските учесници во Атина, за наредните игри да се одржуваат само во Атина. Сепак [[Летни олимписки игри 1900|Летните игри во 1900]] година веќе биле испланирани да се одржат во Париз. Со исклучок на [[олимписки меѓуигри 1906|Олимписките меѓуигри 1906]], Атина повторно била домаќин на игрите дури [[Летни олимписки игри 2004|во 2004 година]]. Четири години подоцна на игрите во 1900 година во Париз учествувале четирипати повеќе учесници, вклучувајќи и 20 жени, на кои им било дозволено да се натпреваруваат официјално, во [[крикет на Летните олимписки игри 1900|крикет]], [[голф на Летните олимписки игри 1900|голф]], [[едрење на Летните олимписки игри 1900|едрење]] и [[тенис на Летните олимписки игри 1900|тенис]]. Игрите биле припоени кон [[Светски саем 1900|Светскиот саем]] во Париз и траеле преку 5 месеци. Сè уште е спорно кои настани биле олимписки бидејќи само еден или ниеден од нив не бил претставен како таков во тоа време. [[Податотека:Dorando Pietri.jpg|мини|250п|Дорандо Пјетри го завршува современиот маратон на денешното растојание.]] Бројот на учесници се намалил за игрите во [[Сент Луис]], САД [[Летни олимписки игри 1904|1904]] година, најмногу поради должината на патувањето преку Атлантикот со брод за европските натпреварувачи, а воедно и со припојувањето на игрите со Луизијанската изложба, при [[Светски саем|Светскиот саем]], на кој повторно настанот се одржал во подолг временски период. За споредба со Париз 1900 година, олимписки како збор се употребувал во секој натпревар вклучувајќи ги и оние за младите момчиња од училиштата или пак за Американците со потекло од Ирска. [[Олимписки меѓуигри 1906|Помал број на игри]] се одржале во Атина 1906 година. МОК денес не ги признава овие игри како официјални олимписки игри, иако многу историчари имаат спротивно мислење. Игрите во Атина во 1906 биле првите од заменски игри кои се одржале во Атина, но не постигнале успех. Игрите биле поуспешни од оние во 1900 и 1904 година со учество на преку 900 натпреварувачи и придонеле за успехот на наредните игри. [[Летни олимписки игри 1908|Игрите во Лондон]] од 1908 година имале подобар успех, на кои е утврдено стандардното растојание на [[маратон]]от од 42,195&nbsp;км. Првиот олимписки маратон од 1896 година се трчал на растојание од 40&nbsp;км. Новото растојание било определено за да се осигура крајот на трката да заврши пред преградата во која била сместено [[Британско кралско семејство|британското кралското семејство]]. На шесте олимписки игри меѓу 1900 и 1920 година, маратонот се трчал на шест различни растојанија. При крајот на маратонот на игрите во 1908 година [[Дорандо Пјетри]] бил првиот кој втрчал на стадионот, но истиот бил во тешка состојба и колабирал пред да може да ја заврши трката. Му било помогнато да ја заврши трката од страна на загрижените организатори на трката, но подоцна тој бил дисквалификуван и златниот медал му бил доделен на [[Џони Хејз|Џон Хејз]], кој го следел на растојание од 30 секунди. Игрите продолжиле да растат, привлекувајќи 2.504 натпреварувачи, на игрите во [[Летни олимписки игри 1912|Стокхолм 2012]] година, вклучувајќи го и [[Џим Торп]], кои победил и на десетобојот и на петобојот. Торп претходно играл неколку натпревари [[бејзбол]] за пари, и поради што му биле одземени медалите заради прекршување на аматеризмот по жалбите од страна на [[Ејвори Брендиџ]]. Медалите му се вратени во 1983 година, 30 години по неговата смрт. Овие игри биле први кои го исполниле во целост сонот на Пјер де Кубертен, и каде за првпат имало учесници од сите пет континенти. Игрите кои требале да се одржат во 1916 година биле откажани поради [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. ===Меѓувоен период=== Игрите во воено уништената Белгија се одржале во градот [[Летни олимписки игри 1920|Антверпен 1920]] година, но сепак привлекле голем број на натпреварувачи. Овој рекорд се одржал сè до 1924 година, кога на [[Летни олимписки игри 1924|париските игри]] учествувале 3000 учесници, од кои најдобар бил финскиот тркач [[Паво Нурми]]. „Летечкиот Финец“ освоил три екипни златни медали и поединечните на 1.500 и 5.000 метри, кој ги освоил во еден ист ден. Игрите одржани во [[Летни олимписки игри 1928|Амстердам 1928]] година биле одбележани по тоа што за првпат било дозволено жени да се натпреваруваат во атлетика, и се постигнал успех со појавата на [[покровителство]], од страна на [[Кока-Кола|„Кока-Кола]]“. На игрите во 1928 година биле воведени стандардните изгледи на медалите од страна на МОК, избрани според [[Џузепе Касиоли|Касиолиевата]] претстава за божицата [[Ника (митологија)|Ника]] и победникот кој бил носен од толпата. Овој изглед се користел сè до 1972 година. Игрите во [[Летни олимписки игри 1932|Лос Анџелес 1932]] година биле за време на [[Голема депресија|Големата депресија]], што придонело за мал број на учесници. Игрите одржани во [[Летни олимписки игри 1936|Берлин 1936]] на властите им биле златна можност за промовирање на нивната идеологија. Владејачката [[НСДАП|Нацистичка партија]] ја задолжила режисерката [[Лени Рифенштал]] да ги сними игрите. Како резултат на тоа, филмот ''[[Олимпија (1938)|Олимпија]]'', бил рекем-дело, освен постојаното повторување на [[Адолф Хитлер|Хитлеровите]] теории за [[ариевска раса|ариевската]] расна супериорност над „неарариевските“ спортисти. Особено, кога афроамериканскиот тркач и скокач во далечина [[Џеси Овенс]] освоил четири медали. Приказната за Хитлеровото непојавување на доделувањето на медалите е мит, и неговата постапка се должи на сосема други причини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://german.about.com/library/blgermyth10.htm|title=German Myth: Hitler and Jesse Owens|work=[http://german.about.com/library/weekly/aa021024a.htm German Misnomers, Myths and Mistakes]|publisher=About, Inc|accessdate=6 May 2006|archive-date=2011-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513073947/http://german.about.com/library/blgermyth10.htm|url-status=dead}}</ref> На игрите во Берлин било воведено и палењето на олимпискиот оган.<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7330949.stm|title=The Olympic torch's shadowy past|publisher=BBC|accessdate=4 August 2008| date=5 April 2008}}</ref> Поради [[Втора светска војна|Втората светска војна]], игрите во 1940 година (кои требале да се одржат во Токио и привремено биле преместени во [[Хелсинки]] по почетокот на војната) биле откажани. Игрите од [[Летни олимписки игри 1944|1944]] година кои требале да се одржат во Лондон биле откажани; наместо тоа, Лондон бил домаќин на првите игри по крајот на војната, на игрите во [[Летни олимписки игри 1948|1948]] година. ===По Втората светска војна=== Игрите во [[Летни олимписки игри 1948|1948]] година се одржале во Лондон, при што на Германија и Јапонија не им било дозволено да учествуваат. Холандскиот спринтер [[Фани Бланкерс-Коен]] освоил четири медали на патеката следејќи го примерот на Овенс во Берлин. На игрите во [[Летни олимписки игри 1952|1952]] кои се одржале во [[Хелсинки]] [[Советскиот Сојуз на Олимписките игри|екипите од СССР]] се натпреварувале за првпат и веднаш станале едни од подоминантните. На игрите во Финска поручникот од Чехословачка [[Емил Затопек]] се здобил со легендарен углед, со намерата да ги подобри резултатите од игрите во 1948 година. Првично победил на трките од 10.000 и 5.000 метри, а исто така учествувал и на маратонот, и покрај тоа што никогаш претходно не се натпреварувал на ова растојание. Трчајќи покрај останатите натпреварувачи и разговарајќи со нив, Затопек водел од средината на трката, полека одминувајќи ги сите натпреварувачи за да победи со разлика од 2 минути и 30 секунди, со што постигнал три победи. Игрите [[Летни олимписки игри 1956|Мелбурн 1956]] година биле успешни. На овие игри на [[ватерполо]] натпреварот меѓу Унгарија и Советскиот Сојуз, се јавиле политички тензии кои завршиле со тепачка меѓу екипите. Поради појавата на шап и лигавка во Британија во тој период, и поради строгите карантински закони на Австралија коњичките спортови се одржале во Стокхолм. На игрите во [[Летни олимписки игри 1960|Рим во 1960]] година се натпреварувал младиот боксер Касиус Клеј, подоцна познат како [[Мухамед Али]]. Али подоцна го фрлил својот златен медал со гадење бидејќи не бил услужен во ресторан во родниот [[Луисвил]] во [[Кентаки]] кој по правило служел само белци.<ref>{{Наведена книга| last=Wallechinsky| first=David|author2=Jamie Loucky | year=2008| title=The Complete Book of the Olympics, 2008 Edition| publisher=[[Aurum Press]]| isbn=978-1-84513-330-6| pages=453–454 }}</ref> Советските натпреварувачки во [[спортска гимнастика]] освоиле 15 од 16 можни медали. Друг поистакнат натпреварувач на игрите во 1960 година е и [[Вилма Рудолф]], освојувач на златните медали на трките од 100, 200 и 4×100 метри. Игрите [[Летни олимписки игри 1964|Токио 1964]] се забележителни по воспоставувањето на современата ера на телекомуникациите. Овие игри биле претставени на ширум светот преку телевизија, настан кој бил овозможен со лансирањето на комуникациските сателити. Така, игрите во 1964 година биле пресвртница за настанот во поглед на неговата гледаност и популарност. Џудото дебитирало како официјален спорт, а холандскиот џудист [[Антон Гесинк]] предизвикал воодушевување кога го победил во финалето [[Акио Каминага]] пред домашната публика. Игрите во [[Летни олимписки игри 1968|Град Мексико 1968]] биле проблематични поради надморската висина на градот домаќин,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1968|title=Games of the XIX Olympiad|work=[http://www.olympic.org/uk/games/index_uk.asp Olympic Games]|publisher=International Olympic Committee|accessdate=6 May 2006}}</ref> особено при скокот во далечина, во кој учесникот од САД [[Боб Бимон]] скокнал на растојание од 8,90 метри. БимоНовиот Светски рекорд ќе опстои во наредните 23 години. Игрите во 1968 година воспоставиле сега познатиот скок во височина, спорт во кој победил Американецот [[Дик Фосбури]]. Политиката зазела централно место на церемонијата на доделувањето на медалите на трката од 200 метри, кога атлетичарите [[Томи Смит]] и [[Џон Карлос]] изразиле протест против поделбата во САД. Ова нивно дејство било осудено од страна на олимпското движење, но истото било силно отпоздравено од страна на американското движење за граѓански права. Политиката повторно се замешала и на игрите во [[Летни олимписки игри 1972|Минхен 1972]] година, кога се случил [[Минхенски масакр|Минхенскиот масакр]]. Палестинска терористичка група именувана како [[Црн септември (група)|Црн септември]] влегла во олимпиското село и провалила во сместувањето на израелската делегација. Убиле двајца израелски натпреварувачи а други девет ги зеле како заложници, барајќи Израел да ослободи голем број на затвореници. Кога израелската влада го одбила ова барање, настанала тишина во текот на преговорите. На крај, држејќи ги заложниците, на киднаперите им е понудено безбедно минување до аеродромот, Каде биле нападнати од заседа од страна на германските безбедносни сили. Во пуканицата која настанала загинале 15 луѓе, вклучувајќи ги деветте Израелци и петте терористи. По голема расправа, се одлучило игрите да продолжат, но церемониите се засениле од настанот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1972|title=Games of the XX Olympiad|work=[http://www.olympic.org/uk/games/index_uk.asp Olympic Games]|publisher=International Olympic Committee|accessdate=6 May 2006}}</ref> На овие игри се постигнати некои од најзапаметените подвизи, особено освојувањето на седумте златни медали, што бил рекорд на американскиот пливач [[Марк Шпиц]], златото на [[Ласе Вирен]] кое го освоил во тесните водства на 5.000 и 10.000 метри, и освојувањето на три златни медали од 16-годишната советска гимнастичарка [[Олга Корбут]], која го воодушевила светот со историското салто наназад од високата греда. Корбут сепак не успеала да победи во сите дисциплини и изгубила од својата екипна соучесничка [[Људмила Туриштева]]. На игрите во [[Монтреал]] во 1976 година поради лошото планирање и измамите, игрите го надминале предвидениот буџет. Ова биле дотогаш најскапите олимписки игри и останале такви сè до [[Летни олимписки игри 2008|игрите во 2008 г. во Пекинг]], со трошоци кои надминале 5 милијарди долари (што во 2006 година би изнесувало 20 милијарди долари). Гледано наназад, се верува дека изведувачите (за кои се верувало дека се членови на монтреалската мафија) украле огромни суми на пари од сите нивоа на проектите а истовремено се збогатиле и од поевтините и неквалитетни материјали, што довело до одложувањата, структурни проблеми и големи трошоци. Во 1988 година, еден од тие изведувачи, Џузепе Запие бил ослободен од обвиненијата покренати против него поради работата на олимписките објекти, откако два од клучните сведоци биле убиени пред да сведочат.<ref>Schneider, Stephen;(April 2009).Ice: The Story of Organized Crime in Canada. p.551. ISBN 0-470-83500-1:</ref> Исто така, имало и бојкот од африканските земји против турата на рагби-репрезентација на Нов Зеланд на Јужна Африка која била раководена од страна на [[апартхејд|апартхејдските власти]]. Романската гимнастичарка [[Надја Команечи]] го освоила златото во сите поединечни категории за жени со две од можни четири највисоки оцени, со што се создала гимнастичарската династија во Романија. Друга натпреварувачка која освоила најголема оцена и три златни медали е [[Нели Ким]] од СССР. [[Ласе Вирен]] го повторил резултатот освојувајќи златни медали на 5.000 и 10.000 метри, со што станал единствениот кој последователно освоил два златни медали во овие дисциплини. ===Крајот на {{римски|20}} век=== По инвазијата на Авганистан од страна на Советскиот Сојуз во 1979 година, 66 земји, вклучувајќи ги тука САД, Канада, Западна Германија и Јапонија, ги бојкотирале игрите во [[Летни олимписки игри 1980|Москава 1980]] година. Бојкотот придонел игрите во 1980 година да бидат помалку рекламирани и со помал натпреварувачи дух, и во истите доминирала земјата-домаќин. Во 1984 година Советскиот Сојуз и неговите тринаесет сојузници, возвратиле бојкотирајќи ги игрите во [[Летни олимписки игри 1984|Лос Анџелес]]. [[Романија]], била една од земјите во источниот блок која учествувала на игрите во 1984 година. Ова биле првите игри од новото време кои оствариле заработка. Игрите заживеале но станале покомерцијални. и повторно без учеството на земјите од источниот блок на игрите во 1984 година доминирала земјата-домаќин. На овие игри за првпат учествувала и Народна Република Кина. Игрите во [[Летни олимписки игри 1988|Сеул во 1988]] година биле доста добро испланирани но истите биле зацрнети од многуте атлетичари, особено од победникот на 100 метри [[Бен Џонсон (атлетичар)|Бен Џонсон]], кој не поминал на задолжителните испитувања за допинг. И покрај настапите на многу учесници кои не биле допингувани, бројот на учесници под недозволени средства целосно го засениле настанот. Игрите во [[Летни олимписки игри 1992|Барселона 1992]] година промовирале професионализам меѓу олимписките атлетичари, при што како пример послужил „[[атлетска кошаркарска екипа на САД 1992|Екипата на соништата]]“. На игрите во 1992 година учествувале и помалите европски држави кои пред тоа биле дел од Советскиот Сојуз по Втората светска војна. На овие игри гимнастичарот [[Виталиј Шербо]] освоил пет златни медали, рекорд поставен од страна на [[Ерик Хајден]] на [[Зимски олимписки игри 1980|Зимските олимписки игри]] во 1980 година. Олимпијадата во 1992 година е првата на која [[Македонија на Олимписките игри|независна Македонија]] се претставила со свои натпреварувачи. Процесот на избирање на местото на одржување на игрите станал комерцијален, а тврдењата дека постои корупција во МОК станале сè почести. На игрите во [[Летни олимписки игри 1996|Атланта 1996]], главна ѕвезда бил тркачот на [[200 метри]] [[Мајкл Џонсон (атлетичар)|Мајкл Џонсон]], надминувајќи го светскиот рекорд пред домашната публика. Канаѓаните го прославиле рекордот на [[Донован Бејли]] на 100 метри. На некој начин ова било искупување за претходниот срам предизвикан од Бен Џонсон. Имало и емоционални сцени, такви при што [[Мухамед Али]], кој бил во поодмината фаза на [[Паркинсонова болест]], го запалил олимпискиот факел и му била дадена замена за отфрлениот медал од 1960 година. Овој настан на доделување на медалот не се случил во боксерскиот ринг, туку на кошаркарската арена по барање на американската телевизија. Атмосферата на игрите била весела, но сепак се нарушила со експлозијата на бомба во паркот кој ја одбележувал стогодишнината од првите олимписки игри. Во јуни 2003 година, бил уапсен главниот осомничен за експлозијата, [[Ерик Роберт Рудолф]]. [[Податотека:Sydney olympic stadium track and field.jpg|лево|мини|Игрите во [[Летни олимписки игри 2000|Сиднеј 2000]] година, кои биле познати и како „Игрите на новиот милениум“.]] На игрите во [[Летни олимписки игри 2000|Сиднеј 2000]] година се прикажани вештините на месниот фаворит [[Ијан Торп]], и Британецот [[Стив Редгрејв]] кој освоил златен медал во веслање на пет последователни олимписки игри, а тука е и [[Кејти Фримен]], Австралијка чија победа на [[400 метри]] го обединила преполниот стадион. [[Ерик Мусамбани]], пливач од Екваторска Гвинеја, пливал неверојатно бавно на 100 метри слободен стил, со што покажал дека и во комерцијалниот свет на {{римски|20}}I век, сепак опстојала основната визија на Пјер де Кубертен.<ref>Неговата сонародничка Паула Барила Болопа исто така добила внимание од медиумите поради нејзиното рекордно бавно, но смело трчање.</ref> Сиднејските игри биле запаметени и по првото појавување на заедничка екипа на Северна и Јужна Кореја, што ја кренало публиката и ги поздравиле со аплауз, на церемонијата на отворањето, иако се натпреварувале како поединечни земји. Контроверзноста не изостанала и во натпреварите во уметничка гимнастика за жени, поради тврдењата дека гредата била поставена на несоодветна висина за време на натпреварувањата. Неколку атлетичарки потфрлиле, вклучувајќи ја тука и [[Руси]]нката [[Светлана Коркина]], која била фаворит за освојување на златниот медал квалификувајќи се на првото место. ===Новиот милениум=== За игрите [[Летни олимписки игри 2004|Атина 2004]] Грција потрошила 7,2 милијарди [[Американски долар|долари]], вклучувајќи и 1,5 милијарди долари на обезбедување. Сепак, кај натпреварите по гимнастика за мажи се појавила контроверзност кога корејскиот гимнастичар Јанг Те Јонг бил несоодветно оценет со пониска почетна оцена, што го сместило на трето место зад освојувачот, Американецот Пол Хам. Подоцна при финалето на дисциплината, гледачите ги сопреле натпреварите во прескокнување греда за мажи со песни на негодување по објавувањето на оценките на рускиот гимнастичар Алексиј Немов. Обвинувањата за корупција кај судиите го засениле финалето на натпреварите. Иако неоснованите закани од [[тероризам]] го намалиле бројот на гледачи во првиот викенд од игрите (14–15 август), посетеноста се зголемила во продолжението на игрите. Сепак третина од билетите останале непродадени.<ref>{{наведени вести| url=http://www.usatoday.com/sports/olympics/2008-07-28-olympics-tickets_N.htm| work=USA Today| title=Tickets to Olympic events in Beijing sold out| date=28 July 2008| accessdate=24 May 2010}}</ref> На игрите во Атина учествувале сите 202 НОК со преку 11.000 натпреварувачи. На игрите во [[Летни олимписки игри 2008|Пекинг 2008]] година. Овие олимписки игри биле проследени со многу контроверзии, особено по [[Тибетски немири 2008|тибетските немири]]. Активистите за човекови права повикувале на бојкот, а некои дури овие игри ги споредувале со игрите во нацистичка Германија во 1936 година. Се одржале неколку нови настани, вклучувајќи ја и новата дисциплина на [[BMX]] за мажи и жени. За првпат жените се натпреварувале во [[трка со пречки (атлетика)|трка со пречки]]. Програмата во мечување била проширена за да ги вклучи шесте дисциплини за мажи и жени. Жените претходно не можеле да се натпреваруваат во екипните мечувалски настани. Биле додадени и пливачките маратони. Во продолжение, двојките на пинг-понг биле заменети со екипни натпреварувања.<ref name=2008program/> Американскиот пливач [[Мајкл Фелпс]] поставил рекорд освојувајќи осум златни медали, и се изедначил со рекордот за најмногу златни медали на поединечен натпреварувач од учесниците Хејден и Шербо. Уште една голема ѕвезда на игрите бил јамајскиот тркач [[Јусејн Болт]], кој станал воедно и првиот атлетичар кој поставил светски рекорди во финалето на 100 и 200 метри на истите игри. [[Летни олимписки игри 2012|Игрите во 2012]] година се одржале во Лондон, со што Лондон станува град во кој се одржале игрите трипати. МОК ги отстранил натпреварите во [[бејзбол]] и [[софтбол]]. [[Рио де Жанеиро]][[Летни олимписки игри 2016|е домаќин на Летните олимписки игри 2016]], со што тој е третиот град-домаќин на јужната полутопка, а воедно и прв град од Јужна Америка во кој ќе се одржат истите.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/8282518.stm|title=BBC SPORT, Olympics, Rio to stage 2016 Olympic Games|publisher=BBC News|date=2 October 2009|accessdate=28 July 2012}}</ref> Во октомври 2009 година, МОК ги вклучил [[Голф на Летните олимписки игри|голфот]] и [[Рагби-7 на Летните олимписки игри|рагбито-7]] како дел од олимписката програма во Рио де Жанеиро. На игрите кои ќе се одржат во 2021 година домаќин ќе биде градот [[Токио]], Јапонија. ==Табела на освоени медали== {{Главна|Табела на досега освоени медали на Олимписките игри}} Оваа табела ги опфаќа само десетте најголеми освојувачи на медали според официјалните податоци од МОК. <span style="border:1px solid #aaa; background:BurlyWood;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> '''Поранешни земји''' {| class="wikitable" style="width:60%; font-size:90%; text-align:center;" |- !# !!Земја !!Игри !!style="background:gold;"|Злато !!style="background:silver;"|Сребро !! style="background:#c96;"|Бронза !!Вкупно |- !1 |align=left|{{flagIOCteam|USA}}||27|| 1022|| 795|| 705|| 2522 |- !2 |style="background:BurlyWood; text-align:left;"|{{flagIOCteam|URS}}||9|| 395|| 319|| 296|| 1010 |- !3 |align=left|{{flagIOCteam|GBR}}||28|| 263|| 295|| 289|| 847 |- !4 |align=left|{{flagIOCteam|FRA}}||28|| 212|| 241|| 261|| 714 |- !5 |align=left|{{flagIOCteam|CHN}}||10|| 224|| 164|| 153|| 541 |- !6 |align=left|{{flagIOCteam|ITA}}||27|| 206|| 178|| 193|| 577 |- !7 |align=left|{{flagIOCteam|GER}}||16|| 191|| 192|| 232|| 615 |- !8 |align=left|{{flagIOCteam|HUN}}||26|| 175|| 147|| 169|| 491 |- !9 |style="background:BurlyWood; text-align:left;"|{{flagIOCteam|GDR}}||5|| 153|| 129|| 127|| 409 |- !10 |align=left|{{flagIOCteam|SWE}}||27|| 143|| 164|| 176|| 483 |- !11 |align=left|{{flagIOCteam|AUS}}||27|| 138|| 153|| 177|| 468 |- !12 |align=left|{{flagIOCteam|RUS}}||6|| 149|| 124|| 153|| 426 |} <ref>Тука внесете текст за во фуснота</ref> ==Список на олимписки спортови== {{Главна статија|Олимписки спортови}} Четириесет и два различни спортови, распределени во 55 различни дисциплини, се дел од олимписките настани. Дваесет и осум спортови биле на распоредот на трите олимписки игри во [[Летни олимписки игри 2000|2000]], [[Летни олимписки игри 2004|2004]] и [[Летни олимписки игри 2008|2008]] година. Поради отстранувањето на бејзболот и софтболот, на Летните игри во Лондон имало дваесет и шест спортови.<ref name=26sports>{{наведени вести| url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/olympics_2012/4658925.stm| title = Fewer sports for London Olympics|work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation| date = 8 July 2005| accessdate =5 May 2006}}</ref> Различните олимписки спортски федерации се групирани под заедничко здружение, наречено Здружение на меѓународните Летни олимписки сојузи (ASOIF). <center> {| cellspacing="0" cellpadding="0" |- |valign="top"| {| class=wikitable |- ! Спорт|| Години |- | [[стреличарство на Летните олимписки игри|Стреличарство]]|| 1900–1908, 1920, од 1972 |- | [[атлетика на Летните олимписки игри|Атлетика]]|| секогаш |- | [[бадминтон на Летните олимписки игри|Бадминтон]]|| Од 1992 |- | [[бејзбол на Летните олимписки игри|Бејзбол]]|| 1992–2008 |- | [[кошарка на Летните олимписки игри|Кошарка]]|| Од 1936 |- | [[пелота на Летните олимписки игри|Пелота]]|| 1900 |- | [[бокс на Летните олимписки игри|Бокс]]|| 1904, 1908, од 1920 |- | [[Кајак и кану на Летните олимписки игри|Кајак и кану]]|| Од 1936 |- | [[крикет на Летните олимписки игри|Крикет]]|| 1900 |- | [[крокет на Летните олимписки игри|Крокет]]|| 1900 |- | [[велосипедизам на Летните олимписки игри|Велосипедизам]]|| Сите |- | [[скокови во вода на Летните олимписки игри|Скокови во вода]]|| Од 1904 |- | [[јавање на Летните олимписки игри|Јавање]]|| 1900, од 1912 |- | [[мечување на Летните олимписки игри|Мечување]]|| Сите |- | [[фудбал на Летните олимписки игри|Фудбал]]|| 1900–1928, од 1936 |- | [[голф на Летните олимписки игри|Голф]]|| 1900, 1904, 2016, 2020 |- | [[гимнастика на Летните олимписки игри|Гимнастика]]|| Сите |- | [[ракомет на Летните олимписки игри|Ракомет]]|| 1936, од 1972 |- | [[хокеј на трева на Летните олимписки игри|Хокеј на трева]]|| 1908, 1920, од 1928 |- | [[вистински тенс на Летните олимписки игри|Вистински тенис (же де пом)]]|| 1908 |- | [[џудо на Летните олимписки игри|Џудо]]|| 1964, од 1972 |- | [[лакрос на Летните олимписки игри|Лакрос]]|| 1904, 1908 |- | [[современ петобој на Летните олимписки игри|Современ петобој]]|| Од 1912 |} |valign="top"| {| class=wikitable |- ! Спорт|| Години |- | [[поло на Летните олимписки игри|Поло]]|| 1900, 1908, 1920, 1924, 1936 |- | [[рекети на Летните олимписки игри|Рекети]]|| 1908 |- | [[Ритмичка гимнастика]]|| Од 1984 |- | [[роке на Летните олимписки игри|Роке]]|| 1904 |- | [[веслање на Летните олимписки игри|Веслање]]|| Од 1900 |- | [[рагби на Летните олимписки игри|Рагби]]|| 1900, 1908, 1920, 1924 |- | [[рагби-7 на Летните олимписки игри|Рагби-7]]|| 2016, 2020 |- | [[едрење на Летните олимписки игри|Едрење]]|| 1900, од 1908 |- | [[стрелаштво на Летните олимписки игри|Стрелаштво]]|| 1896, 1900, 1908–1924, од 1932 |- | [[софтбол на Летните олимписки игри|Софтбол]]|| 1996–2008 |- | [[пливање на Летните олимписки игри|Пливање]]|| Сите |- | [[синхронизирано пливање на Летните олимписки игри|Синхронизирано пливање]]|| Од 1984 |- | [[пинг-понг на Летните олимписки игри|Пинг-понг]]|| Од 1988 |- | [[теквондо на Летните олимписки игри|Теквондо]]|| Од 2000 |- | [[тенис на Летните олимписки игри|Тенис]]|| 1896–1924, од 1988 |- | [[Трамбулина на Летните олимписки игри|Трамбулина]]|| Од 2000 |- | [[триатлон на Летните олимписки игри|Триатлон]]|| Од 2000 |- | [[влечење јаже на Летните олимписки игри|Влечење јаже]]|| 1900–1920 |- | [[одбојка на Летните олимписки игри|Одбојка]]|| Од 1964 |- | [[трки со моторни чамци на Летните олимписки игри|Трки со моторни чамци]]|| 1908 |- | [[ватерполо на Летните олимписки игри|Ватерполо]]|| Од 1900 |- | [[кревање тегови на Летните олимписки игри|Кревање тегови]]|| 1896, 1904, од 1920 |- | [[борење на Летните олимписки игри|Борење]]|| 1896, од 1904 |} |}</center> ==Список на современи Летни олимписки игри== {|class="wikitable" |- {{location map+|Земја|float=center|width=1300|places= {{Location map~|Земја|position=bottom|lat=37.966667|long=23.716667|label='''[[Атина|1896,1906,2004]]'''}} {{Location map~|Земја|position=left|lat=48.8567|long=2.3508|label='''[[Париз|1900,1924]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=38.627222|long=-90.197778|label='''[[Сент Луис|1904]]'''}} {{Location map~|Земја|position=left|lat=51.507222|long=-0.1275|label='''[[Лондон|1908,1948,2012]]'''}} {{Location map~|Земја|position=top|lat=59.329444|long=18.068611|label='''[[Стокхолм|1912]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=51.216667|long=4.4|label='''[[Антверпен|1920]]'''}} {{Location map~|Земја|position=top|lat=52.366667|long=4.9|label='''[[Амстердам|1928]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анџелес|1932,1984]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=52.516667|long=13.383333|label='''[[Берлин|1936]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=60.170833|long=24.9375|label='''[[хелсинки|1952]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=-37.813611|long=144.963056|label='''[[Мелбурн|1956]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=41.9|long=12.5|label='''[[Рим|1960]]'''}} {{Location map~|Земја|position=bottom|lat=35.689506|long=139.6917|label='''[[Токио|1964,''2020'']]'''}} {{Location map~|Земја|lat=19.433333|long=-99.133333|label='''[[Град Мексико|1968]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=48.133333|long=11.566667|label='''[[Минхен|1972]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=45.5|long=-73.566667|label='''[[Монтреал|1976]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=55.75|long=37.616667|label='''[[Москва|1980]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=37.566667|long=126.978056|label='''[[Сеул|1988]]'''}} {{Location map~|Земја|position=left|lat=41.383333|long=2.183333|label='''[[Барселона|1992]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта|1996]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=-33.859972|long=151.209444|label='''[[Сиднеј|2000]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=39.913889|long=116.391667|label='''[[Пекинг|2008]]'''}} {{Location map~|Земја|lat=-22.908333|long=-43.196389|label='''[[Рио де Жанеиро|''2016'']]'''}} }} |} <center> {| class="sortable wikitable" style="font-size: 80%" width= align="center" |- !rowspan=2 style="background:#ce2029; color:white;"| Игри !rowspan=2 style="background:#ce2029; color:white;"| Година !rowspan=2 style="background:#ce2029; color:white;"| Домаќин !rowspan=2 style="background:#ce2029; color:white;"| Отворени од !rowspan=2 style="background:#ce2029; color:white;"| Датуми !rowspan=2 style="background:#ce2029; color:white;"| Земји !colspan=3 style="background:#ce2029; color:white;"| Натпреварувачи !rowspan=2 style="background:#ce2029; color:white;"| Спортови !rowspan=2 style="background:#ce2029; color:white;"| Дисциплини !rowspan=2 style="background:#ce2029; color:white;"| Натпревари !rowspan=2 style="background:#ce2029; color:white;"| Врски |- ! style="background:#ce2029; color:white;"| Вкупно ! style="background:#ce2029; color:white;"| Мажи ! style="background:#ce2029; color:white;"| Жени |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1896|I]] |align=center| 1896 |align=left| {{знамеикона|Kingdom of Greece|1863}} [[Атина]], [[Кралство Грција|Грција]] |align=left| [[Георги I (крал на Грција)|Крал Георги I]] |align=center| 6–15 април |align=center| 14||align=center| 241||align=center| 241||align=center| 0||align=center| 9||align=center| 10||align=center| 43 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1896] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1900|II]] |align=center| 1900 |align=left| {{знамеикона|French Third Republic}} [[Париз]], [[Трета Француска Република|Франција]] |align=left| |align=center| 14 мај – 28 октомври |align=center| 24||align=center| 997||align=center| 975||align=center| 22||align=center| 19||align=center| 20||align=center| 85{{cref|A}} |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1900] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1904|III]] |align=center| 1904 |align=left| {{знамеикона|USA|1896}} [[Сент Луис]], [[САД]] |align=left| [[Дејвид Франсис|Гувернерот Дејвид Франсис]] |align=center| 1 јули – 23 ноември |align=center| 12||align=center| 651||align=center| 645||align=center| 6||align=center| 16||align=center| 17||align=center| 94{{cref|B}} |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1904] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1908|IV]] |align=center| 1908 |align=left| {{знаме|ОКВБСИ}} [[Лондон]], [[Обединето Кралство]] |align=left| [[Едвард VII|Кралот Едвард VII]] |align=center| 27 април – 31 октомври |align=center| 22||align=center| 2008||align=center| 1971||align=center| 37||align=center| 22||align=center| 25||align=center| 110 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1908] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1912|V]] |align=center| 1912 |align=left| {{знамеикона|SWE}} [[Стокхолм]], [[Шведска]] |align=left| [[Густав V од Шведска|Кралот Густав V]] |align=center| 6–22 јули |align=center| 28||align=center| 2407||align=center| 2359||align=center| 48||align=center| 14||align=center| 18||align=center| 102 |align=center| [http://www.olympic.org/stockholm-1912-winter-olympics] |- |align=center| ''[[Летни олимписки игри 1986|VI]]'' |align=center| ''1916'' | colspan=9 align=center|''доделени на [[Берлин]], откажани поради [[Прва светска војна|Првата светска војна]]'' | | |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1920|VII]] |align=center| 1920 |align=left| {{знамеикона|BEL}} [[Антверпен]], [[Белгија]] |align=left|Кралот [[Алберт I (Белгија)|Алберт I]] |align=center| 20 април – 12 септември |align=center| 29||align=center| 2626||align=center| 2561||align=center| 65||align=center| 22||align=center| 29||align=center| 156{{cref|C}} |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1920] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1924|VIII]] |align=center| 1924 |align=left| {{знамеикона|French Third Republic}} [[Париз]], [[Трета Француска Република|Франција]] |align=left|[[Гастон Думерг|Претседателот Гастон Думерг]] |align=center| 4 мај – 27 јули |align=center| 44||align=center| 3089||align=center| 2954||align=center| 135||align=center| 17||align=center| 23||align=center| 126 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1924] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1928|IX]] |align=center| 1928 |align=left| {{знамеикона|NED}} [[Амстердам]], [[Холандија]] |align=left|[[Војводата Хендрик од Мекленбург-Шверин|Принцот Хендрик од Холандија]] |align=center| 28 јули – 12 август |align=center| 46||align=center| 2883||align=center| 2606||align=center| 277||align=center| 14||align=center| 20||align=center| 109 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1928] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1932|X]] |align=center| 1932 |align=left| {{знамеикона|USA|1912}} [[Лос Анџелес]], [[САД]] |align=left|[[Чарлс Кертис|Потпреседателот Чарлс Кертис]] |align=center| 30 јули – 14 август |align=center| 37||align=center| 1332||align=center| 1206||align=center| 126||align=center| 14||align=center| 20||align=center| 117 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1932] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1936|XI]] |align=center| 1936 |align=left| {{знамеикона|Nazi Germany}} [[Берлин]], [[Нацистичка Германија|Германија]] |align=left| [[Адолф Хитлер|Канцеларот Адолф Хитлер]] |align=center| 1–16 август |align=center| 49||align=center| 3963||align=center| 3632||align=center| 331||align=center| 19||align=center| 25||align=center| 129 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1936] |- |align=center| ''[[Летни олимписки игри 1940|XII]]'' |align=center| ''1940'' |colspan=9 align=center|''Првично доделени на [[Токио]], подоцна на Хелсинки, откажани поради [[Втора светска војна|Втората светска војна]]'' | | |- |align=center| ''[[Летни олимписки игри 1944|XIII]]'' |align=center| ''1944'' |colspan=9 align=center|''Доделени на [[Лондон]], откажани поради [[Втора светска војна|Втората светска војна]]'' | | |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1948|XIV]] |align=center| 1948 |align=left| {{знамеикона|UK}} [[Лондон]], [[Обединето Кралство]] |align=left|[[Џорџ VI|Кралот Џорџ VI]] |align=center| 29 јули – 14 август |align=center| 59||align=center| 4104||align=center| 3714||align=center| 390||align=center| 17||align=center| 23||align=center| 136 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1948] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1952|XV]] |align=center| 1952 |align=left| {{знамеикона|FIN}} [[Хелсинки]], [[Финска]] |align=left|[[Јухо Кусти Пасикиви|Претседателот Јухо Кусти Пасикиви]] |align=center| 19 јули – 3 август |align=center| 69||align=center| 4955||align=center| 4436||align=center| 519||align=center| 17||align=center| 23||align=center| 149 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1952] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1956|XVI]] |align=center| 1956 |align=left| {{знамеикона|AUS}} [[Мелбурн]], [[Австралија]] |align=left|[[Принц Филип, Војводата од Единборо]] |align=center| 22 ноември – 8 декември |align=center| 72{{cref|D}}||align=center| 3314||align=center| 2938||align=center| 376||align=center| 17||align=center| 23||align=center| 151{{cref|E}} |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1956] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1960|XVII]] |align=center| 1960 |align=left| {{знамеикона|ITA}} [[Рим]], [[Италија]] |align=left|[[Џовани Грончи|Претседателот Џовани Грончи]] |align=center| 25 август – 11 септември |align=center| 83||align=center| 5338||align=center| 4727||align=center| 611||align=center| 17||align=center| 23||align=center| 150 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1960] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1964|XVIII]] |align=center| 1964 |align=left| {{знамеикона|JPN|alt}} [[Токио]], [[Јапонија]] |align=left|[[Хирохито|Царот Хирохито]] |align=center| 10–24 октомври |align=center| 93||align=center| 5151||align=center| 4473||align=center| 678||align=center| 19||align=center| 25||align=center| 163 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1964] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1968|XIX]] |align=center| 1968 |align=left| {{знамеикона|MEX}} [[Град Мексико]], [[Мексико]] |align=left|[[Густаво Диаз Ордаз|Претседателот Густаво Диаз Ордаз]] |align=center| 12–27 октомври |align=center| 112||align=center| 5516||align=center| 4735||align=center| 781||align=center| 18||align=center| 24||align=center| 172 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1968] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1972|XX]] |align=center| 1972 |align=left| {{знамеикона|West Germany}} [[Минхен]], [[Западна Германија]] |align=left|[[Густав Хајнеман|Претседателот Густав Хајнеман]] |align=center| 26 август – 10 септември |align=center| 121||align=center| 7134||align=center| 6075||align=center| 1059||align=center| 21||align=center| 28||align=center| 195 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1972] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1976|XXI]] |align=center| 1976 |align=left| {{знамеикона|CAN}} [[Монтреал]], [[Канада]] |align=left|[[Елизабета II|Кралицата Елизабета II]] |align=center| 17 јули – 1 август |align=center| 92||align=center| 6084||align=center| 4824||align=center| 1260||align=center| 21||align=center| 27||align=center| 198 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1976] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1980|XXII]] |align=center| 1980 |align=left| {{знамеикона|Soviet Union|1955}} [[Москва]], [[Советски Сојуз]] |align=left|[[Леонид Брежнев|Премиерот Леонид Брежнев]] |align=center| 19 јули – 3 август |align=center| 80||align=center| 5179||align=center| 4064||align=center| 1115||align=center| 21||align=center| 27||align=center| 203 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1980] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1984|XXIII]] |align=center| 1984 |align=left| {{знамеикона|USA}} [[Лос Анџелес]], [[САД]] |align=left|[[Роналд Реган|Претседателот Роналд Реган]] |align=center| 28 јули – 12 август |align=center| 140||align=center| 6829||align=center| 5263||align=center| 1566||align=center| 21||align=center| 29||align=center| 221 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1984] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1988|XXIV]] |align=center| 1988 |align=left| {{знамеикона|KOR}} [[Сеул]], [[Јужна Кореја]] |align=left|[[Ро Те-у|Претседателот Ро Те-у]] |align=center| 17 септември – 2 октомври |align=center| 159||align=center| 8391||align=center| 6197||align=center| 2194||align=center| 23||align=center| 31||align=center| 237 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1988] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1992|XXV]] |align=center| 1992 |align=left| {{знамеикона|ESP}} [[Барселона]], [[Шпанија]] |align=left|[[Хуан Карлос I]] |align=center| 25 јули – 9 август |align=center| 169||align=center| 9356||align=center| 6652||align=center| 2704||align=center| 25||align=center| 34||align=center| 257 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1992] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 1996|XXVI]] |align=center| 1996 |align=left| {{знамеикона|USA}} [[Атланта]], [[САД]] |align=left|[[Бил Клинтон|Претседателот Билл Клинтон]] |align=center| 19 јули – 4 август |align=center| 197||align=center| 10318||align=center| 6806||align=center| 3512||align=center| 26||align=center| 37||align=center| 271 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1996] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 2000|XXVII]] |align=center| 2000 |align=left| {{знамеикона|AUS}} [[Сиднеј]], [[Австралија]] |align=left|[[Вилијам Дин|Гувернер-Генерал Сер Вилијам Дин]] |align=center| 15 септември – 1 октомври |align=center| 199||align=center| 10651||align=center| 6582||align=center| 4069||align=center| 28||align=center| 40||align=center| 300 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=2000] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 2004|XXVIII]] |align=center| 2004 |align=left| {{знамеикона|GRE}} [[Атина]], [[Грција]] |align=left| [[Константинос Стефанополус|Претседателот Константинос Стефанополус]] |align=center| 13–29 август |align=center| 201||align=center| 10625||align=center| 6296||align=center| 4329||align=center| 28||align=center| 40||align=center| 301 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=2004] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 2008|XXIX]] |align=center| 2008 |align=left| {{знамеикона|PRC}} [[Пекинг]], [[Кина]] |align=left| [[Ху Ѓинтао|Претседателот Ху Ѓинтао]] |align=center| 8–24 август |align=center| 204||align=center| 10942||align=center| 6305||align=center| 4637||align=center| 28||align=center| 41||align=center| 302 |align=center| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=2008] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 2012|XXX]] |align=center| 2012 |align=left| {{знамеикона|UK}} [[Лондон]], [[Обединето Кралство]] |align=left| [[Елизабета II|Кралицата Елизабета II]] |align=center| 27 јули – 12 август |align=center| 204||align=center| 10568||align=center| 5892||align=center| 4676||align=center| 26||align=center| 39||align=center| 302 |align=center| [http://www.olympic.org/london-2012-summer-olympics] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 2016|XXXI]] |align=center| 2016 |align=left| ''{{знамеикона|BRA}} [[Рио де Жанеиро]], [[Бразил]]'' | |align=center| 5–21 август |colspan=4 align=center|''Иден натпревар'' |align=center| 28||align=center| 41||align=center| 306 |align=center| [http://www.olympic.org/rio-2016-summer-olympics] |- |align=center| [[Летни олимписки игри 2020|XXXII]] |align=center| 2020 |align=left| ''{{знамеикона|JPN}} [[Токио]], [[Јапонија]]'' | style="text-align:center;"| |align=center| 24 јули – 9 август |colspan=8 align=center|''Иден натпревар'' |- |align=center| [[Летни олимписки игри 2024|XXXIII]] |align=center| 2024 |align=left| {{знамеикона|France}} ''[[Париз]]'', ''[[Франција]]''<ref name="paris-and-los-angeles-2024-2028">{{Наведена мрежна страница | title=IOC makes historic decision in agreeing to award 2024 and 2028 Olympic Games at the same time | url=https://www.olympic.org/news/ioc-makes-historic-decision-in-agreeing-to-award-2024-and-2028-olympic-games-at-the-same-time | date=11 July 2017 | accessdate=13 July 2017}}</ref> | style="text-align:center;"| |align=center| 2 – 18 август |colspan=8 align=center|''Иден натпревар'' |- |align=center| [[Летни олимписки игри 2028|XXXIV]] |align=center| 2028 |align=left| ''Избор: 2021'' |align=left| |align=left| |colspan=8 align=center|''Иден натпревар'' |} </center> == Поврзано == * [[Табела на досега освоени медали на Олимписките игри]] * [[Олимписки стадион]] * [[Летни параолимписки игри]] * [[Зимски олимписки игри]] * [[Олимписки игри]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.olympic.org Олимписко движење] — официјална страница {{en}} {{fr}} * [http://www.mok.org.mk/ Македонски олимписки комитет] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100412114555/http://www.mok.org.mk/ |date=2010-04-12 }} {{mk}} * [http://www.kafepauza.mk/zanimlivosti/olimpiskite-igri-niz-istorijata/ Олимписките игри низ историјата] {{mk}} * [http://www.olympia-statistik.de/Sommerolympiaden.htm Медалисти и рекордери на Летните олимписки игри] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110430092204/http://www.olympia-statistik.de/Sommerolympiaden.htm |date=2011-04-30 }} {{de}} {{Олимписки игри}} {{Земји-учеснички на Олимписки игри}} {{Домаќини на ЛОИ}} {{Избрана}} [[Категорија:Летни олимписки игри| ]] [[Категорија:Олимписки игри| Летни]] pxptiu3takf6w5nvutr3vgj44wwch97 0 1121922 5532612 4638208 2026-04-01T05:00:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532612 wikitext text/x-wiki {{Infobox National handball team | Name = Бразил | Badge = | Nickname = | Association = [[Ракометна конфедерација на Бразил]] | Coach = [[Жорди Рибера]]| Most caps = | pattern_la1=_brhb1112h|pattern_b1=_brhb1112h|pattern_ra1=_brhb1112h| leftarm1=F8C100|body1=F8C100|rightarm1=F8C100|shorts1=F8C100|socks1=FFFFFF| pattern_la2=_brhb1112a|pattern_b2=_brhb1112a||pattern_ra2=_brhb1112a|leftarm2=00923E|body2=00923E|rightarm2=00923E|shorts2=002580|socks2=FFFFFF| Summer Olympics apps = 4| Summer Olympics first= 1992| Summer Olympics best = 10-ти ([[Ракомет на Летните олимписки игри 2004|2004]])| World cup apps = 12 | World cup first = 1958 | World cup best = 13-ти ([[Светско првенство во ракомет 2013|2013]]) | Regional name = [[Панамериканско првенство во ракомет]] | Regional cup apps = 16 | Regional cup first = 1979 | Regional cup best = '''Победници''' ([[Панамериканско првенство во ракомет 2006|2006]], [[Панамериканско првенство во ракомет 2008|2008]]) }} '''Машката ракометна репрезентација на Бразил''' — сениорска репрезентација што го претставува [[Бразил]] на меѓународните ракометни натпреварувања во машка конкуренција. Репрезентацијата е раководена од страна на [[Ракометна конфедерација на Бразил]]. == Меѓународни учества == === Олимписки игри === * [[Ракомет на Летните олимписки игри 1992|Барселона 1992]] – 12-ти * [[Ракомет на Летните олимписки игри 1996|Атланта 1996]] – 11-ти * [[Ракомет на Летните олимписки игри 2004|Атина 2004]] – 10th * [[Ракомет на Летните олимписки игри 2008|Пекинг 2008]] – 11th * [[Ракомет на Летните олимписки игри 2016|Рио де Жанеиро 2016]] – ''квалификувани'' === Светски првенства === * [[Светско првенство во ракомет 1958|Источна Германија 1958]] – 15-ти * [[Светско првенство во ракомет 1995|Исланд 1995]] – 24-ти * [[Светско првенство во ракомет 1997|Јапонија 1997]] – 24-ти * [[Светско првенство во ракомет 1999|Египет 1999]] – 16-ти * [[Светско првенство во ракомет 2001|Франција 2001]] – 19-ти * [[Светско првенство во ракомет 2003|Португалија 2003]] – 22-ри * [[Светско првенство во ракомет 2005|Тунис 2005]] – 19-ти * [[Светско првенство во ракомет 2007|Германија 2007]] – 19-ти * [[Светско првенство во ракомет 2009|Хрватска 2009]] – 21-ви * [[Светско првенство во ракомет 2011|Шведска 2011]] – 21-ви * [[Светско првенство во ракомет 2013|Шпанија 2013]] – 13-ти * [[Светско првенство во ракомет 2015|Катар 2015]] – ''во тек'' === Панамерикански првенства=== * [[Панамериканско првенство во ракомет 1979|1979]] – 4-ти * [[Панамериканско првенство во ракомет 1981|1981]] – [[Image:silver medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 1983|1983]] – 4-ти * [[Панамериканско првенство во ракомет 1985|1985]] – [[Image:bronze medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 1989|1989]] – [[Image:silver medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 1994|1994]] – [[Image:silver medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 1996|1996]] – 4-ти * [[Панамериканско првенство во ракомет 1998|1998]] – [[Image:bronze medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 2000|2000]] – [[Image:bronze medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 2002|2002]] – [[Image:silver medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 2004|2004]] – [[Image:silver medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 2006|2006]] – [[Image:gold medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 2008|2008]] – [[Image:gold medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 2010|2010]] – [[Image:silver medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 2012|2012]] – [[Image:silver medal icon.svg]] * [[Панамериканско првенство во ракомет 2014|2014]] – [[Image:silver medal icon.svg]] === Панамерикански игри === * [[Ракомет на Панамерикански игри 1987|Индијанаполис 1987]] – [[Image:bronze medal icon.svg]] * [[Ракомет на Панамерикански игри 1991|Хавана 1991]] – [[Image:silver medal icon.svg]] * [[Ракомет на Панамериканските игри 1995|Буенос Аирес 1995]] – [[Image:silver medal icon.svg]] * [[Ракомет на Панамериканските игри 1999|Винипег 1999]] – [[Image:silver medal icon.svg]] * [[Ракомет на Панамериканските игри 2003|Санто Доминго 2003]] – [[Image:gold medal icon.svg]] * [[Ракомет на Панамериканските игри 2007|Рио де Жанеиро 2007]] – [[Image:gold medal icon.svg]] * [[Ракомет на Панамериканските игри 2011|Гвадалахара 2011]] – [[Image:silver medal icon.svg]] == Моментен состав == Ова е составот на [[Светско првенство во ракомет 2015|Светското првенство во ракомет 2015]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ihf.info/files/CompetitionData/153/pdf/BRA.pdf |title=2015 World Championship roster |accessdate=2015-01-17 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218194546/http://www.ihf.info/files/CompetitionData/153/pdf/BRA.pdf |url-status=dead }}</ref> Главен тренер: [[Жорди Рибера]] {{Nat hs start}} {{Nat hs player|no=2|pos=ЦБ|name=[[Енрике Теишеира]]|age={{Birth date and age|1989|2|27|df=y}}|height=1,92 м|apps=66|goals=102|club=[[Таубате (ракомет)|Таубате]]|clubnat=BRA}} {{Nat hs player|no=3|pos=ДК|name=[[Фернандо Пачеко Фиљо]]|age={{Birth date and age|1983|5|25|df=y}}|height=1,90 м|apps=148|goals=455|club=[[Спортски клуб Пињеирос|СК Пињеирос]]|clubnat=BRA}} {{Nat hs player|no=4|pos=ЦБ|name=[[Жоао Педро Силва (ракометар)|Жоао Педро Силва]]|age={{Birth date and age|1994|1|29|df=y}}|height=1,90 м|apps=24|goals=40|club=[[Адемар Леон]]|clubnat=ESP}} {{Nat hs player|no=7|pos=ЛБ|name=[[Гиљерме Валадао Гама|Гиљерме Гама]]|age={{Birth date and age|1991|1|25|df=y}}|height=1,92 м|apps=40|goals=65|club=[[РК Гранољерс|Гранољерс]]|clubnat=ESP}} {{Nat hs player|no=9|pos=ДК|name=[[Лукас Кандидо (ракометар)|Лукас Кандидо]]|age={{Birth date and age|1989|3|19|df=y}}|height=1,82 м|apps=30|goals=60|club=[[Таубате (ракометен клуб)|Таубате]]|clubnat=BRA}} {{Nat hs player|no=10|pos=ДБ|name=[[Жозе Толедо]]|age={{Birth date and age|1994|1|11|df=y}}|height=1,93 м|apps=23|goals=65|club=[[РК Гранољерс|Гранољерс]]|clubnat=ESP}} {{Nat hs player|no=13|pos=ЦБ|name=[[Diogo Hubner]]|age={{Birth date and age|1983|1|30|df=y}}|height=1,88 м|apps=55|goals=95|club=[[Таубате (ракометен клуб)|Таубате]]|clubnat=BRA}} {{Nat hs player|no=14|pos=ЛБ|name=[[Тијагус дос Сантош]]|age={{Birth date and age|1989|1|25|df=y}}|height=1,98 м|apps=74|goals=120|club=[[Сиудад Логроњо|Логроњо]]|clubnat=ESP}} {{Nat hs player|no=15|pos=ЛБ|name=[[Артур Патријанова]]|age={{Birth date and age|1993|4|22|df=y}}|height=1,90 m|apps=34|goals=71|club=[[Виља де Аранда]]|clubnat=ESP}} {{Nat hs player|no=17|pos=П|name=[[Алехандро Поцер]]|age={{Birth date and age|1988|12|21|df=y}}|height=1,92 м|apps=37|goals=54|club=[[Сиудад де Гвадалахара (ракометен клуб)|Гвадалахара]]|clubnat=ESP}} {{Nat hs player|no=18|pos=ЛК|name=[[Фелипе Рибеиро]]|age={{Birth date and age|1985|5|4|df=y}}|height=1,85 м|apps=169|goals=597|club=[[Монпелје (ракометен клуб)|Монпелје]]|clubnat=FRA}} {{Nat hs player|no=19|pos=ДК|name=[[Фабио Киуфа]]|age={{Birth date and age|1989|3|10|df=y}}|height=1.87 m|apps=76|goals=128|club=[[Сиудад де Гвадалахара (ракометен клуб)|Гвадалахара]]|clubnat=ESP}} {{Nat hs player|no=21|pos=ДБ|name=[[Густаво Кардозо (ракометар)|Густаво Кардозо]]|age={{Birth date and age|1982|1|9|df=y}}|height=1.92 m|apps=92|goals=210|club=[[Таубате (ракометен клуб)|Таубате]]|clubnat=BRA}} {{Nat hs player|no=25|pos=П|name=[[Винициус Теишеира]]|age={{Birth date and age|1988|4|3|df=y}}|height=1,90 м|apps=99|goals=161|club=[[Спортски клуб Пињеирос|СК Пињеирос]]|clubnat=BRA}} {{Nat hs player|no=81|pos=Г|name=[[Луис Рикардо Насименто]]|age={{Birth date and age|1981|9|24|df=y}}|height=2,00 м|apps=103|goals=0|club=[[Таубате (ракометен клуб)|Таубате]]|clubnat=BRA}} {{Nat hs player|no=89|pos=Г|name=[[Сезар Алмеида]]|age={{Birth date and age|1989|1|6|df=y}}|height=1,87 м|apps=35|goals=0|club=[[Сиудад де Гвадалахара (ракометен клуб)|Гвадалахара]]|clubnat=ESP}} {{Nat hs end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.brasilhandebol.com.br/ Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120711121634/http://www.brasilhandebol.com.br/ |date=2012-07-11 }} * [http://ihf.info/TheIHF/ContinentalFederations/PanAmericanTeamHandballFederationPATHF/ListofFederations/Confedera%C3%A7aoBrasileiradeHandebol/tabid/4119/Default.aspx Профил на IHF] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150316144700/http://ihf.info/TheIHF/ContinentalFederations/PanAmericanTeamHandballFederationPATHF/ListofFederations/Confedera%c3%a7aoBrasileiradeHandebol/tabid/4119/Default.aspx |date=2015-03-16 }} [[Категорија:Ракометот во Бразил]] [[Категорија:Ракометни репрезентации|Бразил]] nwv19uxz7vcrfrgtekbik20q9bgoram 0 1126423 5532568 5373987 2026-03-31T23:58:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532568 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Moi na zivo gospodari.svg|thumb|right|Текстот „Мои на живо Господари“ (епитет за [[Македонци]]те на [[старомакедонски јазик]]), напишан на '''старомакедонско писмо''' според научната хипотеза на Тентов и Бошевски.]] '''Македонското дешифрирање на средниот текст од Каменот од Розета''' — псевдонаучна [[хипотеза]] од [[Аристотел Тентов]] и [[Томе Бошевски]], предложена во [[2005]] година, според која средниот текст од [[Каменот од Розета]], [[Стар Египет|староегипетски]] [[артефакт]], е напишан на [[старомакедонски јазик]], а дека писмото со кој е напишан текстот е старомакедонско писмо. Според нив, ова писмо се користело од [[Антички Македонци|античките Македонци]] за време на [[Античка Македонија|Кралство Македонија]], спротивно од верувањата дека Македонците го користеле само [[грчко писмо|грчкото писмо]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.korenine.si/zborniki/word/povzetki07.doc |title=архивски примерок |accessdate=2012-12-09 |archive-date=2012-12-09 |archive-url=https://archive.today/20121209174700/http://www.korenine.si/zborniki/word/povzetki07.doc |url-status=live }}</ref>. ==Хипотеза== Оваа хипотеза е во спротивност на глобалниот поглед во научната заедница според кој средниот текст од Каменот од Розета е напишан на [[демотско писмо|демотското писмо]] кое се употребувало во Стар Египет. Според хипотезата, ова писмо било многу слично со старомакедонското. Наместо старомакедонското писмо, во светот се користи [[Грчка азбука|старогрчката азбука]] за пишување на јазикот и за бележење на гласовите. Тоа произлегува од фактот дека старомакедонското писмо и старогрчкото писмо биле двете користени во [[Античка Македонија]], според Тентов и Бошевски. Во [[IX век]] старомакедонското писмо и старогрчкото писмо биле заменети со новата [[македонска азбука]] - [[глаголица]]та. Во средниот текст на Каменот од Розета се пронајдени, документирани и дешифрирани околу 4500 знаци. Аристотел Тентов и Томе Бошевски во својот труд заклучиле дека писмото е составено од три групи на знаци и тоа: симетрични знаци, асиметрични знаци и коси знаци<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/slogovni_znaci.html |title=Слоговни знаци |accessdate=2008-07-03 |archive-date=2008-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628215451/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/slogovni_znaci.html |url-status=dead }}</ref>. Исто така во средниот текст има забележано и присуство на пиктографи и лигатури. Со комбинација на овие три групи на знаци се добиваат слогови и пишувањето е слоговно. Јазикот се чита и пишува од десно кон лево. ==Метод, пронајдоци и резултати== Македонските научници, академик [[Томе Бошевски]] и професорот [[Аристотел Тентов]] во 2005 година спровеле истражување за дешифрирање на средниот текст на Каменот од Розета, при што дошле до доста занимливи заклучоци и пронајдоци особено во поглед на сличности со денешниот современ [[македонски јазик]]. Констатирано е дека за средниот текст на Каменот од Розета е користено слоговно писмо од типот согласка-самогласка и се идентификувани симболи за 25 согласки<ref name="Бошевски">{{наведено списание|last=Бошевски|first=Томе|author2=Тентов Аристотел|year=2005|title=По трагите на писмото и јазикот на античките Македонци|journal=Прилози на одделението за математичко-технички науки|publisher=МАНУ|location=Скопје|volume=2|issue=XXVI|pages=51–90|issn=0351-3246}}</ref>. Користејќи ја постапката на пресликување и ротација во рамнината на пишување, определен е еднозначен начин за поврзување на симболот за согласка со 4 или 8 самогласки и иако се ретко употребувани, сепак се идентификувани и симболите за запишување на изолирани самогласки и согласки, а во анализираниот текст покрај пишувањето на слоговните знаци еден до друг често се пишувани слоговните знаци и еден над друг во форма на лигатури<ref name="Бошевски" />. Озвучувањето на идентификуваните слоговни знаци, осамени согласки или самогласки и лигатури е реализирано со користење на архаизми од дијалекти на современиот [[македонски јазик]] при што во анализираниот текст кој е пишуван од десно на лево и без растојание меѓу зборовите и одвојување на речениците, идентификувани се повеќе од 160 зборови кои го задржале значењето во некои дијалекти на современиот македонски јазик<ref name="Бошевски" />. Исто така, идентификувани се и одреден број граматички правила кои се препознатливи и во современиот [[македонски јазик]] како што е формирањето суперлатив кај придавките со претставката '''нај''', множина кај именките со додавката -'''и''', појавата на определена и неопределана форма кај именките и зачестената употреба на предлогот '''на'''<ref name="Бошевски" />. Со вака идентификуваните слоговни знаци, нивното означување и определените правила на пишување, создадена е еднозначна методологија за препознавање на одредени зборови и читање на запишаното<ref name="Бошевски" />. Резултатите од дешифрирањето на средниот текст на каменот од Розета укажуваат на многу повеќе детали кои ги нема во текстот запишан со античко-грчко писмо<ref name="Бошевски" />. Оваа констатација го потврдува сознанието на науката уште од времето на Томас Јанг (1822 година) дека средниот текст е оригиналот, врз основа на што заедно со ова истражување може да се допрецизира дека декретот на фараонот во средниот текст на каменот од Розета во оригинал е напишан на јазикот на [[Антички Македонци|античките Македонци]] со писмо на ''живите господари'', односно со официјалното писмо и јазик на државата којашто тие ја управувале повеќе од еден век<ref name="Бошевски" />. == Слоговни знаци == === Асиметрични слоговни знаци === Асиметричните слоговни знаци се знаци за пишување на симболи на рамнина во осум различни положби. Со самото тоа што можат да се сретнат во осум различни положби, тие означуваат осум различни звучни вредности. Тие обележуваат слогови што една согласка може да се комбинира со осум самогласки. Во текстот се дешифрирани 12 согласки и тоа<ref name="Асиметрични слоговни знаци">{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/asimetricni_slogovni_znaci.html |title=Асиметрични слоговни знаци |accessdate=2008-07-03 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603062211/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/asimetricni_slogovni_znaci.html |url-status=dead }}</ref>: [[Податотека:Асиметрични слоговни знаци.gif]] Понатаму, секоја согласка се комбинира со самогласка во осумте различни позиции и се добива бројка од 96 знаци. Секој знак се сретнува во осум различни позиции, на пример: [[Податотека:Асиметрични слоговни знаци 2.gif|Thumb|Осум можни положби на еден симбол]] Знаците што се дешифрирани во текстот се бележани и со соодветни бројчани вредности, засновано врз познатиот математичар Кардан. Оттука, секој симбол има своја бројчана вредност бележана со броеви од 1 до 9999. Броевите од 1 до 9999 се пишувале во облик на лигатури, тоа значи дека секој знак има една заедничка вертикална црта, но разликата е во тоа што секој знак има различни странични цртички<ref name="Асиметрични слоговни знаци"/>. [[Податотека:Асиметрични.PNG|thumb|300px|center|Бројчен систем според Кардан]] === Симетрични слоговни знаци === Симетричните слоговни знаци дејствуваат и функционираат на сличен начин како и асиметричните слоговни знаци, но разликата е во тоа што симетричните се запишуваат и можат да се сретнат само во четири различни позиции, за разлика од асиметричните кои можат да се сретнат во осум различни позиции. Со таа комбинација се добиваат четири различни слогови на една согласка со четири различни самогласки. Постојат шест такви знаци и тие се: [[Податотека:symmetrical_syllabic_signs1.gif]] Секој знак поединечно може да се запише во четири различни позиции: горе, долу, лево и десно. [[Податотека:symmetrical_syllabic_signs2.gif]] Со комбинација на согласка-самогласка се добиваат 24 различни знаци, пример: [[Податотека:Асиметрични.PNG|thumb|300px|center|Можни комбинации со согласката п]] === Коси слоговни знаци === Косите слоговни знаци функционираат на ист начин како и симетричните слоговни знаци, можат да се сретнат и запишат во четири различни позиции. Една согласка може да е во пар со самогласка во четири различни позиции. Такви дешифрирани коси слоговни знаци има 6 и тоа <ref name="Коси слоговни знаци">{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/nakoseni_slogovni_znaci.html |title=Коси слоговни знаци |accessdate=2008-07-03 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603062246/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/nakoseni_slogovni_znaci.html |url-status=dead }}</ref>: [[Податотека:nakoseni_znaci.gif]] Како што веќе напоменавме, секој накосен знак се сретнува во четири различни позиции. Со комбинација можат да се добијат 24 различни слоговни знаци<ref name="Коси слоговни знаци"/>: [[Податотека:inclined_syllabic_signs_2.gif]] === Специфичен слоговен знак === Во текстот е дешифриран и забележан и специфичен знак. Тој знак исто така може да има четири различни позиции и форми како на примерот<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/specijalen_znak.html |title=Специјален знак |accessdate=2008-07-03 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603062340/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/specijalen_znak.html |url-status=dead }}</ref>: [[Податотека:specific_syllabic_sign.gif]] == Знаци за изолирано пишување == === Знаци за изолирано пишување на согласки === Покрај слоговниот систем на пишување, дешифрирани се и изолирани согласки односно согласки што стојат сами без никакви самогласки или други парови. Се среќаваат три такви изолирани согласки. Појавата на коса црта во составот на основниот знак врши функција на вирам, а тоа значи дека косата црта ја елиминира самогласката на слогот каде се наоѓа<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/izolirani_soglaski.html |title=Изолирано согласки |accessdate=2008-07-03 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603060422/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/izolirani_soglaski.html |url-status=dead }}</ref>. [[Податотека:izolirani_soglaski.gif]] === Знаци за изолирано пишување на самогласки === При пишувањето на старомакедонски јазик, има потреба да се забележуваат и изолирани самогласки. Имаат слична функција како и изолираните согласки. Немаат повеќе позиции, се наоѓаат само во една позиција. Во старомакедонскиот јазик има 7 изолирани самоглакси <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/izolirani_samoglaski.html |title=Изолирани самогласки |accessdate=2008-07-03 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603060416/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/izolirani_samoglaski.html |url-status=dead }}</ref>: [[Податотека:isolated_writing_of_vowels.gif]] == Пиктографски знаци == Со развитокот на старомакедонскиот јазик, во неговиот состав се зачувале и остатоци од поранешниот развој на јазикот, влијание од друг јазик или постар стадиум на јазикот. Така, во склопот на системот на пишување на старомакедонскиот јазик се забележани и група на [[пиктограф]]и што се користеле за пишување. Овие знаци не се вклопуваат во слоговната концепција и тие се сретнуваат најчесто во форма на вертикални црти.<ref name="Пиктографски знаци">{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/piktografski_znaci.html |title=Пиктографски знаци |accessdate=2008-07-03 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603062312/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/piktografski_znaci.html |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:Пиктографски знаци 1.PNG]] Покрај овие пиктографски знаци, забележани се уште два знаци што не се вклопуваат во слоговната концепција. Првиот знак ја означува стилизираната форма на Богот на мртвите од египетската митологија, а додека вториот ја претставува стилизираната форма на змија. Овие симболи најверојатно се воведени од влијанието на египетскиот јазик.<ref name="Пиктографски знаци"/> [[Податотека:Пиктографски знаци.PNG]] == Пишување на лигатури == Комплицираноста на системот на пишување на старомакедонскиот јазик е доста здобиена и со користењето на лигатурите. Имено, покрај основниот начин на пишување со слогови во обичен ред, има и пишување на слогови еден над друг- таканаречени лигатури. Со лигатурите се изразува специфичноста и уникатноста на старомакедонскиот јазик. Лигатурите се сретнуваат со два до три знаци, најчесто почеток на збор се запишува со лигатура, ако лигатурата ја има и на крајот на зборот тогаш таа е запишана најчесто со еден или два знаци.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ligaturi.html |title=Лигатури- пишување |accessdate=2008-07-03 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603062241/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ligaturi.html |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:Пишување на лигатури.PNG]] == Озвучување == Озвучувањето на јазикот и слоговите на старомакедонскиот јазик, е направено според домородното население, односно врз јазикот на староседелците на територијата на Македонија. Карактеристично за слоговните писма е тоа што со слоговите и нивната функција јасно се воочува карактристиката на јазикот и јазичните единици. Сличноста помеѓу старомакедонскиот јазик и денешниот модерен македонски јазик е голема, ги има потполно истите согласки и самогласки. Разликата е во тоа што во старомакедонскиот јазик ги има буквите 'шт' '(?)' што се користеле во средновековниот и црковномакедонскиот јазик кои денес не се сметаат за самостојни гласови. При озвучувањето на јазикот, дошло до озвучување на симетрични слоговни знаци, асиметрични слоговни знаци, коси слоговни знаци, специфични слоговни знаци, знаци за изолирани согласки, изолирани самогласки, пиктографски знаци и лигатури.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje.html |title=Озвучување на симболите |accessdate=2008-08-01 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603062255/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje.html |url-status=dead }}</ref> === Озвучување на асиметрични слоговни знаци === Со текот на истржувањето и испитувањето, денес се познати и озвучени сите 12 асиметрични знаци за согласки. Како што веќе напоменавме, има големи сличности помеѓу модерниот македонски јазик и старомакедонскиот јазик. Така на пример од полето на правописот буквите Р и Ј ги имаат истите вредности во двете фази на развојот. Од останатите букви се забележуваат сличности и со буквите Ж, З, Ѕ, С, Ц, Ш и Ч.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_asimetricni_slogovni_znaci.html |title=Озвучување на асиментрично слоговни знаци |accessdate=2008-08-01 |archive-date=2008-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080809231520/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_asimetricni_slogovni_znaci.html |url-status=dead }}</ref> Озвучени и опишани се сите форми и положби на буквите како што е прикажано на сликата подолу. [[Податотека:Асиметрично слоговно озвучување.gif|thumb|center|400px|Комплетна табела на озвучени согласки и нивните положби]] === Озвучување на симетрични слоговни знаци === Според расположливите материјали и резултатите од истражувањата за македонскиот јазик, денес се озвучени шест симетрични слоговни знаци, па така имаме: [[Податотека:wiring_for_sound_symmetrical_1.gif|thumb|center|300px|Озвучување на симетрични слоговни знаци]] Секој знак од горе наведените при пишување на старомакедонски јазик, можат да се користат во четири различни позиции, коминирани со различни самогласки. Во следната табела се покажани комбинациите на секој знак поединечно <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_simetricni_slogovni_znaci.html |title=Озвучување на симетрични слоговни знаци |accessdate=2008-08-01 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603060447/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_simetricni_slogovni_znaci.html |url-status=dead }}</ref>: [[Податотека:nakoseni_znaci_so_zvuk.gif|thumb|center|300px|Табела на озвучени симетрични слоговни знаци]] === Озвучување на коси слоговни знаци === Како што веќе ги објаснивме овие знаци, повторно ќе напоменеме дека главна одлика на оваа група на симболи е тоа што преовладува косата црта. Така, симболите се разликуваат од асиметричните и симетричните знаци по форма и вредност. Со истражувањето, озвучените знаци можат да се сретнат во четири позиции, слично како кај симетричните. Интересно е да се напомене дека согласката Љ често оди во комбинација со самогласката У, што е одлика на старомакедонскиот и македонскиот современ јазик. Во следната табела се покажани дел од косите симболи <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_kosi_slogovni_znaci.html |title=Озвучување на коси слоговни знаци |accessdate=2008-08-01 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603062256/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_kosi_slogovni_znaci.html |url-status=dead }}</ref>: [[Податотека:nakoseni_znaci_samo_so_zvuk.gif|thum|center|300px|Коси симболи]] === Озвучување на специфични слоговни знаци === Според истражувањата и резултатите, добиено е озвучување на четири специфични знаци, што потсетуваат на денешната македонска буква Д по форма и изговор (од лево кон десно: ДО, ДЕ, ДА, ДИ) <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_specificni_znaci.html |title=Озвучување на специјални знаци |accessdate=2008-08-01 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603060452/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_specificni_znaci.html |url-status=dead }}</ref>: [[Податотека:specific_syllabic_sign.gif|thumb|center|300px|Специфични симболи]] === Озвучување на знаци за изолирани согласки === При анализирање и дешифрирање на старомакедонскиот јазик, забележана е и употреба на изолирани согласки и покрај тоа што јазикот е слоговен. Од досега забележаните, ги имаме следниве озвучени согласки: [[Податотека:izolirano_soglaski_so_zvuk.gif|thumb|center|300px|Изолирано согласки]] Карактеристично за старомакедонскиот јазик е тоа што изговорот на согласката преминува во меко Р. Такво меко Р и денес се користи во македонскиот јазик. Овој развој е битен, бидејќи за време на тој период за првпат почнале да се разликуват буквите Л и Р, што се пресликало во пишувањето на јазикот, неговиот изговор и понатаму во денешниот македонски јазик. Забележан е и изговорот на изолираната самогласка В при формирање на слог со И и О во предлогот ВО<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_izolirani_soglaski.html |title=Озвучување на изолирани согласки |accessdate=2008-08-01 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603060442/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_izolirani_soglaski.html |url-status=dead }}</ref> :[[Податотека:wiring_for_sound_isolated_consonants_3.gif]] === Озвучување на знаци за изолирани самогласки === Според достапните материјали за истражување на старомакедонскиот јазик, најчесто употребуван знак за изолирана самогласка е знакот ' '''|''' ' што го претставува звукот И. Знакот | се корити како сврзник ''И'' и обележување на множина на именки и придавки на старомакедонски јазик. Покрај сврзникот | (и), често се користи и хоризонталната црта — што го означува сврзникот а. Озвучувањето е следно <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_izolirani_samoglaski.html |title=Озвучување на изолирани самогласки |accessdate=2008-08-01 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603060437/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_izolirani_samoglaski.html |url-status=dead }}</ref>: [[Податотека:wiring_for_sound_isolated_vowels_3.gif|thumb|center|400px|Озвучување на изолирано самогласки]] === Озвучување на пиктографски знаци === При анализирањето и проучувањето на расположливите материјали за старомакедонскиот јазик, особено на Каменот од Розета, се забележува зачестена употреба на пиктографот за Господ или Бога. Знакот е со три вертикални црти. Мора да се напомене дека ист ваков знак е користен во православието за означување на истиот поим. Други два пиктографи, што се тесно поврзани со пиктографот Бога : :[[Податотека:Пишување на пиктографски знак 3.PNG]] (божен) :[[Податотека:Пишување на пиктографски звук.PNG]] (најбожен) Понатака, пиктографот за Бога се користи и во посложена пиктографска конструкција што означува титула ''светост'' [[Податотека:wiring_for_sound_pictographic_5.gif]] (од десно кон лево: оТ(Р)ЛадопсоГ еВeЗаН ИоМ еЃИ оТ(Р)ладопсоГ еВeЗаН ИоМ ) што објаснето со денешни зборови '''Господин Господин''' или господарите на господарите. Истата таква титула се користи во денешната [[Македонска православна црква]] и е единствена таква титула во светот. Како друг позначаен пиктограф е и пиктографот [[Податотека:Пишување на пиктографски знак 9.PNG]] што значи и се чита како Господа или Господал(р)та <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_piktografski_znaci.html |title=Озвучување на пиктографи |accessdate=2 август 2008 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603062307/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/ozvucuvanje_piktografski_znaci.html |url-status=dead }}</ref>. === Озвучување на лигатури === Озвучувањето и звучната вредност на лигатурите се зачувани и при комбинација со други, како на пример во комбинација на два со предлогот НА, било тоа да се еден врз друг или еден на друг. Почетоците на зборовите најчесто биле запишувани со лигатури и понатака со додавање на симболи се добивал зборот. Лигатурите најчесто се состоеле од 2 или 3 знака. Запишувањето и озвучувањето било следно: [[Податотека:wiring_for_sound_ligatures.gif]] == Правила за пишување == <!--=== Пишување на суперлативи на придавките === Една од поголемите одлики и заеднички особини помеѓу денешниот и старомакедонскиот јазик е зачувувањето и користењето на суперлативниот префикс '''нај''' за придавки. Во следната табела прикажано е формирањето на суперлативната форма <ref>[http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/pisuvanje_superlativi_kaj_pridavkite.html Пишување суперлативи]</ref>: [[Слика:writing_superlatives_of_adjectives.gif|thumb|center|500px|Формирање на суперлативот]]--> === Пишување на множина кај именките === Запишувањето и озвучувањето на множината на именките на старомакедонскиот јазик е идентично како и со денешниот македонски јазик. Тоа втората поголема одлика за старомакедонскиот јазик и за врските со денешниот македонски јазик. Истат оваа лингвистичка појава е потврдена и од истражувањата на Oriental Institute при универзитетот во Чикаго, релевантна институција што се занимава со проучување на старомакедонскиот јазик<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/pisuvanje_mnozsina_kaj_imenkite.html |title=Пишување множина |accessdate=2 август 2008 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603062319/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/pisuvanje_mnozsina_kaj_imenkite.html |url-status=dead }}</ref>. Формирањето на множината на страмакедонскиот јазик е според следното: [[Податотека:Пишување на множина на именки.PNG]] === Неопределена и определена форма кај именките === При истражувањата, се забележала и доста честа употреба на определениот и неопределениот член. Членовите се речиси идентични со денешните македонски членови, разликата е во одреденн мал број на членски форми што се разликуваат од стандардните. Се забележуваат членовите то и та и во помал број случаево членот мо, што асоцира на падежна форма или остаток од падеж <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/neopredelena_i_opredelena_forma_kaj_imenkite.html |title=Неопределен и определен член |accessdate=2 август 2008 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603060426/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/neopredelena_i_opredelena_forma_kaj_imenkite.html |url-status=dead }}</ref>. :[[Податотека:Форма на именки.PNG]] - еднина :[[Податотека:Форма на именки 2.PNG]] - множина :[[Податотека:Форма на именки 3.PNG]] == Галерија на примери == <center> <gallery> Слика:the_nickname_of_the_emperor.gif|Прекар на фараонот. Прекарот бил користен само од Македонците и поради тоа таков збор не постои во првиот и третиот текст на Каменот од Розета<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/prekarot_na_carot(faraonot).html |title=Прекар на царот |accessdate=2 август 2008 |archive-date=2008-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628215446/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/prekarot_na_carot(faraonot).html |url-status=dead }}</ref> Слика:Имиња на територии.PNG|Име за Египет (Аѓупто)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/iminja_na_teritorii.html |title=Имиња на територии |accessdate=2 август 2008 |archive-date=2008-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628215436/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/iminja_na_teritorii.html |url-status=dead }}</ref> Слика:Names_of_gods_for_the_ancient_Macedonians_1.gif|Имиња на македонски богови<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/iminja_na_bogovite_kaj_antickite_makedonci.html |title=Имиња на богови |accessdate=2 август 2008 |archive-date=2008-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628215426/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/MK/iminja_na_bogovite_kaj_antickite_makedonci.html |url-status=dead }}</ref> File:По трагите на писмото и јазикот на античките Македонци.pdf|Истражувачкиот труд „По трагите на писмото и јазикот на античките Македонци“ од акад. [[Томе Бошевски]] и проф. Аристотел Тентов (кликнете за да го отворите во целост) </gallery> </center> == Поврзано == * [[Каменот од Розета]] * [[Демотско писмо]] == Наводи == {{reflist|2}} == Надворешни врски == * {{официјална|http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/}} * [http://www.organizmica.ru/archive/505/rstm.shtml Rosetta stone–the monument of ancient Macedonian–pre-slavic script and language] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080920101959/http://www.organizmica.ru/archive/505/rstm.shtml |date=2008-09-20 }} - Первом международном конгрессе «Докирилловская славянская письменность и дохристианская славянская культура» Ленинградский государственный университет имени А.С. Пушкина, г. Санкт Петербург, 12 – 14 мая 2008 года (на англиски) * [https://archive.today/20121209174700/http://www.korenine.si/zborniki/word/povzetki07.doc Korenine slovenskega naroda] на словенечки * [http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/assets/pdf/03-26-2-Boshevski-Tentov-prilog-appendix.pdf Речник на старомакедонски јазик]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/ По трагите на писмото и јазикот на античките Македонци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071025041604/http://rosetta-stone.etf.ukim.edu.mk/ |date=2007-10-25 }} * [http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=an16456b.jpg&retpage=15633 Слика на Каменот од Розета во Британскиот музеј] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080803040153/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=an16456b.jpg&retpage=15633 |date=2008-08-03 }} * [http://forums.vmacedonia.com/f27/ancient-macedonian-words-found-modern-maced-2978/ Интервју на научниците што го дешифрираа текстот]{{Мртва_врска|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на англиски * [http://www.vecer.com.mk/?ItemID=9B6CEDBA80EF894FA73432733D2994BF Истражувањето за Каменот од Розета пред научната елита во Русија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121004213542/http://www.vecer.com.mk/?ItemID=9B6CEDBA80EF894FA73432733D2994BF |date=2012-10-04 }} * [http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=76023 Истражувањата од Каменот на Розета ќе се презентираат во Словенија] * [http://arheo.com.mk/2007/02/02/post_308/ Реакции за истражувањата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100301070022/http://arheo.com.mk/2007/02/02/post_308/ |date=2010-03-01 }} [[Категорија:Псевдонаука]] [[Категорија:Претпоставки]] [[Категорија:Египтологија]] [[Категорија:Птоломејска династија]] fnlnka1p9e3ce9m3fivwi78z0520df2 0 1129084 5532443 5412833 2026-03-31T18:29:55Z Виолетова 1975 −[[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; +[[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532443 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Каролинка | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{IUCN|id=22680104 |title=''Aix sponsa'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2014.3 |year=2012 |accessdate=1 December 2014}}</ref> | image = Wood Duck (Aix sponsa), Parc du Rouge-Cloître, Brussels.jpg | image_caption = Мажјак | image2 = Female Wood Duck (Aix sponsa), Parc du Rouge-Cloître, Brussels.jpg | image2_caption = Женка | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Гусковидни]] | familia = [[Патки]] | genus = [[Шумски патки]] | species = '''Каролинка''' | binomial = ''Aix sponsa'' | binomial_authority = ([[Карл Линеј|Linnaeus]], [[Систем на природата|1758]]) | range_map = Aix sponsa dis1.PNG | range_map_width = | range_map_caption = Распространетост на каролинката<br />{{leftlegend|#00FF00|Сезона на парење|outline=gray}}{{leftlegend|#008000|Цела година|outline=gray}}{{leftlegend|#0080FF|Презимување|outline=gray}} }} [[Податотека:Wood Duck.JPG|мини|десно|Мажјак во профил]] [[File:Wood duck (Aix sponsa).ogv|thumb|Каролинка]] '''Каролинка''', '''каролинска патка''' или '''шумска патка''' ({{науч|Aix sponsa}}) — {{био|вид}} [[патка]] од {{био|род}}от [[шумски патки]] (''Aix'') од [[Северна Америка]]. Важи за една од пошарените барски птици на континентот.<ref name=Cornell/><ref name=Dawson2007/> Може да се види во [[Зоолошка градина Скопје|Зоолошката градина во Скопје]].<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.zooskopje.com.mk/karolina-patka.html|title=Каролина патка|publisher=Зоо Скопје|accessdate=2 мај 2015|archive-date=2015-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502181632/http://www.zooskopje.com.mk/karolina-patka.html|url-status=dead}}</ref> ==Опис== {{Преслушување |податотека=Aix sponsa - Wood Duck - XC63109.ogg |наслов=Огласување |опис=Огласување на неколку каролинки |формат=[[Ogg]] }} Каролинката е средна патка по големина. Типичниот возрасен мажјак е долг 47-54&nbsp;см, со распоин на крилјата од 66-73&nbsp;см. Ова е околу три четвртини од должината на [[дива патка|дивата патка]] (''Anas platyrhynchos''). Припаѓа на истиот род како азиската патка [[мандаринка]] (''Aix galericulata'').<ref name=Cornell/> Возрасниот мажјак има карактеристично светкаво повеќебојно перје и црвени очи, со изразена бела црта по вратот. Женката е помалку шарена, има бел прстен околу окото и белузлав врат. Двата пола имаат пувки на главата. Мажјакот се огласува со извишувачки свиреж ''џииииии'', додека пак женката оддава има извишувачки писок, ''ду уип, ду уип'', а кога е во тревога извикува гласно ''кр-р-ек, кр-р-ек''.<ref name=DU/> ==Поведение== Каролинките се размножуваат во шумовити [[мочуриште|мочуришта]], плитки езера, [[блато|блата]] или езерца и потоци во источниот дел на Северна Америка, западното крајбрежје на [[САД]] и западно [[Мексико]]. Обично се гнездат во шулини на трупови блиску до вода, но и во [[птичарник|птичарници]] во барски резервати, ако ги има. Женките ги обложуваат гнездата со пердуви и други меки материјали, а висината овозможува извесна заштита од грабливци.<ref name=LPZWoodDuck/> За разлика од највеќето други патки, каролинката има остри канџи со кои се сместува на дрва. Во јужните предели несе по две легла во една сезона — единствена меѓу сите патки во Америка.<ref name=DU/> Женките несат по 7 до 15 светлокафеави јајва и ги [[квачење|квачи]] околу 30 дена.<ref name=DU/> Меѓутоа, ако гнездилата им се преблиску, женките знаат да несат јајца во гнездата на соседните патки. Ваквите пренатрупани гнезда можат да имаат по 30 јајца и да не се испилат успешно.<ref name=NPWRC/> Откако ќе се испилат, пајчињата скокаат од дупката и се упатуваат кон водата. Мајката ги повикува, но воопшто не им помага.<ref name=LPZWoodDuck/> Претпочитаат да се гнездат над вода, со цел да им се омекне падот на младите, но знаат да се гнездат до 140&nbsp;м од брегот. Следниот ден по испилувањето, младите се прекачуваат и скокаат на земја. Со тоа пајчињата веќе можат да пливаат и да се хранат сами. Овие птици се хранат прпелкајќи се во водата или одејќи на земја. Јадат претежно [[бобинка|бобинки]], [[желад]]и и [[семе|семиња]], но се хранат и со [[инсект]]и, што значи дека се [[сештојад]]и.<ref name=LPZWoodDuck/> ==Распространетост== Каролинката живее преку целата година во делови од јужниот ареал, додепа пак оние на север се [[преселба на птиците|презимуваат]] на југ,<ref name=Hinterland/><ref name=Audubon/> по алтантското крајбрежје во јужните САД. Околу 75% од каролинките во тихоокеанската летна патека се непреселни.<ref name=Audubon/> Постоајт и помали населенија во Велика Британија и Ирска, претежно развиени од единките во сопственост на одгледувачи. ==Заштита== Каролинката била во голема опасност од исчезнување кон крајот на XIX век поради огромната загуба на живеалиштата и масовното ловење заради месото и украсните пердуви кои оделе на европскиот пазар. Со повелбата за заштита н аптиците во 1916 и донесувањето на соодветниот закон во 1918 г., бројот на единки почнал полека да се зголемува. Поголем чекор во оваа насока бил и воведувањето на птичарниците за гнездење во 1930-тите.<ref name=USDA/> Свој придонес за опоравувањето на видот имал и повратокот на [[канадски дабар|канадскиот дабар]] во ареалот на каролинката, кој гради брани каде патките живеат.<ref name=Audubon/> ==Галерија== <gallery> Податотека:Male Wood Duck (Aix sponsa), Parc du Rouge-Cloître, Brussels.jpg|Мажјак Податотека:WoodDuckicetakeoffDec08.jpg|Полетување од мраз Податотека:Wood duck eclipse.jpg|Измитарен мажјак Податотека:Aix sponsa chick.jpg|Пајче Податотека:Wood Duck in profile (Aix sponsa).jpg|Мажјак во профил Податотека:Wood Duck, Central Park.jpg|Свртена каролинка Aix sponsa MHNT.ZOO.2010.11.27.4.jpg |Museum specimen </gallery> == Наводи == {{наводи|30em|refs= <ref name=Cornell>{{наведен AllAboutBirds |Wood Duck |accessdate=9 July 2010}}</ref> <ref name=Dawson2007>{{наведена книга |title=Dawson's Avian Kingdom Selected Writings |first=William |last=Dawson |editor-last=Neher |editor-first=Anna |publisher=California Legacy |year=2007 |pages=37–38 |isbn=978-1-59714-062-1}}</ref> <ref name=DU>{{нмс |url=http://www.ducks.ca/learn-about-wetlands/wildlife/wood-duck/ |title=Wood Duck |publisher=Ducks Unlimited Canada |accessdate=1 December 2014 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311031316/http://www.ducks.ca/learn-about-wetlands/wildlife/wood-duck/ |url-status=dead }}</ref> <ref name=LPZWoodDuck>{{нмс |url=http://www.lpzoo.org/animals/factsheet/wood-duck |title=Wood Duck Fact Sheet, Lincoln Park Zoo |publisher=lpzoo.org |accessdate=24 August 2013 |archive-date=2015-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151220192824/http://www.lpzoo.org/animals/factsheet/wood-duck |url-status=dead }}</ref> <ref name=NPWRC>{{нмс |url=http://www.npwrc.usgs.gov/resource/birds/woodduck/wddump.htm |title=Wood Duck (Aix sponsa) Dump-Nests |publisher=Northern Prairie Wildlife Research Center |accessdate=13 January 2012}}</ref> <ref name=Hinterland>{{нмс |url=http://www.hww.ca/en/species/birds/wood-duck.html |title=Wood Duck |website=[Hinterland's Who's Who http://www.hww.ca/en/] |accessdate=1 December 2014 |archive-date=2014-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141223185103/http://www.hww.ca/en/species/birds/wood-duck.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=Audubon>{{нмс |title=Wood Duck |work=BirdWeb: The Birds of Washington State |publisher=Seattle Audubon Society |url=http://birdweb.org/birdweb/bird_details.aspx?id=62 |accessdate=9 July 2010}}</ref> <ref name=USDA>{{наведен извештај |title=Wood Duck (''Aix sponsa'') |publisher=USDA Natural Resources Conservation Service |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/WHMI/WEB/pdf/woodduck%281%29.pdf |accessdate=9 July 2010 }}{{Мртва_врска|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} == Надворешни врски == {{рв|Aix sponsa}} {{викивидови|Aix sponsa|Каролинка}} * {{EOL|1048963}} * [http://www.woodducksociety.com/ Друштво на каролинката] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201031141329/http://www.woodducksociety.com/ |date=2020-10-31 }} {{en}} * {{BirdLife|22680104|Каролинка}} * {{InternetBirdCollection|american-wood-duck-aix-sponsa|Каролинка}} * {{VIREO|Wood+Duck}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Шумски патки]] [[Категорија:Патки]] [[Категорија:Птици на Северна Америка]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] bxfloj3atwc4a3pb6a7hvf0vwjun0hj 0 1129093 5532534 5527326 2026-03-31T20:16:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532534 wikitext text/x-wiki '''Луан Старова''' ([[Поградец]], {{рн|14|август|1941}} — [[Скопје]], {{пн|24|февруари|2022}}) — македонски [[писател]], член на [[МАНУ]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/pochina-akademik-luan-starova/a517980|title=Почина академик Луан Старова|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2022-02-25}}</ref> Во својата кариера бил и амбасадор на СФРЈ и на Република Македонија. ==Животопис== Луан Старова е роден на 14 август 1941 година во [[Поградец]], [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Кралство Албанија]], а од 1943 година семејството се преселило во [[Струга]], во [[Тетово]] и од 1945 година во [[Скопје]]. Основно образование завршил во „Гоце Делчев“ во Скопје, а гимназија во „Јосип Броз Тито“. Потоа студирал француски јазик и книжевност. За време на студиите, тој работел како новинар, и како главен и одговорен уредник на весникот „''Млад борец''“. По дипломирањето, во 1967 година, се вработил во [[Радио Скопје]] како новинар, а наредната година станал главен и одговорен уредник на емисиите на албански јазик на Телевизија Скопје. Последипломски студии учел во [[Загреб]], каде ја одбранил магистерскиот труд „''Балканот во прозата на Гијом Аполинер''“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://manu.edu.mk/teams/d-r-luan-starova/ |title=Биографија на страницата на МАНУ |accessdate=2019-03-15 |archive-date=2019-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109095753/http://manu.edu.mk/teams/d-r-luan-starova/ |url-status=dead }}</ref> На специјалистички студии бил во Париз. Во 1974 година бил избран за асистент на Филолошкиот факултет во Скопје, на групата француски јазик и книжевност. Во 1978 година во Загреб ја одбранил докторската дисертација. Во 1979 година, тој бил избран за потпретседател на Републичката комисија за културни врски со странство, бил прв главен и одговорен уредник на македонското издание на Гласникот на УНЕСКО, и член на редакцијата на меѓународното списание „Балкан – Форум“. Во 1985 година, тој бил избран за вонреден и ополномоштен амбасадор на СФРЈ во [[Тунис]]. Бил именуван за прв амбасадор на СФРЈ во [[Палестина (држава)|Палестинската држава]]. Во 1990 година бил избран за редовен [[професор]] по предметот француска книжевност на Филолошкиот факултет во Скопје, а подоцна и за шеф на катедрата на романски јазици и книжевности. Во 1994 бил именуван за прв вонреден и ополномоштен амбасадор на Република Македонија во Франција, прв постојан претставник во [[УНЕСКО]] и нерезидентен амбасадор во [[Шпанија]] и Португалија. Редовен член на [[МАНУ]] бил од 2003 година. Починал на [[24 февруари]] [[2022]] година во [[Скопје]] на 80-годишна возраст.<ref name=":0" /> ==Творештво== Луан Старова е автор на над 200 библиографски единици на разни стручни и научни трудови во земјата и во странство, како и на преводи на дела од [[Жан Пол Сартр]], [[Ѓерѓ Лукач]], [[Исмаил Кадаре]] и други. Автор е на книгата „''Француски книжевни идеи на XX век''“, како и на „''Балканска сага''“, составена од 17 романи. * Луѓе и мостови (1971) * Kutijtë e pranvëres (1971) * Barikadat e kohës (1976) * Доближувања (1977) * Релации (1982) * Кинеска пролет (1984) * Пријатели (1986) * Континуитети (1988) * Митска птица (1991) * Песни од Картагина (1991) * Мостот на љубовта (1992) * [https://books.google.com/books?id=NHPFnsu8YV8C Татковите книги] (1992) * [https://books.google.com/books/about/The_Time_of_the_Goats.html?id=oMfHbJSbdkIC Време на козите] (1993) * Балкански клуч (1995) * Француски книжевни студии - 20 век (1995) * Атеистички музеј (1997) * Пресадена земја (1998) * Патот на јагулите (2000) * Тврдина на јагулите (2002) * Балкански жртвен јарец (2003) * Ервехе – книга за една мајка (2005) * Љубовта на генералот (2008) * Потрага по Елен Лејбовиц (2008) * Амбасади (2009) * Нови Амбасади (2011) * Граница (2014) * [http://manu.edu.mk/wp-content/uploads/2017/03/Balkanvavilonci.pdf Балканвавилонци]{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2014) * [[Враќањето на козите (роман)|Враќањето на козите]] (2016) * Полифонисти (2016) *Јаничари (2020) ==Награди и признанија== Добитник е на повеќе награди и признанија, меѓу кои: наградата „Крсте Мисирков“ за публицистика, наградата „11 ноември“ на Скопје, републичката награда [[Награда „11 Октомври|„11 Октомври“]], двапати е награден со наградата [[Награда „Стале Попов“|„Стале Попов“]] за роман на годината, [[Награда „Рациново признание“|Рациновото признание]] во 2007 година за „Потрага по еден Лејбовиц“<ref>{{наведена мрежна страница|url= http://www.idividi.com.mk/vesti/makedonija/449759/index.html |title= Рациновото признание за 2008 му беше врачено на Луан Старова|publisher= |access-date=8 јуни 2020}}</ref>, а добитник е и на државната награда [[Награда „Св. Климент Охридски“|„Св. Климент Охридски“]]<ref>http://www.novamakedonija.com.mk/DetalNewsInstant.asp?vestInstant=1437{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, и други. На 19 јуни 2003 година бил прогласен за почесен граѓанин на Подгорец, а од 2006 година е почесен член на Албанската академија на науките. Добитник е на највисокото француско признание за достигнување во уметноста и книжевноста „Командант на Орденoт за уметност и писмо“. На [[28 април]] [[2015]] година на Старова му била врачена наградата „[[Роман на годината (награда на Утрински весник)|Роман на годината]]“ што ја доделува „[[Утрински весник]]“. Наградата му била доделена за [[роман]]от „Балканвавилонци“, објавена од МАНУ.<ref>„Луан Старова ја доби наградата за „Роман на годината“, ''Дневник'', година XIX, број 5754, сабота, 30 април 2015, стр. 23.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://blesok.mk/mk/authors/%d0%bb%d1%83%d0%b0%d0%bd-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%b2%d0%b0/ Луан Старова на „Блесок“] {{МАНУ |state=expanded}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Старова, Луан}} [[Категорија:Луѓе од Поградец]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски новинари]] [[Категорија:Македонски уредници]] [[Категорија:Македонски амбасадори]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Југословенски новинари]] [[Категорија:Југословенски уредници]] [[Категорија:Југословенски амбасадори]] [[Категорија:Југословенски универзитетски професори]] [[Категорија:Академици на МАНУ]] [[Категорија:Офицери на Легијата на честа]] [[Категорија:Апсолвенти на Загрепскиот универзитет]] [[Категорија:Добитници на наградата „11 Октомври“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Стале Попов“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Рациново признание“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Св. Климент Охридски“]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] [[Категорија:Магистри на Загрепскиот универзитет]] gdzetwq1gvt6bdhnd78isfplqc29cbv 0 1129435 5532575 5440403 2026-04-01T02:01:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532575 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired | playername = Марек Кожмињски | image = [[Податотека:Marek Koźmiński.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.80}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1971|2|7}} | cityofbirth = {{роден во|Краков|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = | retired = 2003 | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]], [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | years1 = 1989-1992 | caps1 = 95 | goals1 = 3 | clubs1 = {{Fb team Hutnik Nowa Huta}} | years2 = 1992-1997 | caps2 = 97 | goals2 = 5 | clubs2 = {{Fb team Udinese}} | years3 = 1997-2002 | caps3 = 110 | goals3 = 3 | clubs3 = {{Fb team Brescia}} | years4 = 2002 | caps4 = 5 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Ancona}} | years5 = 2002-2003 | caps5 = 9 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team PAOK}} | years6 = 2003 | caps6 = 11 | goals6 = 2 | clubs6 = {{Fb team Gornik Zabrze}} | nationalyears1 = 1992-2002 | nationalcaps1 = 46 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{знамеикона|Полска}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] | pcupdate = 6 јануари 2011 | ntupdate = 17 ноември 2010 }} '''Марек Јан Кожмињски''' ({{langx|pl|Marek Jan Koźmiński}}; роден на [[9 јануари]] [[1981]] година) — поранешен [[Полјаци|полски]] [[фудбал]]ер, играч [[Одбрана (фудбал)|од одбраната]] и [[Среден ред (фудбал)|од средниот ред]]. ==Клупска кариера== Во својата кариера играл за екипите на [[Гутник Нова Хута|Гутник Краков]], [[Удинезе Калчо|Удинезе]] (Италија), [[Бреша Калчо|Бреша]] (Италија), [[ФК Анкона|Анкона]] (Италија), [[ФК ПАОК Солун|ПАОК]] (Грција) и [[ФК Гурник Забже|Гурник Забже]]. ==Репрезентативна кариера== За [[Фудбалската репрезентација на Полска|полската репрезентација]] одиграл 46 натпревари и бил дел од селекцијата кој настапила на [[2002 ФИФА Светско Првенство|Светското првенство 2002]]. == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg }} * [http://www.transfermarkt.pl/marek-ko%C5%BAmi%C5%84ski/profil/spieler/18072 Марек Кожмињски на transfermarkt]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://int.soccerway.com/players/marek-jan-kozminski/103898/ Марек Кожмињски на soccerway] * [http://www.espnfc.com/player/10974/marek-kozminski Марек Кожмињски на espn] * [http://www.90minut.pl/kariera.php?id=985 Марек Кожмињски на 90minut] {{pl icon}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кожмињски, Марек}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Удинезе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бреша]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Анкона]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] 93s4jlxuj5cks5xu698bj8bztpmtulo 0 1129579 5532427 5531125 2026-03-31T18:09:05Z Виолетова 1975 5532427 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Митко Чавков |image = Чавков.JPG |honorific-prefix = |honorific-suffix = |office = [[Министер за внатрешни работи на Република Македонија|Министер за внатрешни работи]] |president = [[Ѓорге Иванов]] |primeminister = [[Никола Груевски]] |term_start = 13 мај 2015 |term_end = 11 ноември 2015 |predecessor = [[Гордана Јанкулоска]] |successor = [[Оливер Спасовски]] |office1 = [[БЈБ|Директор на БЈБ]] |order1 = |president1 = |term_start1 = мај 2013 |term_end1 = 13 мај 2015 |predecessor1 = |successor1 = |order2 = |office2 = |term_start2 = |term_end2 = |predecessor2 = |successor2 = |office3 = |order3 = |primeminister3 = |term_start3 = |term_end3 = |predecessor3 = |successor3 = |office4 = |order4 = |term_start4 = |term_end4 = |predecessor4 = |successor4 = |birth_name = Митко Чавков |birth_date = {{birth date and age|1963|01|24|df=y}} |birth_place = [[Ново Село (Струмичко)|Ново Село]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] |blank1 = |religion = [[МПЦ-ОА|православна]] |death_date = |death_place = |restingplace = |restingplacecoordinates = |spouse = |partner = |children = |occupation = [[политичар]] |party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] |allegiance = |branch = |serviceyears = |rank = |commands = |battles = |awards = |signature = }} '''Митко Чавков''' ({{роден на|24|јануари|1963}} во [[Ново Село (Струмичко)|Ново Село]], [[Струмичко]]) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]] и поранешен [[министер за внатрешни работи на Република Македонија]]. На оваа функцијата стапил на 13 мај 2015 година, по оставката на [[Гордана Јанкулоска]]. ==Биографија== Митко Чавков е роден е на [[24 јануари]] [[1963]] година во [[струмичко]]то [[Ново Село (Струмичко)|Ново Село]].<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://vlada.mk/node/49|title=Митко Чавков|publisher=Влада на Република Македонија|accessdate=26 јуни 2015|archive-date=2015-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801195035/http://vlada.mk/node/49|url-status=dead}}</ref> Дипломирал на Факултетот за безбедност во Скопје, магистрирал и докторирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет во Скопје]]. Работното искуство го започнал во Министерството за внатрешни работи. По завршување на приправничкиот стаж работел како инспектор во [[УБК]], началник на Секторот за криминалистичка полиција во Регионалниот центар на МВР во [[Струмица]], заменик-началник на РЦ на МВР во Струмица, виш инспектор за дрога во МВР, началник на Секторот за криминалистичка полиција во РЦ на МВР во Струмица, самостоен инспектор за финансиски криминал во РЦ на МВР во Гевгелија. Чавков потоа работел и како главен инспектор за финансиски криминал во одделот за организиран криминал во МВР, началник на одделот за организиран криминал во Централните полициски служби во Бирото за јавна безбедност при МВР, началник на Центарот за сузбивање на организиран и сериозен криминал во Централните полициски служби во Бирото за јавна безбедност при МВР, началник на централните полициски служби во Бирото за јавна безбедност при МВР и директор на Бирото за јавна безбедност при МВР. На 13 мај 2015 г. стапил на функцијата [[Министер за внатрешни работи на Македонија]] по оставката на [[Гордана Јанкулоска]].<ref>{{наведени вести|url=http://republika.mk/?p=429893|title=Митко Чавков, нов министер за внатрешни работи|3=Република Online|date=13 мај 2015|work=[[Република (неделен весник)|Република]]|accessdate=26 јуни 2015|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215438/http://republika.mk/?p=429893|url-status=dead}}</ref> Поради вмешаност во случувањата од [[Упад во Собранието на Македонија (2017)|27 април 2017 година]], Митко Чавков бил осуден на 18 години затвор.<ref>[https://sdk.mk/index.php/makedonija/chavkov-osuden-na-18-godini-zatvor-za-27-april-durlovski-osloboden/ Чавков осуден на 18 години затвор]</ref> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *{{наведена мрежна страница|url=http://www.mvr.gov.mk/profilepage/minister|title=Министер|publisher=[[МВР]]|accessdate=26 јуни 2015|archive-date=2016-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409181126/http://www.mvr.gov.mk/profilepage/minister|url-status=dead}} *{{наведена мрежна страница|url=http://vlada.mk/node/49|title=м-р Митко Чавков — Министер за внатрешни работи|publisher=[[Влада на РМ]]|accessdate=7 септември 2015|archive-date=2015-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801195035/http://vlada.mk/node/49|url-status=dead}} {{S-start}} {{S-off}} {{s-bef|before=[[Гордана Јанкулоска]]}} {{s-ttl|title=Министер за внатрешни работи на Македонија|years=2015}} {{s-aft|after=[[Оливер Спасовски]]}} {{S-end}} {{МВР-министри}} {{Влада на Македонија (2014-2017)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чавков, Митко}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски политичари]] [[Категорија:Министри за внатрешни работи на Република Македонија]] [[Категорија:Политичари од ВМРО-ДПМНЕ]] [[Категорија:Луѓе од Ново Село (Струмичко)]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] [[Категорија:Магистри на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] [[Категорија:Доктори на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници во Македонија]] k4jjfuou0vt9qch3fa9g6tv0isoo8ja 0 1131307 5532506 5382601 2026-03-31T19:07:51Z Carshalton 30527 5532506 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Џон Гвидети | image = [[File:John Guidetti (2013, cropped).jpg|250px]] | fullname = Џон Алберто Гвидети<ref name="Premier League Clubs submit Squad Lists">{{Наведена мрежна страница|title=Premier League Clubs submit Squad Lists|url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/Squad-Lists-September-2012.pdf|publisher=Premier League|date=4 September 2012|page=17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026044418/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/Squad-Lists-September-2012.pdf|archivedate=26 October 2014}}</ref> | height = {{height|m=1.85}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1992|4|15}} | cityofbirth = {{роден во|Стокхолм|}} | countryofbirth = [[Шведска]] | nationality = {{SWE}} | currentclub = {{Fb team Alaves}} | clubnumber = 9 | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Brommapojkarna}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{знамеикона|Непознато}} Импала БромаБојс | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Mathare United}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{знамеикона|Непознато}} Лиги Ндого | youthyears5 = | youthclubs5 = {{Fb team Brommapojkarna}} | youthyears6 = | youthclubs6 = {{Fb team Manchester City}} | years1 = 2008 | caps1 = 2 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Brommapojkarna}} | years2 = 2008-2015 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Manchester City}} | years3 = 2010 | caps3 = 8 | goals3 = 3 | clubs3 = →{{Fb team Brommapojkarna}} | years4 = 2010-2011 | caps4 = 5 | goals4 = 1 | clubs4 = →{{Fb team Burnley}} | years5 = 2011-2012 | caps5 = 23 | goals5 = 20 | clubs5 = →{{Fb team Feyenoord}} | years6 = 2014 | caps6 = 6 | goals6 = 0 | clubs6 = →{{Fb team Stoke City}} | years7 = 2014-2015 | caps7 = 24 | goals7 = 8 | clubs7 = →{{Fb team Celtic}} | years8 = 2015-2018 | caps8 = 66 | goals8 = 11 | clubs8 = {{Fb team Celta Vigo}} | years9 = 2018- | caps9 = 25 | goals9 = 3 | clubs9 = {{Fb team Alaves}} | nationalyears1 = 2007-2009 | nationalcaps1 = 11 | nationalgoals1 = 8 | nationalteam1 = {{знамеикона|Шведска}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 17 години|Шведска 17]] | nationalyears2 = 2009-2010 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 5 | nationalteam2 = {{знамеикона|Шведска}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 19 години|Шведска 19]] | nationalyears3 = 2010-2015 | nationalcaps3 = 23 | nationalgoals3 = 12 | nationalteam3 = {{знамеикона|Шведска}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска 21]] | nationalyears4 = 2012- | nationalcaps4 = 17 | nationalgoals4 = 1 | nationalteam4 = {{знамеикона|Шведска}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] }} '''Џон Алберто Гвидети''' (роден на [[15 април]] [[1992]] во [[Стокхолм]]) — [[Швеѓани|шведски]] [[фудбалер]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[Депортиво Алавес|Алавес]] и на [[Фудбалска репрезентација на Шведска|шведската репрезентација]]. == Биографија == Гвидети има италијанско потекло преку својот дедо и од бразилско преку својата баба, татко му е поранешен шведски репрезентативец во [[рагби]]. Џон израснал во [[Кенија]], каде што живеел од својата 3 година до 6 години како и кога имал 10 до 12.<ref>{{наведени вести|author = l.b.|title = Dribblava elefanti, è tornato a segnare: Guidetti spaventa|publisher= [[La Gazzetta dello Sport]]|year = 2014|page = 18}}</ref> ==Технички карактеристики== Физички цврст класичен напаѓач, кој се одликува како искусен изведувач на пенали но има одлична харизма што се смета за клучен елемент во соблекувалната. И покрај неговата висина од 185 см, има добра брзина и техника со топката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iamnaples.it/2012/03/27/identikit-di-john-guidetti-del-feyenoord-2/|editor=Iamnaples.it|title=Identikit di … John Guidetti del Feyenoord|date=27 март 2012|access-date=2 септември 2012}}</ref>. ==Кариера== ''овој пасус треба да се надополни'' ==Титули== ===Клубови=== ===={{знамеикона|Англија}} Манчестер Сити ==== * '''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' (1): 2010-2011. * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[Комјунити Шилд]]''' (1) : 2012. ===={{знамеикона|Шкотска}} Селтик ==== * '''[[Шкотска Премиер лига]]''' (1) : 2013-2014. * '''[[Лига куп на Шкотска]]''' (1) : 2014-2015. ===Репрезентација=== * '''[[УЕФА Европско првенство за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' (1) : [[УЕФА Европско првенство за играчи под 21 година - 2015|2015]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg }} *[https://sv-se.facebook.com/pages/John-Guidetti-Official/114431695296830 Џон Гвидети на Facebook] (официјална страна) *[http://www.soccerway.com/players/john-guidetti/126941/ Џон Гвидети на soccerway] *[http://www.transfermarkt.co.uk/john-guidetti/profil/spieler/98596 Џон Гвидети на transfermarkt] *[http://www.espnfc.us/player/146893/john-guidetti Џон Гвидети на espn] *[http://www.whoscored.com/Players/41420 Џон Гвидети на whoscored] *[http://www.90minut.pl/kariera.php?id=29314 Џон Гвидети на 90 minut.pl] *[http://www.goal.com/en/people/sweden/40771/john-guidetti Џон Гвидети на goal.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150703031027/http://www.goal.com/en/people/sweden/40771/john-guidetti |date=2015-07-03 }} {{Navboxes |bg= #FFF01C |fg= #005B99 |bordercolor= #005B99 |title= Состави на Шведска |list1= {{Состав на Шведска на Европско првенство за играчи под 21 година 2015}} {{Состав на Шведска на СП фудбал 2018}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гвидети, Џон}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барнли]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фејенорд]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Стоук Сити]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Селтик]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Селта Виго]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шведски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1992 година]] b20shddsx9as9idykgu4kre93lxk3zu 0 1131928 5532529 5440821 2026-03-31T20:01:40Z Buli 2648 5532529 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Никифор I | title = [[Никифор|Император на Ромеите]] | image = INC-1870-a Солид. Никифор I и его сын Ставракий. Ок. 803—811 гг. (аверс).png | image_size = 200px | alt = | caption = Златен [[солид]] на Никифор{{nbsp}}I, со натпис: {{Smallcaps|niciforos basile(us)}} | succession = [[Византиски император]] | reign = 31 октомври 802 – 26 јули 811 | predecessor = [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] | successor = [[Ставрикиј]] | birth_date = 750 | birth_place = | death_date = 26 јули 811 (возр. 60–61) | death_place = [[Битка кај Плиска]], [[Плиска]] | burial_place = | issue = {{unbulleted list|[[Ставрикиј]]|[[Прокопија]]}} | full name = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | dynasty = [[Никифорова династија|Никифорова]] | spouse = ''непозната'' | religion = [[Халкедонско христијанство]] }} '''Никифор I''' ({{langx|el|Νικηφόρος Α΄}}, ''Nikēphoros I'', „Носач на победа“; п. 26 јули 811 г.) — [[Византија|византиски]] цар од 802 до 811 година, кога бил убиен во [[Битка кај Плиска|Битката кај Плиска]]. Патрициј од Селеуса Сидера, Никифор бил назначен за министер за финансии од царицата [[Ирена I Атињанка|Ирена]]. Со помошта на [[патриции]]те и евнуците успеал да ја симне од престолот и да ја протера Ирена и да биде избран како цар на нејзино место на 31 октомври 802 година. Го крунисал неговиот син [[Ставрикиј]] како негов помошник во 803 година. Неговото владеење било загрозено од [[Барданес Туркос]], еден од највештите генерали, кој бил револтиран и добил поддршка од другите команданти, најмногу од подоцнежните цареви [[Лав V Ерменец]] и [[Михаил II]] во 803 година. Но, Никифор ги придобил вторите двајца и со поттикнување бунтовниците да се разделат успеал да го зароби Барданес, кој бил ослепен и пратен во [[манастир]]. Заговорот предводен од патрицијот [[Арсабер]] имал сличен тек. Никифор започнал општа реорганизација на Царството, создавајќи нови [[Тема (управна единица)|теми]] на [[Балкан]]от (каде започнал повторна хеленизација со населување [[Грци]] од [[Анадолија]]) и засилување на границите. Потребата од големи суми за зголемување на воената сила, посветил голема енергија за зголемување на приходите на Царството. Со неговите силни даночни такси одземал имот во корист на државата и особено на свештенството, кого инаку го контролирал умерено. Иако назначил патријарх кој ги почитувал иконите, [[Никифор I Цариградски|Никифор]], царот Никифор бил претставен како зло од верските историчари како [[Теофан Исповедникот]]. Во 803 година, Никифор склучил договор, наречен „Никифорски мир“, со [[Карло Велики]], но одбил да го признае неговиот царски дигнитет. Врските се влошиле и довеле до војна за [[Венеција]] во периодот 806–810. Во текот на војната, Никифор поттикнал венецијанско бунтовништво во 807 година, но имал големи загуби од Франките. Конфликтот бил разрешен по смртта на Никифор, а Венеција, [[Истра]], [[Далмација|далматинскиот]] брег и [[Јужна Италија]] биле доделени на Истокот, додека [[Рим]], [[Равена]] и [[Пентаполис]] биле доделени на Западот. Со одбивање на таксата која Ирена се согласила да ја плати на калифот Харун ел Рашид, Никифор објавил војна против [[Арапи]]те. Бил приморан да отиде да се бори самиот поради нелојалноста на Барданес, доживувајќи тежок пораз на [[Битка кај Красос|Битката кај Красос]] во Пригија (805). Во 806 година, муслиманска армија од 135.000 војници навлегле во Царството. Неспособен да одговори на муслиманските бројки, Никифор се согласил да прогласи мир под услов на плати 50.000 номизмата веднаш и годишна такса од 30.000 номизмата. Со борбата за наследство во калифатот по смртта на Харун ел Рашид во 809 година, Никифор бил слободен да се договори со [[Крум]], хан на Бугарија, кој ја напаѓал северната граница и само што ја освоил Сердика ([[Софија]]). Во 811 година, Никифор ја освоил [[Бугарија]], поразувајќи го Крум двапати и го опколил бугарскиот главен град [[Плиска]]; меѓутоа, во текот на повлекувањето на Никифор, византиската војска била ставена во заседа и имала големи загуби во планинските превои на 26 јули од Крум. Никифор бил убиен во битката, втор византиски цар кој ја имал оваа судбина од [[Валенс]] во Битката кај Адријанопол (9 август 378). Крум се вели дека направил чаша за пиење од черепот на Никифор. == Семејство == Од непозната жена, Никифор I имал најмалку две деца: * [[Ставрикиј]], кој го наследил како цар. * [[Прокопија]], која се омажила за [[Михаил I Рангаве]], цар 811–813. == Наводи == {{наводи}} * ''The Oxford Dictionary of Byzantium'', ed. by Alexander Kazhdan, Oxford University Press, 1991. * {{1911}} * {{Наведена книга|last=Norwich|first=John J.|title=Byzantium: The Apogee|publisher=Alfred A. Knopf, Inc.|year=1991|isbn=0-394-53779-3}} {{s-start}} {{s-hou|[[Никифорска династија]]||{{римски|8}} век|26 јули|811}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Ирена I Атињанка|Ирена]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цари|Византиски цар]]|years=802–811}} {{s-aft|after=[[Ставрикиј]]}} {{s-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никифор 01}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Византијци од 8 век]] [[Категорија:Родени во 8 век]] [[Категорија:Починати во 811 година]] [[Категорија:Римски цареви загинати во битка]] [[Категорија:Никифорска династија]] [[Категорија:Родени во 750 година]] gkvlft6wln9plu8mw98kx1wp9un221e 5532531 5532529 2026-03-31T20:08:48Z Buli 2648 5532531 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Никифор I | title = [[Никифор|Император на Ромеите]] | image = INC-1870-a Солид. Никифор I и его сын Ставракий. Ок. 803—811 гг. (аверс).png | image_size = 200px | alt = | caption = Златен [[солид]] на Никифор{{nbsp}}I, со натпис: {{Smallcaps|niciforos basile(us)}} | succession = [[Византиски император]] | reign = 31 октомври 802 – 26 јули 811 | predecessor = [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] | successor = [[Ставрикиј]] | birth_date = 750 | birth_place = | death_date = 26 јули 811 (возр. 60–61) | death_place = [[Битка кај Плиска]], [[Плиска]] | burial_place = | issue = {{unbulleted list|[[Ставрикиј]]|[[Прокопија]]}} | full name = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | dynasty = [[Никифорова династија|Никифорова]] | spouse = ''непозната'' | religion = [[Халкедонско христијанство]] }} '''Никифор I''' ({{langx|el|Νικηφόρος Α΄}}, ''Nikēphoros I'', „Носач на победа“; п. 26 јули 811 г.) — [[Византија|византиски]] цар од 802 до 811 година, кога бил убиен во [[Битка кај Плиска|Битката кај Плиска]]. == Владеење == Патрициј од Селеуса Сидера, Никифор бил назначен за министер за финансии од царицата [[Ирена I Атињанка|Ирена]]. Со помошта на [[патриции]]те и евнуците успеал да ја симне од престолот и да ја протера Ирена и да биде избран како цар на нејзино место на 31 октомври 802 година. Го крунисал неговиот син [[Ставрикиј]] како негов помошник во 803 година. Неговото владеење било загрозено од [[Барданес Туркос]], еден од највештите генерали, кој бил револтиран и добил поддршка од другите команданти, најмногу од подоцнежните цареви [[Лав V Ерменец]] и [[Михаил II]] во 803 година. Но, Никифор ги придобил вторите двајца и со поттикнување бунтовниците да се разделат успеал да го зароби Барданес, кој бил ослепен и пратен во [[манастир]]. Заговорот предводен од патрицијот [[Арсабер]] имал сличен тек. Никифор започнал општа реорганизација на Царството, создавајќи нови [[Тема (управна единица)|теми]] на [[Балкан]]от (каде започнал повторна хеленизација со населување [[Грци]] од [[Анадолија]]) и засилување на границите. Потребата од големи суми за зголемување на воената сила, посветил голема енергија за зголемување на приходите на Царството. Со неговите силни даночни такси одземал имот во корист на државата и особено на свештенството, кого инаку го контролирал умерено. Иако назначил патријарх кој ги почитувал иконите, [[Никифор I Цариградски|Никифор]], царот Никифор бил претставен како зло од верските историчари како [[Теофан Исповедникот]]. Во 803 година, Никифор склучил договор, наречен „Никифорски мир“, со [[Карло Велики]], но одбил да го признае неговиот царски дигнитет. Врските се влошиле и довеле до војна за [[Венеција]] во периодот 806–810. Во текот на војната, Никифор поттикнал венецијанско бунтовништво во 807 година, но имал големи загуби од Франките. Конфликтот бил разрешен по смртта на Никифор, а Венеција, [[Истра]], [[Далмација|далматинскиот]] брег и [[Јужна Италија]] биле доделени на Истокот, додека [[Рим]], [[Равена]] и [[Пентаполис]] биле доделени на Западот. Со одбивање на таксата која Ирена се согласила да ја плати на калифот Харун ел Рашид, Никифор објавил војна против [[Арапи]]те. Бил приморан да отиде да се бори самиот поради нелојалноста на Барданес, доживувајќи тежок пораз на [[Битка кај Красос|Битката кај Красос]] во Пригија (805). Во 806 година, муслиманска армија од 135.000 војници навлегле во Царството. Неспособен да одговори на муслиманските бројки, Никифор се согласил да прогласи мир под услов на плати 50.000 номизмата веднаш и годишна такса од 30.000 номизмата. Со борбата за наследство во калифатот по смртта на Харун ел Рашид во 809 година, Никифор бил слободен да се договори со [[Крум]], хан на Бугарија, кој ја напаѓал северната граница и само што ја освоил Сердика ([[Софија]]). Во 811 година, Никифор ја освоил [[Бугарија]], поразувајќи го Крум двапати и го опколил бугарскиот главен град [[Плиска]]; меѓутоа, во текот на повлекувањето на Никифор, византиската војска била ставена во заседа и имала големи загуби во планинските превои на 26 јули од Крум. Никифор бил убиен во битката, втор византиски цар кој ја имал оваа судбина од [[Валенс]] во Битката кај Адријанопол (9 август 378). Крум се вели дека направил чаша за пиење од черепот на Никифор. == Семејство == Од непозната жена, Никифор I имал најмалку две деца: * [[Ставрикиј]], кој го наследил како цар. * [[Прокопија]], која се омажила за [[Михаил I Рангаве]], цар 811–813. == Наводи == {{наводи}} * ''The Oxford Dictionary of Byzantium'', ed. by Alexander Kazhdan, Oxford University Press, 1991. * {{1911}} * {{Наведена книга|last=Norwich|first=John J.|title=Byzantium: The Apogee|publisher=Alfred A. Knopf, Inc.|year=1991|isbn=0-394-53779-3}} {{s-start}} {{s-hou|[[Никифорска династија]]||{{римски|8}} век|26 јули|811}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Ирена I Атињанка|Ирена]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цари|Византиски цар]]|years=802–811}} {{s-aft|after=[[Ставрикиј]]}} {{s-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никифор 01}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Византијци од 8 век]] [[Категорија:Родени во 8 век]] [[Категорија:Починати во 811 година]] [[Категорија:Римски цареви загинати во битка]] [[Категорија:Никифорска династија]] [[Категорија:Родени во 750 година]] 0zn4pe2caebb0i4d1gorvnjmuspycx2 5532533 5532531 2026-03-31T20:13:27Z Buli 2648 /* Владеење */ 5532533 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Никифор I | title = [[Никифор|Император на Ромеите]] | image = INC-1870-a Солид. Никифор I и его сын Ставракий. Ок. 803—811 гг. (аверс).png | image_size = 200px | alt = | caption = Златен [[солид]] на Никифор{{nbsp}}I, со натпис: {{Smallcaps|niciforos basile(us)}} | succession = [[Византиски император]] | reign = 31 октомври 802 – 26 јули 811 | predecessor = [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] | successor = [[Ставрикиј]] | birth_date = 750 | birth_place = | death_date = 26 јули 811 (возр. 60–61) | death_place = [[Битка кај Плиска]], [[Плиска]] | burial_place = | issue = {{unbulleted list|[[Ставрикиј]]|[[Прокопија]]}} | full name = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | dynasty = [[Никифорова династија|Никифорова]] | spouse = ''непозната'' | religion = [[Халкедонско христијанство]] }} '''Никифор I''' ({{langx|el|Νικηφόρος Α΄}}, ''Nikēphoros I'', „Носач на победа“; п. 26 јули 811 г.) — [[Византија|византиски]] цар од 802 до 811 година, кога бил убиен во [[Битка кај Плиска|Битката кај Плиска]]. == Владеење == Патрициј од Селеуса Сидера, Никифор бил назначен за министер за финансии од царицата [[Ирена I Атињанка|Ирена]]. Со помошта на [[патриции]]те и евнуците успеал да ја симне од престолот и да ја протера Ирена и да биде избран како цар на нејзино место на 31 октомври 802 година. Го крунисал неговиот син [[Ставрикиј]] како негов помошник во 803 година. Неговото владеење било загрозено од [[Барданес Туркос]], еден од највештите генерали, кој бил револтиран и добил поддршка од другите команданти, најмногу од подоцнежните цареви [[Лав V Ерменец]] и [[Михаил II]] во 803 година. Но, Никифор ги придобил вторите двајца и со поттикнување бунтовниците да се разделат успеал да го зароби Барданес, кој бил ослепен и пратен во [[манастир]]. Заговорот предводен од патрицијот [[Арсабер]] имал сличен тек. Никифор започнал општа реорганизација на Царството, создавајќи нови [[Тема (управна единица)|теми]] на [[Балкан]]от (каде започнал повторна хеленизација со населување [[Грци]] од [[Анадолија]]) и засилување на границите. Потребата од големи суми за зголемување на воената сила, посветил голема енергија за зголемување на приходите на Царството. Со неговите силни даночни такси одземал имот во корист на државата и особено на свештенството, кого инаку го контролирал умерено. Иако назначил патријарх кој ги почитувал иконите, [[Никифор I Цариградски|Никифор]], царот Никифор бил претставен како зло од верските историчари како [[Теофан Исповедникот]]. Во 803 година, Никифор склучил договор, наречен „Никифорски мир“, со [[Карло Велики]], но одбил да го признае неговиот царски дигнитет. Врските се влошиле и довеле до војна за [[Венеција]] во периодот 806–810. Во текот на војната, Никифор поттикнал венецијанско бунтовништво во 807 година, но имал големи загуби од Франките. Конфликтот бил разрешен по смртта на Никифор, а Венеција, [[Истра]], [[Далмација|далматинскиот]] брег и [[Јужна Италија]] биле доделени на Истокот, додека [[Рим]], [[Равена]] и [[Пентаполис]] биле доделени на Западот. Со одбивање на таксата која Ирена се согласила да ја плати на калифот Харун ел Рашид, Никифор објавил војна против [[Арапи]]те. Бил приморан да отиде да се бори самиот поради нелојалноста на Барданес, доживувајќи тежок пораз на [[Битка кај Красос|Битката кај Красос]] во Пригија (805). Во 806 година, муслиманска армија од 135.000 војници навлегле во Царството. Неспособен да одговори на муслиманските бројки, Никифор се согласил да прогласи мир под услов на плати 50.000 номизмата веднаш и годишна такса од 30.000 номизмата. Со борбата за наследство во калифатот по смртта на Харун ел Рашид во 809 година, Никифор бил слободен да се договори со [[Крум]], хан на Бугарија, кој ја напаѓал северната граница и само што ја освоил Сердика ([[Софија]]). [[Податотека:A(2)-Fig07.jpg|thumb|Khan [[Krum]] captures Nikephoros&nbsp;I, from the 14th-century ''[[Manasses Chronicle]].'']] Во 811 година, Никифор ја освоил [[Бугарија]], поразувајќи го Крум двапати и го опколил бугарскиот главен град [[Плиска]]; меѓутоа, во текот на повлекувањето на Никифор, византиската војска била ставена во заседа и имала големи загуби во планинските превои на 26 јули од Крум. Никифор бил убиен во битката, втор византиски цар кој ја имал оваа судбина од [[Валенс]] во Битката кај Адријанопол (9 август 378). Крум се вели дека направил чаша за пиење од черепот на Никифор. == Семејство == Од непозната жена, Никифор I имал најмалку две деца: * [[Ставрикиј]], кој го наследил како цар. * [[Прокопија]], која се омажила за [[Михаил I Рангаве]], цар 811–813. == Наводи == {{наводи}} * ''The Oxford Dictionary of Byzantium'', ed. by Alexander Kazhdan, Oxford University Press, 1991. * {{1911}} * {{Наведена книга|last=Norwich|first=John J.|title=Byzantium: The Apogee|publisher=Alfred A. Knopf, Inc.|year=1991|isbn=0-394-53779-3}} {{s-start}} {{s-hou|[[Никифорска династија]]||{{римски|8}} век|26 јули|811}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Ирена I Атињанка|Ирена]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цари|Византиски цар]]|years=802–811}} {{s-aft|after=[[Ставрикиј]]}} {{s-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никифор 01}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Византијци од 8 век]] [[Категорија:Родени во 8 век]] [[Категорија:Починати во 811 година]] [[Категорија:Римски цареви загинати во битка]] [[Категорија:Никифорска династија]] [[Категорија:Родени во 750 година]] l675jm81gsve65dvi6r7xdrmszpygz1 5532535 5532533 2026-03-31T20:16:45Z Buli 2648 5532535 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Никифор I | title = [[Никифор|Император на Ромеите]] | image = INC-1870-a Солид. Никифор I и его сын Ставракий. Ок. 803—811 гг. (аверс).png | image_size = 200px | alt = | caption = Златен [[солид]] на Никифор{{nbsp}}I, со натпис: {{Smallcaps|niciforos basile(us)}} | succession = [[Византиски император]] | reign = 31 октомври 802 – 26 јули 811 | predecessor = [[Ирина (византиска царица)|Ирина]] | successor = [[Ставрикиј]] | birth_date = 750 | birth_place = | death_date = 26 јули 811 (возр. 60–61) | death_place = [[Битка кај Плиска]], [[Плиска]] | burial_place = | issue = {{unbulleted list|[[Ставрикиј]]|[[Прокопија]]}} | full name = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | dynasty = [[Никифорова династија|Никифорова]] | spouse = ''непозната'' | religion = [[Халкедонско христијанство]] }} '''Никифор I''' ({{langx|el|Νικηφόρος Α΄}}, ''Nikēphoros I'', „Носач на победа“; п. 26 јули 811 г.) — [[Византија|византиски]] цар од 802 до 811 година, кога бил убиен во [[Битка кај Плиска|Битката кај Плиска]]. == Владеење == Патрициј од Селеуса Сидера, Никифор бил назначен за министер за финансии од царицата [[Ирена I Атињанка|Ирена]]. Со помошта на [[патриции]]те и евнуците успеал да ја симне од престолот и да ја протера Ирена и да биде избран како цар на нејзино место на 31 октомври 802 година. Го крунисал неговиот син [[Ставрикиј]] како негов помошник во 803 година. Неговото владеење било загрозено од [[Барданес Туркос]], еден од највештите генерали, кој бил револтиран и добил поддршка од другите команданти, најмногу од подоцнежните цареви [[Лав V Ерменец]] и [[Михаил II]] во 803 година. Но, Никифор ги придобил вторите двајца и со поттикнување бунтовниците да се разделат успеал да го зароби Барданес, кој бил ослепен и пратен во [[манастир]]. Заговорот предводен од патрицијот [[Арсабер]] имал сличен тек. Никифор започнал општа реорганизација на Царството, создавајќи нови [[Тема (управна единица)|теми]] на [[Балкан]]от (каде започнал повторна хеленизација со населување [[Грци]] од [[Анадолија]]) и засилување на границите. Потребата од големи суми за зголемување на воената сила, посветил голема енергија за зголемување на приходите на Царството. Со неговите силни даночни такси одземал имот во корист на државата и особено на свештенството, кого инаку го контролирал умерено. Иако назначил патријарх кој ги почитувал иконите, [[Никифор I Цариградски|Никифор]], царот Никифор бил претставен како зло од верските историчари како [[Теофан Исповедникот]]. Во 803 година, Никифор склучил договор, наречен „Никифорски мир“, со [[Карло Велики]], но одбил да го признае неговиот царски дигнитет. Врските се влошиле и довеле до војна за [[Венеција]] во периодот 806–810. Во текот на војната, Никифор поттикнал венецијанско бунтовништво во 807 година, но имал големи загуби од Франките. Конфликтот бил разрешен по смртта на Никифор, а Венеција, [[Истра]], [[Далмација|далматинскиот]] брег и [[Јужна Италија]] биле доделени на Истокот, додека [[Рим]], [[Равена]] и [[Пентаполис]] биле доделени на Западот. Со одбивање на таксата која Ирена се согласила да ја плати на калифот Харун ел Рашид, Никифор објавил војна против [[Арапи]]те. Бил приморан да отиде да се бори самиот поради нелојалноста на Барданес, доживувајќи тежок пораз на [[Битка кај Красос|Битката кај Красос]] во Пригија (805). Во 806 година, муслиманска армија од 135.000 војници навлегле во Царството. Неспособен да одговори на муслиманските бројки, Никифор се согласил да прогласи мир под услов на плати 50.000 номизмата веднаш и годишна такса од 30.000 номизмата. Со борбата за наследство во калифатот по смртта на Харун ел Рашид во 809 година, Никифор бил слободен да се договори со [[Крум]], хан на Бугарија, кој ја напаѓал северната граница и само што ја освоил Сердика ([[Софија]]). [[Податотека:A(2)-Fig07.jpg|thumb|Хан [[Крум]] го заробува Никифор&nbsp;I, минијатура од ''[[Манасиев летопис|Манасиевиот летопис]],'' 14 век''.'']] Во 811 година, Никифор ја освоил [[Бугарија]], поразувајќи го Крум двапати и го опколил бугарскиот главен град [[Плиска]]; меѓутоа, во текот на повлекувањето на Никифор, византиската војска била ставена во заседа и имала големи загуби во планинските превои на 26 јули од Крум. Никифор бил убиен во битката, втор византиски цар кој ја имал оваа судбина од [[Валенс]] во Битката кај Адријанопол (9 август 378). Крум се вели дека направил чаша за пиење од черепот на Никифор. == Семејство == Од непозната жена, Никифор I имал најмалку две деца: * [[Ставрикиј]], кој го наследил како цар. * [[Прокопија]], која се омажила за [[Михаил I Рангаве]], цар 811–813. == Наводи == {{наводи}} * ''The Oxford Dictionary of Byzantium'', ed. by Alexander Kazhdan, Oxford University Press, 1991. * {{1911}} * {{Наведена книга|last=Norwich|first=John J.|title=Byzantium: The Apogee|publisher=Alfred A. Knopf, Inc.|year=1991|isbn=0-394-53779-3}} {{s-start}} {{s-hou|[[Никифорска династија]]||{{римски|8}} век|26 јули|811}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Ирена I Атињанка|Ирена]]}} {{s-ttl|title=[[Список на византиски цари|Византиски цар]]|years=802–811}} {{s-aft|after=[[Ставрикиј]]}} {{s-end}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никифор 01}} [[Категорија:Византиски цареви од 9 век]] [[Категорија:Византијци од 8 век]] [[Категорија:Родени во 8 век]] [[Категорија:Починати во 811 година]] [[Категорија:Римски цареви загинати во битка]] [[Категорија:Никифорска династија]] [[Категорија:Родени во 750 година]] 0tkvhaaftyo91hm7qhnwjdf9910cbsk 0 1132200 5532331 5532262 2026-03-31T12:55:32Z Buli 2648 /* Воени акции */ 5532331 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |цар |name =Никифор II Фока<br />Νικηφόρος Β΄ Φωκᾶς |full name = |title =[[Византиски владетели|Цар]] на [[Источно Римско Царство|Источното Римско Царство]] |image = Nikephoros Phokas.jpg |imgw =200px |caption =Царот Никифор II Фока |succession=Византиски цар |reign = 16 август 963 – 10–11 декември 969 |coronation = |issue = [[Василиј II]]<br />[[Константин VIII]] (посинети) |birth_date =околу 912 |birth_place = |death_date =10–11 декември 969 |death_place =[[Цариград]] |predecessor =[[Роман II]] |successor =[[Јован I Цимискиј]] |spouse = [[Теофано]] |house = [[Македонска&nbsp;династија]]&nbsp;(преку&nbsp;брак) |house-type = |father =Варда Фока |mother = }} '''Никифор II Фока''' ({{langx|el|Νικηφόρος Β΄ Φωκᾶς}}, о. 912 г. - 10-11 декември 969 г.), бил [[Источно Римско Царство|византиски]] [[Византиски цареви|цар]] од 963 г. до 969 г. Неговите брилијанти воени подвизи придонеле за оживувањето на Византиското царство за време на X век. ==Потекло== Никифор II Фока бил син Варда Фока кој бил брат на доместикот на Схола - Лав Фока. Никифор II Фока бил внук на славниот војсководач Никифор, татко на Варда и Лав Фока.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 319.</ref> ==Како војсководец== ===Влијание кон царот Роман II=== За државните работни [[Роман II]] воопшто не се грижел, туку му ги препуштал на способниот но безобѕирен и мошне непопуларен евнух Јосиф Вринга. Првата улога во [[Источно Римско Царство|Царството]], меѓутоа, ја играл големиот војсководец Никифор Фока.<ref name="ReferenceA">Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 342.</ref> ===Воени акции=== [[File:Byzantines_under_Nikephoros_Phokas_besiege_Chandax.png|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Byzantines_under_Nikephoros_Phokas_besiege_Chandax.png|лево|мини|Опсадата на [[Ираклион|Хандакс]], зимата 960–61]] Во [[лето]]то [[960]] г. Никифор Фока тргнал со голема флота на [[Крит]]. По долгата и мошне тешка опсада, која траела цела зима, неговите трупи во [[март]] [[961]] г. ја освоиле Кандија, престолнината на островот. Крит одново и припаднал на [[Источно Римско Царство|Византија]] откако речиси 140 години се наоѓал под власта на Арабјаните, служејќи им како главна база во источниот дел на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Поголема и позначајна победа Византија веќе неколку векови не доживеала.<ref name="ReferenceA" /> По триумфалниот дочек во [[Цариград]], Никифор Фока, ја обновил борбата со [[Саиф-ад-Даулах]] во [[Азија]]. Неговото војување и овде било крунисано со извонредни успеси. Еден по друг паднале: Аназарб во [[Киликија]], Германикеја околу кој биле водени многу борби, Рабан и Дулук (Телух), а во [[декември]] [[962]] г.по тешка опсада се предал и [[Алеп]], престолнината на Саиф-ад-Даулах. Иако заземањето на овие градови не значело и нивно дефинитвно припојување на Византија, сепак победоносното продирање на византискиот војсководец јасно ја докажало неговата голема надмоќ. Борбата со [[Династија на Хамданидите|Хамданидите]], која во текот на последните три децении била во средиштето на византиската надворешна политика, уште тогаш била решена во полза на [[Ромеи|Византијците]].<ref name="ReferenceA"/> ===Станување цар=== Награда за славниот војсководец била царската круна. По прераната смрт на [[Роман II]], на [[15 март]] [[963]] г., власта кратко преминала во рацете на царицата [[Теофано]], која го презела регентвото на своите малолетни синови [[Василиј II]] и [[Константин VIII]]. Но ова било само привремено решение. Младата умна царица самата го увидела тоа и стапила во врска со Никифор Фока. Откако војската го прогласила за цар во [[Цезареја]], Никифор на [[15 август]] влегол во [[Цариград]], го скршил отпорот на Јосиф Вринга во крвави улични борби, и на [[16 август]] во [[Света Софија - Истанбул|Света Софија]] од рацете на [[Цариградска патријаршија|патријархот]] ја примил царската круна. Потоа веќе побелениот војсководец се венчал со младата царица. Со овој брак Никифор Фока се поврзал со [[Македонска династија|Македонската династија]] и како [[очув]] на младите легитимни цареви ја примил на себе улогата на нивни заштитник.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 342-343.</ref> ==Внатрешна политика== ===Основни одлики=== Со Никифор II Фока дошол на власт претставник на една од најмоќните [[Источно Римско Царство|византиски]] магнатски семејства. Навистина, ниту надворешната појава, ниту држењето и навиките на новиот цар не му биле [[Аристократија|аристократски]]. Бил грд, со груб и строг карактер, живеел аскетски. Ја сакал војната и војничкиот живот, но исто така го пожелувал и друштвото на калуѓери и пустиници. Бил голем почитувач на Атанасиј, основачот на Велика Лавра во [[Света Гора]]. Во негово време почнало да цвета овој најзначаен центар на византиското монаштво, а се прикажува дека и самиот цар Никифор, големиот освојувач и победител на Сарацените, помислувал да го напушти световниот живот и да се закалуѓери.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 343-344.</ref> ===Администрација=== Раководењето со цивилната државна управа го презел место Вринга, евнухот Василиј, вонбрачниот син на Јован Лакапин, итар [[Ромеи|Византиец]], подмитлив и грабежлив, но и генијален политичар. Уште во времето на владата на [[Константин VII Порфирогенит|Константин VII]] тој играл значајна улога, а сега, како паракимоменн носејќи ја новоустановената висока титула на проедор, му станал десна рака на новиот цар. Позицијата на врховен заповедник на војската на Исток ја зазел како доместик на Истокот [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]], претставник на едно благородничко семејство, покрај царот, најистакнатиот [[Источно Римско Царство|византиски]] војсководец на тоа време, Лав Фока Помладиот, царевиот брат и неговиот стар воен другар, како доместик на Западот ја добил титулата куропалат, додека царевиот татко Варда Фока бил одликуван со цезарско звање.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 343.</ref> ===Законски одредби=== И покрај својата неаристократска природа, Никифор Фока бил вистински претставник на дворјанството, а неговото доаѓање на престолот значело победа на [[Источно Римско Царство|византиското]] благородништво. Додека порано централната власт се обидувала да го спречи порастот на велепоседништвото, сега настапило реакција. Во законот од [[967]] г. Никифор Фока тврдел дека неговите претходници биле пристрастни спрема селаните и со тоа му згрешиле на начелото за еднаква праведност спрема сите поданици. Никифор Фока го отповикал правото на првенство на селанецот при купувањето на благородничките имоти: од селанецот нека купуваат благородниците, а од благородникот - благородниците. Инаку, старите закони останале на сила, но престанало правото на жалба за купувањето земјишни походи извршено за време на гладот во [[927]] г., бидејќи истекол предвидениот четириесетгодишен рок на застарување. Овие одредби сами по себе не внесувале особено длабоки промени во постојната правна состојба, уште повеќе што било големо прашање, дали селаните навистина некогаш имале прилика да го користат своето право на првенство спрема благородништвото. Но, секако, огромно било психолошкото дејство на новиот закон, кој го осудувал законодавството на поранешните цареви и божем под името на праведноста го зел под заштита благородништвото.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 344.</ref> Во исто време царот-војник настојувал не само да ги зачува, туку и да ги зголеми војничките имоти. Во случај да се бара враќање на порано продадените војнички имоти, новелата на Никифор Фока пропишувала како минимална вредност на ваквите имоти, според старото правило требало да се смета вредност од четири фунти [[Златник|злато]] и до висината на тој износ, враќањето требало да се врши без надоместување. Во иднина пак, бидејќи новото тешко оружје барало поголеми издатоци, минималната вредност на војничките имоти ќе се подигнела на дванаесет фунти злато, така што војникот ништо не смеел да продава од својот посед ако неговата вредност не ја надминувала оваа граница. Тројното зголемување на војничките поседи кое го предвиделе Никифорините промени, секако, морало да предизвика и промени во социјалната структрура на византиската војска. Тешко вооружените стратиоти, на кои царот сакал да им осигура посед во вредност од дванаесет фунти злато, не можеле да бидат селани. Тие можеле да му припаѓаат само на сталежот на пониското благородништво, на оној сталеж од кого подоцна произлегле прониерите.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 344-345.</ref> Наспроти тоа, Никифор Фока се обидел да го спречи порастот на [[Црква|црковните]] и [[манастир]]ските имоти и за тоа во [[964]] г. објавил специјална новела, која претставувала еден од најсмелите споменици на византиското [[законодавство]]. Црковните имоти растеле исто толку брзо како и световните зошто црковното и манастирското земјиште постојано се зголемувало, благодарение на даровите и на завештанијата на побожните [[Ромеи|Византијци]] од сите општествени слоеви. Растел и бројот на новите манастири. Иако во принцип црковните и манастирските поседи во Византија биле обврзани да плаќаат даноци, државата не можела да очекува од нив исти давачки како од другите имоти, уште повеќе поради тоа што тие фактички, по пат на привилегии, често биле ослободувани од даночните должности. Откако во Царството почнал да се чувстува недостигот од земја - дека тој недостиг во [[X век]] се чувствувал докажува и огорчената борба околу селанските и војничките имоти - зголемувањето на црковните поседи морало да има неповолни последици за државата бидејќи се вршело на сметка на попродуктивните поседи. Меѓутоа, покрај овие причини, и мотиви од верски и морален карактер го поттикнувале побожниот цар да му објави војна на порастот на манастирските поседи. Во својата новела Никифор Фока немилосрдно ја нападнал глабежливоста на калуѓерите кои мислеле само на зголемување на имотите, а заборавиле на своето [[Монаси|монашко]] завештание, претворајќи го манастирскиот живот во „празна комедија која го навредувала [[Христос|Христовото]] име“. Царот забранувал премин на земјиште во сопственост на манастирите, црковните установи како и на претставниците на [[Цариградска патријаршија|црквата]]. Забранувал и основање на нови манастири, кое најчесто се покренувало од празна суета. Кој сакал да ја покаже својата побожна дарежливост не ги помогне старите задужбини кои биле во опаѓање, но и на нив не смеело да им се подарува земја, туку само со пари. Спротивно, основањето ќелии во пустините, кои не клонат кон стекнување туѓа земја, не само што се дозволувало, туку се истакнувало како благородна постапка. Овој смел закон не останал долго во сила, но е мошне карактеристичен и за политичкиот став на царот Никифор Фока и за неговата пуританска побожност.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 345-346.</ref> ==Надворешна политика== ===Војната на Исток=== Како цар, Никифор Фока ги продолжил освојувањата со кои почнал како доместик во служба на [[Роман II]]. Неговото владеење и владеењето на двајцата негови наследници претставуваат во историјата на [[Среден век|средновековното]] [[Источно Римско Царство|Византиско царство]] епоха на најголема војничка слава. Моќното продирање на царот Никифор ја пробило границата на Таура кој повеќе векови била неосвојувана. Првите две години биле посветени на тешките и напорни борби во ридестата [[Киликија]] и на опсадата на Тарс и Мопсуестија. Дури во [[лето]]то [[965]] г. изгладнетите тврдини се предале. Истата година византиската флота го зазела [[Крит]]. Тоа било ново и многу значајно јакнење на византиската позиција на море. Заземањето на Киликија и [[Кипар]] било подготвително за извршувањето на главниот план на Никифор Фока: освојувањето на [[Сирија]]. Веќе во [[октомври]] [[966]] г. царот стоел со своите војски пред ѕидините на [[Антиохија]], но не успеал да ја заземе. Дури во [[968]] г. тој одново упаднал во Сирија, продрел до должината на брегот далеку на југ, заземајќи град по град, а потоа одново и се свртел на Антиохија. И покрај сите напори опсадата се оддолжила, па царот веќе се вратил во [[Цариград]], кога најпосле, на [[28 октомври]] [[969]] г., неговите војсководци Петар Фока и Михаил Вурцис, успеале да ја освојат сириската престолнина. Неколку месеци подоцна паднал и [[Алеп]], чиј емир, инаку втор наследник на [[Саиф-ад-Даулах]] (умрел во [[967]] г.) морал да склучи понижувачки мир со Византија. Еден дел од Сирија со Антиохија бил припоен на Византија, другиот со Алеп го признал византискиот суверенитет.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 347-348.</ref> Анексијата на Киликија и на поголемиот дел од Сирија значително ја зголемила територијата на Византиското царство. Неговите граници сега го опфаќале едно од најважните источни средишта, Антиохија, која повеќе од три [[Век|столетија]] се наоѓала под арабјанска власт и се чинела засекогаш загубена. Византискиот суверенитет се проширил и на областа на некогашната престолнина на [[Династија на Хамданидите|Хамданидите]]: емирот на Алеп му станал вазал на византискиот цар, а неговите [[Муслимани|мухамедански]] поданици и плаќале давачки на византиската држава.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 348.</ref> ===Обнова на Западното царство=== Во ова време на брз подем на [[Источно Римско Царство|византиската]] моќ дошло и до обнова на [[Западно Римско Царство|Западното царство]] (се мисли на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]). Станало неизбежно соперништвото меѓу двете царства одново да се пробуди. Идеолошки, тоа било предизвикано од взаемната претензија на царската титула и римското наследство, политички - од судирот на интересите на двете сили во јужна [[Италија]]. [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]], кој една година пред доаѓањето на Никифор на престолот ја примил во [[Рим]] царската круна и под себе ја потчинил речиси цела Италија, испратил во [[968]] г. пратеници во [[Цариград]] за да се спогодат со Византија за сè уште неосвоените делови на Италија. Неговиот пратеник, [[епископ]]от [[Лиутпранд]] од [[Кремона]], кој уште во [[949]] г., во времето на [[Константин VII Порфирогенит|Константин VII]], доаѓал во византиската престолнина по налог на кралот [[Беренгар II]], и понудил на византиската влада брак меѓу синот на својот господар и сестрата на младите византиски цареви, а како [[мираз]] ги побарал византиските територии во јужна Италија. Оваа понуда, во Византија сфатена како подбивна, била отфрлена со негодување и презир. Византискиот цар сметал дека интересите и достоинството на неговото Царство се длабоко повредени од неодамнешните настани во Италија. Големите успеси на неговите потфати на Исток ја зголемиле неговата самодоверба, така што тој никако не можел да се помири со тоа што Отон I ја зел царската круна, станал господар на Рим и ја ставил под своја власт речиси цела Италија, што стапил во врска со кнезовите на [[Кнежевсто Капуа|Капуа]] и [[Кнежевсто Беневенто|Беневенто]], вазали на Византиското царство, и дури презел, неуспешен напад на византискиот [[Бари]]. Пратеникот на Отон бил дочекан во Цариград на најнавредлив начин при што морал да слуша дека неговиот господар не е цар, а ниту Римјанин, туку обичен [[Варвари|варварски]] крал и дека за брак меѓу синот на таков крал и во "пурпур родената" царска ќерка не можело да стане збор.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 348-349.</ref> ===Бугарија=== Значењето на големиот подем на [[Источно Римско Царство|византиската]] моќ веднаш не го разбрала ни соседната [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]]. Веднаш по освојувањето на [[Киликија]] и [[Кипар]], стигнале во [[есен]]та [[965]] г. бугарски пратеници во [[Цариград]] да побараат од Византија данок кој претходните влади и го плаќале на Бугарија. Разлутениот цар Никифор наредил бугарските пратеници да бидат камшикувани и ги вратил со навреди и со заканувања. Византиската војска упаднала во Бугарија и разрушила повеќе погранични тврдини. Зафатен со големите потфати на Исток, Никифор Фока, меѓутоа, не можел да се впушта во подолго војување со [[Бугари]]те, па му се обратил на [[Киевска Русија|рускиот]] кнез [[Свјатослав (Киевска Русија)|Свјатослав]] и го повикал во негово име да ги казни Бугарите. Воинствениот руски кнез, кој неодамна го срушил [[Хазарски каганат|Хазарското царство]] и со тоа значително ја придигнал својата моќ, со задоволство се одѕвал на овој повик проследен со богати подароци. Во [[688]] г. тој го преминал [[Дунав]] и со голема брзина ја совладал Бугарија. Се разбира, рускиот кнез не ја освоил Бугарија само за да му направи услуга на византискиот цар, туку и самиот да се зацврсти на Дунав. Нападот на [[Печенези]]те на [[Киев]] го приудило во [[969]] г. да се врати во татковината, но во летото истата година тој повторно дошол во Бугарија, го симнал бугарскиот цар [[Борис II]], синот на [[Петар I (Бугарија)|Петар]], и станал господар на Бугарија. Никифор Фока самиот увидел дека на местото на дотогашниот слаб противник, довел многу посилен и поопасен непријател. Сега тој се обидел да се спогоди со Бугарите против Свјатослав и дури имал намера да ги ожени младите византиски цареви со бугарски принцези. Меѓутоа, тешката грешка која ја направил не можела така лесно да се поправи. На [[Балкан]]от настанала мошне заплеткана ситуација.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 349-350.</ref> ==Смрт== Шест недели по заземањето на [[Антиохија]], Никифор Фока паднал како жртва на [[атентат]]. И покрај своите блескави победи овој цар не можел да биде популарен. Неговото војничко владеење го потчинувал целиот државен живот на потребите на војската и тешко го оптоварувало населението, затоа што големите воени походи барале постојано зголемување на даноците. Имало вести за значителното поскапување на намирниците и за губењето на вредноста на парите во неговото време. Меѓутоа, паѓањето на Никифор Фока не било предизвикано од нерасположението на народот, туку од раскинувањето со [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] и од неверството на царицата [[Теофано]]. Теофано му станала [[љубовница]] на младиот и блескав војсководец Цимискиј, кој иако мал по раст, за разлика од Никифор Фока бил многу убав и привлечен. Таа го подготвила атентатот, а Цимискиј и неговите другари го извршиле: ноќта меѓу [[10 декември|10]] и [[11 декември]] [[969]] г. Никифор Фока подло бил убиен во својата постела.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 350-351.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Родени во 912 година]] [[Категорија:Починати во 969 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Македонска династија]] [[Категорија:Византиски цареви од 10 век]] [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] 7g7bhz4wy70ua67gxrdut6m17p0j9a8 5532333 5532331 2026-03-31T12:56:00Z Buli 2648 /* Воени акции */ 5532333 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |цар |name =Никифор II Фока<br />Νικηφόρος Β΄ Φωκᾶς |full name = |title =[[Византиски владетели|Цар]] на [[Источно Римско Царство|Источното Римско Царство]] |image = Nikephoros Phokas.jpg |imgw =200px |caption =Царот Никифор II Фока |succession=Византиски цар |reign = 16 август 963 – 10–11 декември 969 |coronation = |issue = [[Василиј II]]<br />[[Константин VIII]] (посинети) |birth_date =околу 912 |birth_place = |death_date =10–11 декември 969 |death_place =[[Цариград]] |predecessor =[[Роман II]] |successor =[[Јован I Цимискиј]] |spouse = [[Теофано]] |house = [[Македонска&nbsp;династија]]&nbsp;(преку&nbsp;брак) |house-type = |father =Варда Фока |mother = }} '''Никифор II Фока''' ({{langx|el|Νικηφόρος Β΄ Φωκᾶς}}, о. 912 г. - 10-11 декември 969 г.), бил [[Источно Римско Царство|византиски]] [[Византиски цареви|цар]] од 963 г. до 969 г. Неговите брилијанти воени подвизи придонеле за оживувањето на Византиското царство за време на X век. ==Потекло== Никифор II Фока бил син Варда Фока кој бил брат на доместикот на Схола - Лав Фока. Никифор II Фока бил внук на славниот војсководач Никифор, татко на Варда и Лав Фока.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 319.</ref> ==Како војсководец== ===Влијание кон царот Роман II=== За државните работни [[Роман II]] воопшто не се грижел, туку му ги препуштал на способниот но безобѕирен и мошне непопуларен евнух Јосиф Вринга. Првата улога во [[Источно Римско Царство|Царството]], меѓутоа, ја играл големиот војсководец Никифор Фока.<ref name="ReferenceA">Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 342.</ref> ===Воени акции=== [[Податотека:Byzantines_under_Nikephoros_Phokas_besiege_Chandax.png|лево|мини|Опсадата на [[Ираклион|Хандакс]], зимата 960–61]] Во [[лето]]то [[960]] г. Никифор Фока тргнал со голема флота на [[Крит]]. По долгата и мошне тешка опсада, која траела цела зима, неговите трупи во [[март]] [[961]] г. ја освоиле Кандија, престолнината на островот. Крит одново и припаднал на [[Источно Римско Царство|Византија]] откако речиси 140 години се наоѓал под власта на Арабјаните, служејќи им како главна база во источниот дел на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Поголема и позначајна победа Византија веќе неколку векови не доживеала.<ref name="ReferenceA" /> По триумфалниот дочек во [[Цариград]], Никифор Фока, ја обновил борбата со [[Саиф-ад-Даулах]] во [[Азија]]. Неговото војување и овде било крунисано со извонредни успеси. Еден по друг паднале: Аназарб во [[Киликија]], Германикеја околу кој биле водени многу борби, Рабан и Дулук (Телух), а во [[декември]] [[962]] г.по тешка опсада се предал и [[Алеп]], престолнината на Саиф-ад-Даулах. Иако заземањето на овие градови не значело и нивно дефинитвно припојување на Византија, сепак победоносното продирање на византискиот војсководец јасно ја докажало неговата голема надмоќ. Борбата со [[Династија на Хамданидите|Хамданидите]], која во текот на последните три децении била во средиштето на византиската надворешна политика, уште тогаш била решена во полза на [[Ромеи|Византијците]].<ref name="ReferenceA"/> ===Станување цар=== Награда за славниот војсководец била царската круна. По прераната смрт на [[Роман II]], на [[15 март]] [[963]] г., власта кратко преминала во рацете на царицата [[Теофано]], која го презела регентвото на своите малолетни синови [[Василиј II]] и [[Константин VIII]]. Но ова било само привремено решение. Младата умна царица самата го увидела тоа и стапила во врска со Никифор Фока. Откако војската го прогласила за цар во [[Цезареја]], Никифор на [[15 август]] влегол во [[Цариград]], го скршил отпорот на Јосиф Вринга во крвави улични борби, и на [[16 август]] во [[Света Софија - Истанбул|Света Софија]] од рацете на [[Цариградска патријаршија|патријархот]] ја примил царската круна. Потоа веќе побелениот војсководец се венчал со младата царица. Со овој брак Никифор Фока се поврзал со [[Македонска династија|Македонската династија]] и како [[очув]] на младите легитимни цареви ја примил на себе улогата на нивни заштитник.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 342-343.</ref> ==Внатрешна политика== ===Основни одлики=== Со Никифор II Фока дошол на власт претставник на една од најмоќните [[Источно Римско Царство|византиски]] магнатски семејства. Навистина, ниту надворешната појава, ниту држењето и навиките на новиот цар не му биле [[Аристократија|аристократски]]. Бил грд, со груб и строг карактер, живеел аскетски. Ја сакал војната и војничкиот живот, но исто така го пожелувал и друштвото на калуѓери и пустиници. Бил голем почитувач на Атанасиј, основачот на Велика Лавра во [[Света Гора]]. Во негово време почнало да цвета овој најзначаен центар на византиското монаштво, а се прикажува дека и самиот цар Никифор, големиот освојувач и победител на Сарацените, помислувал да го напушти световниот живот и да се закалуѓери.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 343-344.</ref> ===Администрација=== Раководењето со цивилната државна управа го презел место Вринга, евнухот Василиј, вонбрачниот син на Јован Лакапин, итар [[Ромеи|Византиец]], подмитлив и грабежлив, но и генијален политичар. Уште во времето на владата на [[Константин VII Порфирогенит|Константин VII]] тој играл значајна улога, а сега, како паракимоменн носејќи ја новоустановената висока титула на проедор, му станал десна рака на новиот цар. Позицијата на врховен заповедник на војската на Исток ја зазел како доместик на Истокот [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]], претставник на едно благородничко семејство, покрај царот, најистакнатиот [[Источно Римско Царство|византиски]] војсководец на тоа време, Лав Фока Помладиот, царевиот брат и неговиот стар воен другар, како доместик на Западот ја добил титулата куропалат, додека царевиот татко Варда Фока бил одликуван со цезарско звање.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 343.</ref> ===Законски одредби=== И покрај својата неаристократска природа, Никифор Фока бил вистински претставник на дворјанството, а неговото доаѓање на престолот значело победа на [[Источно Римско Царство|византиското]] благородништво. Додека порано централната власт се обидувала да го спречи порастот на велепоседништвото, сега настапило реакција. Во законот од [[967]] г. Никифор Фока тврдел дека неговите претходници биле пристрастни спрема селаните и со тоа му згрешиле на начелото за еднаква праведност спрема сите поданици. Никифор Фока го отповикал правото на првенство на селанецот при купувањето на благородничките имоти: од селанецот нека купуваат благородниците, а од благородникот - благородниците. Инаку, старите закони останале на сила, но престанало правото на жалба за купувањето земјишни походи извршено за време на гладот во [[927]] г., бидејќи истекол предвидениот четириесетгодишен рок на застарување. Овие одредби сами по себе не внесувале особено длабоки промени во постојната правна состојба, уште повеќе што било големо прашање, дали селаните навистина некогаш имале прилика да го користат своето право на првенство спрема благородништвото. Но, секако, огромно било психолошкото дејство на новиот закон, кој го осудувал законодавството на поранешните цареви и божем под името на праведноста го зел под заштита благородништвото.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 344.</ref> Во исто време царот-војник настојувал не само да ги зачува, туку и да ги зголеми војничките имоти. Во случај да се бара враќање на порано продадените војнички имоти, новелата на Никифор Фока пропишувала како минимална вредност на ваквите имоти, според старото правило требало да се смета вредност од четири фунти [[Златник|злато]] и до висината на тој износ, враќањето требало да се врши без надоместување. Во иднина пак, бидејќи новото тешко оружје барало поголеми издатоци, минималната вредност на војничките имоти ќе се подигнела на дванаесет фунти злато, така што војникот ништо не смеел да продава од својот посед ако неговата вредност не ја надминувала оваа граница. Тројното зголемување на војничките поседи кое го предвиделе Никифорините промени, секако, морало да предизвика и промени во социјалната структрура на византиската војска. Тешко вооружените стратиоти, на кои царот сакал да им осигура посед во вредност од дванаесет фунти злато, не можеле да бидат селани. Тие можеле да му припаѓаат само на сталежот на пониското благородништво, на оној сталеж од кого подоцна произлегле прониерите.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 344-345.</ref> Наспроти тоа, Никифор Фока се обидел да го спречи порастот на [[Црква|црковните]] и [[манастир]]ските имоти и за тоа во [[964]] г. објавил специјална новела, која претставувала еден од најсмелите споменици на византиското [[законодавство]]. Црковните имоти растеле исто толку брзо како и световните зошто црковното и манастирското земјиште постојано се зголемувало, благодарение на даровите и на завештанијата на побожните [[Ромеи|Византијци]] од сите општествени слоеви. Растел и бројот на новите манастири. Иако во принцип црковните и манастирските поседи во Византија биле обврзани да плаќаат даноци, државата не можела да очекува од нив исти давачки како од другите имоти, уште повеќе поради тоа што тие фактички, по пат на привилегии, често биле ослободувани од даночните должности. Откако во Царството почнал да се чувстува недостигот од земја - дека тој недостиг во [[X век]] се чувствувал докажува и огорчената борба околу селанските и војничките имоти - зголемувањето на црковните поседи морало да има неповолни последици за државата бидејќи се вршело на сметка на попродуктивните поседи. Меѓутоа, покрај овие причини, и мотиви од верски и морален карактер го поттикнувале побожниот цар да му објави војна на порастот на манастирските поседи. Во својата новела Никифор Фока немилосрдно ја нападнал глабежливоста на калуѓерите кои мислеле само на зголемување на имотите, а заборавиле на своето [[Монаси|монашко]] завештание, претворајќи го манастирскиот живот во „празна комедија која го навредувала [[Христос|Христовото]] име“. Царот забранувал премин на земјиште во сопственост на манастирите, црковните установи како и на претставниците на [[Цариградска патријаршија|црквата]]. Забранувал и основање на нови манастири, кое најчесто се покренувало од празна суета. Кој сакал да ја покаже својата побожна дарежливост не ги помогне старите задужбини кои биле во опаѓање, но и на нив не смеело да им се подарува земја, туку само со пари. Спротивно, основањето ќелии во пустините, кои не клонат кон стекнување туѓа земја, не само што се дозволувало, туку се истакнувало како благородна постапка. Овој смел закон не останал долго во сила, но е мошне карактеристичен и за политичкиот став на царот Никифор Фока и за неговата пуританска побожност.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 345-346.</ref> ==Надворешна политика== ===Војната на Исток=== Како цар, Никифор Фока ги продолжил освојувањата со кои почнал како доместик во служба на [[Роман II]]. Неговото владеење и владеењето на двајцата негови наследници претставуваат во историјата на [[Среден век|средновековното]] [[Источно Римско Царство|Византиско царство]] епоха на најголема војничка слава. Моќното продирање на царот Никифор ја пробило границата на Таура кој повеќе векови била неосвојувана. Првите две години биле посветени на тешките и напорни борби во ридестата [[Киликија]] и на опсадата на Тарс и Мопсуестија. Дури во [[лето]]то [[965]] г. изгладнетите тврдини се предале. Истата година византиската флота го зазела [[Крит]]. Тоа било ново и многу значајно јакнење на византиската позиција на море. Заземањето на Киликија и [[Кипар]] било подготвително за извршувањето на главниот план на Никифор Фока: освојувањето на [[Сирија]]. Веќе во [[октомври]] [[966]] г. царот стоел со своите војски пред ѕидините на [[Антиохија]], но не успеал да ја заземе. Дури во [[968]] г. тој одново упаднал во Сирија, продрел до должината на брегот далеку на југ, заземајќи град по град, а потоа одново и се свртел на Антиохија. И покрај сите напори опсадата се оддолжила, па царот веќе се вратил во [[Цариград]], кога најпосле, на [[28 октомври]] [[969]] г., неговите војсководци Петар Фока и Михаил Вурцис, успеале да ја освојат сириската престолнина. Неколку месеци подоцна паднал и [[Алеп]], чиј емир, инаку втор наследник на [[Саиф-ад-Даулах]] (умрел во [[967]] г.) морал да склучи понижувачки мир со Византија. Еден дел од Сирија со Антиохија бил припоен на Византија, другиот со Алеп го признал византискиот суверенитет.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 347-348.</ref> Анексијата на Киликија и на поголемиот дел од Сирија значително ја зголемила територијата на Византиското царство. Неговите граници сега го опфаќале едно од најважните источни средишта, Антиохија, која повеќе од три [[Век|столетија]] се наоѓала под арабјанска власт и се чинела засекогаш загубена. Византискиот суверенитет се проширил и на областа на некогашната престолнина на [[Династија на Хамданидите|Хамданидите]]: емирот на Алеп му станал вазал на византискиот цар, а неговите [[Муслимани|мухамедански]] поданици и плаќале давачки на византиската држава.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 348.</ref> ===Обнова на Западното царство=== Во ова време на брз подем на [[Источно Римско Царство|византиската]] моќ дошло и до обнова на [[Западно Римско Царство|Западното царство]] (се мисли на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]). Станало неизбежно соперништвото меѓу двете царства одново да се пробуди. Идеолошки, тоа било предизвикано од взаемната претензија на царската титула и римското наследство, политички - од судирот на интересите на двете сили во јужна [[Италија]]. [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]], кој една година пред доаѓањето на Никифор на престолот ја примил во [[Рим]] царската круна и под себе ја потчинил речиси цела Италија, испратил во [[968]] г. пратеници во [[Цариград]] за да се спогодат со Византија за сè уште неосвоените делови на Италија. Неговиот пратеник, [[епископ]]от [[Лиутпранд]] од [[Кремона]], кој уште во [[949]] г., во времето на [[Константин VII Порфирогенит|Константин VII]], доаѓал во византиската престолнина по налог на кралот [[Беренгар II]], и понудил на византиската влада брак меѓу синот на својот господар и сестрата на младите византиски цареви, а како [[мираз]] ги побарал византиските територии во јужна Италија. Оваа понуда, во Византија сфатена како подбивна, била отфрлена со негодување и презир. Византискиот цар сметал дека интересите и достоинството на неговото Царство се длабоко повредени од неодамнешните настани во Италија. Големите успеси на неговите потфати на Исток ја зголемиле неговата самодоверба, така што тој никако не можел да се помири со тоа што Отон I ја зел царската круна, станал господар на Рим и ја ставил под своја власт речиси цела Италија, што стапил во врска со кнезовите на [[Кнежевсто Капуа|Капуа]] и [[Кнежевсто Беневенто|Беневенто]], вазали на Византиското царство, и дури презел, неуспешен напад на византискиот [[Бари]]. Пратеникот на Отон бил дочекан во Цариград на најнавредлив начин при што морал да слуша дека неговиот господар не е цар, а ниту Римјанин, туку обичен [[Варвари|варварски]] крал и дека за брак меѓу синот на таков крал и во "пурпур родената" царска ќерка не можело да стане збор.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 348-349.</ref> ===Бугарија=== Значењето на големиот подем на [[Источно Римско Царство|византиската]] моќ веднаш не го разбрала ни соседната [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]]. Веднаш по освојувањето на [[Киликија]] и [[Кипар]], стигнале во [[есен]]та [[965]] г. бугарски пратеници во [[Цариград]] да побараат од Византија данок кој претходните влади и го плаќале на Бугарија. Разлутениот цар Никифор наредил бугарските пратеници да бидат камшикувани и ги вратил со навреди и со заканувања. Византиската војска упаднала во Бугарија и разрушила повеќе погранични тврдини. Зафатен со големите потфати на Исток, Никифор Фока, меѓутоа, не можел да се впушта во подолго војување со [[Бугари]]те, па му се обратил на [[Киевска Русија|рускиот]] кнез [[Свјатослав (Киевска Русија)|Свјатослав]] и го повикал во негово име да ги казни Бугарите. Воинствениот руски кнез, кој неодамна го срушил [[Хазарски каганат|Хазарското царство]] и со тоа значително ја придигнал својата моќ, со задоволство се одѕвал на овој повик проследен со богати подароци. Во [[688]] г. тој го преминал [[Дунав]] и со голема брзина ја совладал Бугарија. Се разбира, рускиот кнез не ја освоил Бугарија само за да му направи услуга на византискиот цар, туку и самиот да се зацврсти на Дунав. Нападот на [[Печенези]]те на [[Киев]] го приудило во [[969]] г. да се врати во татковината, но во летото истата година тој повторно дошол во Бугарија, го симнал бугарскиот цар [[Борис II]], синот на [[Петар I (Бугарија)|Петар]], и станал господар на Бугарија. Никифор Фока самиот увидел дека на местото на дотогашниот слаб противник, довел многу посилен и поопасен непријател. Сега тој се обидел да се спогоди со Бугарите против Свјатослав и дури имал намера да ги ожени младите византиски цареви со бугарски принцези. Меѓутоа, тешката грешка која ја направил не можела така лесно да се поправи. На [[Балкан]]от настанала мошне заплеткана ситуација.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 349-350.</ref> ==Смрт== Шест недели по заземањето на [[Антиохија]], Никифор Фока паднал како жртва на [[атентат]]. И покрај своите блескави победи овој цар не можел да биде популарен. Неговото војничко владеење го потчинувал целиот државен живот на потребите на војската и тешко го оптоварувало населението, затоа што големите воени походи барале постојано зголемување на даноците. Имало вести за значителното поскапување на намирниците и за губењето на вредноста на парите во неговото време. Меѓутоа, паѓањето на Никифор Фока не било предизвикано од нерасположението на народот, туку од раскинувањето со [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] и од неверството на царицата [[Теофано]]. Теофано му станала [[љубовница]] на младиот и блескав војсководец Цимискиј, кој иако мал по раст, за разлика од Никифор Фока бил многу убав и привлечен. Таа го подготвила атентатот, а Цимискиј и неговите другари го извршиле: ноќта меѓу [[10 декември|10]] и [[11 декември]] [[969]] г. Никифор Фока подло бил убиен во својата постела.<ref>Г.Острогорски. Историја на Византија. Скопје, 1992, стр.: 350-351.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Византиски владетели}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Родени во 912 година]] [[Категорија:Починати во 969 година]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Македонска династија]] [[Категорија:Византиски цареви од 10 век]] [[Категорија:Византијци од 10 век]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] htu6pdruuhwrs0aq01jj0t8ximj44ku 0 1154197 5532690 5513236 2026-04-01T08:29:35Z Bjankuloski06 332 5532690 wikitext text/x-wiki {{Наведена мрежна страница|url=http://www.physik.tu-berlin.de/~dschm/lect/heislek/html/pfadfinder.html|title=Berühmte Physiker: Werner Heisenberg eine Biographie-Pfadfinderzeit|last=Maringer|first=Daniel|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20091018190406/http://www.physik.tu-berlin.de/~dschm/lect/heislek/html/pfadfinder.html|archive-date=2009-10-18|dead-url=|accessdate=|access-date=5 февруари 2009|url-status=dead}} {{Infobox scientist | name = Вернер Хајзенберг | image = Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg | caption = Хајзенберг во 1933, како професор на [[Лајпцишки универзитет]] | birth_name = Вернер Карл Хајзенберг | birth_date = {{birth date|1901|12|05|df=y}} | birth_place = [[Вирцбург]], Баварија, [[Германско Царство]] | death_date = {{death date and age|1976|02|01|1901|12|05|df=y}} | death_place = [[Минхен]], Баварија, [[Западна Германија]] | resting_place = [[Минхен]] | nationality = [[германец]] | fields = [[Теориска физика]] | workplaces = [[Гетингенски универзитет]] <br>[[Копенхашки универзитет]] <br>[[Лајпцишки универзитет]] <br>[[Берлински универзитет]] <br>[[Минхенски универзитет]] | alma_mater = [[Минхенски универзитет]] | doctoral_advisor = [[Арнолд Зомерфелд]] | academic_advisors = [[Нилс Бор]] <br>[[Макс Борн]] | doctoral_students = [[Феликс Блох]] <br>[[Едвард Телер]] <br>[[Рудолф Е. Пајерлс]] <br>[[Рајнхард Оме]] <br>[[Фридварт Винтерберг]] <br> Петар Мителштад <br>[[Сербан Титекал]] <br>[[Иван Супек]] <br>[[Ерих Баге]] <br>[[Херман Артур Јан]] <br>Хајмо Длох <br>[[Ханс Хајнрих Ојлер]] <br>Едвин Гора <br>Бернхард Кокел <br>Арнолд Зигерт <br>Ванг Фох-Сан<br>Карл От <br>Бари Ф. Малик | notable_students = [[Вилијам Вермилион Хјустон]] <br>[[Гуидо Бек]] <br>[[Уго Фано]] <br>[[Еторе Мајорана]] | known_for = {{collapsible list|title={{nbsp}}|'''[[Принцип на неопределеност]]''' [[Хајзенбергово намалување]]<br>[[Хајзенбергов вовед во матричната механика]]<br>[[Хајзенбергов феромагнет]]<br>[[Хајзенбергова група]]<br>[[Хајзенбергова граница]]<br>[[Хајзенбергов микроскоп]]<br>[[Хајзенбергов модел (класичен)]]<br>[[Хајзенбергов модел (квантен)]]<br>[[Хајзенбергова слика]]<br>[[Изоспин]]<br>[[Матрична механика]]<br>[[Ојлер-Хајзенбергов лангранжијан]]<br>[[Крамер-Хајзенбергова равенка]]<br>[[Издигнат модел]]<br>[[C*-алгебра]]<br>[[Разменето заемодејство]]<br>[[Мотов проблем]]<br>[[Квантно колебање]]<br>[[Резонанција (хемија)]]<br>[[S-матрица]]<br>[[S-матрична теорија]]}} | influences = | influenced = [[Роберд Допел]]<br>[[Карл Фридриг фон Вајцсекер]] | spouse = Елизабет Шаумахер (1937–1976) | awards = {{Plainlist| * [[Матеучиев медал]] <small>(1929)</small> * [[Нобелова награда за физика]] <small>(1932)</small> * [[Медал Макс Планк]] <small>(1933)</small> * [[Член на кралското друштво]] <small>(1955)</small><ref name=formemrs/>}} | footnotes = Бил татко на [[невробиологист]]от [[Мартин Хајзенберг]] и син на [[:de:August Heisenberg|Август Хајзенберг]] | signature = Werner Heisenberg signature.svg }} '''Вернер Карл Хајзенберг''' ({{рн|5|декември|1901}} – {{пн|1|февруари|1976}}) —[[германски]] [[теоретски физичар]] и еден од клучните пронаоѓачи на [[квантна физика]]. Неговата работа била публицирана во 1925 во пробивот [[Über quantentheoretische Umdeutung kinematischer und mechanischer Beziehungen]] или на македонски [[За квантно-теориските толкувања на кинематичките и механичките односи]]. Во последователната серија на докменти со [[Макс Борн]] и [[Паскуал Јордан]], во текот на истата година, оваа [[матрична механика|матрична формулација]] на [[квантната механика]] била значително елаборирана. Во 1927 го објавува неговиот [[принцип на неопределеност]], врз чија основа ја гради својата [[филозофија]] и за што е најпознат. Хајзенберг ја добил [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] за неговата работа од 1932 "за создавањето на [[квантната механика]]".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/index.html |title=The Nobel Prize in Physics 1932 |publisher=Nobelprize.org |date= |accessdate=2012-12-07}} Овој извор објаснува дека Хајзенберг ја добил оваа награда една година подоцна во 1933.</ref> Тој исто така придонел во теоријата на хидродинамиката на [[турбулентен проток]], атомското јадро, [[феромагнетизам]], [[космички зраци]], и [[субатомски честички]], и одиграл најзначајна улога во планирањето на првиот западно германски [[јадрен реактор]] во [[Карлсруе]], заедно со [[истражувачки реактор]] во Минхен, во 1957. Значителна контроверзија ја обиколува неговата работа за атомското истражување во текот [[втора светска војна|втората светска војна]].''' Во текот на војната, бил назначен за директор на [[Институт Каисер Вилхелм за]], кој кратко подоцна бил реименуван во [[Макс-планков институт за физика]]. Бил директор на овој институт сè додека неговите простории биле преместени во [[Минхен]] во 1958, кога бил проширен и реименуван во [[Макс-планково општество|Макс-планков институт за физика и астрофизика]]. Хајзенберг бил исто така претседател на [[Deutsche Forschungsgemeinschaft|Германската заедница за истражување]], претседател на комисијата за атомска физика, директор на работната група за јадрена физика и претседател на [[фондација Александар вон Хумболт]].<ref name=formemrs/> ==Живот и кариера== ===Рани години од животот=== Хајзенберг се родил во [[Вирцбург]], Германија. Негов татко бил Каспар Ернст Август Хајзенберг, професор во средно училиште по [[класичен јазик|класични јазици]] кој станал единствениот германски "''ordentlicher Professor"'' (уреден професор) на средновековни и [[модерни грчки студии]] во универзитетскиот систем, а мајка Ане Веклајн.<ref>{{harvnb|Cassidy|1992|p=3}}</ref> Тој студирал физика и математика од 1920 до 1923 на ''[[Универзитет Лудвиг-Максимилијан|Ludwig-Maximilians-Universität München]]'' и ''[[Универзитет Готинген|Georg-August-Universität Göttingen]]''. Во Минхен тој студирал под водство на [[Арнолд Зомерфелд]] и [[Вилхелм Вин]]. Во Готинген студирал физика заедно со [[Макс Борн]] и [[Џејмс Франк]], а математика студирал заедно со [[Давид Хилберт]]. Неговиот докторат бил одобрен во 1923 во Минхен под водство на Зомерфелд. Ја завршил својата [[докторска работа]] или таканаречена [[хабилитација]] во 1924, во Готинген под водство на Бор.<ref name="Werner Heisenberg Biography">''[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/heisenberg-bio.html Werner Heisenberg Biography]'', ''Nobel Prize in Physics 1932'' Nobelprize.org.</ref><ref name="Hentschel 1996">{{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|loc=Appendix F}}; see the entry for Heisenberg.</ref> Бидејќи Зомерфелд имал искрен интерес за неговите студенти и знаел за интересот на Хајзенберг за теоријата на [[Нилс Бор]] за атомската физика, Зомерфелд го зел Хајзенберг во Готинген на Боровиот фестивал (''Bohr-Festspiele'') во јуни 1922. На настанот Бор бил гостин предавач и дал неколку сеопфатни предавања за квантно-атомската физика. Таму Хајзенберг за првпат се запознал со Бор и тоа имало значаен ефект на него.<ref>{{harvnb|Cassidy|1992|pp=127, Appendix A}}</ref><ref>{{harvnb|Powers|1993|p=23}}</ref><ref>{{harvnb|van der Waerden|1968|p=21}}</ref> Насловот на хајзенберговата [[докторска теза]], којшто бил предложен од Зомерфелд бил [[турбуленција|"турбуленција]]";<ref>{{Наведено списание|author=W. Heisenberg |title=Über Stabilität und Turbulenz von Flüssigkeitsströmmen |doi=10.1002/andp.19243791502|year=1924|journal=Annalen der Physik|volume=379|issue=15|page=577|bibcode = 1924AnP...379..577H }} како што е наведено во{{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref> оваа теза дискутирала како за стабилноста [[ламинарен проток]], така и за природата на турбулентен проток. Проблемот со стабилноста бил истражуван со помош на употребата на [[Ор-Зомерфелдова равенка|Ор-Зомерфелдовата равенка]], четврта цел [[линеарна диференцијална равенка]] за мали нарушувања од страна на ламинарниот проток. По втората светска војна тој на кратко се навратил на овој наслов.<ref name=MottPeierls77_217>{{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=217}}</ref> Хајзенберговиот труд за аномалии [[Земанов ефект]]<ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Über eine Abänderung der formalen Regeln der Quantentheorie beim Problem der anomalen Zeeman-Effekte |journal=Z. Phys. |volume=26 |pages=291–307 |year=1924 |doi=10.1007/BF01327336 }} како што е наведено во {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=243}}</ref> бил прифатен како негов "''Habilitationsschrift"'' ([[Habilitation|докторска теза(хабилитација)]]) под водство на [[Макс Борн]] во Готинген.<ref>{{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=219}}</ref> Во својата младост бил член и извиднички водач на "''Neupfadfinder"'', [[Извидничка асоцијација на Германија|Извидничка асоцијација во Германија]] и дел од [[German Youth Movement|германско младинско движење]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.physik.tu-berlin.de/~dschm/lect/heislek/html/pfadfinder.html|title=Berühmte Physiker: Werner Heisenberg eine Biographie-Pfadfinderzeit|last=Maringer|first=Daniel|date=|work=|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20091018190406/http://www.physik.tu-berlin.de/~dschm/lect/heislek/html/pfadfinder.html|archive-date=2009-10-18|dead-url=|accessdate=|access-date=5 февруари 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.psfd.de/de/datenbank_mitmacher/einleitung.php,67,Heisenberg-Werner|title=Heisenberg Werner|last=|first=|date=|work=|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719073458/http://www.psfd.de/de/datenbank_mitmacher/einleitung.php,67,Heisenberg-Werner|archive-date=2011-07-19|dead-url=|accessdate=|access-date=5 февруари 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведено списание|author= |title=Ein Leben für die Jugendbewegung und Jugendseelsorger-100 Jahre Gottfried Simmerding |language=de |journal=Rundbrief der Regionen Donau und München |volume=2/2005 |date=March 2005 |page=12 |publisher=Gemeinschaft Katholischer Männer und Frauen im Bund Neudeutschland-ND |url=http://www.kmf-net.de/files/muenchen/Maerz2005.pdf |format= |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090305082134/http://www.kmf-net.de/files/muenchen/Maerz2005.pdf |archivedate=5 March 2009 }}</ref> Во Август 1923 Роберт Хонсел и Хајзенберг организирале патување (''Großfahrt'') за Финска со извидничка група со оваа асоцијација од Минхен.<ref>{{Наведено списание| author= Helmut Raum| title= Die Pfadfinderbewegung im Freistaat Bayern Teil 53| language= de| journal= Der Bundschuh| volume= 2/2008| pages= 23–24| month= | year= 2008| publisher= Pfadfinderförderkreis Nordbayern e.V.| url= http://www.bdp-foerder-nord.de/Der%20Bundschuh%202.%20Quartal.pdf| access-date= 2016-03-17| archive-date= 2009-03-05| archive-url= https://web.archive.org/web/20090305082138/http://www.bdp-foerder-nord.de/Der%20Bundschuh%202.%20Quartal.pdf| url-status= dead}}</ref> Хајзенберг пристиганл во Минхен во 1919 како член на слободниот кор за да се бори против [[Баварска советска република|Баварската советска република]] основана една година порано. Пет декади подоцна ги нарекол тие денови како младинска забава, како "играње полицајци и разбојници и така натаму; според него тоа не било воопшто нешто сериозно."<ref>Arthur Miller. "137: Jung , Pauli and the pursuit of a scientific obsession." New York: Norton & Company, 2009. p.31</ref> ===Кариера=== ====Готинген, Копенхаген и Лајпциг ==== Од 1924 до 1927 година, Хајзенберг бил [[Приватен]] доцент во [[Готинген]]. Од 17 септември 1924 до 1 мај 1925 година, под стипендија на Меѓународниот панел за образование од [[Рокфелер фондација]]та, Хајзенберг вршел истражувања со Нилс Бор, директор на Институтот за теориска физика при [[Универзите во Копенхаген|Универзитетот во Копенхаген]]. Неговиот семинарси труд "[[Über quantentheoretischer Umdeutung]]" бил објавен во септември 1925 година. .<ref>H. Kragh, ‘[[Dirac, Paul Adrien Maurice]] (1902–1984)’, [[Oxford Dictionary of National Biography]], Oxford University Press, 2004</ref> Веднаш потоа тој се вратил во Гетинген и со [[Макс Борн]] и [[Паскал Џордан]] за период од шест месеци ја развиле формулацијата за [[матрична механика]] на [[квантна механика|квантанта механика]]. На 1 мај 1926 година, Хајзенберг го прифатил именувањето за [[универзитетски лектор]] и асистент на Бор во Копенхаген. Копенхаген е местото каде во 1927 година, Хајзенберг го развива [[Принцип на неопределеност|Принципот на неопределеност]], додека работел на математичките основи на квантанта механика. На 23 февруари 1927, Хајзенберг му напишал писмо на физичарот [[Волфганг Паули]], во кое за првпат го опишува својот принцип. .<ref>{{Наведено списание | url=http://www.aps.org/publications/apsnews/200802/physicshistory.cfm | title=February 1927: Heisenberg's Uncertainty Principle | publisher=American Physics Society | journal=APS News | date=February 2008 | volume=17 | issue=2}}</ref> Во ова обраќање <ref>{{harvnb|Heisenberg|1927}}, cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=243}}</ref> Хајзенберг го користи поимот "Ungenauigkeit" (непрецизност).<ref name="Werner Heisenberg Biography" /><ref name="Cassidy, 1992">{{harvnb|Cassidy|1992|p=Appendix A}}</ref><ref>{{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=224}}</ref> Во 1927, Хајзенберг е поставен за ordentlicher Professor (професор ординариус) за теориска физика и шеф на одделот за физика при [[Универзитет Лајпциг|универзитетот во Лајпциг]]; одржувајќи го неговото прво предавање на 1 февруари 1928 година. Во неговата прва статија издадена во Лајпциг, ,<ref>{{harvnb|Heisenberg|1928}}, како што е наведено во {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=243}}</ref> тој го користи [[Принцип за исклучување на Паули|Принципот за исклучување на Паули]] за да ја објасни појавата [[феромагнетизам]]. ]].<ref name="Werner Heisenberg Biography" /><ref name="Hentschel 1996" /><ref name="Cassidy, 1992" /><ref>{{harvnb|Mott|Peierls|1977|pp=226–227}}</ref> За време на неговиот мандат во Лајпциг, за квалитетот на пост-дипломците, докторатите и неговите соработници во истражувањата доволно говорат реномеата со кои горе-наведените се стекнале во нивните понатамошни кариери: [[Ерих Баг]], [[Феликс Блох]], [[Уго Фано]], [[Зигфрид Флуге]], [[Вилијам Вермилион Хјустон]], [[Фридрих Хунд]], [[Роберт Маликен]], [[Рудолф Пиерлс]], [[Џорџ Плашчек]], [[Исидор Ајзек Раби]], [[Фриц Саутер]], [[Џон Ц. Слатер]], [[Едвард Телер]], [[Џон Хасбрук ван Флек]], [[Виктор Фредерик Вајскопф]], [[Карл Фридрих фон Вејцзекер]], [[Грегор Вентцел]] и [[Кларенс Ценер]]. ]].<ref name=MottPeierls77_227>{{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=227}}</ref> На почетокот на 1929 година, Хајзенберг и Паули ја поднеле првата од две статии<ref>{{harvnb|Heisenberg|Pauli|1929}}, {{harvnb|Heisenberg|Pauli|1930}}, како што е наведено во {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=243}}</ref> со кои ги посавиле основите за [[релативистичка теорија|релативистичната теорија]] за [[квантно поле]]. Во истата 1929 година, Хајзенберг патувал во Кина, Јапонија, Индија и САД<ref name="Cassidy, 1992" /><ref name=MottPeierls77_227 /> каде држел и предавања. Набрзо по откритието на [[неутрон]]от од страна на [[Џејмс Чедвик]] во 1932 година, Хајзенберг ја поднесол првата од три статии<ref>{{harvnb|Heisenberg|1932 I}}, {{harvnb|Heisenberg|1932 II}}, {{harvnb|Heisenberg|1933 III}}, како што е наведено од {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=244}}</ref> за [[Неутрон#Протонско-неутронски модел на јадрото|протонско-нуклеонскиот модел на јадрото]]. Истава година тој ја добива и [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за Физика]].<ref name="Cassidy, 1992" /><ref>{{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=228}}</ref> Во 1928, [[Британски математички физичар|Британскиот математички физичар]] [[П.А.М. Дирак]] ја изведе [[Формула за релативистични бранови во квантната механика|формулата за релативистични бранови во квантната механика]], што имплицираше на постоењето на позитивни електрони, подоцна именувани [[позитрон]]и. Во 1932 година, од фотографија на [[космички зраци]] со помош на [[комора со облаци]], американскиот физичар [[Карл Дејвид Андерсон]] идентификува траги оставени од позитрон. Во средината на 1933, Хајзенберг ја претстави неговата теорија за позитронот. Неговото размислување за Дираковата теорија и понатамошното развивање на истата беа изнесени во две статии. Првата, "Bemerkungen zur Diracschen Theorie des Positron " ("Размислувања за Дираковата теорија за позитронот") била објавена во 1934, додека втората, "Folgerungen aus der Diracschen Theorie des Positron " ("Последици на Дираковата теорија за позитронот") била објавена во 1936 година. .<ref name="Cassidy, 1992" /><ref>{{harvnb|Heisenberg|Euler|1936}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=From X-rays to Quarks: Modern Physicists and Their Discoveries|last=Segrè|first=Emilio G.|publisher=W.H. Freeman|year=1980|isbn=071671146X|location=|pages=}}</ref> Во овие статии, Хајзенберг е првиот кој ја реинтерпретира [[Диракова теорија|Дираковата теорија]] како "класична" равенка за секоја точкеста честичка со спин h/2, подложена на услови на квантизација, вклучувајќо и анти-комутатори. Со оваа реинтерпретација како кванта равенка која точно ги опишува електроните, Хајзенберг ја става материјата на исто ниво и како електомагнетизмот, односно опишана од равенките за релативистичкото квантно поле кое ја овозможува создавањето идеструкцијата на честиките. (Херман Веил веќе го имаше ова опишано при неговото писмо до Ајнштајн во 1929 година). Во раните 30-ти години во Германија, движењето "Германската Физика" беше [[антисемитичко]] и анти-теориско, особено за [[квантна механика|квантната механика]] и [[Теорија за релативноста|Теоријата за релативноста]]. Како што се алудирало во универзитетските средини, политичките фактори имале приоритет над знаењето и способност, ,<ref>Beyerchen, 1997, 141–167.</ref> иако најголемите поддржувачи на ова движење биле [[Нобелови лауреати во областа на физиката|Нобеловите лауерати во областа на физиката]]-[[Филип Ленард]] <ref>{{harvnb|Beyerchen|1977|pp=79–102}}</ref> и [[Јоханес Старк]].<ref>{{harvnb|Beyerchen|1977|pp=103–140}}</ref><ref>{{Наведено списание|title = Werner Heisenberg and Albert Einstein|url = http://scitation.aip.org/content/aip/magazine/physicstoday/article/53/7/10.1063/1.1292474|journal = Physics Today|date = 2007-01-12|issn = 0031-9228|pages = 38–42|volume = 53|issue = 7|doi = 10.1063/1.1292474|first = Gerald|last = Holton}}</ref> По доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година, Хајзенберг бил подложен на напади од медиумите, добивајќи ја етикетата "Бел евреин""<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Heisenberg&nbsp;– The Difficult Years: Professor in Leipzig, 1927–1942 |publisher=American Institute of Physics |url=http://www.aip.org/history/heisenberg/p10.htm |accessdate=2016-03-17 |archive-date=2008-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915073146/http://www.aip.org/history/heisenberg/p10.htm |url-status=dead }}</ref> од приврзаниците на "Германска Физика" поради неговото инсистирање да се предава за улогата на Еврејските научници. Ова резултирало со истрага врз него од страна на [[SS]], после обидот Хајзенберг да го наследи [[Арнолд Сомерфилд]] на [[Универзитет Минхен|Универзитетот во Минхен]]. Овај проблем бил решен во 1938 година од страна на [[Хајнрих Химлер]], водач на SS. Иако Хајзенберг не го наследил Сомерфилд, сепак се вратил во Заедницата на физичари за време на [[Третиот Рајх]]. Природно, приврзаниците на "Германска Физика" повторно ги нападнале теориските физичари, како Хајзенберг и [[Арнолд Сомерфeлд]]. На 29 јуни 1936 година, весник од [[Национал-Социјлистичка партија|Национал-Социјалистичка партија]] објавил колумна во која се напаѓа Хајзенберг. На 15 јули 1937 година, повторно е нападнат, овој пат во журнал од SS. Ова е почетокот на таканаречената [[Хајзенбергова Афера]].<ref name="Cassidy, 1992" /> Во средината на 1936 година, Хајзенберг ја претстави неговата [[теорија за снопови од космички зраци]] во две статии. .<ref>{{harvnb|Heisenberg|1936 Forsch. Fortscher.}}, {{harvnb|Heisenberg|1936 Z. Phys.}}, наведено од {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=244}}</ref> Во наредните две години<ref name="Cassidy, 1992" /><ref name=MottPeierls77_231>{{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=231}}</ref> објавени се уште четири негови трудови<ref>W. Heisenberg ''Der Durchgang sehr energiereicher Korpuskeln durch den Atomkern'', ''Ber. Sächs, Akad. Wiss.'' Volume 89, 369; ''[[Die Naturwissenschaften]]'' Volume 25, 749–750 (1937), as cited by {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=244}}</ref><ref>W. Heisenberg ''Theoretische Untersuchungen zur Ultrastrahlung'', ''Verh. Stsch. physical. Ges.'' Volume 18, 50 (1937), as cited by {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=244}}</ref><ref>{{Наведено списание|title=Die Absorption der durchdringenden Komponente der Höhenstrahlung|doi=10.1002/andp.19384250705|year=1938|last1=Heisenberg|first1=W.|journal=Annalen der Physik|volume=425|issue=7|page=594|bibcode = 1938AnP...425..594H }}, as cited by {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=244}}</ref><ref>W. Heisenberg ''Der Durchgang sehr energiereicher Korpuskeln durch den Atomkern'', ''Nuovo Cimento'' Volume 15, 31–34; ''Verh. Dtsch. physik. Ges.'' Volume 19, 2 (1938), as cited by {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=244}}</ref>. Во јуни 1939 година, Хајзенберг купи летна куќа за неговата фамилија во [[Урфелд на Валхенсее]], во јужна Германија. Во ова време, тој патувал и до САД во јуни и јули, посетувајќи го [[Семјуел Абрахам Гудсмит]], при [[Универзитет во Мичиген|Универзитетот во Мичиген]] во [[Ен Арбор]]. Сепак, Хајзенберг ја одбил понудата да емигрира во САД. Со Гудсмит нема да се видат дури шест години по оваа посета, време за кое Гудсмит станал Главен Научен Советник на американската [[Операција Алсос]] при завршувањето на Втората светска војна. Иронично, при операцијата Алсос Хајзенберг бил уапсен и притворен во Велика Британија при [[Операцијата Епсилон]].<ref name="Cassidy, 1992" /><ref>{{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|pp=387, 387n20}}</ref><ref>Goudsmit, ''Alsos'', 1986, picture facing p. 124.</ref> ====Матрична механика и Нобелова награда==== [[File:Bohr heisen pauli.jpg|thumb|[[Нилс Бор]], Вернер Хајзенберг, и [[Волфганг Паули]], околу 1935]] Хајзенберговиот научен труд за квантната механика<ref>W. Heisenberg, ''Über quantentheoretishe Umdeutung kinematisher und mechanischer Beziehungen'', ''Zeitschrift für Physik'', '''33''', 879–893, 1925 (received 29 July 1925). [English translation in: B. L. van der Waerden, editor, ''Sources of Quantum Mechanics'' (Dover Publications, 1968) ISBN 0-486-61881-1 (English title: "Quantum-Theoretical Re-interpretation of Kinematic and Mechanical Relations").]</ref> ги збуни научниците и историчарите. Неговите методи претпоставуваат дека читателот е запознаен со [[Ханс Крамер]]-Хајзенберговата пресметка за веројатноста на транзиција. Главната, нова идеја за [[недвижечки матрици]] е оправдана само со одбивање на квантитети коишто не можат да се набљудуваат. Есејот го воведува множењето на матрици со недвижечки матрици со физичко размислување, засновано на принципот за кореспонденција, без оглед на фактот што Хејзенберг не бил запознаен со математичката теорија за матрици.Патот којшто водел кон овие резултати бил “конструиран” во МекКинон,1977,<ref>{{Наведено списание |last=MacKinnon |first=Edward |title=Heisenberg, Models, and the Rise of Quantum Mechanics |journal=Historical Studies in the Physical Sciences |volume=8 |pages=137–188 |year=1977 |jstor=27757370 |doi=10.2307/27757370}}</ref> и деталните пресметки обработени во Етчинсон ет ал.<ref>{{Наведено списание |last1=Aitchison |first1=Ian J. R. |first2=David A. |last2=MacManus |first3=Thomas M. |last3=Snyder |title=Understanding Heisenberg's 'magical' paper of July 1925: A new look at the calculational details, '' |journal=American Journal of Physics |volume=72 |issue=11 |pages=1370–9 |date=November 2004 |doi=10.1119/1.1775243 |arxiv=quant-ph/0404009v1}}</ref> Во Копенхаген, Хајзенберг и [[Ханс Крамер]] соработуваа на есеј за дисперзија, односно расфрлањето од атомите од зрачење чијашто големина на бранот е поголема од атомот. Тие покажаа дека успешната формула која Крамер ја развил претходно не може да се заснова на Боровите орбити, бидејќи транзицијата на честоти е заснована на нивото на простори коишто не се константни. Честотите коишто се појавуваат во [[Фурјеова трансформација|Фурјеовата трансформација]] од остри класични орбити, во контраст се еднакво оддалечени. Но овие резултати не можат да се објаснат со семи-класичниот модел на виртуелна положба: зрачењето која надоаѓа ја возбудува валентноста, односно надворешниот електрон до [[виртуелна положба]] од која почнува да се распаѓа. Во следниот научен труд Хајзенберг покажал дека моделот на виртуелен осцилатор може да ја објасни поларизацијата на флуросцнентното зрачење. Овие два успеси, и постојаните неуспеси на Бор-Сомерфелд моделот да го објасни проблемот предизвикан од аномалниот Зееманов ефект придонел Хајзенберг да го користи моделот на виртуелен осцилатор за да се обиде да ги пресмета спектралните осцилации. Методот се докажал како премногу сложен за да веднаш да се нанесе на реални проблеми, па затоа Хајзенберг се обрнал на поедноставен метод, [[анахармоничен осцилатор|анахармоничниот осцилатор]]. Диполиот осцилатор се состои од [[едноставен хармониски осцилатор]], кој е замислен како [[наелектризирана честица]] на [[пружина]], растроена од надворешна сила, како надворешен напој. Движењето на осцилицониот напон може да биде изразено како [[Фурјеова низа]] во честотата на осцилаторот. Хајзенберг го решил квантното однесување на два разлишни методи. Прво, го третирал системот со виртуелен осцилационен метод, пресметувајќи ги транзициите помеѓу нивоата коишто ќе бидат создадени од надворешниот извор. Потоа го решавал истиот проблем со третирање на анахармоничниот потенцијален термин како растројување на хармонискиот осцилатор и користејќи [[методи на растројување]] коишто тој и Бор ги развиле. Двата методи дале ист резултат. Ова сугерирало дека позади комплицираните пресметки стои константна шема. Затоа Хајзенберг се одлучил да ги формулира овие резултати без експлицитна зависност на моделот на виртуелен осцилатор. За да го направи ова, тој ги заменил Фурјеовите проширувања за спацијални координати со матрици, матрици кои кореспондираа со тразитните коефициенти во методот на виртуелен осцилатор. Ја оправдал оваа замена со користење на Боровиот [[принцип на кореспонденција]] и Паулиновата докторина дека квантната механика мора да биде ограничена на видливости. На 9 јули, Хајзенберг му го предаде овај научен труд на Бор за да го рецензира и достави за публикација. Кога Бор го прочитал научниот труд, препознал дека формулацијата може да биде развиена и проширена до систематскиот јазик на матрици,<ref>{{Наведена книга|url=|title=Niels Bohr's Times in Physics, Philosophy, and Polity|last=Pais|first=Abraham|publisher=Clarendon Press|year=1991|isbn=0-19-852049-2|location=|pages=275–9}}</ref> којшто го изучил со неговите студии предводени од [[Јакоб Росанес]]<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/born-lecture.pdf Max Born] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061231144002/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/born-lecture.pdf |date=2006-12-31 }} ''The Statistical Interpretation of Quantum Mechanics'', Nobel Lecture (1954)</ref> на [[Бреслау универзитет]]от. Бор, со помош на асистентот и поранешен студент на [[Паскал Џордан]], започна веднаш да ја прави транскрипцијата и проширувањето, тие го доставиле резултатот за публикација. Научниот труд бил добиен за публикација само 60 дена после Хајзенберговиот.<ref>{{Наведено списание |first1=M. |last1=Born |first2=P. |last2=Jordan |title=Zur Quantenmechanik |journal=Zeitschrift für Physik |volume=34 |pages=858–888 |year=1925 |doi=10.1007/BF01328531 }} (received 27 September 1925). [English translation in: {{harvnb|van der Waerden|1968|loc=[https://books.google.com/books?id=8KLMGqnZCDcC&pg=PA277#v=onepage "On Quantum Mechanics"]}}]</ref> Следниот научен труд кој бил надополнување на стариот бил доставен за публикација пред крајот на годината од сите тројца автори.<ref>{{Наведено списание |first1=M. |last1=Born |last2=Heisenberg |first2=W. |first3=P. |last3=Jordan |title=Zur Quantenmechanik II |journal=Zeitschrift für Physik |volume=35 |pages=557–615 |year=1925 |bibcode=1926ZPhy...35..557B |doi=10.1007/BF01379806 |issue=8–9 }} The paper was received on 16 November 1925. [English translation in: {{harvnb|van der Waerden|1968|loc=[https://books.google.com/books?id=8KLMGqnZCDcC&pg=PA321 15 "On Quantum Mechanics II"]}}]</ref>. Сè до денес, матриците беа ретко користени од физичарите, се сметаше дека тие припаѓаат во [[чиста математика|чистата математика]]. [[Густав Мие]] ги искористил во научен труд за електродинамики во 1912 и Бор ги искористил во неговиот труд за теоријата на кристалите во 1921. Додека матриците беа искористени во овие случаи, алгебрата на матриците со невното множење не влезе во кадрото како што тоа го направи во матричната формулација на квантната механика.<ref>Jammer, 1966, pp. 206–207.</ref> Во 1928, [[Алберт Ајнштајн]] го номинирал Хајзенберг, Вор и Џордан за [[Нобелова награда за Физика|Нобеловата награда во физика]]<ref>Bernstein, 2004, p. 1004.</ref>, но тие не ја добија. Најавата на Нобеловата награда за физика за 1932 била одложена до ноември 1933.<ref>Greenspan, 2005, p. 190.</ref>. Во тоа време беше најавено дека Хајзенберг ја освои наградата од 1932 за “создавање на квантната механика чијашто примена довела до откритието на алотропските форми на водород” ".<ref name="nobelprize.org">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/ The Nobel Prize in Physics 1932]. Nobelprize.org. Посетено на 1 February 2012.</ref><ref name="ReferenceA">[[Nobel Prize in Physics]] and [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1933/press.html 1933]&nbsp;– Nobel Prize Presentation Speech.</ref> ====Германското движење во физиката (движењето “Deutsche Physik”)==== На 1 април 1935, еминентниот теоретички физичар [[Арнолд Зомерфилд]], Хајзенберговиот консултант за неговиот докторски труд на [[Минхенски универзитет|минхенскиот универзитет]], достиганал признание за [[почесен професор]]. Како и да е, Зомерфилд останал на неговото столче во текот на процесот за бирање на негов наследник, којшто траел до 1 декември 1939. Должината на овој процес се должи на полотичките и академските разлики помеѓу универзитетскиот избор и изборот на [[Reichserziehungsministerium]], (Рајховото министерство за образование) и поддржувачите на [[Deutsche Physik|германска физика]], кое што било [[антисемитски|антисемитско]] и имало пристрасност против [[теориска физика|теориската физика]], особено против [[квантна физика|квантната физика]] и [[теорија за релативноста]]. Во 1935, Минхенскиот факултет одреди список на кандидати за замена на Зомерфил како професор ординариус за теориска физика и директор на институтот за теориска физика на универзитетот во Минхен. Таа листа ги содржела имињата на: Вернер Хајзенберг, кој ја добил [[Нобелова награда за Физика|Нобеловата награда за физика]] во 1932, [[Петар Дебие]], кој ја добил [[Нобелова награда за Хемија|Нобеловата награда за Хемија]] во 1936 и [[Ричард Бекер]]- сите поранешни студенти на Зомерфилд. Воглавном универзитетот ги поддржувал овие кандидати со Хајзенберг како прв кандидат. Како и да е, подджувачите на “Deutsche Physik” (германска физика) имале свои кандидати и борбата траела преку 4 години. Во овој период, Хајзенберг бил напаѓан од страна на поддржувачите на “Deutsche Physik”. Еден напад бил публикуван во “Das Schwarze Korps”, весник на [[Schutzstaffel]], управуван од [[Хајнрих Химлер]]. Во овој весник Хајзенберг го нарекле “бел евреин”, т.е. како човек кој дејствува како евреин и кој би требало да исчезне.<ref>{{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|pp=152–7 Document #55 ''[https://books.google.com/books?id=sl69XGiohsoC&pg=PA152 ’White Jews’ in Science &#x5B;15 July 1937&#x5D]}}</ref> Овие напади биле сфатени сериозно и евреите биле осудувани и трпеле жестоки напади. Хајзенберг возвратил со едиторијал и писмо до Химлер, во кое се обидувал да го реши овој спор и да ја стекне неговата почит. Во еден момент, мајката на Хајзенберг ја посетила мајката на Химлер. Двете се познавале, односно дедото од мајката на Хајзенберг и таткото на Химлер биле ректори и членови на баварскиот планинарски клуб. Со текот на времето Химлер ја смирил ситуацијата испраќајќи две писма, едно до [[Gruppenführer]] [[Рајнхард Хајдрих]] и едно до Хајзенберг, двете на 21 јули 1938. Во писмото до Рајнхард, Химлер рекол дека Германија не би можела да дозволи да го изгуби Хајзенберг или пак да го замолчи и така тој би бил корисен за следните генерации на научници. За Хајзенберг, Химлер напишал дека писмото било испратено по препорака на неговата фамилија и го замолил Хајзенберг да направи разлика помеѓу резултат во професионално истражување во физиката и лично-политички ставови на засегнатите научници. Крајот на писмото гласел: “Mit freundlichen Gruß und, Heil Hitler” (Со почит и, Хајл Хитлер!)<ref name="Goudsmit, Samuel A. 1986 pp 117 -119">Goudsmit, Samuel A. ''ALSOS '' (Tomash Publishers, 1986) pp 117 -119.</ref> Воглавном, аферата со Хајзенберг била победа за академските стандарди и професионализам. Но назначувањето на Вилхелм Милер да го замени Зомерфил била политичка победа над академските стандарди. Милер не бил теоретски физичар, немал публикувано во журнал за физика и не бил член на [[Deutsche Physikalische Gesellschaft]]; неговото назначување било сфатено како пародија и штетно за образованието на теоретските физичари.<ref name="Goudsmit, Samuel A. 1986 pp 117 -119"/><ref>{{harvnb|Beyerchen|1977|pp=153–167}}</ref><ref>{{harvnb|Cassidy|1992|pp=383–7}}</ref><ref>{{harvnb|Powers|1993|pp=40–43}}</ref><ref>{{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|pp=152–7}} Document #55 ''[https://books.google.com/books?id=sl69XGiohsoC&pg=PA152 ’White Jews’ in Science &#x5B;15 July 1937&#x5D;]''<br/>pp. 175–6 Document #63 ''[https://books.google.com/books?id=sl69XGiohsoC&pg=PA175 Heinrich Himmler: Letter to Reinhard Heydrich &#91;21 July 1938&#93;]''<br/>pp. 176–7 Document #64 ''[https://books.google.com/books?id=sl69XGiohsoC&pg=PA176 Heinrich Himmler: Letter to Werner Heisenberg &#91;21 July 1938&#93;]''<br/>pp. 261–6 Document #85 ''Ludwig Prandtl: Attachment to the letter to Reich Marschal (sic) Hermann Göring [28 April 1941]'' <br/>pp. 290–2 Document #93 ''[[Carl Ramsauer]]: The Munich Conciliation and Pacification Attempt [20 January 1942]''</ref> Во текот на истрагата на Хајзенберг, тројцата истражители имале обука за физика. Хајзенберг учествувал во докторскато испитување на еден од нив на “[[Лајпцишки универзитет]]”. Највлијателн од тројцата бил [[Јоханес Јуилфс]]. Подоцна тие стануваат поддржувачи на Хајзенберг.<ref>{{harvnb|Cassidy|1992|pp=390–1}} Please note that Cassidy uses the alias Mathias Jules for Johannes Juilfs.</ref> ====Втора светска војна==== Во 1939, кратко по откритието на [[јадрено цепење]] започанл [[германски проект за јадрена енергија|германскиот проект за јадрена енергија]], исто така познат како “Uranverein”(здружение ураниум). Хајзенберг бил еден од главните научници којшто го водел истражувањето на овој проект и понатамошниот развиток. Од 15 до 22 септември 1941, Хајзенберг отпатувал до тогаш окупираната Данска, [[Копенхаген]] за да предава и дискутира за јадрени истражувања и теориска Физика заедно со Нилс Бор. Средбата и што специфично може да открие за Хајзенберговите интенции и загриженост за развиток на јадрени оружја за тогашниот режим е предмет на наградениот филм на [[Михаел Фраин]].<ref>For another aspect of the meeting see: Michael Schaaf [http://www.berliner-zeitung.de/archiv/ein-neues-dokument-zum-treffen-der-beiden-physiker-in-kopenhagen-1941-heisenberg-wollte-bohr-helfen,10810590,9987068.html "Heisenberg wollte Bohr helfen. Ein neues Dokument zum Treffen der beiden Physiker in Kopenhagen 1941."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150505232019/http://www.berliner-zeitung.de/archiv/ein-neues-dokument-zum-treffen-der-beiden-physiker-in-kopenhagen-1941-heisenberg-wollte-bohr-helfen,10810590,9987068.html/ |date=2015-05-05 }} ("Heisenberg wanted to help Bohr. An new document about the meeting of the two scientists in Copenhagen in 1941.") Berliner Zeitung, 5 April 2002</ref> [[BBC]] во 2002 направила режија со [[Стивен Реја]] како Бор и [[Даниел Краг]] како Хајзенберг. Истата средба на Бор со Хајзенберг била претходно драматизирана во 1992 исто така од ББС како научно-документарна серија, со [[Антони Бате]] како Бор и Филип Антони како Хајзенберг.<ref>''Horizon: Hitler's Bomb'', [[BBC Two]], 24 February 1992</ref> Документи поврзани со оваа средба биле објавени во 2002 од архивот на Нилс Бор и фамилијата на Хајзенберг.<ref>[http://www.nba.nbi.dk/ Niels Bohr Archive]. His site contains historical background and facsimiles of documents relating to the 1941 Bohr-Heisenberg meeting.</ref><ref>[http://werner-heisenberg.unh.edu/copenhagen.htm Heisenberg September 1941 Letter] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303222048/http://werner-heisenberg.unh.edu/copenhagen.htm |date=2016-03-03 }}. Werner-heisenberg.unh.edu. Посетено на 1 February 2012.</ref> Играна серија за работата на Хајзенберг во текот на војната се појавила во 2015 во серијата ''[[The Heavy Water War]]''.<ref>Svensk Filmindustri, "The Heavy Water War: With a Nuclear Bomb Hitler Would Have Won the War". http://sfinternational.se/Details.aspx?id=75cc9956-b3fd-e211-a1ea-b8ac6f114281</ref> На 26 февруари 1942, Хајзенберг презентирал лекција на претставниците на Рајх за стекнувањето на енергија од јадреното цепење, откако армијата ги повлекла повеќето од неговите пронајдоци.<ref>[http://www.aip.org/history/heisenberg/p14.htm American Institute for Physics, Center for History of Physics] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080917202704/http://www.aip.org/history/heisenberg/p14.htm |date=2008-09-17 }}.</ref> Здружението ураниум било префрлено во [[совет за истражување Рајх|советот за истражување Рајх]] во јули 1942. На 4 јуни 1942, Хајзенберг бил повикан да даде извештај на [[Алберт Спир]], германскиот министер за одбрана, на изгледите за пренасочувањето на ураниумовото здружение кон развој на [[јадрено оружје|јадрени оружја]]. Во текот на разговорот Хајзенберг му кажал на Спир дека атомската бомба не би можела да биде завршена пред 1945, и би барала значајни монетарни средства и работна сила.<ref>Albert Speer, [[Inside the Third Reich]], Macmillan, 1970, pp. 225ff.</ref><ref>[http://www.stanford.edu/~njenkins/cgi-bin/auden/individual.php?pid=I662&ged=auden-bicknell.ged Prof. Werner Carl Heisenberg (I662)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080615112426/http://www.stanford.edu/~njenkins/cgi-bin/auden/individual.php?pid=I662&ged=auden-bicknell.ged |date=2008-06-15 }}. Stanford.edu</ref> Неколку денови подоцна на 9 јуни, [[Адолф Хитлер]] издаде декрет за реорганизација на RFR како посебен правен субјект во рамките на Министерството на Рајхот за вооружување и муниција; декретот го назначувала маршалот на рајхот [[Херман Горинг]] за претседател.<ref>{{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|pp=303 [https://books.google.com/books?id=sl69XGiohsoC&pg=PA303 Document 98: ''The Führer's Decree on the Reich Research Council'', 9 June 1942]}}</ref> Во Септември 1942, Хајзенберг го доставил својот прв труд од серијата од три дела за расејување на матрица во елементарната [[Физика на честички]]. Првите два труда биле објавени во 1943.<ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Die beobachtbaren Grössen in der Theorie der Elementarteilchen. I |journal=[[Z. Phys.]] |volume=120 |pages=513–538 |year=1943 |doi=10.1007/BF01329800 |issue=7–10 }} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref><ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Die beobachtbaren Grössen in der Theorie der Elementarteilchen. II |journal=Z. Phys. |volume=120 |pages=673–702 |year=1943 |doi=10.1007/BF01336936 |issue=11–12 }} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref> and the third in 1944.<ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Die beobachtbaren Grössen in der Theorie der Elementarteilchen. III |journal=Z. Phys. |volume=123 |pages=93–112 |year=1944 |doi=10.1007/BF01375146 }} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref> S-матрицата ги опишувала само воочливите, т.е. состојбите на инцидентни честички во процесот на судирање, сосојбите од оние кои произлегуваат од судирот, и стабилни [[гранични состојби]]. Ова бил истиот преседан што тој го следел во 1925 во кој се испоставило дека бил откритието на матричната фомулација на квантната механика само со користењето на воочливите.<ref name="Cassidy, 1992" /><ref name=MottPeierls77_231 /> Во Февруари 1943, Хајзенберг бил назначен за претседател на теориската Физика на Универзитетот Вилхелм (денес познат како [[Хумолд универзитет Берлин|Humboldt-Universität zu Berlin]]). Во Април неговиот избор бил одобрен. Истиот месец го преместил своето семејство во [[:de:Urfeld am Walchensee|Urfeld]] откако започнало бомбардирање на Берлин. Во летото тој испратил дел од своите вработени во ''Kaiser-Wilhelm Institut für Physik'' во [[Хехинген]] и соседниот град [[Хагерлох]], на работ на [[Black Forest|црна шума]], од истите причини. Од 18-26 октомври, патувал до тогашната окупирана Холандија. Во Декември 1943, Хајзенберг ја посетил [[окупирана Полска|окупираната Полска]].<ref name="Cassidy, 1992" /><ref>{{harvnb|Bernstein|2004|pp=300–4}}</ref> Од 24 јануари до 4 февруари 1944, Хајзенберг патувал до окупираниот Копенхаген, откако германската армија го конфискувала [[Боров институт за теориска Физика|Боровиот институт за теориска Физика]]. Во Април тој повторно навратил на ова место. Во Декември Хајзенберг предавал во [[неутрална Швајцарија]].<ref name="Cassidy, 1992" /> САД и [[Канцеларија за стратешки услуги|Канцеларијата за стратешки услуги]] испратила поранешен бејзбол играч и ОСС агент [[Мо Берг]] да присуствува на ова предавање. Тој носел пиштол кој би го употребил доколку предавањата на Хајзенберг индицирале дека Германија е блиску до завршувањето на атомската бомба. Хајзенберг не дал таква индикација, па така Берг одлучил да не го убие. Оваа одлука Берг ја опишува како сопствен “принцип на неизвесност”.<ref>{{citation|url=http://bos.sagepub.com/content/68/1/61.full|journal=[[Bulletin of the Atomic Scientists]]|title=Nuclear scientists as assassination targets|author=William Tobey|doi=10.1177/0096340211433019|date=January–February 2012|volume=68|issue=1|pages=63–64}}, citing [[Thomas Powers]] 1993 book "Heisenberg's War".</ref> Во Јануари 1945, Хајзенберг заедно со остатокот од своите вработени се вратиле во ''Kaiser-Wilhelm Institut für Physik'' во просториите во Црната Шума.<ref name="Cassidy, 1992" /> ====Ураниумово здружение==== Во Декември 1938, германските хемичари [[Ото Хан]] и [[Фриц Штрасман]] испратиле ракопис до ''[[Die Naturwissenschaften|Naturwissenschaften]]'' известувајќи дека тие го откриле елементот [[бариум]] по бомбардирањето на [[ураниум]]от со [[неутрони]] и Ото Хан го заклучил “пукањето” на ураниумовите јадра<ref>O. Hahn and F. Strassmann ''Über den Nachweis und das Verhalten der bei der Bestrahlung des Urans mittels Neutronen entstehenden Erdalkalimetalle'' (''On the detection and characteristics of the alkaline earth metals formed by irradiation of uranium with neutrons''), ''Naturwissenschaften'' Volume 27, Number 1, 11–15 (1939). The authors were identified as being at the ''Kaiser-Wilhelm-Institut für Chemie'', Berlin-Dahlem. Received 22 December 1938.</ref> истовремено, Хан ги соопштил овие резултати до неговиот пријател [[Лисе Мајтнер]], кој истата таа година побеганл во Холандија а потоа заминал за Шведска.<ref>{{Наведено списание |author=Ruth Lewin Sime |title=Lise Meitner's Escape from Germany |journal=American Journal of Physics |volume=58 |issue=3 |pages=263–7 |date=March 1990 |doi=10.1119/1.16196+1990 |url=http://ajp.aapt.org/resource/1/ajpias/v58/i3/p262_s1|doi-broken-date=2016-02-23 }}</ref> Мајтнер и нејзиниот внук [[Ото Роберт Фриш]] точно ги протолкувале резултатите на Хан и Штрасман како [[јадрено цепење]].<ref>{{Наведено списание |first=Lise |last=Meitner |first2=O. R. |last2=Frisch |title=Disintegration of Uranium by Neutrons: a New Type of Nuclear Reaction |journal=Nature |volume=143 |issue=3615 |pages=239–240 |date=11 February 1939 |doi=10.1038/143239a0 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v143/n3615/abs/143239a0.html}} The paper is dated 16 January 1939. Meitner is identified as being at the Physical Institute, Academy of Sciences, Stockholm. Frisch is identified as being at the Institute of Theoretical Physics, University of Copenhagen.</ref> Фриш го потврдил ова со експеримент на 13 јануари 1939.<ref>{{Наведено списание |first=O. R. |last=Frisch |title=Physical Evidence for the Division of Heavy Nuclei under Neutron Bombardment |journal=Nature |volume=143 |issue=3616 |page=276 |date=18 February 1939 |doi=10.1038/143276a0 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v143/n3616/abs/143276a0.html }} The [http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Frisch-Fission-1939.html paper] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090123165907/http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Frisch-Fission-1939.html |date=2009-01-23 }} is dated 17 January 1939. [The experiment for this letter to the editor was conducted on 13 January 1939; see Richard Rhodes ''The Making of the Atomic Bomb'' 263 and 268 (Simon and Schuster, 1986).]</ref><ref>Во 1944 Хан ја добил [[Нобелова награда за Хемија|Нобеловата награда за Хемија]] за откритието на јадрено цепење. Некои историчари го документирале откритието на јадрено цепење и верувале дека Мајтнер и Хан заедно би требало да бидат наградени со оваа награда. See the following references: Ruth Lewin Sime ''From Exceptional Prominence to Prominent Exception: Lise Meitner at the Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry'' [http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/KWG/Ergebnisse/Ergebnisse24.pdf Ergebnisse 24] Forschungsprogramm ''Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus'' (2005); Ruth Lewin Sime ''Lise Meitner: A Life in Physics'' (University of California, 1997); and {{Наведено списание |first1=Elisabeth |last1=Crawford |first2=Ruth |last2=Lewin Sime |first3=Mark |last3=Walker |title=A Nobel Tale of Postwar Injustice |journal=Physics Today |volume=50 |issue=9 |pages=26–32 |date=September 1997 |doi=10.1063/1.881933 |url=http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v50/i9/p26_s1 |access-date=2016-03-27 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://archive.today/20130415151214/http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v50/i9/p26_s1 |url-status=dead }}</ref> Фриш заедно со [[Рудолф Пајерлс]], до тогаш двајцата во Британија, подоцна го напишал [[Фриш-Пајерловиот меморандум]] и се приклучил кон проектот за цевки од легури. [[Пол Хартек]] бил директор на физичко-хемиското одделение на [[Хамбурски универзитет|хамбурскиот универзитет]] и советник на ''[[Heereswaffenamt]]'' (Канцеларијата за армија и артилерија). На 24 април 1939 заедно со [[Вилхелм Грот]], Хартек потпишал договор со ''Reichskriegsministerium'' (рајхот или [[Министерство за војна]]) да ги предупреди за можната апликација за воени цели. Две години порано на 22 април 1939 по слушањето на предавање од [[Вилхелм Ханле]] за употребата на [[ураниум]]от и [[јадрено цепење|јадреното цепење]] во ''Uranmaschine'' (машина за ураниум, т.e., [[јадрен реактор]]), [[Џорџ Џош]], заедно со Ханле, известувале во ''[[Reichserziehungsministerium]]'' (рајхот [[Владин оддел на министерство за образование]]), за потенцијалните воени апликации на [[јадрена енергија|јадрената енергија]]. Комуникацијата била предадена до [[Абрахам Есау]], директор на секцијата за физика во ''[[Reichsforschungsrat]]'' (советот за истражување на Рајхот). На 29 април група организирана од Есау се сретнала во советот за да ги дискутира потенциите на [[јадрена верижна реакција|јадрената верижна реакција]]. Во групата членувале и [[Волтер Боте]], [[Роберт Допел]], [[Ханс Гајгер]], [[Волфанг Гентнер]], [[Вилхелм Ханле]], [[Герхард Хофман и [[Џорџ Џош]]. [[Петар Дабје]] бил поканет, но не се појавил. По ова започнала неформална работа на [[Готингентски универзитет|Готингентскиот универзитет]] од страна на Џош, Ханле и нивниот колега Рајнхолд Манфопф. Оваа група е позната како првото [[германско здружение за ураниум]] и формално познато како''Arbeitsgemeinschaft für Kernphysik''. Работата на групата била прекината во август 1939, кога тројцата биле повикани на [[воен тренинг]].<ref>Kant, 2002, Reference 8 on p. 3.</ref><ref>{{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|pp=363–4, Appendix F;}} see the entries for Esau, Harteck and Joos. See also the entry for the KWIP in Appendix A and the entry for the HWA in Appendix B.</ref><ref name="Macrakis, 1993, 164-169">Macrakis, 1993, 164–169.</ref><ref name="Rechenberg, Volume 6 2001">Mehra and Rechenberg, Volume 6, Part 2, 2001, 1010–1011.</ref> Второто [[германско здружение за ураниум]] започнало со работа по ''Heereswaffenamt'' (Армиската канцеларија за ордени) истиснувајќи го ''[[Reichsforschungsrat]]'' (советот за истраување на Рајхот) од ''[[Reichserziehungsministerium]]'' (Министерството за образование на Рајхот) и така започал со работа проектот на Германија за јадрено оружје во воени цели. Второто здружение за ураниум било формирано на 1 септември 1939, денот кога започнала втората светска војна и првата средба се одржала на 16 септември 1939. Состанокот бил организиран од [[Курт Дибнер]]. Меѓу поканетите биле и [[Волтер Боте]], [[Зигфрид Флуге]], [[Ханс Гајгер]], [[Ото Хан]], [[Пол Хартек]], [[Герхард Хофман]], [[Џозеф Матаух]] и [[Џорџ Стетер]]. Вториот состанок се одржал за кратко време., но овој пат биле вклучени и [[Клаус Клусиус]], [[Роберт Допел]], Вернер Хајзенберг и [[Карл Фридрих фон Вајцзакер]]. Исто така овој пат ''Kaiser-Wilhelm Institut für Physik'' (Кајзер-Вилхелмовиот Институт за Физика, по втората светска војна [[Макс-планков институт за Физика]]), во [[Дахлем (Берлин)|Берлин-Дахлем]], бил под водство на други институции со водство на Дибнер како административен директор.<ref name="Macrakis, 1993, 164-169" /><ref name="Rechenberg, Volume 6 2001"/><ref>{{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|pp=363–4, Appendix F;}} see the entries for Diebner and Döpel. See also the entry for the KWIP in Appendix A and the entry for the HWA in Appendix B.</ref> Кога беше очигледно дека проект за јадрена енергија нема да направи одлучувачки [[воен придонес]] за ставање крај на војната во блиска иднина, контролата врз KWIP беше вратена во јануари 1942 година на [[чадор организација]], Кајзер-вилхелмовото друштво подоцна познато како Макс-планков институт за Физика во јули 1942. Проектот за јадрена енергија бил назначен како ''kriegswichtig'' (важен за војната) за означување и финансирање од војната. Како и да е проектот за германската [[јадрена енергија]] бил одложен во следните области: [[ураниум]] и производство на [[тешка вода]], [[изотоп делба]] на ураниум и ''Uranmaschine'' или јадрен реактор. Исто така проектот се поделил помеѓу институтите, каде што директорите доминирале со истражувањата и наметнувале своја сопствена агенда за истражување.<ref name="Macrakis, 1993, 164-169" /><ref>{{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996}}; see the entry for the KWIP in Appendix A and the entries for the HWA and the RFR in Appendix B. Also see p. 372 and footnote #50 on p. 372.</ref><ref>{{harvnb|Walker|1993|pp=49–53}}</ref> The dominant personnel and facilities were the following:<ref>{{harvnb|Walker|1993|pp=52–53}}</ref><ref>Kant, 2002, 19.</ref><ref>[http://www.deutsches-museum.de/archiv/archiv-online/geheimdokumente/forschungszentren/wien-heidelberg-strassburg/taetigkeitsbericht-pi-wien/ Deutsches Museum] – ''Tätigkeitsbericht des II. Physikalischen Instituts der Wiener Universität, 1945''</ref> * ''Institut für Physik'' ([[Волтер Боте]]) од ''Кајзер-вилхелмовиот институт за истражување во медицината'' * Институт за Физика и ХемијаInstitute ([[Клаус Клусиус]]) на [[Минхенски универзитет]], * HWA ''Versuchsstelle'' (станица за тестирање) во Готоу ([[Курт Дибнер]]), * ''Kaiser-Wilhelm-Institut für Chemie'' ([[Ото Хан]]), * Оддел за физичка хемија ([[Пол Хартек]]) на [[Хамбурски универзитет]], * ''Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik'' (Вернер Хајзенберг), * Втор експериментален институт за Физика ([[Ханс Копферман]]) на [[Готингенски универзитет]], * [[Auergesellschaft]] ([[Николаус Рил]]), и * ''II. Physikalisches Institut'' ([[Џорџ Стетер]]) на [[Виенски универзитет]]. Хајзенберг бил назначен за директор на 1 јули 1942 кога [[Петар Дебие]] сè уште бил директор и заминувал за САД. Дебие заминал како граѓанин на Холандија и одбил да стане германски државјанин. Хајзенберг имал исто така оддел на Лајпцишкиот универзитет каде што [[Роберт Допел]] и неговата сопруга [[Клара Допел]] работеле за ''Uranverein'' (ураниумовото здружение). Со текот на времето [[Курт Дибнер]] го водел KWIP под водство на програмата од HWA, и започнуваат лични и неподносливи непријателства помеѓу Хајзенберг и Дибнер inner circle&nbsp;– Хајзенберг.<ref name="Cassidy, 1992" /><ref>{{harvnb|Walker|1993|pp=19, 94–95}}</ref> Поентата во 1942 година, кога војската се откажала од својата контрола врз германскиот енергетски проект за јадрена енергија, била зенитот на проектот во однос на бројот на вработените и нивното посветено време и напори врз проектот. Имало само 70 научници кои работеле на проектот, и околу 40 кои посветуваат половина од своето работно време на истражувањето за јадреното цепење. После ова, бројот на научници кои работат на проектот за јадрено цепење драматично се намалил. Многу од научниците кои не работеле во главниот институт престанале да работат на проектот за јадрено цепење и посветиле внимание на позначајни истражувања поврзани со војната.<ref>{{harvnb|Walker|1993|pp=52, Reference #40 on p. 262}}</ref> Со тек на време, HWA и RFR ја контролирале работата врз проектот за јадрена енергија. Најзначајни (највијателни) луѓе (научници) поврзани со проектот биле [[Курт Дибнер]], [[Авраам Исав]], [[Волтер Герлах]] и [[Ерих Шуман]]. Шуман бил еден од најмоќните и највлијателните физичари во Германија. Шуман бил директор на Одделот за Физика II на Фридрих-вилхелмовиот Универзитет (Берлински универзитет), кој бил финансиран од ''Oberkommando des Heeres'' (АВК, Армијата Висока Команда) за да се спроведат истражувачки проекти поврзани со физиката. Исто така тој бил главата на истражувачкиот оддел на HWA, асистент сектетар на Научниот Оддел на OKH и Bevollmächtiger (ополномоштен) за [[експлозивен материјал|експлозивни материјали]]. Diebner, во текот на својот живот посветен на проектот за јадрена енергија, имал повеќе контрола врз истражување јадрено цепење отколку [[Волтер Боте]], [[Клаус Клусиус]], [[Ото Хан]], [[Пол Хартек]] или Вернер Хајзенберг.<ref>{{harvnb|Walker|1993|p=208}}</ref><ref>{{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|loc=Appendix F}}; see the entry for Schumann. Also see footnote #1 on p. 207.</ref> ====1945: Операција Алсос и операција Епсилон==== [[File:FarmHallLarge.jpg|right|thumb|сала од фарма, Годманчестер]] [[Операција Алсос|Операцијата Алсос]] бил напор командуван од [[Руско-американски]]от полковник [[Boris Pash|Борис Т. Паш]]. То репортирал директно до генералот [[Лесли Гровс]], командант на [[Manhattan Engineer District|областа Менхетен инжиниринг]] која што развивала атомски оружја за САД. Главниот начник советник на операцијата Алсос бил физичарот [[Самуел Годсмит]]. Годсмит бил избран за оваа задача заради неговото познавање на физиката, зборувал германски и лично познавал голем борој германски научници кој работеле на германскиот проект за јадрена енергија. Тој исто така знаел само малку работи за проектот Менхетен, па така доколку би бил фатен не би можел да издаде голем број информации на германците. Целите на операцијата Алсос биле да одредат дали германците имале програма за атомска бомба и да ги експлотираат германските објекти поврзани со атомско оружје, изворите на материјали и научниот кадар сè во корист на САД. Персоналот на оваа операција бил сконцентриран на области каде владееле здружените сили, но некогаш оперирале и во области сè уште под контрола на германските сили.<ref>Goudsmit, Samuel with an introduction by [[Reginald Victor Jones|R. V. Jones]] ''Alsos'' (Toamsh, 1986).</ref><ref>[[Boris Pash|Pash, Boris T.]] ''The Alsos Mission'' (Award, 1969).</ref><ref name=Cassidy1992_491_5000>{{harvnb|Cassidy|1992|pp=491–500}}</ref> Берлин била локацијата за најповеќето начни истражувања на германците. За да се ограничи бројот на жртвите и губење на опрема, голем број од овие објекти се отстрануваат на други локации во последните години од војната. ''Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik'' (KWIP, Кајзер-Вилхелмовиот институт за Физика) — најчесто преместуван во 1943 и 1944 во [[Хехинген]] и соседниот град [[Хајгерлох]], на работ од [[Црна шума|црната шума]], која област на крајот потпаѓа под француска окупациона зона. Ова преместување, некои шеми и брзото делување на американските сили им дозволило да се однесат во притвор голем број на германски научници поврзани со јадрени истражувања. Единствениот дел од институтот што останал во Берлин бил делот [[Крајогенски|ниски температури]] под водство на Лудвиг Бевилога (1906-83), кој бил одговорен за експоненцијалната ураниумова толпа.<ref>Naimark, 1995, 208–209.</ref><ref>{{harvnb|Bernstein|2001|pp=49–52}}</ref> Девет од проминентните германски научници кои публикувале извештаи во ''[[Kernphysikalische Forschungsberichte]]'' како членови на “здружението ураниум”<ref>{{harvnb|Walker|1993|pp=268–274, Reference #40 on p. 262}}</ref> биле киднапирани и затворени во Англија под [[Операција Епсилон|операцијата епсилон]]: [[Ерик Баге]], [[Курт Дибнер]], [[Валтер Герлах]], [[Ото Хан]], [[Пол Хартек]], Вернер Хајзенберг, [[Хорст Коршинг]], [[Карл Фридрих вон Вајцсакер]] и [[Карл Вирц]]. Исто така затворен бил [[Макс вон Лауе]], иако тој не рабтел на проектот за јадрена енергија. Годсмит, главниот научник советник на Операцијата Алсос мислел дека вон Лауе можеби би бил од корист за повоената реизградба на Германија и би бил од корист од големиот број на контакти што ги имал во Англија.<ref>{{harvnb|Bernstein|2001|pp=50, 363–5}}</ref> Хајзенберг бил фатен и уапсен од полковникот Паш при неговото повлекување во Урфелд, на 3 мај 1945 во алпинистичка територија сè уште под контрола на германските сили. Тој бил одведен во Хајделберг, каде што на 5 мај се сретнам со Годсмит за првпат по посетата Ен Арбор во 1939. Германија капитулирала само 2 дена подоцна. Подоцна Хајзенберг не го видел своето семејство во временски период од 8 месеци. Тој бил преместуван низ Франција и Белгија и летал за Англија на 3 јули 1945.<ref>{{harvnb|Cassidy|1992|pp=491–510}}</ref><ref>{{harvnb|Bernstein|2001|p=60}}</ref><ref>[[Boris Pash|Pash, Boris T.]] ''The Alsos Mission'' (Award, 1969) pp. 219–241.</ref> Десетте германски научници биле држени во [[Farm Hall]] во Англија. Објектот бил [[безбедна куќа]] на [[британски министер за надворешни работи|британскиот министер за надворешни работи]]. Во текот на нивното испрашување разговорите биле снимани. Тие биле сметани за разговори со разознавачка вредност и биле напишани и преведени на англиски. Преписите беа објавени во 1992 година. Бернштајн има објавено коментари од верзијата на записите во својата книга '' хитлеровиот ураниум клуб: Тајните снимки во салата од фарма '', заедно со вовед за подоцна да ги стави во перспектива. Комплетна, непроменета публикација од британската верзија на овие записи е позната како “операција Епсилон: Транскриптите од салата на фарма, која што била објавена во 1993 од институтот за Физика во Бристол и универзитетот од Калифорнија во САД”.<ref>Charles Franck ''Operation Epsilon: The Farm Hall Transcripts'' (University of California Press, 1993)</ref><ref>{{harvnb|Bernstein|2001}}</ref><ref>{{harvnb|Bernstein|2001|pp=xvii–xix}}</ref> ====По 1945 (повоен период)==== На 3 јануари 1946, десетте затвореници од [[Операција Епсилон|операцијата епсилон]] биле транспортирани во [[Алсведе]] во Германија, град којшто бил под британска окупација. Хајзенберг се населил во Готинген, исто така во британската окупациона зона. Во Јули бил именуван за директор на ''Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik'' (KWIP, Кајзер-вилхелмовиот институт за физика), тогаш сместен во Готинген. Кратко подоцна бил реименуван во ''Max-Planck-Institut für Physik'', во чест на [[Макс Планк]] и да ги смири политичките несогласувања за продолжувањето со работа на институтот. Хајзенберг бил директор сè до 1958. Во 1958 институтот бил преместен во Минхен, проширен и реименуван во ''Max-Planck-Institut für Physik und Astrophysik'' (Макс-планков институт за Физика и Астрофизика). Хајзенберг бил директор од 1960 до 1970; привремено, Хајзенберг и астрофизичарот [[Лудвиг Бирман]] биле ко-директори. На 31 декември 1970 Хајзенберг повторно го потпишува договорт за директор. При преминот во Минхен Хајзенберг постанува ''ordentlicher Professor'' (ординариус професор) на Минхенскиот универзитет.<ref name="Hentschel 1996" /><ref name="Cassidy, 1992" /> Како што американците направиле со операцијата Алсос, така и русите инфилтрирале посебни тимови за потрага во Германија и Австрија во составот на нивните трупи. Нивната цел во рамките на [[Руска Алсос операција|Руската Алсос операција]] била исто така да ги експлотираат германските објекти поврзани со атомско оружје, изворите на материјали и суровини и научен кадар во полза на Советскиот Сојуз. Еден од германските научници регрутиран од страна на советите бил јадрениот физичар [[Хајнц Посе]] кој бил директор на лабораторијата V во [[Обнинск]]. Кога се вратил во Германија, Посе испратил писмо до Вернер Хајзенберг со покана да работи заедно со него во СССР. На писмото стоело “услови за работа во СССР и расположливи ресурси” како и поволниот став на советите кон германските научници. Со датум 18 јули 1946 ова писмо било љубезно одбијано од Хајзенберг.<ref>{{harvnb|Walker|1993|pp=1845}}</ref><ref>{{harvnb|Oleynikov|2000|p=14}}</ref> Во 1947 Хајзенберг предавал на [[Кембриџ]], [[Единбург]] и [[Бристол]]. Хајзенберг исто така придонел за разбирањето на феноменот на [[суперспроводливост]] со напис во 1947.<ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Zur Theorie der Supraleitung |journal=Forsch. Fortschr. |volume=21/23 |pages=243–4 |year=1947 }}; {{Наведено списание |journal=Z. Naturforsch. |volume=2a |pages=185–201 |year=1947 }} cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref> и два написа во 1948,<ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Das elektrodynamische Verhalten der Supraleiter |journal=Z. Naturforsch. |volume=3a |pages=65–75 |year=1948 }} cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref><ref>{{Наведено списание |first1=W. |last1=Heisenberg |title=Das Barlowsche Rad aus supraleitendem Material |journal=Z. Phys. |volume=124 |pages=514–8 |year=1948 |bibcode=1948ZPhy..124..514H |last2=Laue |first2=M. V. |doi=10.1007/BF01668888 |issue=7–12 }} cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref> еден од нив заедно со [[Mакс вон Лауе]].<ref name="Cassidy, 1992" /><ref>{{harvnb|Mott|Peierls|1977|pp=238–239}}</ref> Во периодод кратко по втората светска војна, Хајзенберг кратко се навратил на темата од својата докторска работа, т.е. турбуленција. Биле публикувани три трудови во 1948<ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Zur statistischen Theorie der Tubulenz |journal=Z. Phys. |volume=124 |pages=628–657 |year=1948 |doi=10.1007/BF01668899 |issue=7–12 }} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref><ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=On the theory of statistical and isotropic turbulence |journal=[[Proceedings of the Royal Society A]] |volume=195 |pages=402–6 |year=1948 |doi=10.1098/rspa.1948.0127 |issue=1042 }} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref><ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Bemerkungen um Turbulenzproblem |journal=Z. Naturforsch. |volume=3a |pages=434–7 |year=1948 }} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref> и еден во 1950.<ref name=MottPeierls77_217/><ref>W. Heisenberg ''On the stability of laminar flow'', ''Proc. International Congress Mathematicians'' Volume II, 292–296 (1950), as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref> Во повоениот период, Хајзенберг го продолжил својот интерес за тушеви од космички зраци со разгледување на повеќекратно производство на [[мезон]]и. Објавил три трудови <ref>{{Наведено списание |first=W. |last=Heisenberg |title=Production of mesons showers |journal=Nature |volume=164 |pages=65–67 |year=1949 |doi=10.1038/164065c0 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v164/n4158/abs/164065c0.html |issue=4158}} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref><ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Die Erzeugung von Mesonen in Vielfachprozessen |journal=Nuovo Cimento |volume=6 |issue=Suppl |pages=493–7 |year=1949 |doi=10.1007/BF02822044 }} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref><ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Über die Entstehung von Mesonen in Vielfachprozessen |journal=Z. Phys. |volume=126 |pages=569–582 |year=1949 |doi=10.1007/BF01330108 |issue=6 }} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=245}}</ref> во 1949, два<ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Bermerkungen zur Theorie der Vielfacherzeugung von Mesonen |journal=[[Die Naturwissenschaften]] |volume=39 |page=69 |year=1952 |doi=10.1007/BF00596818 |issue=3 |bibcode=1952NW.....39...69H}} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=246}}</ref><ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Mesonenerzeugung als Stosswellenproblem |journal=Z. Phys. |volume=133 |pages=65–79 |year=1952 |bibcode=1952ZPhy..133...65H |doi=10.1007/BF01948683 }} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=246}}</ref> во 1952, и еден<ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=The production of mesons in very high energy collisions |journal=Nuovo Cimento |volume=12 |issue=Suppl |pages=96–103 |year=1955 }} as cited in {{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=246}}</ref> во 1955.<ref>{{harvnb|Mott|Peierls|1977|p=238}}</ref> На 9 март 1949, ''Deutsche Forschungsrat'' (германскиот совет за истражување) — основан од ''Max-Planck Gesellschaft'' (MPG, [[друштво „Макс Планк“|друштвото „Макс Планк“]], наследник организација на ''[[Kaiser-Wilhelm Gesellschaft]]''). Хајзенберг бил назначен за претседател на ''Deutsche Forschungsrat''. Во 1951 организацијата се споила со [[Notgemeinschaft der Deutschen Wissenschaft]] (асоцијација за итност на германската наука) и истата таа година била реименувана во ''Deutsche Forschungsgemeinschaft'' (германска фондација за истражување). Со спојувањето Хајзенберг бил назначен за нејзин директор.<ref name="Cassidy, 1992" /><ref>{{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|loc=Appendix A}}; see the entries for DFG and NG.</ref><ref>[[John L. Heilbron]] ''The Dilemmas of an Upright Man: Max Planck and the Fortunes of German Science'' (Harvard, 2000) pp. 90–92.</ref> 1952 Хајзенберг служел како претседател на Комисијата за атомска физика на ДФГ. Исто така, таа година, тој беше на чело на германската делегација на Европскиот совет за јадрени истражувања.<ref name="Werner Heisenberg Biography" /><ref name="Cassidy, 1992" /> Во 1953 Хајзенберг бил назначен за претседател на ''[[Александар вон Хумболд фондација|Alexander von Humboldt-Stiftung]]'' од [[Конрад Аденауер]]. Хајзенберг служел на оваа функција сè до 1975. Исто така од 1953 теориската работа на Хајзенберг се сокнцентрира на [[теорија на унифицирана област]] на [[елементарни честички]].<ref name="Werner Heisenberg Biography" /><ref name="Hentschel 1996" /><ref name="Cassidy, 1992" /> При крајот на 1955 и почетокот на 1956, Хајзенберг предавал на [[Универзитет St Andrews|Универзитетот во St Andrews]], во Шкотска, [[интелектуална историја]] на физиката. Предавањата подоцна биле објавени како '' физика и филозофија: револуцијата во модерната наука .<ref>Cassidy, ''Uncertainty'', 1992, 262.</ref> Во текот на 1956 и 57, Хајзенберг бил предводник на ''Arbeitskreis Kernphysik'' (работната група за јадрена физика) на ''Fachkommission II "Forschung und Nachwuchs"'' (комисија II "истражување и пораст") од ''Deutschen Atomkommission'' (Германската комисија за атомска енергија). Други членови на работната група за јадрена физика во овие години биле: [[Валтер Боте]], [[Ханс Копферман]] (заменик директор), [[Фриц Боп]], [[Волфганг Гентнер]], [[Ото Хаксел]], [[Вилибалд Јентшке]], [[Хајнз Мајер-Лајбниц]], [[Јозеф Матаух]], Волфганг Рицлер, [[Вилхелм Валхер]] и [[Карл Фридрих вон Вајцсакер]]. [[Волфганг Пол]] бил исто така член на оваа комисија во текот на 1957.<ref>Horst Kant ''Werner Heisenberg and the German Uranium Project / Otto Hahn and the Declarations of Mainau and Göttingen'', Preprint 203 (Max-Planck Institut für Wissenschaftsgeschichte, [http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P203.PDF 2002]).</ref> Во 1957 Хајзенберг бил потписник на манифестот од Готинген. [[Манифест од Готинген]].<ref>''Declaration of the German Nuclear Physicists'' [http://www.armscontrol.de/dokumente/goettingen-eng.pdf ArmsControl.de] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130318084241/http://www.armscontrol.de/dokumente/goettingen-eng.pdf |date=2013-03-18 }}.</ref> Од 1957 Хајзенберг се заинтересирал за [[плазма физика]]та и процесот на [[јадрено соединување]]. Тој исто така соработувал со меѓународниот институт за атомска Физика во [[Женева]]. Тој бил член на комитетот за научна политика од Институтот, како и неколку години претседател на тој комитет.<ref name="Werner Heisenberg Biography" /> Во 1973 Хајзенберг предавал на [[Харвард универзитет]]от со осврт на историскиот развој на концептите од квантната теорија.<ref>{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=Werner |title=Development of concepts in the history of quantum theory |journal=American Journal of Physics |volume=43 |issue=5 |pages=389–394 |year=1975 |bibcode=1975AmJPh..43..389H |doi=10.1119/1.9833 }} The substance of this article was presented by Heisenberg in a lecture at Harvard University.</ref> На 24 март 1973 Хајзенберг држел говор пред Католичката академија од Баварија, каде што му била врачена наградата „[[Романо Гвардини]]“. Преводот на неговата титула е “Научна и религиска вистина”. Неговата деклариран цел е: “за тоа што следи, најпрво треба да се справиме со цената на научната вистина, и потоа со многу поширокиот поглед на религијата, од којшто христијанската религија е уплашена-Гуардини сам напишал убедливо; тоа ќе биде најтешкиот дел да се формулира – ние ќе зборуваме за врските помеѓу две вистини”"<ref name=atf74>Chapter 16 "Scientific and Religious Truth" in ''Across the Frontiers'', 1974, [[Harper & Row]], p.213-229</ref> Повеќе детален увид во погледот на Хајзенберг на религијата е дискутиран од страна на Вилфрид Шредер во "Природна наука и религија" (Бремен 1999, научно издание) и Вилфрид Шредер "Naturerkenntnis und Religion" (Бремен, научно издание 2008). ===Личен живот=== Во Јануари 1937 Хајзенберг ја запознал Елизабет Шумахер(1914-1998) на приватен музички рецитал. Елизабет била ќерка на добро познат професор по економија од Берлин, а нејзин брат бил економистот [[Е.Ф. Шумахер]], авторот на [[Small is Beautiful|малото е убаво]]. Хајзенберг се оженил со неа на 29 април. Близнаците Марија и Волфганг се родиле во јануари 1938 година, при што [[Волфганг Паули]] му честитал на Хајзенберг на неговата „[[Творба на пар]]“- игра со зборови на процес од основна физика, произведување на парови. Тие имале уште 5 други деца во текот на наредните 12 год: Барбара, Кристина, [[Јохен Хајзенберг]], [[Мартин Хајзенберг]] и Верена. Јохен станал професор по физика на [[Универзитет во Њу Хемшир|Универзитетот во Њу Хемшир]].<ref>Cassidy, ''Uncertainty'', 1992, 372 and Appendix A.</ref><ref>David Cassidy and the American Institute of Physics, ''[http://www.aip.org/history/heisenberg/p10.htm The Difficult Years] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080915073146/http://www.aip.org/history/heisenberg/p10.htm |date=2008-09-15 }}''.</ref> Хејзенберг уживал во [[класична музика|класичната музика]] и бил успешен пијанист.<ref name="Werner Heisenberg Biography" /> Тој бил одгледан и живеел како [[Лутерантски Христијанин]], издавајќи и давајќи неколку говори усогласувајќи ја науката со неговата вера.<ref>[http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html The religion of Werner Heisenberg, physicist] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170712161427/http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html |date=2017-07-12 }}. Adherents.com. Посетено на 1 February 2012.</ref> Во неговиот говор Научна и Религиозна Вистина(1974) додека ја прифаќал [[Romano Guardini]] наградата, тој изјавил: <blockquote>„Во историјата на науката, дури од познатото судење на Галилео, во повеќе наврати се тврдело дека научната вистина не може да биде усогласена со религиозната определба на светот. Иако сега јас сум убеден дека научната вистина е недостижна во нејзини рамки, немам откриено дека е можно да отфрлиш содржина на религиозно мислење како едноставен дел од застарена фаза на свеста на човештвото, дел што би требало да се откажеме од сега понатаму. Иако во оваа насока од мојот живот многу сум приморан да размислам за поврзаноста на овие две области од мислата, за што сè уште не би бил во можност да се двоумам за реалноста на тоа што тие го покажуваат.“(Хајзенберг 1974,213) )<ref>- Heisenberg, Werner. 1970. “Erste Gespraeche ueber das Verhaeltnis von Naturwissenschaft und Religion.” Werner Trutwin, ed. Religion-Wissenschaft-Weltbild. Duesseldorf: Patmos-Verlag, pp. 23-31. (Theologisches Forum. Texte fuer den Religionsunterricht 4.)</ref></blockquote><blockquote> „Каде што водечките идејали се оставени да го покажуваат патот, скалата на вредности исчезнува и со тоа значењето на нашите постапки и страдања, и на крајот може да се лаже само негирањето и очајот. Религијата затоа е фондација на етика и етиката е претпоставка на животот.“(Хајзенберг 1974,219).<ref>Heisenberg, Werner. 1973. “Naturwissenschaftliche und religioese Wahrheit.” Frankfurter Allgemeine Zeitung, 24 Maerz, pp. 7-8. (Speech before the Catholic Academy of Bavaria, on acceptance of the Guardini Prize, 23 March 1974).</ref></blockquote> Во неговиата автобиогравска статија во весникот “Вистина”, [[Henry Margenau]] (Професор во пензија на Физика и Природна филозофија на Универзитетот во Јеил) истакнал: „Немам кажано ништо за годините помеѓу 1936-1950. Иако има некои искуства кои не можам да ги заборавам. Едно беше моето запознавање со Хајзенберг, кој дојде во Америка набрзо после крајот на Втората светска војна. Нашиот разговор беше интимен и тој ме импресионира со неговото длабоко религиозно убедување. Тој беше вистински Христијанин во секоја смисла на зборот.“ <ref>(Margenau 1985, Vol. 1).Margenau, Henry. 1985. “Why I Am a Christian”, in Truth (An International, Inter-disciplinary Journal of Christian Thought), Vol. 1. Truth Inc., in cooperation with the Institute for Research in Christianity and Contemporary Thought, the International Christian Graduate University, Dallas Baptist University and the International Institute for Mankind. USA.</ref> Хајзенберг исто така уживал во планинарење. Во неговата автобиографија тој вклучил фотографии од неговите активности. Тој починал од рак на бубрезите и жолчката во неговиот дом на 1 февруари 1976.<ref>Cassidy, ''Uncertainty'', 1992, 262, 545.</ref> Следната вечер, неговите колеги и пријатели пешачеле во сеќавање од Институтот за Физика до неговиот дом, и секој оставал свеќа пред неговата врата.<ref>Cassidy, ''Uncertainty'', 1992, 545.</ref> Тој е закопан во [[Минхенски гробишта|Минхенските гробишта]] ==Почести и награди== Хајзенберг добил многу награди од кои најважни се:<ref name="Werner Heisenberg Biography" /> * [[Почесна диплома|Почесен докторат]] од Универзитетот во Брисел, Тешничкиот универзитет во Карлсруе и Будимпешкиот Универзитет. * Орден за заслуги на Баварија * Награда [[Romano Guardini]]<ref name=atf74/> * [[Големиот крст со ѕвезда за федералната служба]] * [[Pour le Mérite|Knight of the Order of Merit]] (граѓанска класа) * Избран за [[Список на соработници на Кралското друштво избран во 1955 година|странски член на Кралското друштво во 1955 година]] <ref name=formemrs>{{Наведено списание | last1 = Mott | first1 = Nevill | authorlink1 = Nevill Francis Mott | last2 =Peierls | first2 = Rudolf | authorlink2 = Rudolf Peierls | year = 1977 | title = Werner Heisenberg 5 December 1901 – 1 February 1976 | journal = [[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]] | volume = 23 | issue = | page = 212| publisher= Royal Society | jstor = | doi = 10.1098/rsbm.1977.0009 | url = | format = | accessdate = }}</ref> * Член на академиите на науки во Готинген, Баварија, Саксонија, Прусија, Шведска, Романија, Норвешка, Шпанија и Холандија (1939)<ref>{{Наведена мрежна страница |author= |url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00000761 |title=W.K. Heisenberg (1901 - 1976) |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences |date= |accessdate=24 January 2016 |archive-date=2016-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131001245/http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00000761 |url-status=dead }}</ref> Рим [[Папа]]та ''[[Германската академија за науки Леополдина|Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina]]'' (Хале), [[Accademia dei Lincei]] (Рим) и американската академија за науки. * 1932–[[Нобелова награда за физика]] „за создавањето на кантната механика, која што придонела за откривањето на алотропските облици на водородот“.<ref name="nobelprize.org"/> * 1933–''[[Max-Planck-Medaille|Макс-планков медал]]'' од ''[[Deutsche Physikalische Gesellschaft]] или на македонски [[Германско друштво за физика]] ==Објавени дела== ===Биографии=== *{{Наведена книга |last=Cassidy |first=David C. |title=Werner Heisenberg : A Bibliography of His Writings |publisher=Whittier |edition=2 |year=2001 |isbn=1-57604-115-8 }} *{{Наведена мрежна страница |last=Cassidy |first=David C. |title=Werner Heisenberg: A Bibliography of His Writings, 1922–1929, Expanded Edition |url=http://www.aip.org/history/heisenberg/bibliography/contents.htm |accessdate=2016-03-17 |archive-date=2012-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016175541/http://www.aip.org/history/heisenberg/bibliography/contents.htm |url-status=dead }} *{{harvnb|Mott|Peierls|1977}} *{{Наведена книга |first=Anna |last=Ludovico |title=Effetto Heisenberg. La rivoluzione scientifica che ha cambiato la storia |publisher=Armando |location=Roma |year=2001 |isbn=88-8358-182-2 |page=224 }} *{{Наведена книга |first1=Barbara |last1=Blum |first2=Helmut |last2=Heisenberg |first3=Anna |last3=Ludovico |title=Per Heisenberg |publisher=Aracne |location=Roma |year=2006 |isbn=88-548-0636-6 |page=96 |url=}} ===Одбрани трудови=== {{refbegin|25em}} *{{Наведено списание |first1=A. |last1=Sommerfeld |last2=Heisenberg |first2=W. |title=Eine Bemerkung über relativistische Röntgendubletts und Linienschärfe |journal=Z. Phys. |volume=10 |pages=393–8 |year=1922 |bibcode=1922ZPhy...10..393S |doi=10.1007/BF01332582 }} *{{Наведено списание |first1=A. |last1=Sommerfeld |last2=Heisenberg |first2=W. |title=Die Intensität der Mehrfachlinien und ihrer Zeeman-Komponenten |journal=Z. Phys. |volume=11 |pages=131–154 |year=1922 |doi=10.1007/BF01328408 }} *{{Наведено списание |first1=M. |last1=Born |last2=Heisenberg |first2=W. |title=Über Phasenbeziehungen bei den Bohrschen Modellen von Atomen und Molekeln |journal=Z. Phys. |volume=14 |pages=44–55 |year=1923 |doi=10.1007/BF01340032 }} *{{Наведено списание |first1=M. |last1=Born |last2=Heisenberg |first2=W. |title=Die Elektronenbahnen im angeregten Heliumatom |journal=Z. Phys. |volume=16 |pages=229–243 |year=1923 |doi=10.1002/andp.19243790902 |issue=9}} *{{Наведено списание |first1=M. |last1=Born |last2=Heisenberg |first2=W. |title=Zur Quantentheorie der Molekeln |journal=Annalen der Physik |volume=74 |issue=4 |pages=1–31 |year=1924 |doi=10.1002/andp.19243790902 }} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Über Stabilität und Turbulenz von Flüssigkeitsströmmen (Diss.) |journal=Annalen der Physik |volume=74 |issue=4 |pages=577–627 |year=1924 |doi=10.1002/andp.19243791502 |authormask=1 |bibcode=1924AnP...379..577H}} *{{Наведено списание |first1=M. |last1=Born |last2=Heisenberg |first2=W. |title=Über den Einfluss der Deformierbarekit der Ionen auf optische und chemische Konstanten. I |journal=Z. Phys. |volume=23 |pages=388–410 |year=1924 |doi=10.1007/BF01327603 }} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Über eine Abänderung der formalin Regeln der Quantentheorie beim Problem der anomalen Zeeman-Effekte |journal=Z. Phys. |volume=26 |pages=291–307 |year=1924 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01327336}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Über quantentheoretische Umdeutung kinematischer und mechanischer Beziehungen |journal=Zeitschrift für Physik |volume=33 |pages=879–893 |year=1925 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01328377}} The paper was received on 29 July 1925. [English translation in: {{harvnb|van der Waerden|1968|loc=[https://books.google.com/books?id=8KLMGqnZCDcC&&pg=PA261 12 "Quantum-Theoretical Re-interpretation of Kinematic and Mechanical Relations"]}}] This is the first paper in the famous trilogy which launched the matrix mechanics formulation of quantum mechanics. *{{Наведено списание |first1=M. |last1=Born |first2=P. |last2=Jordan |title=Zur Quantenmechanik |journal=Zeitschrift für Physik |volume=34 |pages=858–888 |year=1925 |doi=10.1007/BF01328531 }} The paper was received on 27 September 1925. [English translation in: {{harvnb|van der Waerden|1968|loc=[https://books.google.com/books?id=8KLMGqnZCDcC&pg=PA277#v=onepage "On Quantum Mechanics"]}}] This is the second paper in the famous trilogy which launched the matrix mechanics formulation of quantum mechanics. *{{Наведено списание |first1=M. |last1=Born |last2=Heisenberg |first2=W. |first3=P. |last3=Jordan |title=Zur Quantenmechanik II |journal=Zeitschrift für Physik |volume=35 |pages=557–615 |year=1926 |bibcode=1926ZPhy...35..557B |doi=10.1007/BF01379806 |issue=8–9 }} The paper was received on 16 November 1925. [English translation in: {{harvnb|van der Waerden|1968|loc=[https://books.google.com/books?id=8KLMGqnZCDcC&pg=PA321 15 "On Quantum Mechanics II"]}}] This is the third paper in the famous trilogy which launched the matrix mechanics formulation of quantum mechanics. *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik |journal=Z. Phys. |volume=43 |pages=172–198 |year=1927 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01397280 |issue=3–4 }} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Zur Theorie des Ferromagnetismus |journal=Z. Phys. |volume=49 |pages=619–636 |year=1928 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01328601 |issue=9–10 }} *{{Наведено списание |last1=Heisenberg |first1=W. |first2=W. |last2=Pauli |title=Zur Quantendynamik der Wellenfelder |journal=Z. Phys. |volume=56 |pages=1–61 |year=1929 |authormask=1 |bibcode=1930ZPhy...56....1H |doi=10.1007/BF01340129 |issue=1 }} *{{Наведено списание |last1=Heisenberg |first1=W. |first2=W. |last2=Pauli |title=Zur Quantentheorie der Wellenfelder. II |journal=Z. Phys. |volume=59 |pages=168–190 |year=1930 |authormask=1 |bibcode=1930ZPhy...59..168H |doi=10.1007/BF01341423 |issue=3–4 }} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Über den Bau der Atomkerne. I |journal=Z. Phys. |volume=77 |pages=1–11 |year=1932 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01342433 |ref={{harvid|Heisenberg|1932 I}}}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Über den Bau der Atomkerne. II |journal=Z. Phys. |volume=78 |pages=156–164 |year=1932 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01337585 |issue=3–4 |ref={{harvid|Heisenberg|1932 II}}}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Über den Bau der Atomkerne. III |journal=Z. Phys. |volume=80 |pages=587–596 |year=1933 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01335696 |issue=9–10 |ref={{harvid|Heisenberg|1933 III}}}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=Werner |title=Bemerkungen zur Diracschen Theorie des Positrons |journal=Zeitschrift für Physik |volume=90 |issue=3–4 |pages=209–231 |year=1934 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01333516 }} The author was cited as being at Leipzig. The paper was received on 21 June 1934. *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Über die 'Schauer' in der Kosmischen Strahlung |journal=Forsch. Fortscher. |volume=12 |pages=341–2 |year=1936 |authormask=1 |ref={{harvid|Heisenberg|1936 Forsch. Fortscher.}}}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |first2=H. |last2=Euler |title=Folgerungen aus der Diracschen Theorie des Positrons |journal=Z. Phys. |volume=98 |issue=11–12 |pages=714–732 |year=1936 |authormask=1 |bibcode=1936ZPhy...98..714H |doi=10.1007/BF01343663 }} The authors were cited as being at Leipzig. The paper was received on 22 December 1935. A translation of this paper has been done by W. Korolevski and H. Kleinert: [http://arxiv.org/abs/physics/0605038v1 arXiv:physics/0605038v1]. *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Zur Theorie der 'Schauer' in der Höhenstrahlung |journal=Z. Phys. |volume=101 |pages=533–540 |year=1936 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01349603 |issue=9–10 |ref={{harvid|Heisenberg|1936 Z. Phys.}}}} *W. Heisenberg ''Der Durchgang sehr energiereicher Korpuskeln durch den Atomkern'', ''Ber. Sächs, Akad. Wiss.'' Volume 89, 369; ''Die Naturwissenschaften'' Volume 25, 749–750 (1937) *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Theoretische Untersuchungen zur Ultrastrahlung |journal=Verh. Stsch. Physical. Ges. |volume=18 |page=50 |year=1937 |authormask=1}} *{{Наведено списание |title=Die Absorption der durchdringenden Komponente der Höhenstrahlung |doi=10.1002/andp.19384250705 |year=1938 |last1=Heisenberg |first1=W. |journal=Annalen der Physik |volume=425 |issue=7 |pages=594–9 |bibcode = 1938AnP...425..594H |authormask=1}} *W. Heisenberg ''Der Durchgang sehr energiereicher Korpuskeln durch den Atomkern'', ''Nuovo Cimento'' Volume 15, 31–34; ''Verh. Dtsch. physik. Ges.'' Volume 19, 2 (1938) *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Die beobachtbaren Grössen in der Theorie der Elementarteilchen. I |journal=Z. Phys. |volume=120 |pages=513–538 |year=1943 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01329800 |issue=7–10}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Die beobachtbaren Grössen in der Theorie der Elementarteilchen. II |journal=Z. Phys. |volume=120 |pages=673–702 |year=1943 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01336936 |issue=11–12}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Die beobachtbaren Grössen in der Theorie der Elementarteilchen. III |journal=Z. Phys. |volume=123 |pages=93–112 |year=1944 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01375146}} *W. Heisenberg ''Zur Theorie der Supraleitung'', ''Forsch. Fortschr.'' Volumes 21/23, 243–244 (1947); ''Z. Naturforsch.'' Volume 2a, 185–201 (1947) *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Das elektrodynamische Verhalten der Supraleiter |journal=Z. Naturforsch. |volume=3a |pages=65–75 |year=1948 |authormask=1}} *{{Наведено списание |first1=M. |last1=von Laue |last2=Laue |first2=W. |title=Das Barlowsche Rad aus supraleitendem Material |journal=Z. Phys. |volume=124 |pages=514–8 |year=1948 |bibcode=1948ZPhy..124..514H |doi=10.1007/BF01668888 |issue=7–12 }} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Zur statistischen Theorie der Tubulenz |journal=Z. Phys. |volume=124 |pages=628–657 |year=1948 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01668899 |issue=7–12}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=On the theory of statistical and isotropic turbulence |journal=Proceedings of the Royal Society A |volume=195 |pages=402–6 |year=1948 |authormask=1 |doi=10.1098/rspa.1948.0127 |issue=1042}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Bemerkungen um Turbulenzproblem |journal=Z. Naturforsch. |volume=3a |pages=434–7 |year=1948 |authormask=1}} *{{Наведено списание |first=W. |last=Heisenberg |title=Production of mesons showers |journal=Nature |volume=164 |pages=65–67 |year=1949 |doi=10.1038/164065c0 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v164/n4158/abs/164065c0.html |authormask=1 |issue=4158}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Die Erzeugung von Mesonen in Vielfachprozessen |journal=Nuovo Cimento |volume=6 |issue=Suppl |pages=493–7 |year=1949 |authormask=1 |doi=10.1007/BF02822044}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Über die Entstehung von Mesonen in Vielfachprozessen |journal=Z. Phys. |volume=126 |pages=569–582 |year=1949 |authormask=1 |doi=10.1007/BF01330108 |issue=6}} *W. Heisenberg ''On the stability of laminar flow'', ''Proc. International Congress Mathematicians'' Volume II, 292–296 (1950) *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Bermerkungen zur Theorie der Vielfacherzeugung von Mesonen |journal=Die Naturwissenschaften |volume=39 |page=69 |year=1952 |authormask=1 |doi=10.1007/BF00596818 |issue=3 |bibcode=1952NW.....39...69H}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Mesonenerzeugung als Stosswellenproblem |journal=Z. Phys. |volume=133 |pages=65–79 |year=1952 |authormask=1 |bibcode=1952ZPhy..133...65H |doi=10.1007/BF01948683}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=The production of mesons in very high energy collisions |journal=Nuovo Cimento |volume=12 |issue=Suppl |pages=96–103 |year=1955 |authormask=1}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=W. |title=Development of concepts in the history of quantum theory |journal=American Journal of Physics |volume=43 |issue=5 |pages=389–394 |year=1975 |authormask=1 |bibcode=1975AmJPh..43..389H |doi=10.1119/1.9833}} The substance of this article was presented by Heisenberg in a lecture at Harvard University. {{refend}} ===Книги=== *{{Наведена книга |first=Werner |last=Heisenberg |title=The Physical Principles of the Quantum Theory |url=https://books.google.com/books?id=NzMBh4ZxKJsC |year=1949 |isbn=0486601137 |origyear=1930 |publisher=Dover |authormask=1 |others=Translators Carl Eckart; Hoyt, F.C. }} *{{Наведена книга |first=Werner |last=Heisenberg |title=Das Naturbild der heutigen Physik |url=https://books.google.com/books?id=Sm0YAAAAIAAJ |year=1955 |publisher=Rowohlt |authormask=1 |series=Rowohlts Enzyklopädie |volume=8}} *{{Наведена книга |first=Werner |last=Heisenberg |title=Philosophic Problems of Nuclear Science |url=https://books.google.com/books?id=AWs5PQAACAAJ |year=1966 |publisher=Fawcett |authormask=1}} * Werner Heisenberg ''Physics and Beyond: Encounters and Conversations'' (Harper & Row, 1971) *{{Наведена книга |first=Werner |last=Heisenberg |first2=Jürgen |last2=Busche |title=Quantentheorie und Philosophie: Vorlesungen und Aufsätze |url=https://books.google.com/books?id=rtgWAQAAMAAJ |year=1979 |publisher=Reclam |isbn=978-3-15-009948-3 |authormask=1}} *{{Наведена книга |first=Werner |last=Heisenberg |title=Philosophical problems of quantum physics |url=https://books.google.com/books?id=BC4pAAAAYAAJ |year=1979 |publisher=Ox Bow |isbn=978-0-918024-14-5 |authormask=1}} * Werner Heisenberg ''Physik und Philosophie: Weltperspektiven. '' (Ullstein Taschenbuchvlg., 1988) *{{Наведена книга |first=Werner |last=Heisenberg |title=Encounters with Einstein: And Other Essays on People, Places, and Particles |url=https://books.google.com/books?id=FI9KD4jLPckC |year=1989 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-02433-2 |authormask=1}} * Werner Heisenberg and F. S. C. Northrop ''Physics and Philosophy: The Revolution in Modern Science (Great Minds Series)'' (Prometheus, 1999) *{{Наведена книга |first=Werner |last=Heisenberg |title=Der Teil und das Ganze: Gespräche im Umkreis der Atomphysik |url=https://books.google.com/books?id=28mmSwAACAAJ |year=2002 |publisher=Piper |isbn=978-3-492-22297-6 |authormask=1}} *{{Наведена книга |first=Werner |last=Heisenberg |editor-first=Helmut |editor-last=Rechenberg |title=Deutsche und Jüdische Physik |year=1992 |publisher=Piper |isbn=978-3-492-11676-3}} * Werner Heisenberg ''Physik und Philosophie'' (Hirzel, 2007) *{{Наведена книга |first=Werner |last=Heisenberg |title=Physics and Philosophy: The Revolution in Modern Science |url=https://books.google.com/books?id=ZJjuAAAAMAAJ |year=2007 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-120919-2 |edition=reprint |authormask=1 |series=Harper Perennial Modern Classics}} <small>([https://archive.org/details/PhysicsPhilosophy full text of 1958 version]) </small> == Поврзано == {{Portal|Физика}} * [[Список на именувања според Вернер Хајзенберг]] * [[Список на германски пронаоѓачи и окривачи]] * ''[[Физичките начела на квантната теорија]]'' == Белешки == {{reflist|30em}} ==Наводи== {{refbegin|60em}} *{{Наведено списание |last1=Bernstein |first1=Jeremy |first2=David |last2=Cassidy |title=Bomb Apologetics: Farm Hall, August 1945 |journal=Physics Today |volume=48 |issue=8 |pages=32–36 |date=August 1995 |doi=10.1063/1.881469 |url=http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v48/i8/p32_s1 |access-date=2016-03-17 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://archive.today/20130415174417/http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v48/i8/p32_s1 |url-status=dead }} *{{Наведена книга |last=Bernstein |first=Jeremy |title=Hitler's Uranium Club: The Secret Recording's at Farm Hall |publisher=Copernicus |year=2001 |isbn=0-387-95089-3 |url=https://books.google.com/books?id=PQ5K2PCj4V4C }} *{{Наведено списание |last=Bernstein |first=Jeremy |title=Heisenberg and the critical mass |journal=Am. J. Phys. |volume=70 |issue=9 |pages=911–6 |date=September 2002 |doi=10.1119/1.1495409 |url=http://ajp.aapt.org/resource/1/ajpias/v70/i9/p911_s1 }} *{{Наведено списание |last=Bernstein |first=Jeremy |title=Heisenberg in Poland |journal=Am. J. Phys. |volume=72 |issue=3 |pages=300–4 |date=March 2004 |doi=10.1119/1.1630333 |url=http://ajp.aapt.org/resource/1/ajpias/v72/i3/p300_s1 }} See also ''Letters to the Editor'' by Klaus Gottstein and a reply by Jeremy Bernstein in {{Наведено списание |journal=Am. J. Phys. |volume=72 |issue=9 |pages=1143–5 |date=September 2004 |doi=10.1119/1.1778397 |url=http://ajp.aapt.org/resource/1/ajpias/v72/i9/p1143_s1 |title=Comment on "Heisenberg in Poland" by Jeremy Bernstein \Am. J. Phys. 72 (3), 300–304 (2004) |last1=Gottstein |first1=Klaus }} *{{Наведено списание |last=Bernstein |first=Jeremy |title=Max Born and the Quantum Theory |journal=Am. J. Phys. |volume=73 |issue=11 |pages=999–1008 |date=November 2005 |doi=10.1119/1.2060717 |url=http://ajp.aapt.org/resource/1/ajpias/v73/i11/p999_s1 }} Department of Physics, Stevens Institute of Technology, Hoboken, New Jersey|Hoboken, New Jersey 07030. Received 14 April 2005; accepted 29 July 2005. *{{Наведено списание |last=Bethe |first=Hans A. |title=The German Uranium Project |journal=Physics Today |volume=53 |issue=7 |pages=34–36 |date=July 2000 |doi=10.1063/1.1292473 |url=http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v53/i7/p34_s1 |access-date=2016-03-17 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://archive.today/20130415183456/http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v53/i7/p34_s1 |url-status=dead }} *{{Наведена книга |last=Beyerchen |first=Alan D. |title=Scientists Under Hitler: Politics and the Physics Community in the Third Reich |publisher=Yale |year=1977 |isbn=0-300-01830-4 }} *{{Наведено списание |last=Cassidy |first=David C. |title=Heisenberg, German Science, and the Third Reich |journal=Social Research |volume=59 |issue=3 |pages=643–661 |year=1992 }} *{{Наведена книга |author=Cassidy |first=David C. |title=Uncertainty: The Life and Science of Werner Heisenberg |publisher=Freeman |year=1992 |isbn= }} *{{Наведена книга |author=Cassidy |first=David C. |title=Beyond Uncertainty: Heisenberg, Quantum Physics, and the Bomb |publisher=Bellevue Literary Press |year=2009 |isbn=978-1-934137-28-4}} *{{Наведено списание |last=Cassidy |first=David C. |title=A Historical Perspective on Copenhagen |journal=Physics Today |volume=53 |issue=7 |page=28 |date=July 2000 |doi=10.1063/1.1292472 |url=http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v53/i7/p28_s1 |access-date=2016-03-17 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://archive.today/20130415143016/http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v53/i7/p28_s1 |url-status=dead }} See also {{Наведено списание |title=Heisenberg's Message to Bohr: Who Knows |journal=Physics Today |volume=54 |issue=4 |pages=14 ff |date=April 2001 |doi=10.1063/1.1372099 |url=http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v54/i4/p14_s1 |last1=Gottstein |first1=Klaus |last2=Lipkin |first2=Harry J. |last3=Sachs |first3=Donald C. |last4=Cassidy |first4=David C. |access-date=2016-03-17 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://archive.today/20130415143030/http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v54/i4/p14_s1 |url-status=dead }} individual letters by Klaus Gottstein, Harry J. Lipkin, Donald C. Sachs, and David C. Cassidy. * Chevalley, Catherine Werner Heisenberg: Philosophie le Manuscrit de 1942 (Éditions du Seuil, 1998) *{{Наведено списание |last=Eckert |first=Michael |title=Primacy doomed to failure: Heisenberg's role as scientific adviser for nuclear policy in the FRG |journal=Historical Studies in the Physical and Biological Sciences |volume=21 |issue=1 |pages=29–58 |year=1990 |jstor=27757654 |doi=10.2307/27757654 }} * Eckert, Michael ''Werner Heisenberg: controversial scientist'' physicsweb.org [http://physicsworld.com/cws/article/print/3462 (2001)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120119013527/http://physicsworld.com/cws/article/print/3462 |date=2012-01-19 }} * Goudsmit, Samuel with an introduction by Reginald Victor Jones|R. V. Jones ''Alsos'' (Toamsh, 1986) *{{Наведено списание |last1=Fedak |first1=William A. |first2=Jeffrey J. |last2=Prentis |title=The 1925 Born and Jordan paper "On quantum mechanics" |journal=American Journal of Physics |volume=77 |issue=2 |pages=128–139 |year=2009 |doi=10.1119/1.3009634 }} *{{Наведена книга |last=Greenspan |first=Nancy Thorndike |title=The End of the Certain World: The Life and Science of Max Born |publisher=Basic Books |year=2005 |isbn=0-7382-0693-8 }} Also published in Germany: {{Наведена книга |title=Max Born — Baumeister der Quantenwelt. Eine Biographie |publisher=[[:de:Spektrum Akademischer Verlag|Spektrum Akademischer Verlag]] |year=2005 |isbn=382741640X}} * Heisenberg, Werner ''Nobel Prize Presentation Speech'', Nobelprize.org [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/press.html (1933)] ** ''[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/heisenberg-bio.html Werner Heisenberg Biography]'', ''Nobel Prize in Physics 1932'' Nobelprize.org * Heisenberg, Elisabeth ''Inner Exile: Recollections of a Life with Heisenberg'' (Birkhäuser, 1984) * Heisenberg, Werner ''Physics and Beyond: Encounters and Conversations'' (Harper & Row, 1971) *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=Werner |title=Die theoretischen Grundlagen für die Energiegewinnung aus der Uranspaltung |journal=Zeitschrift für die gesamte Natruwiessenschaft |volume=9 |pages=201–212 |year=1943 }} See also the annotated English translation: {{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|pp=294–301 [https://books.google.com/books?id=sl69XGiohsoC&lpg=PR3&ots=Q79k7Z_Gje&dq=editions%3AYNmDTz3liskC&pg=PA294#v=onepage&q&f=falsea ''Document 95. Werner Heisenberg. The Theoretical Basis for the Generation of Energy from Uranium Fission &#91;26 February 1942&#93;]}} *{{Наведено списание |last=Heisenberg |first=Werner |title=Research in Germany on the Technical Applications of Atomic Energy |journal=Nature |volume=160 |issue=4059 |pages=211–5 |date=16 August 1947 |doi=10.1038/160211a0 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v160/n4059/abs/160211a0.html }} See also the annotated English translation: {{harvnb|Hentschel|Hentschel|1996|pp=361–379 ''Document 115. Werner Heisenberg: Research in Germany on the Technical Application of Atomic Energy [16 August 1947]''}} *{{Наведено списание |author=Heisenberg |first=Werner |others=introduction by David Cassidy, translation by William Sweet |title=A Lecture on Bomb Physics: February 1942 |journal=Physics Today |volume=48 |issue=8 |pages=27–30 |date=August 1995 |doi=10.1063/1.881468 |url=http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v48/i8/p27_s1 |last2=Cassidy |first2=David |last3=Sweet |first3=William |access-date=2016-03-17 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://archive.today/20130415153110/http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v48/i8/p27_s1 |url-status=dead }} *{{Наведена книга |editor1-first=Klaus |editor1-last=Hentschel |editor-link1=Klaus Hentschel |editor2-first=Ann M. |editor2-last=Hentschel |title=Physics and National Socialism: An Anthology of Primary Sources |publisher=Birkhäuser |year=1996 |isbn=0-8176-5312-0 |url=https://books.google.com/books?id=sl69XGiohsoC }} [This book is a collection of 121 primary German documents relating to physics under National Socialism. The documents have been translated and annotated, and there is a lengthy introduction to put them into perspective.] * Hentschel, Klaus ''The Metal Aftermath: The Mentality of German Physicists 1945–1949'' (Oxford, 2007) *{{Наведено списание |last=Hoffmann |first=Dieter |title=Between Autonomy and Accommodation: The German Physical Society during the Third Reich |journal=Physics in Perspective |volume=7 |issue=3 |pages=293–329 |year=2005 |bibcode=2005PhP.....7..293H |doi=10.1007/s00016-004-0235-x }} * Jammer, Max ''The Conceptual Development of Quantum Mechanics'' (McGraw-Hill, 1966) * Junk, Robert ''Brighter Than a Thousand Suns: A personal history of the atomic scientists'' (Harcourt, Brace, 1958) * Kant, Horst ''Werner Heisenberg and the German Uranium Project / Otto Hahn and the Declarations of Mainau and Göttingen'', Preprint 203 (Max-Planck Institut für Wissenschaftsgeschichte, [http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P203.PDF 2002]) *{{Наведено списание |last=Landsman |first=N. P. |title=Getting even with Heisenberg |journal=Studies in History and Philosophy of Modern Physics |volume=33 |issue=2 |pages=297–325 |date=June 2002 |doi=10.1016/S1355-2198(02)00015-1 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1355219802000151 }} as [http://www.math.ru.nl/~landsman/heisenberg.pdf PDF] *{{Наведено списание |last=MacKinnon |first=Edward |title=Heisenberg, Models, and the Rise of Quantum Mechanics |journal=Historical Studies in the Physical and Biological Sciences|volume=8 |pages=137–188 |year=1977 |doi=10.2307/27757370 |jstor=27757370 }} * Macrakis, Kristie ''Surviving the Swastika: Scientific Research in Nazi Germany'' (Oxford, 1993) *{{Наведена книга |last1=Mehra |first1=Jagdish |first2=Helmut |last2=Rechenberg |title=Volume 1 Part 2 The Quantum Theory of Planck, Einstein, Bohr and Sommerfeld 1900–1925: Its Foundation and the Rise of Its Difficulties |series=The Historical Development of Quantum Theory |publisher=Springer |year=2001 |isbn=0-387-95175-X |url=https://books.google.com/books?id=8tUVMSsC9wAC }} *{{Наведена книга |last1=Mehra |first1=Jagdish |first2=Helmut |last2=Rechenberg |title=Volume 3. The Formulation of Matrix Mechanics and Its Modifications 1925–1926 |series=The Historical Development of Quantum Theory |publisher=Springer |year=2001 |isbn=0-387-95177-6 }} *{{Наведена книга |last1=Mehra |first1=Jagdish |first2=Helmut |last2=Rechenberg |title=Volume 6. The Completion of Quantum Mechanics 1926–1941. Part 2. The Conceptual Completion and Extension of Quantum Mechanics 1932–1941. Epilogue: Aspects of the Further Development of Quantum Theory 1942–1999 |series=The Historical Development of Quantum Theory |publisher=Springer |year=2001 |isbn=978-0-387-95086-0 }} *{{Наведено списание |last1=Mott |first1=N. |last2=Peierls |first2=R. |title=Werner Heisenberg |journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society |volume=23 |pages=213–251 |date=November 1977 |doi=10.1098/rsbm.1977.0009 |url=http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/23/212.full.pdf+html |access-date=2016-03-17 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101210718/http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/23/212.full.pdf+html |url-status=dead }} * Norman Naimark''The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1945–1949'' (Belkanp, 1995) *{{Наведено списание |last=Oleynikov |first=Pavel V. |title=German Scientists in the Soviet Atomic Project |journal=The Nonproliferation Review |volume=7 |issue=2 |pages=1–30 |year=2000 |url=http://cns.miis.edu/npr/pdfs/72pavel.pdf |format=PDF |doi=10.1080/10736700008436807 }} The author has been a group leader at the Institute of Technical Physics of the Russian Federal Nuclear Center in Snezhinsk (Chelyabinsk-70). * Boris Pash ''The Alsos Mission'' (Award, 1969) *{{Наведена книга |last=Powers |first=Thomas |title=Heisenberg's War: The Secret History of the German Bomb |publisher=Knopf |year=1993 }} * Rose, Paul Lawrence, ''Heisenberg and the Nazi Atomic Bomb Project: A Study in German Culture'' (California, 1998). For a critical review of this book, please see: {{harvnb|Landsman|2002}} * Schaaf, Michael: ''Heisenberg, Hitler und die Bombe. Gespräche mit Zeitzeugen.'' GNT-Verlag, Berlin 2001, ISBN 3-928186-60-4. *{{Наведено списание |last=Todorv |first=Ivan |title=Werner Heisenberg |arxiv=physics/0503235 |year=2003}} *{{Наведена книга |editor-last=van der Waerden |editor-first=B. L. |title=Sources of Quantum Mechanics |publisher=Dover |year=1968 |isbn=0-486-61881-1 |url=https://books.google.com/books?id=8KLMGqnZCDcC }} *{{Наведено списание |last=Walker |first=Mark |title=Heisenberg, Goudsmit and the German Atomic Bomb |journal=Physics Today |volume=43 |issue=1 |pages=52–60 |date=January 1990 |doi=10.1063/1.881237 |url=http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v43/i1/p52_s1 |access-date=2016-03-17 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://archive.today/20130415143521/http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v43/i1/p52_s1 |url-status=dead }} *{{Наведено списание |last=Walker |first=Mark |title=Physics and propaganda: Werner Heisenberg's foreign lectures under National Socialism |journal=Historical Studies in the Physical and Biological Sciences |volume=22 |pages=339–389 |year=1992 |jstor=27757685 |doi=10.2307/27757685 |issue=2}} *{{Наведена книга |last=Walker |first=Mark |title=German National Socialism and the Quest for Nuclear Power 1939–1949 |publisher=Cambridge |year=1993 |isbn=0-521-43804-7 |url=}} * Walker, Mark ''Eine Waffenschmiede? Kernwaffen- und Reaktorforschung am Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik'', ''Forschungsprogramm "Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus"'' [http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/KWG/Ergebnisse/Ergebnisse26.pdf Ergebnisse 26] (2005) {{refend}} == Надворешни врски == {{commons|Werner Heisenberg|Вернер Хајзенберг}} {{wikiquote}} *[http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Heisenberg,+Werner Annotated Bibliography for Werner Heisenberg] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100804001541/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FHeisenberg%2C+Werner |date=2010-08-04 }} from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues * ''MacTutor Biography: [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Heisenberg.html Werner Karl Heisenberg]'' *[http://www.aip.org/history/heisenberg/ Heisenberg/Uncertainty] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121016175541/http://www.aip.org/history/heisenberg/bibliography/contents.htm |date=2012-10-16 }} biographical exhibit by American Institute of Physics. *[http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/people/heisenberg.html Key Participants: Werner Heisenberg] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120920182447/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/people/heisenberg.html |date=2012-09-20 }} – ''Linus Pauling and the Nature of the Chemical Bond: A Documentary History'' * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/heisenberg-bio.html Nobelprize.org biography] * [http://histclo.com/essay/war/ww2/cou/ger/weap/wmd/nuc/sci/wh-ment30.html Werner Heisenberg: Atomic Physics Mentorees] *{{Наведена мрежна страница |title=Oral history interview transcript with Werner Heisenberg |date=16 June 1970 |publisher=American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives |url=http://www.aip.org/history/ohilist/5027.html |accessdate=2016-03-17 |archive-date=2013-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126113055/http://www.aip.org/history/ohilist/5027.html |url-status=dead }} *{{Наведена мрежна страница |title=Oral history interview transcript with Werner Heisenberg |date=30 November 1962 |publisher=American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives |url=http://www.aip.org/history/ohilist/4661_1.html |accessdate=2016-03-17 |archive-date=2013-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126121339/http://www.aip.org/history/ohilist/4661_1.html |url-status=dead }} {{Нобелова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хајзенберг,Вернер}} [[Категорија:Луѓе од Вирцбург]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Германски планинари]] [[Категорија:Германски нобеловци]] [[Категорија:Германски физичари]] [[Категорија:Членови на Папската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската холандска академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Христијански мистици]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Физичари од 20 век]] [[Категорија:Јадрена програма на Третиот Рајх]] [[Категорија:Филозофи на науката]] [[Категорија:Квантни физичари]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Носители на медалот „Макс Планк“]] [[Категорија:Членови на Баварската академија на науките]] [[Категорија:Носители на прускиот Орден за заслуги (граѓански)]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Носители на Големиот крст со ѕвезда и лента на Орденот за заслуги за СР Германија]] [[Категорија:Германски мемоаристи]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Членови на Гетингенската академија на науките]] khgl818g5a6a87t7yaj73f7700fy1hb 0 1156376 5532685 5478925 2026-04-01T08:27:14Z Bjankuloski06 332 5532685 wikitext text/x-wiki {{Квантна механика}} '''Начело на неопределеност''' ('''Хајзенбергово начело на неопределеност''') — збир на математички неравенки<ref name=Sen2014>{{Наведено списание |last1 = Sen | first1 = D. | title = The uncertainty relations in quantum mechanics | url = http://www.currentscience.ac.in/Volumes/107/02/0203.pdf | journal = Current Science | volume = 107| issue = 2| year = 2014| page = 203-218 }}</ref> што ја потврдуваат основната граница за точноста со која одредени парови на физички параметри на честичките познати како [[Комплементарност|комплеметарни]] променливи, како [[местоположба]] х и [[Импулс (механика)|импулс]]<nowiki/>от p, не може да бидат определени едновремено. Претставено првпат во 1927, од страна на германскиот физичар [[Вернер Хајзенберг]] , стои дека колку што е попрецизно детерминирана позицијата на некои честички , попрецизно може да биде познато времето и обратно.<ref name="Heisenberg_1927">{{Citation |first=W. |last=Heisenberg |title=Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik |language=de|journal=Zeitschrift für Physik |volume=43 |issue=3–4 |year=1927 |pages=172–198 |doi=10.1007/BF01397280 |postscript=. |bibcode = 1927ZPhy...43..172H }}. Annotated pre-publication proof sheet of [http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/papers/corr155.1.html Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130510070844/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/papers/corr155.1.html |date=2013-05-10 }}, March 21, 1927.</ref> Формалната нееднквост која се однесува на [[Стандардно отстапување|стандардното отстапување]] на позицијата  Q  и стандардното отстапување на времето Q беа добиени од [[Ерл Хазе Кенард]] подоцна таа година и [[Херман Веј]]<ref name="Kennard">{{Citation |first=E. H. |last=Kennard |title=Zur Quantenmechanik einfacher Bewegungstypen |language=de|journal=Zeitschrift für Physik |volume=44 |issue=4–5 |year=1927 |pages=326 |doi=10.1007/BF01391200 |postscript=. |bibcode = 1927ZPhy...44..326K }}</ref> во 1928. {{Equation box 1 |indent =:: |equation = <math> \sigma_{x}\sigma_{p} \geq \frac{\hbar}{2} ~~</math> |cellpadding= 6 |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} ({{mvar|ħ}} e [[Диракова константа|Дираковата константа]], {{math|''h''}} / {{math|2''π''}}). Историски, начелото на неопределеност се поистоветува <ref>{{Citation|last=Furuta|first=Aya|title=One Thing Is Certain: Heisenberg's Uncertainty Principle Is Not Dead|journal=Scientific American|year=2012|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=heisenbergs-uncertainty-principle-is-not-dead}}</ref><ref name="Ozawa2003">{{Citation|last=Ozawa|first=Masanao|title=Universally valid reformulation of the Heisenberg uncertainty principle on noise and disturbance in measurement|journal=Physical Review A|volume=67|year=2003|doi=10.1103/PhysRevA.67.042105|arxiv = quant-ph/0207121 |bibcode = 2003PhRvA..67d2105O|issue=4 |pages=42105}}</ref> погрешно со сличен ефект во [[физика]]та, кој е наречен [[набљудувачи ефект]], кој нотира дека мерките на неизвесниот систем неможат да бидат направени без да влијаат врз системот. Хајзенберг понудил набљудувачки ефект на квантно ниво како физичко објаснување на квантната неизвесност.<ref>Werner Heisenberg, ''The Physical Principles of the Quantum Theory'', p. 20</ref> Оттогаш стана јасно , дека неизвесниот начело е својствен во нагодувањата на сите [[бранови системи|брановидни системи]]<ref name="Rozema">{{Наведено списание | last1 = Rozema | first1 = L. A. | last2 = Darabi | first2 = A. | last3 = Mahler | first3 = D. H. | last4 = Hayat | first4 = A. | last5 = Soudagar | first5 = Y. | last6 = Steinberg | first6 = A. M. | doi = 10.1103/PhysRevLett.109.100404 |arxiv = 1208.0034v2| title = Violation of Heisenberg's Measurement-Disturbance Relationship by Weak Measurements | journal = Physical Review Letters | volume = 109 | issue = 10 | year = 2012 | pmid = | pmc = }}</ref> и дека произлегува во квантната механика едноставно заради [[Бранови појави|брановидната природа]] на сите квантни предмети . Затоа, неизвесниот начело всушност подвлекува фундаментално нагодување за квантните системи и не се однесува на набљудувачкиот успех на моменталната технологија.<ref name=nptel>{{YouTube|TcmGYe39XG0|Indian Institute of Technology Madras, Professor V. Balakrishnan, Lecture 1 – Introduction to Quantum Physics; Heisenberg's uncertainty principle, National Programme of Technology Enhanced Learning}}</ref> Мора да биде нагласено дека мерките незначат само процес во кој физичарот – набљудувач учествува , туку интеракција помеѓу класичните и квантни предмети без оглед на набљудувачот.<ref name="L&L"/> Бидејќи неизвесниот начело е основен резултат во квантната механика , типичните експерименти во квнтната механика рутински ги набљудуваат аспектите . Одредени експерименти, може намерно да тестираат одредена форма на неизвесниот начело како дел од нивната главна истражувачка програма. Ова вклучува, тестови на бројни фази за неизвесни релации во [[суперспроводливост]]<ref>{{Citation|last=Elion|first=W. J.|author2=M. Matters, U. Geigenmüller & J. E. Mooij|title=Direct demonstration of Heisenberg's uncertainty principle in a superconductor|journal=Nature|volume=371|pages=594–595|year=1994|doi=10.1038/371594a0|bibcode = 1994Natur.371..594E|issue=6498 |last3=Geigenmüller|first3=U.|last4=Mooij|first4=J. E.}}</ref> или [[Квантна оптика|квантни оптички]]<ref>{{Citation|last=Smithey|first=D. T.|author2=M. Beck, J. Cooper, M. G. Raymer|title=Measurement of number–phase uncertainty relations of optical fields|journal=Phys. Rev. A|volume=48|pages=3159–3167|year=1993|doi=10.1103/PhysRevA.48.3159|bibcode = 1993PhRvA..48.3159S|issue=4|pmid=9909968 |last3=Cooper|first3=J.|last4=Raymer|first4=M. G.}}</ref> системи . Апликациите кои зависта од неизвесниот начело за нивно извршување вклучуваат екстремно ниско звучни технологии како тие што се користат во [[гравитационен бранов интерферометар|гравитациски бранови интерферометри]].<ref>{{Citation|last=Caves|first=Carlton|title=Quantum-mechanical noise in an interferometer|journal=Phys. Rev. D|volume=23|pages=1693–1708|year=1981|doi=10.1103/PhysRevD.23.1693|bibcode = 1981PhRvD..23.1693C|issue=8 }}</ref> ==Вовед== {{Главна|Вовед во квантната механика}} [[File:Indeterminacy principle.gif|360px|right|thumb| Притиснете за да ја видите анимацијата. Развојот на првично локализирани гаусови бранови ункции на слободни честички во дводимензионален простор, со боја и јачина кој ја покажуваат фазата и амплитудата. Ширењето на брановата функција во сите насоки покажува дека почетниот импулс има најразлични вредности,непроменети во времето, додека пак ширењето се зголемува со текот на времето: како резултат, начелото на неопределеност ''Δx Δp'' се зголемува со изминувањето на времето.]] [[File:Sequential superposition of plane waves.gif|360px|"360px"|right|thumb|Суперпозицијата на неколку рамнински бранови кои создаваат бранов пакет. Брановиот пакет станува се полокализиран со додавањето на сè повеќе бранови. Фурјеовата трансформација е математичка операција која ги раздвојува брановите пакети во поединечни рамнински бранови. Се забележува дека брановите прикажани се само за приказ, земајќи предвид дека дека брановите функции во квантната механика се сложени.]] Како фундаментално ограничување , повисоко ниво на описна на универзумот мора да случат подоцна во описите на квантната механика која ги вклучува Хајзенберговите неизвесни врски . Сепак, луѓето не формираат интуитивно разбираање на овој неизвесен начело во секојдневниот живот. Ова е заради тоа што ограничувањето не е очигледно во макроскопските скали на секојдневното искуство . Значи може да биде корисно да се демонстрира како е интегрирано во полесно разбирачки физички ситуации .Две алтернативни концептуализации на квантната физика може да бидат проучени со цел демострирање на клучната улога која ја игра неизвесниот начело. [[Бранова механика|Бранова механичка]] слика на неизвесното начело обезбедува повизуелно интуитивна демонстрација и понекогаш поапстрактна:  [[матричната механичка]] слика се спроведува за демонстрирање на неизвесниот начело кој е лесно генерализиран за да го покрие мноштвото на физички контексти . Математички , во брановидната механика , во неизвесните релации помѓеу местото и времето произлегува бидејќи изразувањето на брановидната функција во две [[корестондирачки бази]] во [[Хилбертов простор]] се [[Фурјеови трансформации]] од еден во друг. Нула функцијата и Фурјеовите трансформации не можат да бидат остро сместени . Слична замена помеѓу варијансите на Фурјеовите конјугати произлегува во сите системи подвлечено во Фурјеовата анализа, на пр во звучните бранови. Чист тон е [[остар врв]] во единечната честота додека Фурјеовата трансформација го дава обликот на звучниот бран во временскиот домен , кој е комплетно делокализирн синусен бран .Во квантната механика , две клучни точки се дека позицијата на честичките ја зема формата на конкретниот бран а времето е негова Фурјеова коњугација , обезбедено од Бројовата врска p = hk , каде к е [[Бранов број|брановиот број]]. Во [[Матрична механика|матричната механика]] математичкиот запис на квантната механика , со кој пар на некомутирачки автододавачки оператори претставувајќи ги набљудувањата кои се предмет на слични непознати гранични вредности. Состојбите се претставени бранови функции за одредени измерени вредности . На пример , доколку е извршено определено мерење на променливата А, тогаш системот е воопределенаојба Ф на тоа набљудување . Сепак , одредена одредена на набљудуваното А треба да биде состојба во друго набљудувано Б , така што нема уникатни поврзани мерења за тоа , како што системот не е во состојба на тоа набљудување. === Толкување на брановата механика === Според [[хипотезата на Брогул]] , секој предмет во универзумот е [[бран]] , ситуација која го зголемува овој феномен .Позицијата на честичката е опишана со [[брановидна функција]]. Временски независна брановидна функција на единечен модел за рамен бран на бројот на бранот К или времето П . [[Борновото правило]] тврди дека ова треба да биде толкувано како веројатна функција во смисла дека веројатноста за наоѓање на честичката помеѓу А и Б е Во случајов на единечниот рамен брановиден модел е [[унифицирана дистрибуција]] . Со други зборови позицијата на честичката е екстремно неизвесна во смисла дека може да биде било каде во брановидниот пакет .Сметајки дека брановидната функција која е збир на повеќе бранови , ние може да напишеме дека а претставува релативен придонес на модулот П во вкупниот тотал. Елементите од десно покажуваат како со дополнување на повеќе рамни бранови , брановидниот пакет може да стане полокализиран . Може да одиме чекор понатаму кон континиумската граница, каде брановидната функција е [[Интегрално сметање|интеграл]] во сите можни модови со Ф претставувајќи ја амплитудата на овие модови и е наречена брановидна функција во [[временски простор]] .Во математички услови , ние велиме дека Ф е [[Фурерова трансформација]] на # и дека х и п се [[коњугативни варијабилности]]. Додавајќи ги заедно сите овие рамни бранови има трошок , имено времето стана по непецизно , имајќи микс на бранови од многу разни моменти . Еден начин да се квантифицира прецизноста на позицијата е [[стандардното отстапување]]. Бидејќи ------ е функција за веројтна густина за позицијата , ние го калкулираме нивното стандардно отстапување. Прецизноста на позицијата е подобрена со користење повеќе рамни бранови , затоа ослабувајќи ја прецизноста на времето. Друг начин на утврдување е дека Х и П имаат [[инверзна врска]] или се долна граница . ова е неизвесниот начело , конкретната граница кон кој се стреми Кенард . Кликнете го копчето ппокажи подолу за да видите полуформална деривација на Кенардовата нееднаквост користејки брановидни машини . ===Толкување на матричната механика=== Во матрична механика набљудувањата како што се позицијата и времето се претставени од [[само додавачки оператори]] . Кога се пресметуваат паровите на набљудувања, битен квантитет е комутаторот. За пар А и Б , еден ги дефинира нивните прикачувања како Во случај на време и место, комутатторот е комутативна врска Физичкото значење на некомутативноста може да биде разберена со сметање на ефектот на прикачувачот во место и време состојби .Да речеме #  е десна состојба на позицијата со доследна вреност Х . По дефиниција ова значи де ====: Ова посочува даека ниедна квантна состојба не може симултано да биде и место и време . Кога состојбата е мерена , тоа е проектирано на состојба во основа на релевантно набљудување. Ова значи дека состојбата не е временска состојба, туку може да биде претставена како збир на повеќе временски состојби . Со други зборови времето мора да биде помалку прецизно .Оваа прецизност може да биде квантифицирана од [[Девијација|стандардните девијации]]. РОБЕРТСОН-ШРОДИНГЕР  неизвесни релации Највообичаена општа форма на неизвесен начело е Роберцоновата неизвесна релација .За арбитражен [[Хермитиан оператор]] може да поврземе стандардно отстапување каде заградите посочуваат [[очекувана вредност]]. За пар оператори  А и Б, Робертсоновата неизвесна веднаш следена од малку појака нееднаквост , Шредингеровата неизвесна релација . Бидејќи Робертсоновите и Шредингеровите релации се за општи операции , релациите може да бидат применети во две набљдувања за да се постигнат специфични неизвесни релации. Неколку од највообичаените релации во литературата . -За позиција и линеарно време, [[Канонската врска|канонската прикачена врска]] ---------ја посочува кенердовата нееднаквост од погоре . -за две ортогонални компоненти за [[Аголно време|вкупното аголно време]] на предметот ---------- каде  И , Ј , К се различни а Ј го покажува аголното време на Х оската. Оваа релација покажува дека освен ако овие три компоненти не исчезнат заедно , само една компонента од системското аголно време може да биде дефинирана со арбитражна прецизност, нормално копонентата паралелна на надворешното поле -        Во нерелатвивна механика времето е привилигирано како [[независна варијабилност]]. Сепак во 1945 , [[Леонид Манделштам]] и [[Игор Там]] извеле не релативна временско енергетска неизвесна релација како што следи . За квантен систем во нестационарна и набљудување Б претставено од само додавачки оператор , формулата што следи содржи : Kade Q  е стандардно отстапување во енергетскиот  оператор во состојбата ------, Q Б стои за стандардно отстапување за Б .Иако вториот фактор од левата страна има димензија на време , тој е различен од временските параметри кои се вклучени во [[Шредингерова равенка|Шредингеровата равенка]] . тоа е доживотно време за состојбата # со внимание кон набљудувањето Б .Со други зборови , овој временски интервал каде очекуваната вредност се менува значајно .Неформално , евристичко значење на начелото е следново : состојба која постои само за кратко време не може да има дефинитивна енергија . За да има дефинитивна енергија, френцијата на состојбата мора да биде попрецизно дефинирана и ова бара состојбата да кружи во многу циклуси , реципрочно на баранара прецизност .На пр возбудените состојби имаат краен животен век , во временско енергетскиот неизвесен начело , тие немаат дефинитивна енергија и секој пат тие се распаѓаат , енергијата која ја ослободуваат е различна .Просечната енергија на движечкиот фотон има врв на теоретската енергија на состојбата , но дистрибуцијата има крај . Брзо распаѓачките состојби имаат широк спектар , додека споро распаѓачките состојби имаат тесен спектар . Истиот спектар исто прави да биде тешко да се прецизира останатата [[нестабилна маса]], брзо распаѓачките честички  во честичната физика .Колку побрзо се распаѓаат честичките, помалку неизвесна е нивната маса . -        за бројот на електрони во [[суперспроводник]]от и фазата на неговиот [[Гинсбург – Ландау параметри]] . Во контекс на фармоничната анализа гранка на математиката , неизвесен начело имплицира дека во исто време не може да биде локализирана вредноста на функцијата и нејзината Фурјеова трансформација . СИГНАЛНО ПРОЦЕСИРАЊЕ Во контекст на [[обработка на сигнали|обработката на сигнали]] и во одредена [[временскочестотна анализа]] , неизвесните начела се однесуваат на Габоровата граница, по [[Денис Габор]] или понекогаш Хајзенберг–Габорова граница .Основниот резултат кој произлегува од Бенедиктовата теорема е дека функцијата не може да биде временски ограничена . Изјавената алтернатива, не може симултано , прецизно да се локализира сигналот во [[временски домен]] и [[честотен домен]]. Кога се применува за филтри резултатот посочува дека не може да се постигне висока резулуција и честотна резолуција во исто време , конкретен пример се прашањата за резолуција на краткотрајната Фурјеова трансформација – доколку некој употреби широк прозорец, некој постигне добра честотна резулуција за трошок на време на резолуција , додека тесен прозорец има спротивно . Алтернативните теореми дават попрецизни квантитативни резултати и во временскочестотните анализи , отколку толкувајќи ги временските и честотните домени оделно наместоо интерпретација на граници како долна граница за поддршка во временско честотниот план. Во пракса, Габоровите граници ја ограничуваат симултано временска фрефентна резолуција која може да се постигне без мешање, можно е да се постигне повисока резолуција но со трошокот на разни компоненти за обработката на сигнали. БЕНЕДИКТОВАТА ТЕОРЕМА Амреин Бертин и Бенедиктовата теорема интуитивно вели дека сетот на точки каде Ф не е 0 и сетот на точки каде е нула не може да биде мал . Специфично, невозможно е за функцијата Ф во Л 2 и неговата Фурјеова трансформација двете да бидат [[поддржани]] во сетовите за конечните [[Лебезгу|мерења на Лебезгу]]. Се очекува дека факторот Ц може да биде заменет со Ц2 кој може да биде познат доколку  С или сигма е ковексно . ХАРДИЕВО НАЧЕЛО НА НЕОПРЕДЕЛЕНОСТА Математичарот [[Харолд годфреј|Г . Х . Харди]] го формулирал следниов неизвесно начело – не е возможно за Ф и Ф1 да бидат силно опаѓачки . Особено, доколку Ф во л2 е такво каде П е полином од степенот Н-Д/2  а А е реална ДхД позитвивна дефинирачка матрица . Хомандер- Берлинговата верзија посочува случај во А Б > 1  во Фардиевата теорема додека верзијата на Бонами деманж- јаминг ја покрива целата сила на хардиевата теорема . Различен доказ за ерлинговата теорема заснована на Луивиловата теорема се прикажува во референцата . Целосен опис на случајот АБ < 1 како и следното проширување на шварцовото класно дистрибуирање се прикажуава во референцата . ИСТОРИЈА [[Вернер Хајзенберг]] го формулирал неизвесниот начело во [[Нилс Бор]]овиот институт во Копенхаген , додека работел на математичко основање на квантната механика . Во 1925г , следнава пионерска работа со [[Хендрик Антониј Крамерс|Хендрик Крамерс]] , Хајзенберг развил [[матрична механика]], со која ја заменил   атхок [[Квантна теорија|старата квантна теорија]] со модерна квантна механика. Главната премиса била дека класичниот концепт за движењето не се вклопува во квантното ниво како [[електрон]]ите во атомот што не патуваат во дефинирани орбити . Нивното движење е насочено во чуден правец –[[Фурјеова трансофрмација|Фурјеовата трансформација]] само ги вклучува тие фрекенции кои може да бидат набљудувани во квантните скокови во нивното зрачење . Хајзенберговиот материјал не признава ненабљудувани квантитети како точната позиција на електронот во орбитата во било кое време , тој само му дозволува теоретичарот да зборува за Фурјеовите компоненти за движењето . Бидејќи Фурјеовите компоненти не беа дефинирани во класичните честоти, не може да бидат употребени за конструкција на точна [[траекторија]] , така што формално неможат да одговорат на одредени прецизни прашања за тоа каде е електронот или колку брзо се движи . Во март во 1926 работејќи во боровиот институт , хајзенберг одкрил одредени работи кои влијаат врз неизвесниот начело. Овие влијанија обезбедуваат јасна физичка интерпретација за не комтитативноста и ја пооставува основата за тоа што е познато кко [[Копенхагенова итерпретација]] на квантната механика. ХАјзенберг покажал дека комутитативните врски посочуваат неизвесност или во Боровиот јазик [[комлементарност]]. Било кои две променливи кои не се комтитативни не може да се мерат симултано , еднта е помалку а другата повеќе прецизно позната. Може да биде изразено во наједноставна форма како што следи –нешто никогаш не може да биде познато со совршена прецизност за две од овие важни фактори кои го детерминираат движењето на една од најмалите честички , нејзината позиции и брзина.не е возможно да се детерминира прецизно позицијата, насоката и брзината на честичката во исто време. Во неговиот прочуен материјал од 1927 , за  перцептивната содржина за квантната теоретска кинемтатика и механика , Хајзенберг го утврдил овој израз како минимална сума на неизбежно дистрибуирано место предизвикано од било кои положбено мерење, но не дал прецизна дефиниција за неизвесните Х и П. Наместо тоа тој дава некои веродостојни утврдувања за секој случај оделно. ТЕРМИНОЛОГИЈА И ПРЕВОД Иако главниот дел од оригиналниот материјал од 1927 напишан во германија, Хајзенберг го употребил зборот недетерминираност за да го опише основниот теоретски начело. Само во крајниот дел тој го прпменил зборот , неизвесен . Кога Англиската верзија на хајзенберговата книга, физичките начела на квантната теорија , беше издадена 1930 г , преводот неизвесен беше употребен и стана почесто користен  термин во англискиот јазик . ХАЈЗЕНБЕРГОВИОТ МИКРОСКОП Принципот е доста бројчено интуитивен , така што новите студенти за квантна теорија мора да бидат сигурни дека наивните мерења  беа спроведени за да се покаже нефункционирањето Еден начин со кој Хајзенберг оригинално ја илустрирал вродената неспособност за прекршување на неизвесниот начело е со употреба на имагинарен микроскоп како мерна направа . Тој замислува експеримент обидувајќи се да ја измери позицијата и времето на [[електрон]]от со насочувајќи [[фотон]] кон него . Проблем 1 -  ако фотонот има краток бран и [[долго време]] , позицијата може да биде измерена прецизно . Но Фотонот се движи во разни правци , трансверирајки големи и неизвесни количини на време на електронот . Доколку фотонот има долг бран и кратко време , колизијата не му смета на електронското време но неговата позиција ќе биде нејасна . Проблем 2 – доколку се користи голема микроскопска позицијата за електронот да може да биде утврден, но со начелото за [[конзервација на времето]] , трансверзното време на доаѓачкиот фотон влијае на времето на елктронот и затоа новото време на електронот се утврдува оскудно . Доколку се користи помала апаратура , прецизноста за двете резолуции е поинаква. Комбинација на овие замени посочува дека без оглед на должината на бранот на фотонот и големината на апаратурата која се користи , производот од неизвесноста во мерената позиција и мереното време е поголемо или еднакво на долната граница , кој е еднаков на [[Планкова константа|Планковата константа]] . Хајзенберг не се грижел да го формулира неизвесниот начело како одредена граница и претпочитал да го користи како евристички квантитативна состојба , корегирана со мали бројчени фактори , кој го прави радикално нов некумутативен на квантната механика. КРИТИЧКИ РЕАКЦИИ Копенхагенската интерпретација на квантаната механика и Хајзенберговиот неизвесен начело беа видени како близнаци цели од страна на клеветниците кои веруваат во нереален [[Детерминанта|детерминизам]] и [[Реализам (сликарство)|реализам]]. Според [[Копенхагенската интерпретација]] на квантната механика , нема фундаметална реалност која ја опишува [[Квантна состојба|квантната состојба]] , само белешка за пресметување на експерименталните резултати . Нема начин да се каже која фундаментална состојба на системот , само кои може да бидат резултатите од набљудувањето. [[Алберт Ајнштајн]] верувал дека случајноста е рефлексија на нашето игнорирање на некои фундаментален дел на реалноста , додека [[Нилс Бор]] верувал дека веројатните дистрибуции се фундаметални и нередуцирачки и зависат од мерењата кои ги одбираме за да ги извршиме. Ајнштајн и Бор дебатирале  за неизвеснот начело многу години . Некои експерименти во првата декада од Дваесеттиот век имале сомнеж за проширеноста и применсливоста на неизвесниот начело. АЈНШTАЈНОВИОТ ОТВОР Првиот од Ајнштајновите мисловни експерименти предизвикувајќи го неизвесниот начело се движел вака Сметајки ја честичката која проаѓа од отворот со ширина Д . Отворот ја претставува неизвесноста во времето апроксимативно Х / Д бидејќи честичката проаѓа низ ѕидот  но дозволете ни да детерминираме дека времето на честичката со мерењне на одвраќањето од ѕидот . Затоа го наоѓаме времето на честичката со арбиражна прецизност преку разговор за времето . Одговорот на Бор бил дека ѕидот е квантно механички и дека за мерење на одвраќањето со прецизност П , времето на ѕидот мора да биде познато со оваа прецизност пред да помине честичката . Ова ја претставува неизвесноста во позиција на ѕидот и затоа позицијата на отворот е еднаков на Х / П  и доколку времето на ѕидот е познато прецизно за да се мери одвраќањето , позицијата на отворот е доволно неизвесна да не дозволи мерење на позицијата . Слична анализа со честички кои проаѓаат кроз повеќе отвори е направено од страна на [[Ричард Фајнман]] . Во друг мисловен експеримент Лоренс Марк Голдберг теоретизирал дека , може да се детерминира позицијата на честичката и да се врати назад до времето во точка пред првото читање за мерење на движењето , потоа временско патување назад до точка пред второточитање да биде направено за да ги испорача резултатите од ммерењето пред честичката да биде дистрибуирана така што мерењата нема потреба да бидат направени . Ова , се разбира е парадокс . Но ја поддржува содржината дека проблемите својствени за неизвесниот начело лежат во мерењата не во неизвесноста во физиката . АЈНШТАЈНОВАТА КУТИЈА Бор презентирал кога Ајнштајн предложил мисловен експеримент кој станал познат како [[Ајнштајнова кутија]] . Ајштајн дискутирал дека Хајзенберговата неизвесна равенка посочува дека неизвесноста во време е поврзана со неизвесноста на енергијата , производот на , производ поврзан со [[Планковата константа]] .Сметајки тој рекол дека идеална кутија обложена со огледала така што може да содржи светлина на неодредено време. Кутијата може да биде мерена пред часовен механизам отворајки идеалена бленда која дозволува само еден фотон да избега . Не сега знаеме , како што рекол Ајнштајн точно во кое време фотонот ја напуштил кутијата. Сега , измерете ја кутијата повторно . Промената на  масата ја кажува енергијата од емитираната светлина. Ова значи дека може да се измери емитираната енергија и времето во кое е ослободена со посакувана прецизност во контрадикциј со неизвесниот начело . Бор потрошил многу ноќи размислувајќи го овој аргумент и конечно сфатил дека тој има недостатоци .Тој потенцирал дека доколку кутијата се мери ќе има неизвесност во вертикалната брзина и затоа неизвесноста е прикажана погоре во табелата . Понатаму неизвесноста за височината над површината на земјата ќе резултира со неизвесност во стапката на часовникот , заради Ајнштајновата теорија за [[гравитациски ефекти врз времето]] . Преку овој ланец на извесности , бор покажал дека Ајштајновиот експеримент со светлечка кутија не може симултано да ги мери енергијата на фотонот и времето за да излезе. ЕРП ПАРАДОКС ЗА ЗАПЛЕТКАНИ ЧЕСТИЧКИ Бор бил приморан да го модифицира неговото размислување за неизвесниот начело после друг мисловен експеримент од Ајнштај . 1935, Ајнштајн ;Подолски и Розен издадоа анализа за широко поделени [[заплеткани]] честички. Мерејки една честичка Ајнштајн сфатил дека би ја сменив веројатната дистрибуција на друга , каде што другта честичка не и било можно да биде дистрибуирана . Овој пример го натерало Бор да го ревидира неговото размислување за начелото, заклучувајќи дека неизвесноста не е предизвикана од дирекна интеракција. Но Ајнштајн дошол до повеќе заклучоци од истиот експеримент тој верувал дека основните претпоставки кој опишуваат реалноста би требало да ги предвидат резултатите на експериментот од локално пороменлите детерминистички квантитети и затоа би требало да вклучи повеќе информации  од максимум возможните дозволини од страна на неизвесниот начело . Во 1964 [[Џон Бел]] покажал дека претпоставките можат да бидат фалсификувани бидејќи би посочувале одредена нееднаквост помеѓу можностите и разните експерименти .Експерименталните резултати ги потврдуваат предвидувањата на квантната механика , владеејки со Ајнштајновите основни претпоставки кои го водат кон препораките на неговите скриени променливии .Иронично овој факт е еден од најдобрите делови за доказ поддржувајки ја филозофијата на [[Карл Попер]] за невалдност на [[теоријата со фалсификувани експерименти]] .Што би се рекло , тука Ајнштајновата основна претпоставка станува фалсификувана од [[експериментите засновани на Беловите нееднаквости]] .За приговорите на Карл Попер за Хајзеберговата нееднаквост видете подолу. Додека е возможно да се претпостави дека квантните механички предвидувања не се локални , скриени променливи и всушност [[Давид Бохм]] измисли таква формулација, оваа резулуција нее е задоволувачка за мнозинството физичари . Прашањето дали случаен излез е детерминиран од нелокална теоријаможе да биде филозовско и може да биде потенцијално неконтролирано . Доколку скриените променливи не се ограничени , тие би можеле да бидат список на случајни цифри кои се  употребени за да ги произведат резултатите од мерењето . За да биде разумно , претпоставката за не локално скриени променливи некогаш е аргументирано со втора претпоставка – која големината на набљудувањето до става во граница на пресметките кои овие променливи можат да ги направат . не локална теорија  на ова кратко предвидува дека [[Квантен компјутер|квантниот компјутер]] ќе пресмета фундаментали пречки при обидот да се факторизираат бројките на приближно 10000 цифри или повеќе , потенцијално [[достижна задача]] во квантната механика . ПОПЕРОВИОТ КРЕТИЦИЗАМ [[Карл Попер]] пристапил на проблемот на индетерминираност како логичен и [[метафизички реалист]] .Тој го занемарил пристапот на неизвесни релации за поединечни честички со [[ансамбли]] на идентични подготвени честички , однесувајќи се кон нив како кон статистички врски .Во оваа статистичка интерпретација , оделните мерења можат да бидат направени со арбитражна прецизност без навлегување во квантната теорија.Овие директно се спротивставува со [[Копенхагенската интерпретација]] на квантната механика која е [[недетерминистичка]] но има недотаток од локално скриени променливи . Во 1934 Попер ја издал Критика на неизвесните врски и во истата година логика на научно откритие наведувајќи ги неговите аргументи за статистичката интерпретација .Во 1982 тој ја развил неговата теорија во квантната теорија и поделба во физиката . Хајзенберговите формули се без сомнеж дериватни статистички формули на квантаната теорија . Но тие биле погрешно толкувани од тие квантни теоретичари кои велеле дека овие формули можат да бидат толкувани при детерминирање поголема граница на прецизност за нашите мерења . Попер предлагал експеримент за да ги унапреди неизвесните релаци , иако подоцна ја повлекол неговата првична верзија после разговор со [[Висакер]] ,[[Хајзенберг]] и [[Алберт Ајнштајн|Ајнштајн]] , овој експеримен може би влијаел врз формулација на [[ЕПР експеримент]]от . ПОВЕЌЕ СВЕТОВНА НЕИЗВЕСНОСТ [[Повеќе световната интерпретација]] оргинлно изнесена од [[Хју Еверет]] во 1957 делумно значи да се померат разликите помеѓу Ајнштајн и Бор заменувајќи го Боровиот [[брановиден функционален колабс]] со група на детерминистички и независни универзуми чија дистрибуција е управувана од [[брановидните функции]] и [[Шредингерова равенка|Шредингеровата равенка]]. Затоа, неизвесноста во многу световната интерпретација зависи од секој набљудувач од секој универзум без да има знаење што се случува во другите универзуми . Free will Некои од научниците вклучувајќи ги и [[Артур Комптон]] и [[Мартин Хајзенберг]] , предложиле начелото на неопределеност или барем општата веројатна природата на квантната механика, може да биде доказ за моделот на две фази на слободна волја .Стандардниот приказ , сепак, е дека за разлика од основната улога на квантната механика како основа за хемија, нетривијални билиошки механизми кои бараат квантната механика == Поврзано == {{div col}} * [[Дискретни Фурјеови трансформации]] * [[Хајзенбаг]] * [[Вовед на квантната механика]] * [[Операционализација]] * [[Набљудувачки ефект (физика)]] * [[Квантна неопределеност]] * [[Квантна нееднаквост]] * [[Квантно тунелирање]] {{div col end}} == Наводи == {{наводи|colwidth=30em}} == Надворешни врски == * {{springer|title=Uncertainty principle|id=p/u095100}} * [http://www.lightandmatter.com/html_books/6mr/ch04/ch04.html Matter as a Wave] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100115023430/http://lightandmatter.com/html_books/6mr/ch04/ch04.html |date=2010-01-15 }} – a chapter from an online textbook * [http://arxiv.org/abs/quant-ph/0609163 Quantum mechanics: Myths and facts] * [http://plato.stanford.edu/entries/qt-uncertainty/ Stanford Encyclopedia of Philosophy entry] * [http://www.mathpages.com/home/kmath488/kmath488.htm Fourier Transforms and Uncertainty] at MathPages * [http://www.aip.org/history/heisenberg/p08.htm aip.org: Quantum mechanics 1925–1927 – The uncertainty principle] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100216195939/http://www.aip.org/history/heisenberg/p08.htm |date=2010-02-16 }} * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/UncertaintyPrinciple.html Eric Weisstein's World of Physics – Uncertainty principle] * [http://math.ucr.edu/home/baez/uncertainty.html John Baez on the time–energy uncertainty relation] * [http://daarb.narod.ru/tcpr-eng.html The certainty principle] * [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=common-interpretation-of-heisenbergs-uncertainty-principle-is-proven-false Common Interpretation of Heisenberg's Uncertainty Principle Is Proved False] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Квантна механика]] [[Категорија:Начела]] [[Категорија:Математичка физика]] [[Категорија:Нееднаквости]] [[Категорија:Вернер Хајзенберг]] [[Категорија:Неравенства]] qvqtp86iiropj5judg02azw4wxu7mdw 0 1157886 5532419 5531119 2026-03-31T18:01:55Z Виолетова 1975 /* Активизам */ 5532419 wikitext text/x-wiki '''Здравко Савески''' (роден на [[11 декември]] [[1976]] во [[Битола]]) — доктор на [[политички науки]], синдикалец и активист. Поранешен член на преизидумот на политичката партија [[Левица (политичка партија)|Левица]].<ref name="levica">{{Наведена мрежна страница |url=http://levica.mk/prezidium/ |title=ПРЕЗИДИУМ - Левица |accessdate=2016-07-03 |archive-date=2016-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703081445/http://levica.mk/prezidium/ |url-status=dead }}</ref> Бил основач и член на левичарското движење [[Левичарско движење „Солидарност“|Солидарност]] до 2015, и на движењето за социјална правда [[ДСП Ленка|Ленка]] до 2011. Савески бил секретар на [[Мултиетнички синдикат на образование|Мултиетничкиот синдикат на образованието]] до февруари 2016 година, а претходно бил професор на универзитетот [[ФОН Универзитет|ФОН]] во Скопје. == Учество во МЕСО == Савески е член на МЕСО од 2013 година, а бил секретар во МЕСО од ноември 2014 до февруари 2016 година. МЕСО било исклучено од страна на [[Сојуз на синдикатите на Македонија|Сојузот на синдикатите на Македонија]] (ССМ) поради тоа што грубо го прекршиле статутот на ССМ, додека Савески бил на функцијата секретар. Во реакцијата на ССМ стои дека МЕСО биле исклучени од синдикатот затоа што соработувале со невладини организации и политички партии.<ref>[http://www.plusinfo.mk/vest/40895/kombo.swf МЕСО е исклучен од ССМ зашто соработувал со партии и НВО]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Активизам == На 25 април 2016 година, Савески бил уапсен и се товарел дека за време на протестот на 13 април против аболицијата која ја објавил претседателот [[Ѓорѓе Иванов]], влегол во народната канцеларија на претседателот, запалил фотографија со неговиот лик и фрлил предмет кон канцеларијата.<ref name="plusinfo">[http://plusinfo.mk/vest/67765/obnoveno-saveski-uapsen-poradi-simnuvanje-na-slikata-od-ivanov Савески уапсен поради симнување на сликата од Иванов]</ref> Од [[Левица (политичка партија)|Левица]] апсењето на Савески го карактеризираат како политички прогон на неистомисленици и дека е со цел да се угуши народниот револт.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://novatv.mk/levitsa-apseneto-na-saveski-e-politichki-progon-na-neistomislenitsi/ |title=Левица: Апсењето на Савески е политички прогон на неистомисленици |accessdate=2016-07-03 |archive-date=2016-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703011646/http://novatv.mk/levitsa-apseneto-na-saveski-e-politichki-progon-na-neistomislenitsi/ |url-status=dead }}</ref> Покрај кривичната пријава, основниот суд Скопје 1, на Савески му одредил и мерка куќен притвор од 8 дена.<ref>[http://telma.com.mk/vesti/kukjen-pritvor-i-odzemanje-pasoshi-za-slavevski-i-kunovski Куќен притвор и одземање пасош за Савески и Куновски]</ref> На 10 јуни 2016 година, по 45 дена, судот го укинал куќниот притвор но му го одзел пасошот како мерка на претпазливост.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mkd.mk/makedonija/ukinat-domashniot-pritvor-za-dvajcata-chlenovi-na-levica |title=Укинат домашниот притвор за двајцата членови на Левица {{!}} МКД.мк |accessdate=2016-07-03 |archive-date=2016-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614214558/http://www.mkd.mk/makedonija/ukinat-domashniot-pritvor-za-dvajcata-chlenovi-na-levica |url-status=dead }}</ref><ref>[https://duma.mk/vesti-2/makedonija-2/26366-2018-12-13-08-08-54/ Ослободени од вина членовите на „Левица“, Здравко Савевски и Владимир Куновски]</ref> == Трудови == *„Историјата и политиката“ (во „Е-зборник на трудови“, Македонски политиколошки форум, Скопје, 2014) *“Radical Right in Macedonia”, International Policy Analysis, Friedrich Ebert Stiftung, December 2012 (во соавторство со Артан Садику). *„Критичка анализа на концептуализацијата на политичката култура на Г. Алмонд и С. Верба” (во „Годишник за 2007 година на Институтот за социолошки и политичко-правни истражувања“, ИСППИ, Скопје, 2008). *„Нерационалноста на македонските избирачи и потребата од нејзино надминување” (во „Парламентарните избори 2006 и македонските аспирации за членство во ЕУ и НАТО”, Европски Универзитет, Скопје, 2006); *„The process of the reduction of workers’ rights in Macedonia in the period 1993-2003” (“South East Europe Review for Labour and Social Affairs”, “Hans Bőckler Stiftung”, 2/2005); *„Медиумите и контролата на мислата во демократските општества” (поговор кон Ноам Чомски „Нужни илузии”, „Култура”, Скопје, 2004); == Книги == *„Национализмот во(н) контекст: соработката на Албанците и Македонците од Илинденското востание до НОВ“, Левичарско движење „Солидарност“, Скопје, 2014. (соавтор)<ref>[http://www.radiomof.mk/promotsija-na-kniga-natsionalizmot-vo-n-kontekst-sorabotkata-na-albantsite-i-makedontsite-od-ilindenskoto-vostanie-do-nov./ Промоција на книга за национализмот и соработката на Албанците и Македонците од Илинден до НОБ]</ref><ref name="solidarnost">[http://www.solidarnost.mk/ld-solidarnost-vo-2014/teorija/kolumni Левичарското движење „Солидарност“ во 2014 година]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *„Богатството и сиромаштијата во Македонија“, Левичарско движење „Солидарност“, Скопје, 2013. (соавтор) *„Демократија: модели и дилеми“, „Готен“, Скопје, 2011. (автор) *„Штрајк: искуства и состојби“, Движење за социјална правда – Ленка, Скопје, 2011 (уредник) *„Обезвреднување на трудот: анализа на трудово-правната легислатива во периодот на транзицијата“, Движење за социјална правда – Ленка, Скопје, 2010 (соавтор) *„Отаде едноумието: повторно откривање на левицата”, „Култура”, Скопје, 2006. (автор) == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://www.solidarnost.mk/e-knigi Публикации - Солидарност] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160711050555/http://www.solidarnost.mk/e-knigi |date=2016-07-11 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Савески, Здравко}} [[Категорија:Македонски политиколози]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Политичари од Битола]] [[Категорија:Политичари од Левица]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници во Македонија]] 0j8l82nyrqr2u0gtsfqhbca90mltlkb 5532420 5532419 2026-03-31T18:02:08Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532420 wikitext text/x-wiki '''Здравко Савески''' (роден на [[11 декември]] [[1976]] во [[Битола]]) — доктор на [[политички науки]], синдикалец и активист. Поранешен член на преизидумот на политичката партија [[Левица (политичка партија)|Левица]].<ref name="levica">{{Наведена мрежна страница |url=http://levica.mk/prezidium/ |title=ПРЕЗИДИУМ - Левица |accessdate=2016-07-03 |archive-date=2016-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703081445/http://levica.mk/prezidium/ |url-status=dead }}</ref> Бил основач и член на левичарското движење [[Левичарско движење „Солидарност“|Солидарност]] до 2015, и на движењето за социјална правда [[ДСП Ленка|Ленка]] до 2011. Савески бил секретар на [[Мултиетнички синдикат на образование|Мултиетничкиот синдикат на образованието]] до февруари 2016 година, а претходно бил професор на универзитетот [[ФОН Универзитет|ФОН]] во Скопје. == Учество во МЕСО == Савески е член на МЕСО од 2013 година, а бил секретар во МЕСО од ноември 2014 до февруари 2016 година. МЕСО било исклучено од страна на [[Сојуз на синдикатите на Македонија|Сојузот на синдикатите на Македонија]] (ССМ) поради тоа што грубо го прекршиле статутот на ССМ, додека Савески бил на функцијата секретар. Во реакцијата на ССМ стои дека МЕСО биле исклучени од синдикатот затоа што соработувале со невладини организации и политички партии.<ref>[http://www.plusinfo.mk/vest/40895/kombo.swf МЕСО е исклучен од ССМ зашто соработувал со партии и НВО]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Активизам == На 25 април 2016 година, Савески бил уапсен и се товарел дека за време на протестот на 13 април против аболицијата која ја објавил претседателот [[Ѓорѓе Иванов]], влегол во народната канцеларија на претседателот, запалил фотографија со неговиот лик и фрлил предмет кон канцеларијата.<ref name="plusinfo">[http://plusinfo.mk/vest/67765/obnoveno-saveski-uapsen-poradi-simnuvanje-na-slikata-od-ivanov Савески уапсен поради симнување на сликата од Иванов]</ref> Од [[Левица (политичка партија)|Левица]] апсењето на Савески го карактеризираат како политички прогон на неистомисленици и дека е со цел да се угуши народниот револт.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://novatv.mk/levitsa-apseneto-na-saveski-e-politichki-progon-na-neistomislenitsi/ |title=Левица: Апсењето на Савески е политички прогон на неистомисленици |accessdate=2016-07-03 |archive-date=2016-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703011646/http://novatv.mk/levitsa-apseneto-na-saveski-e-politichki-progon-na-neistomislenitsi/ |url-status=dead }}</ref> Покрај кривичната пријава, основниот суд Скопје 1, на Савески му одредил и мерка куќен притвор од 8 дена.<ref>[http://telma.com.mk/vesti/kukjen-pritvor-i-odzemanje-pasoshi-za-slavevski-i-kunovski Куќен притвор и одземање пасош за Савески и Куновски]</ref> На 10 јуни 2016 година, по 45 дена, судот го укинал куќниот притвор но му го одзел пасошот како мерка на претпазливост.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mkd.mk/makedonija/ukinat-domashniot-pritvor-za-dvajcata-chlenovi-na-levica |title=Укинат домашниот притвор за двајцата членови на Левица {{!}} МКД.мк |accessdate=2016-07-03 |archive-date=2016-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614214558/http://www.mkd.mk/makedonija/ukinat-domashniot-pritvor-za-dvajcata-chlenovi-na-levica |url-status=dead }}</ref><ref>[https://duma.mk/vesti-2/makedonija-2/26366-2018-12-13-08-08-54/ Ослободени од вина членовите на „Левица“, Здравко Савевски и Владимир Куновски]</ref> == Трудови == *„Историјата и политиката“ (во „Е-зборник на трудови“, Македонски политиколошки форум, Скопје, 2014) *“Radical Right in Macedonia”, International Policy Analysis, Friedrich Ebert Stiftung, December 2012 (во соавторство со Артан Садику). *„Критичка анализа на концептуализацијата на политичката култура на Г. Алмонд и С. Верба” (во „Годишник за 2007 година на Институтот за социолошки и политичко-правни истражувања“, ИСППИ, Скопје, 2008). *„Нерационалноста на македонските избирачи и потребата од нејзино надминување” (во „Парламентарните избори 2006 и македонските аспирации за членство во ЕУ и НАТО”, Европски Универзитет, Скопје, 2006); *„The process of the reduction of workers’ rights in Macedonia in the period 1993-2003” (“South East Europe Review for Labour and Social Affairs”, “Hans Bőckler Stiftung”, 2/2005); *„Медиумите и контролата на мислата во демократските општества” (поговор кон Ноам Чомски „Нужни илузии”, „Култура”, Скопје, 2004); == Книги == *„Национализмот во(н) контекст: соработката на Албанците и Македонците од Илинденското востание до НОВ“, Левичарско движење „Солидарност“, Скопје, 2014. (соавтор)<ref>[http://www.radiomof.mk/promotsija-na-kniga-natsionalizmot-vo-n-kontekst-sorabotkata-na-albantsite-i-makedontsite-od-ilindenskoto-vostanie-do-nov./ Промоција на книга за национализмот и соработката на Албанците и Македонците од Илинден до НОБ]</ref><ref name="solidarnost">[http://www.solidarnost.mk/ld-solidarnost-vo-2014/teorija/kolumni Левичарското движење „Солидарност“ во 2014 година]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *„Богатството и сиромаштијата во Македонија“, Левичарско движење „Солидарност“, Скопје, 2013. (соавтор) *„Демократија: модели и дилеми“, „Готен“, Скопје, 2011. (автор) *„Штрајк: искуства и состојби“, Движење за социјална правда – Ленка, Скопје, 2011 (уредник) *„Обезвреднување на трудот: анализа на трудово-правната легислатива во периодот на транзицијата“, Движење за социјална правда – Ленка, Скопје, 2010 (соавтор) *„Отаде едноумието: повторно откривање на левицата”, „Култура”, Скопје, 2006. (автор) == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://www.solidarnost.mk/e-knigi Публикации - Солидарност] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160711050555/http://www.solidarnost.mk/e-knigi |date=2016-07-11 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Савески, Здравко}} [[Категорија:Македонски политиколози]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Политичари од Битола]] [[Категорија:Политичари од Левица]] 6o7cd15ad7atyqomi1ai0kbit1zafcj 0 1165071 5532571 5415604 2026-04-01T00:39:49Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532571 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> | settlement_type = [[Град]] | coordinates_display = title | coordinates_region = TR | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Турција]] | timezone = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset = +2 | map_caption = Местоположба на Малатија на картата на Турција | timezone_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset_DST = +3 | official_name = Малатија | image_skyline = | image_size = 320px | image_caption = Поглед кон градот | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | image_map = Malatya districts.png | subdivision_type1 = [[Региони во Турција|Регион]] | subdivision_name1 = [[Источна Анадолија]] | subdivision_type2 = [[Покраини во Турција|Покраина]] | subdivision_name2 = [[Малатија (покраина)|Малатија]] | area_footnotes = {{Turkey district areas|SOURCE}} | area_blank1_title = District | area_blank1_km2 = {{Turkey district areas|Malatya|Malatya}} | population_footnotes = {{Turkey district populations|SOURCE|Malatya}} | population_urban = | population_as_of = 740.643 | population_blank1_title = 740.643 | population_blank1 = {{Turkey district populations|Malatya|Malatya|toplam}} | population_density_blank1_km2 = auto | pushpin_map = Turkey | latd = 38 | latm = 21 | latNS = N | longd = 38 | longm = 18 | longEW = E | elevation_m= 954 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 44xxx | area_code = 0422 | blank_info = 44 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Турција|Регистарски &nbsp;таблички]] | leader_title = [[Градоначалник]] | leader_name = [[Ахмет Чакир]] ([[Партија на правдата и развојот|АКП]]) | website = [http://www.malatya.bel.tr www.malatya.bel.tr] | gwebsite = [http://www.malatya.gov.tr www.malatya.gov.tr] }} '''Малатија''' ({{langx|hy|Մալաթիա}} - Малат'ја-; {{langx|ku|Meletî}}; {{langx|el|Μαλάτεια-Малатеија}};<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://greek.wunderground.com/global/stations/17200.html |title=Μαλάτεια, Τουρκία Weather Forecast from Weather Underground<!-- Bot generated title --> |accessdate=2016-10-11 |archive-date=2012-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120801140244/http://greek.wunderground.com/global/stations/17200.html |url-status=dead }}</ref>; {{langx|ota|مالاتيا}}) — град во [[Источна Анадолија]] во [[Турција]] и главен град на [[Малатија (покраина)|истоимената провинција]]. Градот бил населен од луѓето неколку илјади години. [[Асирци]]те градот го нарекувале ''Мелиду''. Страбон вели дека градот бил познат во старо време како Мелитина, име кое било користено и од страна на Римјаните кога го освоиле градот во текот на нивната експанзија на исток. Според Страбон, жителите на Мелитина споделувале ист јазик и култура со оние од [[Кападокија]]. Античкиот град се наоѓа на неколку километри од денешниот град, кај селото Арслантепе и во близина на [[Баталгази]]. Всушност Баталгази бил местоположба на градот Малатија до [[19 век]], кога постепено градот започнал да се зголемува и неговиот центар да се преместува кон денешната местоположба. Официјално името на Баталгази било Ескималатија или Стара Малатија. До неодамна, ова име било користено на локално ниво. == Историја == ===Арслантепе === Арслантепе бил населен уште од развојот на земјоделството пред речиси 6.000 години. Од [[бронзено време]], местото станало административен центар на поголем регион на царството [[Исува]]. Градот бил заштитен, веројатно поради опасноста од Хетитите од запад. Тие го освоиле градот. Во текот на овој период, градот бил споменат со повеќе имиња: ''Малидија'' на [[хетитски јазик]]<ref>"[https://books.google.com/books?id=O1yFrzi-MgYC&pg=PA35 Melid]." ''Reallexikon der Assyriologie.'' Accessed 12 Dec 2010.</ref> and possibly also ''Midduwa'';<ref>''KBo'' V 8 IV 18. Op. cit. Puhvel, Jaan. ''Trends in Linguistics: [https://books.google.com/books?id=XROpWC99BD0C&pg=PA101 Hittite Etymological Dictionary]:'' Vol. 6: ''Words Beginning with M.'' Walter de Gruyter, 2004. Accessed 12 Dec 2010.</ref>, ''Мидува'' на [[акадски јазик]]<ref name="Hawkins, John D. 2000">Hawkins, John D. ''Corpus of Hieroglyphic Luwian Inscriptions. Vol. 1: Inscriptions of the Iron Age.'' Walter de Gruyter, 2000.</ref> и ''Мелитеа'' на [[урартски јазик]]. По пропаѓањето на царството на [[Хетити]]те, градот станал центар на државата Каману. Градот ги продолжил старите традиции на Хетитите. Истражувачите откриле палата во внатрешноста на градските ѕидини со статуи и релјефи кои се примери на уметнички дела од тој период. Жителите ја изградиле палатата која била придружувана од монументални камени и скулптури на лавови и на владетелот. Асирскиот цар [[Тиглат-Пилесар I]] (1115-1077 п.н.е.) го принудил царството да му оддаде почит. Малидија продолжила да се развива во асирско време, до времето на асирскиот цар [[Саргон II]] (722-705 п.н.е.) кој го освоил градот во 712 година п.н.е. Во исто време, [[Кимерејци]]те и [[Скити]]те започнале со своите напади на [[Мала Азија]] по кое градот бил намален. До освојувањето на градот од [[Римјани]]те, тој исто така бил цел на напади на уште неколку царства и племиња. Археолозите за првпат започнале со ископувања на местото Арслантепе во [[1930]] година, додека истражувања имало и во [[1961]] година. == Римски период == [[Кралство Кападокија]], управувано од страна на Ариобарзанската династија (95-36 п.н.е.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/cappadocia Encyclopedia Iranica], Посетено на 04 May 2015.</ref>) станало римско вазалство во 63 година<ref name=ball>{{Наведена книга |last=Ball |first=Warwick |date=2011 |title=Rome in the East: The Transformation of an Empire |url=https://books.google.es/books?id=qQKIAgAAQBAJ&pg=PA436#v=onepage&q&f=false |location= |publisher=Routledge |page=436 |isbn=978-0415243575 |access-date= }}</ref>. По припојувањето на кралството од [[Римско Царство|Римското Царство]] во [[17]] година, населбата била повторно основана како Мелитина во [[72]] година на друго место, каде се наоѓал [[Legio XII Fulminata]], римска воена база<ref name="A. Sinclair page 3">T. A. Sinclair, "Eastern Turkey, an Architectural and Archaeological Survey", volume 3, page 3.</ref>. Оваа база го контролирал пристапот до јужниот дел на [[Ерменија]] и горниот дел на реката Тигар. Таа претставувала крајната точка на важниот автопатот кој се протегал од исток од Кесарија. Кампот успеал да го привлече цивилното население и веројатно му бил доделен статус на град од страна на царот [[Трајан]] во почетокот на [[2 век]]<ref name="A. Sinclair page 3"/>. Во овој период започнале да се коват царски монети во градот и истото траело до 5 век. Прокопиј градот го опишал како место со неколку храмови, агори и театри но денеска истите не се откриени. Градот претставувал голем центар во провинцијата [[Мала Ерменија]] ([[ерменски]]: Փոքր Հայք<ref name=adontz>{{Наведена книга |last=Adontz |first=Nicolas |date=1970 |title=The Reform of Justinian Armenia |url=https://ia600509.us.archive.org/2/items/TheReformOfJustinianInArmenia/adontz_reforms.pdf |location=Lisbon |publisher=Calouste Gulbenkian Foundation |page=311 |isbn= |access-date=}}</ref>) која била основана од страна на [[Диоклецијан]] по одделувањето на местото од територијата на провинцијата Кападокија. Во 392 година, царот [[Теодосиј I]] провионцијата Мала Ерменија ја поделил на нови две провинции: Прва Ерменија, со свој главен град на Себастија (денешен [[Сивас]]) и Втора Ерменија, со главен град Мелитина<ref>Robert H. Hewsen ''Armenia: A Historical Atlas'', p74. University of Chicago Press. 2001. ISBN 978-0-226-33228-4.</ref>. == Среден век== За време на владеењето на царот [[Јустинијан I]] (527-565) во овој регион биле спроведени административни реформи. Провинцијата Втора Ерменија била преименувана во Трета Ерменија, со истата своја територија и нејзиниот главен град Мелитина<ref>Robert H. Hewsen ''Armenia: A Historical Atlas'', p86. University of Chicago Press. 2001. ISBN 978-0-226-33228-4.</ref><ref>{{Наведена книга | last = Adontz| first = Nicholas| authorlink =Nicholas Adontz| title = Armenia in the Period of Justinian: The Political Conditions Based on the Naxarar System| others= Trans. Nina G. Garsoïan| publisher = Calouste Gulbenkian Foundation| location= Lisbon| year = 1970| page=134| isbn = }}</ref> . Градските ѕидини биле изградени во [[6 век]] од страна на царот [[Анастасиј I|Анастасиј]] и Јустинијан. Денеска ѕидините кои сè уште постојат во најголем дел потекнуваат од арапскиот период, можеби од [[8 век]], иако ѕидините го задржиле својот изглед од претходните градежни фази<ref>Timothy Mitford, "The Roman Frontier on the Upper Euphrates" p260-261, in "Ancient Anatolia - 50 Years Work by the British Institute of Archaeology at Ankara".</ref>. Градот бил освоен од страна на [[Праведен Калифат|Праведниот Калифат]] во [[638]] годин. Тој потоа станал база за муслиманските напади подлабоко во [[Византија]] а истата политика била продолжена и од страна на [[Абасиди]]те. Во [[9 век]], во времето на полунезависниот емир Омар ал-Акта, Малатија како град се зголемил до толкав степен што градот станал главен противник на [[Византија]]. Овие конфликти траеле до крајот на владеењето на Омер кој бил поразен и убиен во [[863]] година во [[Битка кај Лалакаон|Битката кај Лалакаон]]. Византијците извршиле неколку напади но градот и околината конечно паднале воп времето на нападите на [[Јован Курку]] во 927-934 година. По зазимањето на градот, муслиманското население било протерано од градот или било принудено да го прифати христијанството. Во градот од тој период започнале да пристигнуваат грчки и ерменски доселеници<ref>{{Наведена книга | last = Whittow | first = Mark | title = The Making of Byzantium, 600-1025 | publisher = University of California Press | location= Berkeley | year = 1996 | page=317 | isbn =0-520-20497-2}}</ref>. Западната сириска епархија Мелитина била основана уште од [[6 век]] и била опкружена со други епархии кои припаѓале на околните градови. Во 10 век царот [[Никифор II Фока]] го убедил антиохискиот патријарх да го преместе седиштето на неговата патријаршија во регионот на Мелитина<ref>{{Наведена книга | last =Vryonis | first = Speros | authorlink =Speros Vryonis | title = The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century | publisher =University of California Press | location= Berkeley | year = 1971 | page=53 | isbn = }}</ref>. Градот бил нападнат и уништен од Селџуците во [[1058]] година<ref>{{Наведена книга|last1=Jeffreys|last2=Haldon|last3=Cormack |first1=Elizabeth|first2=John F. |first3=Robin|title=The Oxford handbook of Byzantine studies|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-925246-6|pages=273|url=https://books.google.com/books?id=Pnkxofhi4mQC}}</ref>. Во периодот што следел, [[Селџуци]]те се зацврстиле во регионот по [[Битка кај Манцикерт (1071)|Битката кај Манцикерт]] во [[1071]] година. Кога Селџуците за своја престолнина го избрале градот Конија, Малатија станала дел од нивното царство. Градот бил дел од Мамелучкиот Султанат, додека по [[1515]] година бил освоен од [[Османлии]]те. == Денешен период== Денешниот град Малатија бил основан во [[1838]] година, додека стара Митилена денеска е позната како Стара Малатија<ref>''Britannica''. 15th Edition (1982), Vol. 7, p. 526</ref> Во Малатија кон крајот на 19 и почетокот на [[XX век]] се зголемило антиерменското расположение. Во текот на [[Ерменски масакар (1894-1896)|Ерменскиот масакар]] (1894-1896), 7.500 ерменски цивили биле масакрирани од страна на исламските банди. Ерменските села во руралните реони на Малатија биле целосно уништени<ref>{{Наведена книга|last1=Kevorkian|first1=Raymond|title=The Armenian Genocide: A Complete history|date=2011|publisher=I.B.Tauris |isbn=0857730207|url=https://books.google.com/books?id=mZ33AgAAQBAJ}}</ref>. Така, според податоците, 1.500 ерменски куќи биле ограбени додека 375 биле изгорени до темел<ref>{{Наведена книга | last = Balakian | first = Peter | authorlink =Peter Balakian | title = The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response | publisher =HarperCollins | location= New York | year = 2003 | page=86 | isbn =0-06-055870-9}}</ref>. {{Wide image|44 malatya panorama.JPG|700px|Панорама од градот}}. == Клима == {{Weather box |metric first= Yes |single line= Yes |location= Малатија (1960-2012) |Jan record high C= 14.2 |Feb record high C= 18.6 |Mar record high C= 27.2 |Apr record high C= 33.7 |May record high C= 36.0 |Jun record high C= 40.0 |Jul record high C= 42.2 |Aug record high C= 41.5 |Sep record high C= 38.8 |Oct record high C= 33.1 |Nov record high C= 25.0 |Dec record high C= 18. |Jan high C= 3.5 |Feb high C= 5.6 |Mar high C= 11.8 |Apr high C= 18.4 |May high C= 23.9 |Jun high C= 29.6 |Jul high C= 34.1 |Aug high C= 33.7 |Sep high C= 29.1 |Oct high C= 21.4 |Nov high C= 12.4 |Dec high C= 5.7 |Jan mean C = 0.1 |Feb mean C = 1.5 |Mar mean C = 6.9 |Apr mean C = 13.0 |May mean C = 18.1 |Jun mean C = 23.3 |Jul mean C = 27.4 |Aug mean C = 26.9 |Sep mean C = 22.3 |Oct mean C = 15.4 |Nov mean C = 7.7 |Dec mean C = 2.4 |Jan low C= -2.9 |Feb low C= -2.0 |Mar low C= 2.4 |Apr low C= 7.6 |May low C= 11.9 |Jun low C= 16.3 |Jul low C= 20.1 |Aug low C= 19.9 |Sep low C= 15.6 |Oct low C= 10.0 |Nov low C= 3.8 |Dec low C= -0.4 |Jan record low C= -18.3 |Feb record low C= -18.2 |Mar record low C= -13.9 |Apr record low C= -6.6 |May record low C= 0.1 |Jun record low C= 4.9 |Jul record low C= 10.0 |Aug record low C= 11.2 |Sep record low C= 5.7 |Oct record low C= -1.2 |Nov record low C= -12.0 |Dec record low C= -19.0 |Jan precipitation mm = 41.0 |Feb precipitation mm = 37.3 |Mar precipitation mm = 51.4 |Apr precipitation mm = 57.8 |May precipitation mm = 47.2 |Jun precipitation mm = 18.1 |Jul precipitation mm = 2.0 |Aug precipitation mm = 1.6 |Sep precipitation mm = 6.6 |Oct precipitation mm = 37.7 |Nov precipitation mm = 44.5 |Dec precipitation mm = 41.1 |Jan precipitation days= 11.1 |Feb precipitation days= 11.5 |Mar precipitation days= 11.6 |Apr precipitation days= 11.8 |May precipitation days= 10.7 |Jun precipitation days= 5.2 |Jul precipitation days= 0.9 |Aug precipitation days= 0.8 |Sep precipitation days= 2.2 |Oct precipitation days= 7.1 |Nov precipitation days= 9.2 |Dec precipitation days= 11.2 |Jan sun= 108.5 |Feb sun= 117.6 |Mar sun= 176.7 |Apr sun= 216.0 |May sun= 294.5 |Jun sun= 348 |Jul sun= 387.5 |Aug sun= 365.8 |Sep sun= 297.0 |Oct sun= 229.4 |Nov sun= 156.0 |Dec sun= 102.3 |source 1= Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dmi.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=MALATYA |title=İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler- Meteoroloji Genel Müdürlüğü<!-- Bot generated title --> |accessdate=2016-10-11 |archive-date=2011-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119201730/http://dmi.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=MALATYA |url-status=dead }}</ref> |source 2= Hong Kong Observatory<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/malatya_e.htm |title=Climatological Normals of Malatya<!-- Bot generated title --> |accessdate=2016-10-11 |archive-date=2019-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023174401/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/malatya_e.htm |url-status=dead }}</ref> |date= March 2011}} == Економија== Историски гледано, Малатија била позната по производство на [[опиум]]. Британците во [[1920]] година го опишале опиумот дека има „највисок процент на морфин“<ref name=Prothero62>{{Наведена книга|last=Prothero|first=W.G.|title=Armenia and Kurdistan|year=1920|publisher=H.M. Stationery Office|location=London|page=62|url=http://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/62/|access-date=2016-10-11|archive-date=2020-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201221060748/https://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/62/|url-status=dead}}</ref>. === Кујна=== Ќофтињата имаат посебно место во локалната кујна како и кајсијата, кои се користат во многу јадења и разни десерти. Постојат повеќе од 70 видови на ќофтиња, најчесто направени со пченица и други состојки. Кагит Кебаби е еден од најважните локални специјалитети. Регионот е најдобро познат по своите овоштарници од кајсија. Околу 50% од производството на свежа кајсија и 95% од сушена кајсија се одгледува во Малатија, како водечки светски производител на кајсија. Самото име на плодот е синоним за градот. == Фестивали== Саемот за кајсија свечено се одржува од [[1978]] година, секоја година во месецот јули. За време на прославите, се организираат спортски активности, концерти и натпревари. == Спорт == Официјален тим од Малатија е Малатијаспор чии бои се црвена и жолта. Клубот се натпреварува во Втората лига, додека своите домашни натпревари ги игра на стадионот Малатија Јону во центарот на градот. Друг тим од градот е Малатија Беледиеспор, чии бои се зелена и портокалова. Тие се натпреваруваат во Трета лига. == Образование== Универзитетот Инону е еден од најголемите универзитети во источниот дел на Турција. Тој бил основан во [[1975]] година и има три институции и девет факултети, со повеќе од 2.500 факултети и 20.000 студенти. Неговиот голем кампус се наоѓа во јужниот дел од градот. Постојат 162 средни училишта, од кој најпознати се Фети Гемухлоглу и приватниот Тургут Озал. == Луѓе== * [[Ермени Сулејман-паша]] - османлиски политичар * [[Тургут Озал]] - претседател на Турција * [[Гулдал Акшит]] - политичар * [[Ахмет Каја]] - музичар * [[Мехмет Топал]] - фудбалер * [[Хрант Динк]] - новинар * [[Кемал Сунал]] - глумец == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{рв|Malatya}} {{wikivoyage|Malatya}} * [http://www.mastob.org.tr Malatya Sivil Toplum Örgütleri Birliği] Malatya Sivil Toplum Örgütleri Birliği * [http://www.malatyanethaber.com Malatya NetHaber] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230206144850/http://www.malatyanethaber.com/ |date=2023-02-06 }} Malatya NetHABER * [http://www.vuslathaber.com Malatya Haber Ajansı] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210424104233/http://www.vuslathaber.com/ |date=2021-04-24 }} Malatya Haberleri * [http://www.malatyam.com Malatyam.com] Malatya Haber Portalı - Malatya'nın Güncel Haberleri * [http://www.malatyasonsoz.com.tr Malatya Sonsöz gazetesi] Malatya Haberleri [[Категорија:Малатија| ]] [[Категорија:Населени места основани во 1838 година]] 7w5anlwkuomk4glp750m0kp0j0wl8d2 0 1165764 5532389 4703960 2026-03-31T17:07:53Z Jtasevski123 69538 5532389 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Кирил Мицевски | портрет = KIRIL MICEVSKI.tif | px = | опис = | роден-дата = {{роден на|26|април|1922}} | роден-место = {{роден во|Скопје}} | починал-дата = {{починат на|6|февруари|2002}} | починал-место = {{починат во|Скопје}}, {{МКД}} | националност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | занимање = ботаничар, биолог | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Кирил Мицевски''' ([[Скопје]], {{рн|29|април|1926}} – {{пн|6|февруари|2002}}) — македонски биолог и ботаничар, член на [[МАНУ]]. == Животопис == Роден e на 26 април 1926 година во [[Скопје]], каде се стекнал со основно и средно образование. Во 1951 година дипломирал на [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]] во Скопје, на одделот за биологија. Докторирал во 1958 година и сè до своето пензионирање бил професор на [[Природно-математички факултет - Скопје|Природно-математичкиот факултет во Скопје]]. Бил на специјалистички престои на повеќе странски универзитети. Бил претседател на Факултетскиот совет и извршувал и други значајни функции на Факултетот, во Академијата и во други научни институции. Академик Мицевски бил член на редакциските одбори на списанијата: „Годишен зборник“ на Природно-математичкиот факултет, „Ацта“ и „Фрагмента Балцаница“, изданија на Природо-научниот музеј во Скопје, и на списанието „Екологија“. Објавил голем број трудови од одделни гранки на ботаничката наука, односно од неговите флористичко-таксономски и фитоценолошко-типолошки истражувања, што се синтетизирани и систематизирани во 5-томното издание „Флора на Македонија“. Академик Мицевски открил и идентификувал голем број растителни видови, како и растителни заедници, досега непознати за македонската и за светската ботаничка наука. За својата неуморна работа акад. Мицевски е одликуван со повеќе награди, признанија и плакети, а носител е и на Орден на трудот со златен венец. Член е на [[Македонска академија на науките и уметностите|Македонската академија на науките и уметностите]] од 1974 година. Починал на 6 февруари 2002 година. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мицевски, Кирил }} [[Категорија:Македонски биолози]] [[Категорија:Македонски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] poy1xb7c2i8ulkq8wulkw4ykfgbuu2b 5532390 5532389 2026-03-31T17:09:00Z Jtasevski123 69538 5532390 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Кирил Мицевски | портрет = KIRIL MICEVSKI.tif | px = | опис = | роден-дата = {{роден на|26|април|1922}} | роден-место = {{роден во|Скопје}} | починал-дата = {{починат на|6|февруари|2002}} | починал-место = {{починат во|Скопје}}, {{МКД}} | националност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | занимање = ботаничар, биолог | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }}'''Кирил Мицевски''' ([[Скопје]], {{рн|29|април|1926}} – {{пн|6|февруари|2002}}) — македонски биолог и ботаничар, член на [[МАНУ]]. == Животопис == Роден e на 26 април 1926 година во [[Скопје]], каде се стекнал со основно и средно образование. Во 1951 година дипломирал на [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]] во Скопје, на одделот за биологија. Докторирал во 1958 година и сè до своето пензионирање бил професор на [[Природно-математички факултет - Скопје|Природно-математичкиот факултет во Скопје]]. Бил на специјалистички престои на повеќе странски универзитети. Бил претседател на Факултетскиот совет и извршувал и други значајни функции на Факултетот, во Академијата и во други научни институции. Академик Мицевски бил член на редакциските одбори на списанијата: „Годишен зборник“ на Природно-математичкиот факултет, „Ацта“ и „Фрагмента Балцаница“, изданија на Природо-научниот музеј во Скопје, и на списанието „Екологија“. Објавил голем број трудови од одделни гранки на ботаничката наука, односно од неговите флористичко-таксономски и фитоценолошко-типолошки истражувања, што се синтетизирани и систематизирани во 5-томното издание „Флора на Македонија“. Академик Мицевски открил и идентификувал голем број растителни видови, како и растителни заедници, досега непознати за македонската и за светската ботаничка наука. За својата неуморна работа акад. Мицевски е одликуван со повеќе награди, признанија и плакети, а носител е и на Орден на трудот со златен венец. Член е на [[Македонска академија на науките и уметностите|Македонската академија на науките и уметностите]] од 1974 година. Починал на 6 февруари 2002 година. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мицевски, Кирил }} [[Категорија:Македонски биолози]] [[Категорија:Македонски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 0ll0vkx0eccgv565rubu84xoh6hpan5 5532391 5532390 2026-03-31T17:09:18Z Jtasevski123 69538 5532391 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Кирил Мицевски | портрет = KIRIL MICEVSKI.tif | px = | опис = | роден-дата = {{роден на|26|април|1922}} | роден-место = {{роден во|Скопје}} | починал-дата = {{починат на|6|февруари|2002}} | починал-место = {{починат во|Скопје}}, {{МКД}} | националност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | занимање = ботаничар, биолог | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }}'''Кирил Мицевски''' ([[Скопје]], {{рн|29|април|1926}} – {{пн|6|февруари|2002}}) — македонски универзитетски професор, биолог и ботаничар, член на [[МАНУ]]. == Животопис == Роден e на 26 април 1926 година во [[Скопје]], каде се стекнал со основно и средно образование. Во 1951 година дипломирал на [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]] во Скопје, на одделот за биологија. Докторирал во 1958 година и сè до своето пензионирање бил професор на [[Природно-математички факултет - Скопје|Природно-математичкиот факултет во Скопје]]. Бил на специјалистички престои на повеќе странски универзитети. Бил претседател на Факултетскиот совет и извршувал и други значајни функции на Факултетот, во Академијата и во други научни институции. Академик Мицевски бил член на редакциските одбори на списанијата: „Годишен зборник“ на Природно-математичкиот факултет, „Ацта“ и „Фрагмента Балцаница“, изданија на Природо-научниот музеј во Скопје, и на списанието „Екологија“. Објавил голем број трудови од одделни гранки на ботаничката наука, односно од неговите флористичко-таксономски и фитоценолошко-типолошки истражувања, што се синтетизирани и систематизирани во 5-томното издание „Флора на Македонија“. Академик Мицевски открил и идентификувал голем број растителни видови, како и растителни заедници, досега непознати за македонската и за светската ботаничка наука. За својата неуморна работа акад. Мицевски е одликуван со повеќе награди, признанија и плакети, а носител е и на Орден на трудот со златен венец. Член е на [[Македонска академија на науките и уметностите|Македонската академија на науките и уметностите]] од 1974 година. Починал на 6 февруари 2002 година. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мицевски, Кирил }} [[Категорија:Македонски биолози]] [[Категорија:Македонски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 875eliphlbv1rqg0l0gtny75yoje1np 5532397 5532391 2026-03-31T17:17:45Z Jtasevski123 69538 5532397 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Кирил Мицевски | портрет = KIRIL MICEVSKI.tif | px = | опис = | роден-дата = {{роден на|26|април|1922}} | роден-место = {{роден во|Скопје}} | починал-дата = {{починат на|6|февруари|2002}} | починал-место = {{починат во|Скопје}}, {{МКД}} | националност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | занимање = ботаничар, биолог | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }}'''Кирил Мицевски''' ([[Скопје]], {{рн|29|април|1926}} – {{пн|6|февруари|2002}}) — македонски универзитетски професор, биолог и ботаничар, член на [[МАНУ]]. {{Ботаничар|Micevski}} == Животопис == Роден e на 26 април 1926 година во [[Скопје]], каде се стекнал со основно и средно образование. Во 1951 година дипломирал на [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]] во Скопје, на одделот за биологија. Докторирал во 1958 година и сè до своето пензионирање бил професор на [[Природно-математички факултет - Скопје|Природно-математичкиот факултет во Скопје]]. Бил на специјалистички престои на повеќе странски универзитети. Бил претседател на Факултетскиот совет и извршувал и други значајни функции на Факултетот, во Академијата и во други научни институции. Академик Мицевски бил член на редакциските одбори на списанијата: „Годишен зборник“ на Природно-математичкиот факултет, „Ацта“ и „Фрагмента Балцаница“, изданија на Природо-научниот музеј во Скопје, и на списанието „Екологија“. Објавил голем број трудови од одделни гранки на ботаничката наука, односно од неговите флористичко-таксономски и фитоценолошко-типолошки истражувања, што се синтетизирани и систематизирани во 5-томното издание „Флора на Македонија“. Академик Мицевски открил и идентификувал голем број растителни видови, како и растителни заедници, досега непознати за македонската и за светската ботаничка наука. За својата неуморна работа акад. Мицевски е одликуван со повеќе награди, признанија и плакети, а носител е и на Орден на трудот со златен венец. Член е на [[Македонска академија на науките и уметностите|Македонската академија на науките и уметностите]] од 1974 година. Починал на 6 февруари 2002 година. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мицевски, Кирил }} [[Категорија:Македонски биолози]] [[Категорија:Македонски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] o1wk07xk360n5agt4r8l7eig747y99n 5532398 5532397 2026-03-31T17:18:07Z Jtasevski123 69538 5532398 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Кирил Мицевски | портрет = KIRIL MICEVSKI.tif | px = | опис = | роден-дата = {{роден на|26|април|1922}} | роден-место = {{роден во|Скопје}} | починал-дата = {{починат на|6|февруари|2002}} | починал-место = {{починат во|Скопје}}, {{МКД}} | националност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | занимање = ботаничар, биолог | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }}'''Кирил Мицевски''' ([[Скопје]], {{рн|29|април|1926}} – {{пн|6|февруари|2002}}) — македонски универзитетски професор, биолог и ботаничар, член на [[МАНУ]]. {{Ботаничар|Micevski}} == Животопис == Роден e на 26 април 1926 година во [[Скопје]], каде се стекнал со основно и средно образование. Во 1951 година дипломирал на [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]] во Скопје, на одделот за биологија. Докторирал во 1958 година и сè до своето пензионирање бил професор на [[Природно-математички факултет - Скопје|Природно-математичкиот факултет во Скопје]]. Бил на специјалистички престои на повеќе странски универзитети. Бил претседател на Факултетскиот совет и извршувал и други значајни функции на Факултетот, во Академијата и во други научни институции. Академик Мицевски бил член на редакциските одбори на списанијата: „Годишен зборник“ на Природно-математичкиот факултет, „Ацта“ и „Фрагмента Балцаница“, изданија на Природо-научниот музеј во Скопје, и на списанието „Екологија“. Објавил голем број трудови од одделни гранки на ботаничката наука, односно од неговите флористичко-таксономски и фитоценолошко-типолошки истражувања, што се синтетизирани и систематизирани во 5-томното издание „Флора на Македонија“. Академик Мицевски открил и идентификувал голем број растителни видови, како и растителни заедници, досега непознати за македонската и за светската ботаничка наука. За својата неуморна работа акад. Мицевски е одликуван со повеќе награди, признанија и плакети, а носител е и на Орден на трудот со златен венец. Член е на [[Македонска академија на науките и уметностите|Македонската академија на науките и уметностите]] од 1974 година. Починал на 6 февруари 2002 година. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мицевски, Кирил }} [[Категорија:Македонски биолози]] [[Категорија:Македонски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] j7nxqewre1qslbtgrpjd690mwyu14by 5532399 5532398 2026-03-31T17:20:24Z Jtasevski123 69538 5532399 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Кирил Мицевски | портрет = KIRIL MICEVSKI.tif | px = | опис = | роден-дата = {{роден на|26|април|1922}} | роден-место = {{роден во|Скопје}} | починал-дата = {{починат на|6|февруари|2002}} | починал-место = {{починат во|Скопје}}, {{МКД}} | националност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | занимање = ботаничар, биолог | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }}'''Кирил Мицевски''' ([[Скопје]], {{рн|29|април|1926}} – {{пн|6|февруари|2002}}) — македонски универзитетски професор, биолог и ботаничар, член на [[МАНУ]]. {{Ботаничар|Micevski}} == Животопис == Роден e на 26 април 1926 година во [[Скопје]], каде се стекнал со основно и средно образование. Во 1951 година дипломирал на [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]] во Скопје, на одделот за биологија. Докторирал во 1958 година и сè до своето пензионирање бил професор на [[Природно-математички факултет - Скопје|Природно-математичкиот факултет во Скопје]]. Бил на специјалистички престои на повеќе странски универзитети. Бил претседател на Факултетскиот совет и извршувал и други значајни функции на Факултетот, во Академијата и во други научни институции. Академик Мицевски бил член на редакциските одбори на списанијата: „Годишен зборник“ на Природно-математичкиот факултет, „Ацта“ и „Фрагмента Балцаница“, изданија на Природо-научниот музеј во Скопје, и на списанието „Екологија“. Објавил голем број трудови од одделни гранки на ботаничката наука, односно од неговите флористичко-таксономски и фитоценолошко-типолошки истражувања, што се синтетизирани и систематизирани во 5-томното издание „Флора на Македонија“. Академик Мицевски открил и идентификувал голем број растителни видови, како и растителни заедници, досега непознати за македонската и за светската ботаничка наука. За својата неуморна работа акад. Мицевски е одликуван со повеќе награди, признанија и плакети, а носител е и на Орден на трудот со златен венец. Член е на [[Македонска академија на науките и уметностите|Македонската академија на науките и уметностите]] од 1974 година. Починал на 6 февруари 2002 година. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мицевски, Кирил }} [[Категорија:Македонски биолози]] [[Категорија:Македонски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Професори на Природно-математичкиот факултет - Скопје]] e49mm2xsv53fe4m7tvgi52i4vyvei2e 0 1170923 5532459 5224037 2026-03-31T18:36:43Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532459 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Calendula officinalis, pot marigold.JPG |regnum = [[Растенија]] |unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] |ordo = [[Ѕвездовидни]] |familia = [[Главоцветни]] |tribus = [[Невени]] |genus = [[Невен (род)|Невен]] |species = ''Обичен невен''' |binomial = ''Calendula officinalis'' |binomial_authority = [[Карл Лине|L.]] |synonyms_ref=<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-107206 The Plant List, ''Calendula officinalis'' L. ]</ref> |synonyms= *''Calendula aurantiaca'' <small>Kotschy ex Boiss.</small> *''Calendula eriocarpa'' <small>DC.</small> *''Calendula hydruntina'' <small>(Fiori) Lanza</small> *''Calendula prolifera'' <small>Hort. ex Steud.</small> *''Calendula × santamariae'' <small>Font Quer</small> *''Caltha officinalis'' <small>(L.) [[Конрад Менх|Moench]]</small> }} '''Невен''' ({{науч|Calendula officinalis}}) — билка од семејството [[главоцветни]]те (''Asteraceae''). == Опис на билката == [[Стебло]]то на невенот е исправено, разгрането и избраздено. Висината е до 50 сантиметри и покриено е со кратки и цврсти влакненца. Обликот на листовите се разликува во зависност од нивната положба: горните се долги или шпицести, средните се обратно јајчести и го опфаќаат стеблото, а долните се со крилести дршки. Цветовите се скупчени во портокалово-жолти, крупни [[соцветие|соцветија]]. Периферијата на соцветијата гради јазичести цветови наредени во 2-3 реда, а на средина цевчести цветови. Обвивката на цветот гради тесни, зелени, лепливи и влакнести покривни листови. Мирисот на цветот е јак. Зависно од регионот, невенот цвета од рана пролет до доцна есен. Во приморските и топли краеви може да цвета преку цела година. == Хемиски состав == Како дрога се користат цветовите кои содржат етерично масло, [[танин]]и, шеќери, [[ликопен]] (кој е многу добар [[антиоксиданс]] и штити од [[рак (болест)|рак]] на грлото на матката), [[белковина|белковини]], пигментни каротиноиди (даваат боја на цветовите), календулин, минерали ([[калиум]], сумпор и др), горки супстанци, супстанци на кисел карактер(волоксантин, цитроксантин, рубиксантин, флавоксантин), смоли, органски киселини (јаболкова, салицилна) и др. == Употреба == Невенот има многу широка примена. Се употребува како [[чај]], како додаток во салати и други јадења, а за надворешна употреба, во облик на масло, масти, облоги или чаеви за плакнење. Исто така се користи и како природна боја во индустријата за храна и [[козметика]]та. Листовите може да се јадат свежи како додаток во салата бидејќи се богати со [[витамин]]и и [[минерал]]и и по состав се слични со [[глуварче]]то. Свежите цветни листови исто можат да бидат додаток во салати, додека сувите имаат снажен и концентриран вкус и може да се користат како [[зачин]] во [[супа|супи]] и колачи. Листовите содржат и значајни количини на витамини [[витамин А|А]] и [[витамин Ц|Ц]] и се користат за добивање боја која се користи во индустриската храна. Бојата се користи и во козметички намени и тоа за правење боја за коса. Семето од невен содржи до 37% белковини и до 46% масти, но нема податок дека се користи во исхраната. == Употреба во народната медицина == Невенот повеќе се користи во народната нега отколку во современата медицина. Се препорачува за чистење и плакнење на рани, [[чир]]eви и изгореници. Се користи и за лечење на [[желудник]]от, проблем со црева и [[жолчно кесе]]. Невеновиот крем се користи за надворешна употреба кај рани, чиреви, осипи и отечени [[жлезда|жлезди]]. Невеновата маст со козјо масло во народната медицина лечи хронични чиреви и отечени места, гнојни рани кои тешко зараснуваат. Облогите од топол невенов чај го подобрува [[вид]]от. Спрема литературата на руската народна медицина, чајот од цветот на невен се користи кај [[крвавење]] од [[материца]] и за болести на [[црн дроб|црниот дроб]], [[слезина]]та, проблеми со желудец и [[рахитис]]. == Лековито дејство == Невенот делува антисептично и антибактериски и е многу ефикасен против различни воспаленија, габични инфекции, а најновите истражувања наговестуваат дека е корисен во борбата против [[ХИВ]] (вирус предизвикувач на СИДА). Корисен е за отстранување на отрови кои прават различни хронични [[инфекција|инфекции]], [[трески]], кожни болести како што се [[егзем]]и и [[акна|акни]]. Добар е како средство за смирување на грчеви, против [[астма]], [[кашлица]], [[тахикардија]] и [[несоница]]. Од одамна во народната медицина се користи за залечување на рани, боцкање од [[инсект]]и, смрзнатини, чиреви, брадавици, волчи очи и др. Ладен чај од невен се употребува за плакнење на очи при [[конјунктивит]] или после вадење на [[заб]]. Поради благите естрогенски дејства во ([[естроген]] - женски полни хормон) се користи за воспоставување на редовен [[менструален циклус]] и смалување на менструалните болки кај младите девојки или кај жени во [[климакс]]. ==Невенот како тема во уметноста== * „Мој невенче шестоперче“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 44.</ref> ==Наводи== {{наводи}} {{commons}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Хортикултура]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни вапсила]] [[Категорија:Флора на Европа]] t12k4n7wy89hn9746x6smai8mnlshbx 0 1171324 5532375 5530633 2026-03-31T16:41:58Z Carshalton 30527 5532375 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Родриго Бентанкур | image = [[Податотека:20171114 AUT URU 4518 - Rodrigo Bentancur (cropped) 2.jpg|200px]] | fullname = Родриго Бентанкур Колман | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1997|6|5}} | cityofbirth = {{роден во|Нуева Елвесија|}} | countryofbirth = [[Уругвај]] | nationality = {{flagsport|URU}} [[Уругвај]] | height = {{height|m=1.85}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Tottenham}} | clubnumber = 30 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Boca Juniors}} | years1 = 2015-2017 | caps1 = 51 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Boca Juniors}} | years2 = 2017-2022 | caps2 = 133 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 2022- | caps3 = 81 | goals3 = 8 | clubs3 = {{Fb team Tottenham}} | nationalyears1 = 2017 | nationalcaps1 = 14 | nationalgoals1 = 1 | nationalteam1 = {{flagsport|URU}} [[Фудбалска репрезентација на Уругвај под 20 години|Уругвај 20]] | nationalyears2 = 2017- | nationalcaps2 = 67 | nationalgoals2 = 3 | nationalteam2 = {{flagsport|URU}} [[Фудбалска репрезентација на Уругвај|Уругвај]] }} '''Родриго Бентанкур''' (роден на 25 јуни 1997, во [[Нуева Елвесија]]) — [[уругвај]]ски [[фудбалер]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Tottenham}} и на [[Фудбалска репрезентација на Уругвај|уругвајската репрезентација]]. ==Биографија== Роден и израснат во [[Нуева Елвесија]], [[Колонија (департман)|департманот Колонија]], Бентанкур ја изгубил својата мајка кога имал само 4 години. Изборот на дресот со број 30 е почит за неа, сеќавајќи се на нејзиниот роденден. Тој бил фудбалски навивач уште од детството, а го израснал неговиот татко и неговата нова партнерка. Во семејството го добил прекарот ''Лоло'',<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/2018/10/09/rodrigo-bentancur-juventus-origini-uruguay-madre.html|title=Alle origini di Bentancur, certezza della Juventus|access-date=2 декември 2018}}</ref> додека италијанските весници го идентификувале како ''Принчипе'' (превод на мак. Принц),<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/02-12-2018/juventus-bentancur-principe-centrocampo-mezzala-play-juve-fiorentina-310916063643.shtml|title=Juventus, Bentancur è il principe del centrocampo|access-date=2 декември 2018}}</ref> веројатно сметајќи го за наследник на [[Клаудио Маркизио]], познат по прекарот ''Ил Принчипино'' (превод на мак. Малиот Принц), во средниот ред на {{Fb team (N) Juventus}}. ==Технички карактеристики== Како [[Среден ред (фудбал)#Централен играч од средниот ред|внатрешен играч од средниот ред]], Бентанкур може да се прилагоди и да ги игра сите улоги во средниот ред, од позицијата со [[Среден ред (фудбал)#Дефанзивен играч од среден ред|дефанзивни задачи]] до [[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|офанзивен играч од средниот ред]], како и [[Среден ред (фудбал)#Мецала|мецала]], позицијата на која најдобро се снаоѓа.<ref name="cds" /><ref name= talento >{{cite web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-mercato/2016/08/11-14273763/calciomercato_ecco_chi_e_bentancur_il_talento_che_piace_a_milan_e_juventus/|title=Calciomercato, ecco chi è Bentancur: il talento che piace a Milan e Juventus|author=Marco Gentile|date=11 август 2016|access-date=12 мај 2017}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/27-11-2019/bentancur-cocco-sarri-cosi-si-preso-juve-ma-quei-gialli-3501426617862.shtml|title=Bentancur, il “cocco” di Sarri: così si è preso la Juve. Ma quei gialli...|access-date=28 ноември 2019}}</ref> Многу технички играч,<ref name= talento /> [[Амбидекстрија|амбидекстер]],<ref name= cds /><ref name="talento" /> и многу силен физички играч од средниот ред,<ref name= cds /><ref name="talento" /><ref name=":0" /> добар во вметнувања и со ефективен дриблинг.<ref name= cds /> Може да се користи и во одбранбената фаза, способен е да притиска и да ги сече додавањата на противниците, но често неговата импулсивност го наведува да прави прекршоци и добива голем број на картони.<ref name=":0" /> ==Клупска кариера== ===Бока Хуниорс=== [[Податотека:Rodrigo Bentancur.jpg|thumb|left|190px|Бентанкур во Бока Хуниорс]] Како дете почнал да игра во клубот Артесано во Нуева Елвесија, но на 9 години татко му го одвел него и неговиот брат на проби во [[ФК Пењарол|Пењарол]], за потоа тој да се приклучи на младинската академија на овој уругвајскиот клуб.<ref name="cds">{{cite web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/juve/2017/04/21-24660790/juventus_bentancur_ha_firmato_fino_al_2022/|title=Juventus, Bentancur ha firmato fino al 2022: «Mi manda Tevez, darò il massimo» è considerato uno dei migliori centrocampisti del panorama mondiale|date=21 април 2017|access-date=12 мај 2017}}</ref><ref name="Penarol">{{cite web |url=http://www.goal.com/it/news/3785/generazione-di-fenomeni/2016/09/30/24341842/profilo-rodrigo-bentancur-il-genio-del-boca-che-ha-stregato |title=Profilo - Rodrigo Bentancur, il genio del Boca che ha stregato la Juventus |access-date=11 декември 2017}}</ref> Таму ќе остане три години, пред да се пресели во Аргентина во [[ФК Бока Хуниорс|Бока Хуниорс]]. Своето деби како професионалец го направил на 9 април 2015 година, во натпреварот од [[Копа Либертадорес]] против [[ФК Монтевидео Вондерерс|Монтевидео Вондерерс]] влегувајќи во игра во 69-тата минута во победата со 3-0, по што уследило и неговото деби во [[Примера Дивисион (Аргентина)|првенството]] на 12 април 2017 во натпреварот против [[ФК Нуева Чикаго|Нуева Чикаго]] кој завршил 0-0, влегувајќи на местото на [[Пабло Перес]] во 77-мата минута.<ref name="soccerway2">{{Наведена мрежна страница|url=http://int.soccerway.com/matches/2015/04/12/argentina/primera-division/boca-juniors/ca-nueva-chicago/1978271/|title=Boca Juniors vs. Nueva Chicago - 12 April 2015 - Soccerway|publisher=soccerway.com|accessdate=2015-06-28}}</ref> Во текот на летото на 2015 година, Бентанкур бил вклучен во договорот со кој бил извршен трансферот на [[Карлос Тевес]] од [[ФК Јувентус|Јувентус]] во Бока Хуниорс; како дел од овој договор, екипата на Јувентус се здобила со право да одлучува за купување на Бентанкур, што можело да се оствари до 20 април 2017 година за износ од 9,4 милиони евра.<ref>{{наведени вести|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-mercato/2015/07/13-2397979/juventus_le_mani_sul_vivaio_del_boca_grazie_a_tevez/|title=Juventus, le mani sul vivaio del Boca grazie a Tevez|publisher=[[Corriere dello Sport - Stadio]]|date=13 јули 2015|accessdate=13 август 2016}}</ref> На крајот на 2015 година, тој бил избран од аргентинскиот весник ''[[Clarín]]'' за играч откровение на годината.<ref name="talento" /> ===Јувентус=== Откако спортскиот директор на Јувентус, [[Џузепе Марота]], потврдил дека Јувентус ќе го искористи своето право за купување на Бентанкур,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.goal.com/en-ie/news/3923/italy/2016/12/19/30652472/were-working-on-signing-witsel-juventus-ceo-reveals-talks|title=Signing with Bentnacur|date=19 December 2016|access-date=19 December 2016|publisher=GOAL}}</ref> на 3 април 2017 тој стигнал во Торино и ги завршил медицинските тестови истиот ден, по што потпишал петгодишен договор со Јувентус во трајност од 1 јули 2017, до 30 јуни 2022. Своето деби за Јувентус го направил на 26 август 2017, влегувајќи како замена во победата со 4-2 на гости против [[ФК Џенова|Џенова]] во [[Серија А]]. Под водството на тренерот [[Масимилијано Алегри]], својата прва сезона во Јувентус ја завршил со 27 настапи во сите натпреварувања, освојувајќи ги своето прво [[скудето]] и првиот [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]] во кариерата. [[Податотека:Bentancur-juventus-2019 (cropped).jpg|200px|thumb|right|Бентанкур со {{Fb team (N) Juventus}} во 2019.]] На 6 октомври 2018, Бентанкур го постигнал својот прв гол во дресот на Јувентус во победата со 2-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Udinese}} во [[Серија А 2018-2019|Серија А]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.calciomercato.it/news/318824/udinese_juventus_gioia_bentancur_primo_gol_in_bianconero|title=UDINESE-JUVENTUS, GIOIA BENTANCUR: PRIMO GOL IN BIANCONERO|website=www.calciomercato.it|date=6 октомври 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.football-italia.net/128987/bentancur-enjoys-debut-juve-goal |title=Bentancur enjoys debut Juve goal |publisher=Football Italia |date=6 October 2018 |accessdate=6 October 2018 }}</ref> Својот втор гол го постигнал на 1&nbsp;декември, во победата со 3-0 над {{Fb team (N) Fiorentina}} во [[Фиренца]], исто така во Серија А. Во јануари 2019, го освоил својот прв [[Суперкуп на Италија 2018|Суперкуп на Италија]] играјќи 86 минути во победата со 1-0 над {{Fb team (N) Milan}}, а на крајот од сезоната го освоил своето второ скудето со „''бјанконерите''“. На 22 јуни 2019, Бентанкур го продолжил договорот со Јувентус до 2024 година.<ref>{{наведени вести|url=http://sportskoradio903.com.mk/bentakur-go-prodolzhi-dogovorot-so-juventus/|title= Бентакур го продолжи договорот со Јувентус|publisher=Спортско радио 90.3 фм|date=22 јуни 2019|accessdate=1 јули 2019}}</ref> На 26 јули 2020, сега со нов тренер [[Маурицио Сари]], Бентанкур го освоил своето трето скудето во кариерата со Јувентус. [[ФК Јувентус сезона 2019-2020|Сезоната 2019-2020]] ја завршил со 43 настапи и еден гол, кој го постигнал во четвртфиналето на [[Фудбалски куп на Италија 2019-2020|Купот на Италија]] против [[ФК Рома|Рома]] во победата со 3-1.<ref>{{Cite web|url=https://www.tuttosport.com/news/calcio/serie-a/juventus/2020/01/23-65898656/pagelle_juve_ronaldo_show_buffon_e_bentancur_da_urlo/|title=Pagelle Juve, Ronaldo show. Buffon e Bentancur da urlo|date=23 јануари 2020|access-date=23 јануари 2020}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Бентанкур му помогнал на својот клуб да освои два нови трофеи: [[Суперкуп на Италија 2020|Суперкупот на Италија 2020]] и [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|Купот на Италија]]. Вкупно за Јувентус одиграл 181 натпревар и постигнал 3 гола, освојувајќи седум трофеи за четири и пол години во кои го носел дресот на ''Старата дама''. ===Тотенхем=== На 31 јануари 2022, Бентанкур потпишал три и пол годишен договор со {{Fb team (N) Tottenham}}, во трансфер вреден 19 милиони евра (потенцијално може да се искачи до 25 милиони евра во зависност од одредени бонуси).<ref>{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2022/january/bentancur-completes-move/|title=Bentancur completes move|website=www.tottenhamhotspur.com|date=31 January 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/en/news/articles/suerte-rodri|title=Suerte, Rodri!|website=www.juventus.com/en|date=31 January 2022}}</ref> Своето деби за ''Спарс'' го направил на 5 февруари 2022, влегувајќи како замена во второто полувреме на местото на [[Хари Винкс]] во победата со 3-1 на домашен терен над [[ФК Брајтон и Хоув Албион|Брајтон]] во четвртата рунда на [[ФА Куп 2021-2022|ФА купот]].<ref>{{cite news|url=https://tothelaneandback.com/2022/02/06/spurs-tottenham-hotspur-manager-antonio-conte-dejan-kulusevski-rodrigo-bentancur-debut-fa-cup-brighton/|title=Conte gives verdict on Tottenham’s new January signings making debut in FA Cup win|publisher=tothelaneandback.com|author=Krishnan Sreekumar|date=6 февруари 2022|access-date=6 февруари 2022}}</ref> Четири дена подоцна, повторно влегувајќи од клупата дебитирал во [[Премиер лига на Англија 2021-2022|Премиер лигата]], заменувајќи го [[Пјер-Емил Хојбјерг]] во поразот на домашен терен од [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]] со 2-3.<ref>{{cite tweet |author=Tottenham Hotspur |author-link=Tottenham Hotspur |user=SpursOfficial |number=1491517443520532481 |date=9 February 2022 |title=A Premier League debut for Rodrigo Bentancur. 👏 ➡️ Bentancur ⬅️ Højbjerg ⚪️ 1-1 🟡 (58') https://t.co/T1wLO8Z38u |language=en |access-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209210101/https://twitter.com/SpursOfficial/status/1491517443520532481 |archive-date=9 February 2022 |url-status=live}}</ref> [[File:Lorencio.jpg|thumb|left|Бентанкур играјќи за [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] во 2022 година.]] На 18 септември 2022 година, Бентанкур го постигнал својот прв гол за Тотенхем во победата со 6-2 на домашен терен над [[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]] во [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лигата]].<ref>{{Cite web |title=Tottenham 6-2 Leicester: Heung-min Son ends drought with second half hat-trick |url=https://www.skysports.com/football/news/11661/12698875/tottenham-6-2-leicester-heung-min-son-ends-drought-with-second-half-hat-trick |access-date=29 October 2022 |website=Sky Sports |language=en}}</ref> На 26 октомври, тој го спасил Тотенхем од пораз во ремито 1-1 против [[ФК Спортинг Лисабон|Спортинг Лисабон]] со погодок во 80-тата минута, што бил негов прв во кариерата во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. Тој ја продолжил својата голгетерска форма три дена подоцна во првенствотото против [[АФК Борнмут|Борнмут]], кога влегувајќи од клупата успеал да го постигне победничкиот гол во судиското надополнување, завршувајќи го камбекот на Спарс од негатива 0-2 до победа 3-2.<ref>{{Cite news |title=Bentancur scores late winner as Spurs fight back |language=en-GB |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/football/63354914 |access-date=29 October 2022}}</ref> Две недели подоцна, тој постигнал два гола на еден натпревар, во првенствената победа со 4-3 над [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2022/november/story-of-the-match-spurs-4-3-leeds-united/|title=Spurs 4-3 Leeds United|website=Tottenham Hotspur|date=12 November 2022}}</ref> На 11 февруари 2023 година, Бентанкур доживеал [[повреда на предните вкрстени лигаменти]] за време на натпреварот против [[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]], која го оддалечила од терените до крајот на сезоната.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2023/feb/12/rodrigo-bentancur-tottenham-out-for-rest-of-season-injury |title=Rodrigo Bentancur out for rest of season in major blow to Tottenham |first=Fabrizio|last= Romano|date= 12 February 2023|work=The Guardian }}</ref> Бентанкур го направил своето враќање на терените на 27 октомври 2023, влегувајќи како замена од клупата за резерви во гостинската победа над {{Fb team (N) Crystal Palace}} (1-2). На 5 јануари 2024 година, во победата со 1-0 над [[ФК Барнли|Барнли]] во [[ФА Куп 2023-2024|ФА Купот]], Бентанкур ја носел [[Капитен|капитенската лента]] на ''Спарс'' во отсуство на стандарните капитени [[Сон Хеунг-мин]], [[Џејмс Мадисон]] и [[Кристијан Ромеро]].<ref name="TottenhamCaptain">{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2024/january/ange-on-bentancur-captaincy-decision/|title=Ange on Bentancur captaincy decision|publisher=[[ФК Тотенхем Хотспар]]|language=en|date=5 јануари 2024|access-date=15 јануари 2024}}</ref> Менаџерот [[Анге Постекоглу]] во врска со тоа изјавил дека „капитенската лента ќе биде некој вид на награда за него, за тешките 8 месеци што ги минал во периодот додека бил поврден“.<ref name="TottenhamCaptain"/> Својот прв гол по враќањето од повредата го постигнал девет дена подоцна, во ремито 2-2 во првенството против {{Fb team (N) Manchester United}} на [[Олд Трафорд]].<ref>{{Cite news |title=Tottenham fight back to earn draw at Man Utd |url=https://www.bbc.com/sport/football/67904868 |access-date=2024-01-15 |work=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> На 18 ноември 2024 година, тој бил казнет со суспензија од седум натпревари и парична казна од 100.000 фунти за расистичка шега на сметка на соиграчот Сон Хеунг-мин за време на интервју за уругвајска телевизија во јуни 2024 година.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/24_novembre_18/bentancur-squalifica-razzismo-son-multa-4d90ef2f-f457-4de0-a3bd-d34c76e1fxlk.shtml|title=Bentancur, frase razzista su Son: squalifica per 7 giornate e multa da 100.000 sterline|website=Corriere della Sera|date=2024-11-18|language=it-IT|access-date=2024-11-18}}</ref> По изјавата двајцата фудбалери јавно објавиле дека ги расчистиле сметките меѓу нив.<ref name=":1" /> На 8 јануари 2025, за време на првиот полуфинален натпревар од Лига купот против {{Fb team (N) Liverpool}} добиен со 1-0, Бентанкур колабирал на теренот по еден обид да ја удри топката со глава по што бил изнесен од теренот со помош на лекарските екипи и заменет од [[Бренан Џонсон]] по само 15 минути игра.<ref name="LiverpoolInjury">{{cite web|url=https://news.sky.com/story/rodrigo-bentancur-tottenham-midfielder-says-all-good-after-worrying-injury-during-liverpool-match-13285843|title=Rodrigo Bentancur: Tottenham midfielder says 'all good' after worrying injury during Liverpool match|publisher=sky news|date=9 јануари 2025|access-date=17 февруари 2025}}</ref> Сепак, следното утро тој самиот се огласил по социјалните мрежи и објавил дека се е во ред со него и дека се чувствува добро.<ref name="LiverpoolInjury"/><ref>{{cite web|url=https://www.sportingnews.com/uk/football/tottenham-hotspur/news/rodrigo-bentancur-breaks-silence-collapse-spurs-vs-liverpool/5d15863b735b259d73e17508|title=Rodrigo Bentancur breaks silence after scary collapse in Spurs vs. Liverpool|publisher=sportingnews.com|language=en|date=9 јануари 2025|access-date=17 февруари 2025}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Бентанкур бил дел од репрезентацијата на [[Фудбалска репрезентација на Уругвај под 20 години|Уругвај под 20 години]] која настапила на [[Јужноамериканско првенство во фудбал за играчи под 20 години 2017|Јужноамериканското првенство за играчи под 20 години 2017]] во [[Еквадор]]. Тој постигнал еден гол на првенството во победата со 3-0 над [[Фудбалска репрезентација на Боливија под 20 години|Боливија]] во првата фаза од турнирот.<ref>[http://depor.com/futbol-internacional/resto-del-mundo/bolivia-vs-uruguay-vivo-directo-online-sudamericano-sub-20-27436 Uruguay clasificó al hexagonal del Sudamericano Sub 20 tras vencer 3-0 a Bolivia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170128063129/http://depor.com/futbol-internacional/resto-del-mundo/bolivia-vs-uruguay-vivo-directo-online-sudamericano-sub-20-27436 |date=2017-01-28 }} depor.com</ref> Уругвајците на крајот го освоиле првенството, а Бентанкур придонел за тоа со 8 настапи и 1 гол. Неколку месеци подоцна, тој настапил и на [[Светско првенство во фудбал за играчи под 20 години|Светското првенство под 20 години]], каде Уругвај го освоил четвртото место. Во септември 2017 година, тој го добил својот прв повик во [[Фудбалска репрезентација на Уругвај|сениорската репрезентација на Уругвај]] од селекторот [[Оскар Табарес]], за октомвриските квалификациски натпревари за Светското првенство 2018, против [[Фудбалска репрезентација на Венецуела|Венецуела]] и [[Фудбалска репрезентација на Боливија|Боливија]].<ref>{{наведени вести|url=http://gianlucadimarzio.com/it/uruguay-prima-convocazione-per-bentancur-la-lista-completa|title=Uruguay, prima convocazione per Bentancur: la lista completa|website=gianlucadimarzio.com|date=15 септември 2017}}</ref> Дебитирал на 5 октомври, на возраст од 20 години, во натпреварот против Венецуела во [[Сан Кристобал]], заменувајќи го [[Кристијан Родригес]] во 65-тата минута од натпреварот.<ref>{{наведени вести|author=Stefano Lanzo|url=http://www.tuttosport.com/news/calcio/serie-a/juventus/2017/10/07-31916695/juventus_bentancur_promosso_anche_da_tabarez/|title=Juventus, Bentancur promosso anche da Tabarez|website=tuttosport.com|date=7 октомври 2017}}</ref> Во мај 2018, Бентанкур се нашол на списокот на играчи на селекторот [[Оскар Табарес]] за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]] во [[Русија]]. Тој ги одиграл сите натпревари на својата репрезентација во [[Светско првенство во фудбал 2018 - група A|групната фаза]] во која Уругвај остварил три победи и со максимален број на бодови се квалификувал за осминафиналето. Во осминафиналето против [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]] во победата со 2-1, Бентанкур му асистирал на [[Единсон Кавани]] за победничкиот погодок на ''Селесте''.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.bbc.com/sport/football/44439361#tab-2 |title=Uruguay 2-1 Portugal |publisher=BBC Sport |author1=Gary Rose |date=30 June 2018 |accessdate=10 July 2018 }}</ref> Уругвај бил елиминиран од турнирот по поразот со 2-0 од подоцнежниот шампион [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] во четвртфиналето на 6 јули.<ref>{{Наведена мрежна страница |last1=Bevan |first1=Chris |title=Uruguay 0 France 2 |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44652179 |publisher=BBC Sport |accessdate=6 July 2018 |location=Nizhny Novgorod |date=6 July 2018}}</ref> Следното лето, Табарес го повикал Бентанкур на [[Копа Америка 2019]] во Бразил.<ref>{{наведени вести |url=https://copaamerica2019.live/uruguay-team-squads/ |title=Uruguay Team Squads Copa America 2019 |work=copaamerica2019.live |date=7 March 2019 |accessdate=13 June 2019 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416112817/https://copaamerica2019.live/uruguay-team-squads/ |url-status=dead }}</ref> Таму Уругвај бил елиминиран во четвртфиналето од [[Фудбалска репрезентација на Перу|Перу]] на 29 јуни, по изведување на пенали откако натпреварот завршил 0–0; покрај тоа што Бентанкур бил еден од прецизните изведувачи за својата репрезентација Уругвај загубил со 4–5 на пенали.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/48777158 |title=Uruguay 0–0 Peru |work=BBC Sport |date=29 June 2019 |accessdate=30 June 2019 }}</ref> === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|URU}} {{Cronopar|5-10-2017|Сан Кристобал|VEN|0|0|URU|-|Квалификации за Светско првенство|2018|13={{subon|65}}|14=Сан Кристобал (Венецуела)|15=[[Додаток:Квалификации за Светско првенство во фудбал 2018 КОНМЕБОЛ - резултати и состави (10-18 коло)#Венецуела - Уругвај|дет.]]}} {{Cronopar|10-10-2017|Монтевидео|URU|4|2|BOL|-|Квалификации за Светско првенство|2018|15=[[Додаток:Квалификации за Светско првенство во фудбал 2018 КОНМЕБОЛ - резултати и состави (10-18 коло)#Уругвај - Боливија|дет.]]}} {{Cronopar|10-11-2017|Варшава|POL|0|0|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|14-11-2017|Виена|AUT|2|1|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|23-3-2018|Нанинг|URU|2|0|CZE|-|Пријателска|13={{suboff|82}}}} {{Cronopar|26-3-2018|Нанинг|WAL|0|1|URU|-|Пријателска|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|8-6-2018|Монетевидео|URU|3|0|UZB|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-06-2018|Екатеринбург|EGY|0|1|URU|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група A#Египет - Уругвај|дет.]]}} {{Cronopar|20-6-2018|Ростов|URU|1|0|SAU|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група A#Уругвај - Саудиска Арабија|дет.]]}} {{Cronopar|25-6-2018|Самара|URU|3|0|RUS|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{yel|59}} {{suboff|63}}|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група A#Уругвај - Русија|дет.]]}} {{Cronopar|30-6-2018|Сочи|URU|2|1|POR|-|Светско првенство|2018|Осминафинале|13={{suboff|63}}|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - нокаут фаза#Уругвај – Португалија|дет.]]}} {{Cronopar|6-7-2018|Нижни Новгород|URU|0|2|FRA|-|Светско првенство|2018|Четвртфинале|13={{yel|38}} {{suboff|59}}|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - нокаут фаза#Уругвај – Франција|дет.]]}} {{Cronopar|7-9-2018|Лос Анџелес|MEX|1|4|URU|-|Пријателска|13={{yel|38}} {{suboff|74}}}} {{Cronopar|12-10-2018|Сеул|KOR|2|1|URU|-|Пријателска|13={{yel|75}}}} {{Cronopar|16-10-2018|Саитама|JPN|4|3|URU|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|16-11-2018|Лондон|BRA|1|0|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|20-11-2018|Сен Дени|FRA|1|0|URU|-|Пријателска|13={{yel|79}}}} {{Cronopar|22-3-2019|Нанинг|URU|3|0|UZB|-|Пријателска|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|7-6-2019|Монтевидео|URU|3|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|56}}}} {{Cronopar|16-6-2019|Бело Хоризонте|URU|4|0|ECU|-|Копа Америка|2019|Прва фаза|15=[[Копа Америка 2019 - група Ц#Уругвај - Еквадор|дет.]]}} {{Cronopar|20-6-2019|Порто Алегре|URU|2|2|JPN|-|Копа Америка|2019|Прва фаза|15=[[Копа Америка 2019 - група Ц#Уругвај - Јапонија|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-2019|Рио де Жанеиро|CHL|0|1|URU|-|Копа Америка|2019|Прва фаза|15=[[Копа Америка 2019 - група Ц#Чиле - Уругвај|дет.]]}} {{Cronopar|29-6-2019|Салвадор|URU|0|0|PER|-|Копа Америка|2019|Четвртфинале|12=4 – 5|14=Салвадор (Бразил)|15=[[Копа Америка 2019 - нокаут фаза#Уругвај - Перу|дет.]]}} {{Cronopar|7-9-2019|Сан Хосе|CRI|1|2|URU|-|Пријателска|13={{suboff|75}}|14=Сан Хосе (Костарика)}} {{Cronopar|10-9-2019|Сент Луис|USA|1|1|URU|-|Пријателска|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|12-10-2019|Монтевидео|URU|1|0|PER|-|Пријателска|13={{subon|67}} {{yel|87}}}} {{Cronopar|15-10-2019|Лима|PER|1|1|URU|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|15-11-2019|Будимпешта|HUN|1|2|URU|-|Пријателска|13={{suboff|53}}}} {{Cronopar|18-11-2019|Тел Авив|ARG|2|2|URU|-|Пријателска|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|8-10-2020|Монтевидео|URU|2|1|CHL|-|Квал. за СП|2022|13={{yel|59}} {{suboff|76}}}} {{Cronopar|13-10-2020|Кито|ECU|4|2|URU|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|13-11-2020|Баранкиља|COL|0|3|URU|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|90+3}}}} {{Cronopar|17-11-2020|Моневидео|URU|0|2|BRA|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|60}}}} {{Cronopar|3-6-2021|Монтевидео|URU|0|0|PAR|-|Квал. за СП|2022|13={{yel|35}}}} {{Cronopar|18-6-2021|Бразилија|ARG|1|0|URU|-|Копа Америка|2021|Прва фаза|13={{suboff|46}}}} {{Cronofin|73|3}} ==Статистика== ''Статистиката е ажурирана на 23 јануари 2022.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Бока Хуниорс сезона 2015|2015]] || rowspan=3|{{flagsport|ARG}} [[ФК Бока Хуниорс|Бока Хуниорс]] || [[Примера Дивисион (Аргентина) 2015|ПД]] || 18 || 0 || [[Фудбалски куп на Аргентина 2014-2015|КА]] || 6 || 0 || [[Копа Либертадорес 2015|КЛ]] || 1 || 0 || - || - || - || 25 || 0 |- | [[ФК Бока Хуниорс сезона 2016|2016]] || [[Примера Дивисон (Аргентина) 2016|ПД]] || 11 || 1 || [[Фудбалски куп на Аргентина 2015-2016|КА]] || 0 || 0 || [[Копа Либертадорес 2016|КЛ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на Аргентина 2015|СА]] || 0 || 0 || 16 || 1 |- | [[ФК Бока Хуниорс сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Примера Дивисон (Аргентина) 2016-2017|ПД]] || 22 || 0 || [[Фудбалски куп на Аргентина 2016-2017|КА]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 25 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Бока Хуниорс || 51 || 1 || || 9 || 0 || || 6 || 0 || || 0 || 0 || 66 || 1 |- | [[ФК Јувентус сезона 2017-2018|2017-2018]] || rowspan="5" | {{flagsport|ITA}} [[ФК Јувентус|Јувентус]] || [[Серија А 2017-2018|А]] || 20 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|КИ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2017-2018|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на Италија 2017|СИ]] || 0 || 0 || 27 || 0 |- | [[ФК Јувентус сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Серија А 2018-2019|А]] || 31 || 2 ||[[Фудбалски куп на Италија 2018-2019|КИ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2018/19|ЛШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Италија 2018|СИ]] || 1 || 0 || 40 || 2 |- |[[ФК Јувентус сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Серија А 2019-2020|А]] || 30 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2019-2020|КИ]] || 5 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019/20|ЛШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Италија 2019|СИ]] || 1 || 0 || 43 || 1 |- |[[ФК Јувентус сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Серија А 2020-2021|А]] || 33 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|КИ]] || 4 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2020/21|ЛШ]] || 7 || 0 ||[[Суперкуп на Италија 2020|СИ]] || 1 || 0 || 45 || 0 |- | [[ФК Јувентус сезона 2021-2022|2021-јан. 2022]] || [[Серија А 2021-2022|А]] || 19 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|КИ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на Италија 2021|СИ]] || 1 || 0 || 26 || 0 |- ! colspan="3" |Вкупно Јувентус || 133 || 2 || || 13 || 1 || || 31 || 0 || || 4 || 0 || 181 || 3 |- |[[ФК Тотенхем Хотспар сезона 2021-2022|јан.-јун. 2022]] || rowspan="5" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Tottenham}} || [[Премиер лига на Англија 2021-2022|ПЛ]] || 17 || 0 || [[ФА Куп 2021-2022|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2021-2022|ЛК]] || 1+0 || 0 || [[УЕФА Лига на конференции 2021-2022|ЛК]] || - || - || - || - || - || 18 || 0 |- |[[ФК Тотенхем Хотспар сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Премиер лига на Англија 2022-2023|ПЛ]] || 18 || 5 || [[ФА Куп 2022-2023|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2022-2023|ЛК]] || 1+1 || 0+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|ЛШ]] || 6 || 1 || - || - || - || 26 || 6 |- || [[ФК Тотенхем Хотспар сезона 2023-2024|2023-2024]] || [[Премиер лига на Англија 2023-2024|ПЛ]] || 23 || 1 || [[ФА Куп 2023-2024|ФА Куп]]+[[Лига куп на Англија 2023-2024|ЛК]] || 2+0 || 0+0 || - || - || - || - || - || - || 25 || 1 |- || [[ФК Тотенхем Хотспар сезона 2024-2025|2024-2025]] || [[Премиер лига на Англија 2024-2025|ПЛ]] || 26 || 2 || [[ФА Куп 2024-2025|ФА Куп]]+[[Лига куп на Англија 2024-2025|ЛК]] || 1+4 || 0+0 || [[УЕФА Лига Европа 2024-2025|ЛЕ]] || 13 || 0 || - || - || - || 44 || 2 |- || [[ФК Тотенхем Хотспар сезона 2025-2026|2025-2026]] || [[Премиер лига на Англија 2024-2025|ПЛ]] || 20 || 1 || [[ФА Куп 2024-2025|ФА Куп]]+[[Лига куп на Англија 2024-2025|ЛК]] || 0+2 || 0+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2025|СУ]] || 1 || 0 || 28 || 1 |- ! colspan="3" |Вкупно Тотенхем|| 104 || 9 || || 12 || 0 || || 24 || 1 || || 1 || 0 || 141 || 10 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 288 || 12 || || 34 || 1 || || 61 || 1 || || 5 || 0 || 388 || 14 |} ===Репрезентативна статистика=== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="9"|{{flagsport|URU}} [[Фудбалска репрезентација на Уругвај|Уругвај]] |2017||4||0 |- |2018||13||0 |- |2019||12||0 |- |2020||4||0 |- |2021||12||0 |- |2022||9||1 |- |2023||2||0 |- |2024||10||2 |- |2025||2||0 |- !colspan="2"|Вкупно!!68!!3 |} ==Титули== ===Клупски=== ==== {{flagsport|ARG}} Бока Хуниорс ==== *'''[[Примера Дивисион (Аргентина)|Примера Дивисион]]''' : 1 : 2015 *'''[[Фудбалски куп на Аргентина|Куп на Аргентина]]''' : 1 : 2014-2015 ==== {{flagsport|ITA}} Јувентус ==== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 3 : [[Серија А 2017-2018|2017-2018]], [[Серија А 2018-2019|2018-2019]], [[Серија А 2019-2020|2019-2020]] *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 2 : [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|2017-2018]], [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|2020-2021]] *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 2 : [[Суперкуп на Италија 2018|2018]], [[Суперкуп на Италија 2020|2020]] ==== {{flagsport|ENG}} Тотенхем ==== *'''{{Трофеј-Куп на УЕФА}} [[УЕФА Лига Европа]]''' : 1 : 2024-2025 ===Репрезентативни=== ; {{flagsport|URU}} Уругвај под 20 години *'''[[Јужноамериканско првенство во фудбал за играчи под 20 години|Јужноамериканското првенство за играчи под 20 години]]''' : 1 : [[Јужноамериканско првенство во фудбал за играчи под 20 години 2017|Еквадор 2017]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Уругвај |image3= Flag of Uruguay.svg }} *[http://us.soccerway.com/players/rodrigo-bentancur/396178/ Родриго Бентанкур на soccerway] *[http://www.transfermarkt.com/rodrigo-bentancur/profil/spieler/354362 Родриго Бентанкур на transfermarkt] {{Navboxes |bg= #87cefa |fg= black |title= Состави на Уругвај |list1= {{Состав на Уругвај на СП фудбал 2018}} {{Состав на Уругвај на Копа Америка 2019}} {{Состав на Уругвај на СП фудбал 2022}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бентанкур, Родриго}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Уругвајски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бока Хуниорс]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Тотенхем]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Родени во 1997 година]] qkp0ognj2oylcsbbcx5057p1ul4j67e 0 1171819 5532570 5490433 2026-04-01T00:35:49Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532570 wikitext text/x-wiki [[File:Euler diagram of solar system bodies mk.svg|thumb|350px|right|[[Ојлеров дијаграм]] на кој се прикажани видовите на тела во Сончевиот Систем.]] '''Мала планета''' или '''планетоид''' — [[астрономско тело]] во [[орбита]] околу [[Сонце]]то и не претставува ни [[планета]] ниту пак [[комета]].{{refn|Телата (општо [[кентауриди]]) кои првично биле откриени и класифицирани како мали планети, но подоцна било потврдено дека станува збор за мали планети се смедтени едновремено како мали планети и комети. телата кои првично се откриени како комети не се вака класифицирани.|name=dual|group=б}} Мали планети можат да бидат [[џуџеста планета|џуџестите планети]], [[астероид]]ите, [[јупитерови тројанци|тројанци]], [[кентауриди]], тела од [[Кајперов Појас|Кајперовиот Појас]], и други [[заднептунец|заднептунски]] тела.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Unusual Minor Planets|url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/Unusual.html|publisher=Minor Planet Center|accessdate=23 December 2011}}</ref> Од 2016 година, се архивирани орбитите на 709.706 мали планети од страна на [[Центар за мали планети|Центарот за мали планети]], 469.275 од тие добиле постојани броеви {{Crossreference|(за [[Список на мали планети|целосен список]], Погледајте [[Список на мали планети#Главен индекс|индекс]]}}).<ref name="MPC-ArchiveStatistics" /> Првата мала планета која е откриена е [[Церера (џуџеста планета)|Церера]] во 1801 година. Поимот ''мала планета'' е во употреба уште од {{римски|19}} векза да ги опише овие тела.<ref>[http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php When did the asteroids become minor planets?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070921162818/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |date=2007-09-21 }}, James L. Hilton, Astronomical Information Center, United States Naval Observatory. Accessed May 5, 2008.</ref> Поимот '''планетоид''' е исто така во употреба, особено за поголемите (планетарни) тела како што се оние кои [[Меѓународна астрономска унија|Меѓународната астрономска унија]] (IAU) ги има наречено [[џуџеста планета|џуџести планети]] во 2006 година.<ref name=a>Planet, asteroid, minor planet: A case study in astronomical nomenclature, David W. Hughes, Brian G. Marsden, ''Journal of Astronomical History and Heritage'' '''10''', #1 (2007), pp. 21–30. {{Bibcode|2007JAHH...10...21H}}</ref><ref>Mike Brown, 2012. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming''</ref> Исоториски, ппоимите ''астероид'', ''мала планета'' и ''планетоид'' се повеќе или помалку синоними.<ref name=a/><ref name=encarta/> Ова поимување станало уште посложено со откривањето на бројни мали планети за орбитата на [[Јупитер]], особено заднептунските тела, кои вообичаено не се сметаат за астероиди.<ref name=encarta>"[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551567/asteroid.html Asteroid] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091028072513/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551567/Asteroid.html |date=2009-10-28 }}", ''MSN Encarta'', Microsoft. Accessed May 5, 2008. 2009-11-01.</ref> Малите планети кај кои ќе се забележи ослободување на гас се исто ткака двојно класифицирани и како комети. Пред 2006 година, [[Меѓународна астрономска унија|МАУ]] официјално го користела поимот ''мала планета''. За време на состанокот во 2006 година, МАУ ги [[Дефиниција за планета на МАУ|прекласифицирала]] малите планети и комети во [[џуџеста планета|џуџести планети]] и [[Мало тело во Сончевиот Систем|мали тела во Сончевиот Систем]].<ref name=res>[http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0603/ Press release, IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200517081228/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0603/ |date=2020-05-17 }}, International Astronomical Union, August 24, 2006. Accessed May 5, 2008.</ref> Телата се наречени џуџести планети ако нивната гравитација е доволно силна да постигне [[хидростатичка рамнотежа]] и да има [[елипсоид]]ен облик. Сите останати мали планети и комети се наречени ''мали тела во Сончевиот Систем''.<ref name=res/> МАУ има изјавено дека поимот ''мала планета'' може сè уште да се користи, но се претпочита да се користи поимот ''мало тело во Сончевиот Систем''.<ref>[http://www.iau.org/public/themes/pluto/ Questions and Answers on Planets] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200417193151/https://www.iau.org/public/themes/pluto/ |date=2020-04-17 }}, additional information, news release IAU0603, IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes, International Astronomical Union, August 24, 2006. Accessed May 8, 2008.</ref> Сепак, поради потребата од нумерирање и именување, се користи традиционалната разлика меѓу мала планета и комета. ==Населеност== {{main article|Список на групи на мали планети}} Стотици илјади мали планети се откриени во Сончевиот Систем а секој месец се откриваат нови илијадници мали планети. Центарот за мали планети има документирано над 160 милиони набљудувања и 723.367 мали планети, од кои 480.806 имаат добро познати орбити и им се доделени [[астрономски договори за именување|бројни вредности]].<ref name="MPC-ArchiveStatistics" /><ref>{{Наведена мрежна страница|author=JPL|title=How Many Solar System Bodies|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count|work=JPL Solar System Dynamics|publisher=NASA|accessdate=November 21, 2016}}</ref> Од овие, 20.364 имаат официјални имиња.<ref name="MPC-ArchiveStatistics" /> Од јануари 2017 година, најниско неименуваната мала планета е {{мпв|(3708) 1974 FV|1}}.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (1)-(5000) |publisher=Minor Planet Center |url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs000001.html |accessdate=2017-01-17}}</ref> А од јануари 2017 година, нависоко именуваната мала планета е [[458063 Густавомулер]].<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (455001)-(460000) |publisher=Minor Planet Center |url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs450001.html |accessdate=2017-01-17}}</ref> Постојат различни населености од мали планети: * [[Астероид]]ите, традиционално, се тела во внатрешниот Сончев Систем.<ref name=encarta/> ** [[Близуземски астероиди|Близуземските астероиди]], се оние чии орбити се во внатрешноста на орбитата на Марс. Понатамошно постои подподелба на овие заснована на орбиталното растојание:<ref name=neog>{{citation | title=Near-Earth Object groups | work=Near Earth Object Project | publisher=NASA | url=http://neo.jpl.nasa.gov/neo/groups.html | accessdate=2011-12-24 | archive-date=2013-02-01 | archive-url=https://www.webcitation.org/6E7883ji8?url=http://neo.jpl.nasa.gov/neo/groups.html | url-status=dead }}</ref> *** [[Атирски астероиди|Атири]] се оние чии орбити се во натрешноста на Земјиниот перихел, однсно се целесно во внатрешноста на орбитата на Земјата. *** [[Атонски астероиди|Атони]] се оние кои имаат големи полуоски помали од Земјиниот афел поголемо од 0,983 ае. *** [[Аполонски астероиди|Аполони]] се астероиди со полуголема оска поголема од Земјината, и притоа имаат перихел на растојание од 1,017 ае или помало. Како и Атоните и Аполоните се астероиди кои [[Астероиди кои ја пресекуваат Земјината орбита|ја пресекуваат Земјината орбита]]. *** [[Аморски астероиди|Амори]] се [[Близуземски астероиди|Близуземските]] астероиди кои се доближуваат на Земјината орбита од зад, но не ја пресекуваат орбитата. Аморските астероиди се поделени понатамошно на подгрупи, во зависност од тоа каде се наоѓа нивната голема полуоска меѓу Земјината орбита и астероидниот појас. ** [[Земјин тројанец|Земјини тројанци]] се астероиди кој ја споделуваат Земјината орбита и се гравитационо сврзани истата. Од 2011 година, единствениот познат е [[2010 TK7|2010 TK<sub>7</sub>]].<ref name=nature475_7357_481>{{citation | last1=Connors | first1=Martin | last2=Wiegert | first2=Paul | last3=Veillet | first3=Christian | title=Earth's Trojan asteroid | journal=Nature | volume=475 | issue=7357 | pages=481–483 |date=July 2011 | doi=10.1038/nature10233 | bibcode=2011Natur.475..481C | pmid=21796207}}</ref> ** [[Марсов тројанец|Марсови тројанци]] се астероиди кои ја споделуваат Марсовата орбита и се гравитационо сврзани со истата. Од 2007 година, се откриени осум такви астероиди.<ref name=sp465>{{citation | display-authors=1 | last1=Trilling | first1=David | last2=Emery | first2=Josh | last3=Mueller | first3=Michael | last4=Rivkin | first4=Andrew | last5=Spahr | first5=Tim | last6=Stansberry | first6=John | title=DDT observations of five Mars Trojan asteroids | journal=Spitzer Proposal ID #465 |date=October 2007 | bibcode=2007sptz.prop..465T }}</ref> ** [[Астероиден појас]] чии членови следат скоро кружни орбити меѓу Марс и Јупитер. Ова се првичните и најдобро позната група на астероиди. ** [[Јупитеров тројанец|Јупитерови тројанци]] се астероиди кои ја споделуваат Јупитеровата орбита и се гравитационо сврзани со истата. Бројчено се претпоставува дека се изедначени со бројот на оние во Главниот астероиден појас. * [[Далечна мала планета|Далечни мали планети]], поим кои се користи за сите мали планети во надворешниот Сончев Систем. ** [[Кентаурид]]и тела во надворешниот Сончев Систем меѓу Јупитер и Нептун. Тие имаат нестабилни орбити поради гравитационото влијание на џиновските планети, и повеќето од нив по потекло се од други делови на системот најверојатно зад Нептун.<ref>{{Наведено списание |last1=Horner |first1= J. |last2=Evans|first2= N.W.|last3= Bailey|first3= M. E. |title=Simulations of the Population of Centaurs I: The Bulk Statistics |date=2004 |arxiv=astro-ph/0407400 |doi=10.1111/j.1365-2966.2004.08240.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=354|issue=3|pages=798–810 |bibcode=2004MNRAS.354..798H}}</ref> ** [[Нептунов тројанец|Нептунови тројанци]] се тела кои ја споделуваат Нептуновата орбита и се гравитационо сврзани со истата. Иако се знае за мал број од нив, постојат докази дека се побројни од астероидите во Главниот астероиден појас или пак Јупитеровите тројанци.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/trojans/ |title=Neptune trojans, Jupiter trojans |accessdate=2017-02-05 |archive-date=2012-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220141841/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/trojans/ |url-status=dead }}</ref> ** [[Заднептунец|Заднептунци]] се тела кои се во орбита зад орбитата на [[Нептун]], најдалечната планета. *** [[Кајперов Појас|Кајперовиот Појас]] се тела во внатрешноста на група на приближно 55 [[Астрономска единица|ае]] од Сонцето. **** [[Класично тело од Кајперовиот Појас|Класични тела од Кајперовиот Појас]] (кубевана) како [[Макемаке]], се првични тела, со релативно кружна орбита кои не се во резонанција со Нептун. **** [[Резонантно заднептунско тело|Резонантни заднептунски тела]] ***** [[Плутино|Плутина]] — тела налик на {{dp|Плутон}} кои се во резонанца 2:3 со Нептун. *** [[Расеан Диск]] — тела како [[Ерида (џуџеста планета)|Ерида]], со [[афел]] надвор од Кајперовиот Појас. За нив се смета дека биле расеано од Нептун. **** [[Резонантно заднептунско тело|Резонантни тела во Расеаниот Диск]]. *** [[Одвоено тело|Одвоени тела]] како [[90377 Седна|Седна]] чиј афел и [[перихел]] се надвор од Кајперовиот Појас. **** [[Седноид]]и се одвоени тела со перихел поголем од 75 ае (Седна и {{мпв|2012 VP|113}}). *** [[Ортов Облак]] претпоставена група за која се смета дека е изворот на [[комета#орбитални својста|долгопериодични комети]] кои можно е да се на растојанија поголеми од 50,000 [[астрономски едници|ае]] од Сонцето. == Средби за именување == == Поврзано == * [[Групи на мали планети]] * [[Список на мали планети]] * [[Плутоноид]] * [[Квазимесечина]] * [[Мало тело во Сончевиот Систем]] * [[Сончев Систем]] == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{reflist |refs= |30em <ref name=MPC-ArchiveStatistics>{{Наведена мрежна страница |title = Minor Planet Statistics – Orbits And Names |publisher = Minor Planet Center |url = http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/ArchiveStatistics.html |date = 19 July 2016 |accessdate= 22 August 2016}}</ref> }} <!-- end of reflist --> == Надворешни врски == * [http://www.minorplanetcenter.net/iau/mpc.html Minor Planet Center] {{Мали планети-редослед ||1 Ceres|state=autocollapse}} {{Мали тела во Сончевиот Систем}} {{Solar System}} [[Категорија:Мали планети| ]] 49djpbbomjl4rsdaf4bd5zz5yxy32y3 0 1175084 5532629 5463901 2026-04-01T06:52:20Z BosaFi 115936 5532629 wikitext text/x-wiki {{Внимание}} {{Инфокутија Уметник|name=Ричард Аведон|image=Richard Avedon.jpg|caption=Ричард Аведон во 2004 година|birth_date=<span>15 мај 1923</span>|birth_place=[[Њујорк]], [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]], [[Соединети Држави]]|death_date=1 октомври (81 година)|death_place=[[Сан Антонио]], [[Тексас]], [[Соединети Држави]]|spouse={{marriage|[[До Аведон|Доркас Мари „До“ (Ноуел) Аведон]]|1944|1949|reason=разведен}}<br> {{marriage|Евелин Френклин|1951}}|known_for=фотографија|field=[[Фотографија]]|alma_mater=Новата школа за општествени истражувања}} '''Ричард Аведон''' (15 мај 1923 – 1 октомври 2004 година) ― моден [[фотограф]]  и фотограф на портрети од [[Соединетите Држави]]. Во посмртницата во дневниот весник ''The New York Times'', било објавено дека: „неговите портрети и модни фотографии и помогнале на Америка да го обликува својот стил за мода, убавина и култура во последната половина на дваесеттиот век.<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/2004/10/01/arts/01CND-AVED.html "Richard Avedon, the Eye of Fashion, Dies at 81"], Andy Grundberg, ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times The New York Times]'', October 1, 2004.</ref> == Биографија и образование == Аведон е роден во Њујорк Сити во семејство со еврејско потекло. Неговиот татко, Џејкоб Израел Аведон, бил руски имигрант кој од обичен работник отворил свој бутик за фустани на Петтата Авенија наречен „Кај Аведон  на Петта Авенија“. Како дете од семејство во бизнисот за мода, неговата љубов кон модата и уметноста сè повеќе растела, а неговата мајка Ана постојано го поддржувала во тоа. Во периодот кога имал 12 години се зачленил во клубот на фотографи во „Асоцијацијата на млади евреи“. Со фотоапаратот на своето семејство (Kodak Box Brownie) тој ја разбудил љуботпитноста кон светот. Критичниот и строг татко го воспитувал дека физичката подготвеност, образованието и парите го подготвуваат човекот за живот. Првата муза на Ричард е неговата сестра Луиза. Во тинејџерските години таа се борела со шизофренија. Овие влијанија поврзани со модата и семејните проблеми тој често ги изразува во своите фотографии каде прикажува трагична убавина. Аведон го завршил средното училиште Девит Клинтон, во Бедфорк Парк, каде работел за училишниот весник „Мегпај“ заедно со Џејмс Болдвин, од 1937 година до 1940 година. Како тинејџер ја добил наградата ''Сколастик Арт енд Рајтинг''.<ref>Scholastic Inc., Newsroom, AMERICA’S MOST CREATIVE TEENS NAMED AS NATIONAL 2016 SCHOLASTIC ART & WRITING AWARDS RECIPIENTS, http://mediaroom.scholastic.com/press-release/america-s-most-creative-teens-named-national-2016-scholastic-art-writing-awards-recipi</ref> По завршувањето на средното училиште тој се запишал на Универзитетот Колумбија за да студира филозофија и поезија, но ги напуштил студиите после една година. Во тоа време започнал да работи во морнарицата фотографирајќи портрети на екипажот за документи за лична идентификација. Од 1944 година до 1950 година, Аведон студирал фотографија заедно со Алексеј Бродотович во Новата школа за социјални истражувања. == Кариера во фотографијата == Во 1944 година, Ричард Аведон работел како маркетинг фотограф за една стоковна куќа, но набрзо бил забележан од Алексеј Бродович, уметнички директор на модниот магазин Харперс Базар, кој го земал под своја закрила. Лилијан Басман исто така ја поддржала неговата кариера, па веќе во 1945 година негови фотографии се појавиле во списанието Џуниор Базар, а една година подоцна биле објавени и во престижниот Харперс Базар. Во 1946 година Аведон отворил сопствено фото-студио и започнал да работи за познати списанија како Vogue и Life, а набрзо станал и главен фотограф за Харперс Базар. Од 1950 година дал значаен придонес и за списанијата Лук и Графикс. Во 1952 година работел како уредник и фотограф во списание посветено на театарската уметност. Аведон направил револуција во модната фотографија: наместо класичниот пристап, во кој моделите позирале статично и без емоции, тој ги прикажувал насмеани, динамични и често фотографирани во надворешни услови. Овој пристап внел живот, движење и наратив во модната фотографија. Кон крајот на 1950-тите години, незадоволен од резултатите со природна светлина, Аведон повторно се вратил кон студиската фотографија, каде користел контролирано осветлувања и минималистички позадини за да го стави целосниот фокус на моделот и неговиот израз.<ref>[http://www.moma.org/collection/artist.php?artist_id=248 Richard Avedon] MoMA, New York.</ref> Кога Дијана Вриланд го напуштила Харперс Базар во 1962 година и започнала да работи за Vogue, Ричард Аведон веднаш ѝ се придружил. Таму тој станал главен фотограф, а неговите фотографии се појавувале на насловните страници од 1973 година па сè до доаѓањето на Ана Винтур во 1988 година. Едни од неговите најзначајни фотосесии биле оние за Џани Версаче за колекцијата пролет/лето 1980 година. Тој фотографирал и за кампањата на Келвин Клајн, каде ја фотографирал петнаесетгодишната Брук Шилдс, а исто така ја режирал и во последователните телевизиски реклами. Аведон првпат соработувал со Шилдс во 1974 година во реклама за Colgate, а подоцна ја фотографирал и за модната куќа Версаче. Таа била вклучена во дванаесетте најдобри насловни страници на Вог, како и во кампањата на Ревлон. На 9 февруари 1981 година, во изданието на Њузвик, Аведон изјавил: „Брук е како громобран. Таа го впива бесот на луѓето од опаѓањето на моралот на денешницата и уништувањето на невиноста во светот“. За работата со Аведон, Шилдс во мај 1992 година изјавила за списанието Интервју: „Кога Дик влегува во некоја просторија, многу луѓе се застрашени од неговата строгост, но кога работи, тој е толку креативен, толку чувствителен... И не сакал кога некој зборувал или се движел наоколу додека работел. Постоела една взаемна ранливост, момент на соединување – или го разбираш или не.“ Покрај континуитетот во модната фотографија, кон крајот на 1960-тите години Аведон се посветил и на фотографирање портрети на активисти за граѓански права, политичари и маргинализирани групи од различни делови на Америка, каде владееле насилство и општествен раздор. Тој ги проширил своите интереси фотографирајќи пациенти од психијатриски болници, настани поврзани со движењето за граѓански права во 1963 година, протести против војната во Виетнам, како и падот на Падот на Берлинскиот ѕид. Во 1964 година издал книга со наслов „Ништо лично“, со текст на неговиот соученик од средно училиште Џејмс Болдвин. Во текот на овој период Аведон ги фотографирал Битлс, а овие фотосесии станале едни од највпечатливите во нивната кариера. Првата фотосесија, направена во 1967 година, станала една од најпопуларните серии на постери, со психоделични портрети од членовите на бендот. Следната година ги фотографирал повторно, овој пат во посмирен стил, а фотографиите биле искористени за омотот на нивниот албум од 1968 година. Од многуте рок-бендови што ги фотографирал, една од највпечатливите фотосесии била онаа на Електрик Лајт Оркестра, во која членовите биле прикажани на провокативен начин. Аведон секогаш бил заинтересиран за портретирање на карактерот и „душата“ на личноста. Со зголемувањето на неговата репутација, тој фотографирал бројни значајни личности во своето студио, меѓу кои Бастер Китон, Маријан Андерсон, Мерилин Монро, Езра Паунд, Карен Бликсен, Двајт Д. Ајзенхауер, Енди Ворхол. Неговите портрети биле во минималистички стил, со субјектот поставен на бела позадина и директно свртен кон фотоапаратот. Со елиминирање на реквизитите и контролирање на светлината, Аведон се фокусирал на внатрешниот свет на субјектот, евоцирајќи силни емоции и реакции. Понекогаш ги наведувал субјектите да зборуваат за непријатни теми, поставувајќи лични прашања, со што создавал фотографии кои ја откривале нивната длабока и често скриена личност. Аведон фотографирал и групни готографии со еминентни личности: Енди Ворхол, Седумката на Чикаго, радикална политичка група осудена за предизвикување бунт за време на Демократската Национална Конвенција во 1968 година; поетот Ален Гинсберг и неговата поширока фамилија; и групата на воени и владини претставници кои го водеа учеството на соединетите држави во војната со Виетнам.<ref>[http://www.gagosian.com/exhibitions/richard-avedon--may-04-2012 Richard Avedon: Murals & Portraits, May 4 – July 6, 2012] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170225044112/http://www.gagosian.com/exhibitions/richard-avedon--may-04-2012 |date=2017-02-25 }} [//en.wikipedia.org/wiki/Gagosian_Gallery Gagosian Gallery], New York.</ref> Во 1982 година Аведон изработил инвентивна серија на рекламни спотови за модната куќа Кристијан Диор, заснована на идејата од филм стил фотографии. Режисерот Андре Грегори, фотографот Винсент Валарин и моделот Кели Ле Брук, се дел од фотографиите во боја кои ја прикажаа лудата страна на едно „Диор семејство“ кое живее  во полигамна љубов. Во 1992 година Аведон е првиот фотограф за списанието Њу Јоркер, каде работел на постапокалиптични, откачени модни бајки „Во сеќавање на г-дин и г-ѓа Комфорт“ со Надја Ауерман како модел, кои се издаваат во 1995 година. Фотографиите почнувајќи од првата публикација се теми на широка дискусија: неиздадени фотографии од Мерилин Монро, Кристофер Рид во количка како толкува, голи фотографии од Шарлиз Терон во 2004 година итн. Некои од не толку контроверзните фотосесии ги вклучуваат Саул Беул, Хилари Клинтон, Тони Морисон, Дерек Валкот, Џон Кери и Стефан Сондхајм. Во подоцнежните години дал придонес на Егоист, каде неговите фотографии се појавувале од 1984 сè до 2000 година. Во 1999 година Аведон ја фотографира јапонско-американската пејачка Хикару Утада. Ени Лебовиц го именува Аведон како огромно влијание, опишувајќи го неговиот стил како „лична репортажа“ развивајќи блиска врска со фотографираните личности. Во 1974 година, Ричард Аведон преживеал сериозни проблеми со срцето. Овој кризен период го инспирирал да погледне од поинаква перспектива и да создаде нови фотографски колекции. Во 1979 година, Мичел А. Вилдер, директор на Музеј на американска уметност Амон Картер, му понудил на Аведон да го реализира проектот „Западниот проект“. Овој проект претставувал пресвртна точка во неговата кариера. Во рамките на проектот, Аведон фотографирал работници во работна облека, домаќинки, фармери и бездомници, наместо гламурозни јавни личности, кои дотогаш биле негов вообичаен фокус. Работата на проектот траела пет години, а резултатот бил изложба и придружен каталог. Заедно со својата екипа, фотографирал 762 луѓе и создал околу 17.000 негативи на 8×10 (Kodak Tri-X) филм. Преку овие фотографии, Аведон создавал длабока приказна за луѓето и нивните внатрешни состојби – врска која, според многумина, не би се остварила доколку не ги преживеел личните здравствени кризи. Тој патувал низ панаѓури, карневали, рудници, кланици и затвори, барајќи автентични личности за фотографирање. Подоцна, во 1994 година, повторно ги посетил некои од луѓето кои ги фотографирал и зборувал за тоа во рамки на проектот „На АМериканскиот запад“. Еден од нив бил Били Мад, возач на камион кој постојано бил на пат и ретко го гледал своето семејство. Тој бил осамен и депресивен човек кој во една прилика се сретнал со Аведон, кој му предложил да го фотографира. Кога за првпат го видел својот портрет, Мад заклучил дека Аведон успеал да го долови неговото внатрешно, неискажливо јас. Таа фотографија му влијаела силно – подоцна ја напуштил работата и се вратил кај своето семејство. Во продукцискиот процес, Аведон се соочил со проблеми при изборот на соодветна хартија за печатење. Експериментирал со платина, но на крајот се одлучил за Портига Рапид – двослоен фотографски материјал со сребрена основа. Секој принт барал исклучителна прецизност и вклучувал во просек од триесет до четириесет манипулации. Биле изработени два изложбени примероци: едниот останал во сопственост на музејот, а другиот бил во сопственост на фотографот и патувал со изложбата. Процесот на печатење траел девет месеци, при што биле искористени околу 6.317 м² материјал. Иако изложбата била едно од најзначајните дела на Аведон, таа често била предмет на критики. Дел од јавноста ја обвинила за искривено прикажување на американскиот Запад, нагласувајќи воајерски пристап и експлоатација на субјектите. Критичарите се прашувале зошто фотограф со углед во модната индустрија се насочил кон прикажување на работничката класа и нивните тешкотии. Според нив, намерите на Аведон биле да предизвика чувство на сожалување и емотивна реакција кај публиката. == Изложби == Аведон има многубројни изложби низ целиот свет. Првата ретроспектива на фотографии се случила во 1970 година во Институтот за уметност Минеаполис. Во Метрополитен музејот за уметност во Њујорк презентира две свои изложби, во 1978 и 2002 година. Во 1980 има уште една ретроспектива организирана од Универзитетот за уметност во Беркли. Голема ретроспектива на фотографии е прикажана во Витни музејот за американска уметност во Њујорк во 1994 година, и во Музејот за модерна уметност Луизијана во Хумлебаек, Данска во 2007 година која патува низ Милано, Париз, Берлин, Амстердам и Сан Франциско сè до 2009 година. Изложбата покажува дела од неговите почетоци во 1944 година па сè до 2000 година со портретите кои ја доловуваат неговата модна истоштеност. Во Меѓународниот центар за фотографија vo 2009 година се прикажувала неговата најголема изложба со фотографии од модниот свет. Истата година во Галеријата за уметност во Коркоран се претставила изложбата „Ричард Аведон: Портрети на моќта“, на која биле прикажани неговите политички портрети. == Пазар на уметност == Во 2010 негова фотографија во принт од три и пол метри од моделот Довима која позира во фустан од Кристијан Диор околу слоновите на циркузот Дивер, сликана во Париз 1955 година, достигнала рекордна цена од 719,000 фунти. Принтот од оваа фотографија е изработен во 1978 година за потребите на ретроспективната изложба на Аведон во Метрополитен музејот во Њујорк и е купена од Маисон Кристијан Диор.<ref>Colin Gleadell (November 22, 2010), [http://www.telegraph.co.uk/culture/art/artsales/8151859/New-record-for-Richard-Avedon-photography-sales.html "New record for Richard Avedon photography sales"], ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Daily_Telegraph The Daily Telegraph]''.</ref> == Живот и смрт == Во 1944 година Аведон се оженил со деветнаесетгодишната банкарска службеничка Доркас Мари Новел која подоцна се прославува како моделот и глумица До Аведон, тие немаат деца и се разведуваат во 1949 година. Во 1951 година се преженува за Евелин Франклин, која умрела на 13 март 2004 година. Имале еден син Џон Аведон, кој го посветил животот на истражувања за Тибет.<ref>[https://books.google.com/books?id=w91tIAAACAAJ&dq=%22john+avedon%22&lr=&ei=YnzOSa3TEYSkkAT7r4yzAQ The Buddha's Art of Healing: Tibetan Paintings Rediscovered]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, John Avedon, Rizzoli, 1998.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1981/01/11/magazine/exploring-the-mysteries-of-tibetan-medicine.html?sec=health Exploring the Mysteries of Tibetan Medicine], John Avedon, The New York Times Magazine, January 11, 1981.</ref><ref>Donald G. McNeil Jr. (November 26, 1984), [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20089233,00.html His Father's Photos Extol Beauty, but John Avedon's New Book on Tibet Doesn't Paint a Pretty Picture] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304063304/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20089233,00.html |date=2016-03-04 }} ''[//en.wikipedia.org/wiki/People_(magazine) People]''.</ref><ref name="observer.com">Deborah Netburn (April 24, 2000), [http://observer.com/2000/04/avedon-gets-9-million-from-east-end-couple-for-his-montauk-spread/ Avedon Gets $9 Million From East End Couple For His Montauk Spread] ''[//en.wikipedia.org/wiki/New_York_Observer New York Observer]''.</ref> Во седумдесеттите години поседувал куќа на Менхетен која ја користел како студио и свој дом. Подоцна купил четирисобна куќа на Монтаук, Њујорк која се наоѓа помеѓу Атлантскиот Океан и прекрасни пејзажи. Ја продал во 2000 година за скоро девет милиони долари.<ref>Alex Williams (August 9, 1999), [http://nymag.com/nymetro/travel/hamptons/features/376/index1.html Big Shack Attack] ''[//en.wikipedia.org/wiki/New_York_Magazine New York Magazine]''.</ref> Ричард Аведон умрел на први октомври 2004 година во Сан Антонио, Тексас од компликации од церебрално крварење. Во тоа време бил задолжен за фотосесија за Њујоркер во Сан Антонио. Истовремено работел и на проект за претседателските избори во 2004 година. == Наследство == Фондацијата Ричард Аведон е приватна оперативна фондација, структурирана од Аведон за време на неговиот живот. Својата работа ја започнала кратко по неговата смрт во 2004 година. Со седиште во Њујорк, фондацијата е складиште за фотографиите, негативите, публикациите, трудовите и архивските материјали на Аведон. Во 2006 година, личната колекција на Аведон била прикажана во галеријата Пејс/Мекгил во Њујорк и во галеријата Френкел во Сан Франциско, а подоцна била продадена во корист на Фондацијата Аведон. Колекцијата вклучувала фотографии од Мартин Мункачи, Едвард Стајхен и Мен Реј, меѓу другите. Тенкиот том, „Око на набљудувачот: Фотографии од колекцијата на Ричард Аведон“ (Галерија Френкел), го собира поголемиот дел од колекцијата во кутија од пет брошури: „Дајан Арбус“, „Питер Хујар“, „Ирвинг Пен“, „Грофицата де Кастиљоне“ и „Итчетера“, која вклучува фотографи од 19-ти и 20-ти век. Во 2020 година била објавена книгата „Што најмногу станува легенда: Биографијата на Ричард Аведон (Харпер), напишана од Филип Гефтер. Во рецензијата на Двајт Гарнер во „Њујорк тајмс“, тој напишал: „Едно од достигнувањата на биографијата на Гефтер е убедливото аргументирање за местото на Аведон, како творец на портрети, како еден од најзначајните уметници на 20 век“.<ref>Philip Gefter (August 27, 2006), [https://www.nytimes.com/2006/08/27/arts/design/27geft.html In Portraits by Others, a Look That Caught Avedon’s Eye] ''[//en.wikipedia.org/wiki/New_York_Times New York Times]''.</ref> == Поп култура == Холивуд изложува дела од раните почетоци на Аведон, односно од мјузиклот ''Смешно лице'' во кој главни ѕвезди се Фред Астер и Одри Хепберн. Аведон ги обезбедил фотографиите за потребите на филмот. Една од најпознатите е од лицето на Одри на која јасно се прикажани цртите на лицето. Хепберн е музата на Аведон во педесеттите и шеесеттите години, за нејзиниот непресушен талент тој изјавил: „Јас сум и засекогаш ќе бидам запрепастен од талентот на Одри Хепберн пред мојата камера. Не може да биде повоздигната од тоа што е, веќе е таму, во височините. Јас можам само да ја следам. Јас не можам да ја толкувам.“ == Најпознати фотографии == * Марела Ањели, италијанска личност од високото општество, 1953 * Кармен Мајринк Веига, бразилска личност од високото општество (10-те најдобро облечени на Вог), 1970 * Довима со слонови, 1955 * Мерилин Монро, актерка, 1957 * Омаж на Мункачи, Кармен, палто од Карден, Париз, 1957 * Брижит Бардо, актерка, 1959 * Жаклин де Рибес, 1961 * Кристина Белин, модел, 1962 * Карим Абдул-Џабар (Лу Алсиндор), спортист 1963 * Двајт Дејвид Ајзенхауер, претседател на Соединетите Американски Држави, 1964 * Битлси, 1967 * Енди Ворхол и членовите на фабриката, Њујорк, 1969 * Слај Стоун (обвивка на албумот Fresh), 1973 * Аша Путли, (задна корица на албумот She Loves to Hear the Music), 1974 * Роналд Фишер, пчелар, 1981 * Настасја Кински и змијата, 1981[1] * Куп убави луѓе, кампања на Версаче, 1982 * Витни Хјустон (насловна страница на Витни), 1987 == Публикации == * ''Набљудувања''. Њујорк: Simon & Schuster, 1959. Фотографии од Аведон, коментар од Труман Капоти. Портрети на познати личности. * ''Ништо лично''. Њујорк: Atheneum: 1964. Книга во соработка со Џејмс Болдвин. * ''Алиса во земјата на чудата: Формирање на компанија и правење претстава''. Мерлин: 1973. Од Аведон и Дун Арбус. <nowiki>ISBN 978-0-88306-500-6</nowiki>. * ''Портрети. Пладне'': 1976. Вовед од Харолд Розенберг. <nowiki>ISBN 978-0-374-51412-9</nowiki>. * ''Портрети'' 1947–1977. Фарар, Штраус и Жиру, 1978. <nowiki>ISBN 978-0-374-23200-9</nowiki>. * ''На американскиот Запад'', фотографии од Ричард Аведон. Њујорк: Абрамс, 1985. Со вовед од Лаура Вилсон. Објавено во врска со изложбата во Музејот Амон Картер, Форт Ворт, Тексас. * ''На американскиот Запад'', 1979–1984. Њујорк: Абрамс, 1985. <nowiki>ISBN 978-0-8109-2301-0</nowiki>. * ''На американскиот Запад'': Издание за 20-годишнината. Њујорк: Абрамс, 2005. <nowiki>ISBN 978-0-8109-5928-6</nowiki>. * ''Автобиографија.'' 1993. Фотографии подредени за да ја раскажат животната приказна на Аведон. * ''Докази''. 1994. Есеи и текст за Аведон со фотографии од Аведон. * ''Шеесеттите.'' 1999. Од Аведон и Дун Арбус. Фотографии на познати личности. * ''Направено во Франција, 2001''. Ретроспектива на модните портрети на Аведон од 1950-тите. * ''Портрети на Ричард Аведон од 2002 година''. Познати личности и субјекти од „На американскиот запад“. Објавено во врска со изложба во Метрополитен музејот на уметност. * ''Жена во огледалото''. 2005 година. Со есеј од Ан Холандер. * ''Перформанс''. 2008 година. Со есеј од Џон Лар. * ''Портрети на моќ''. 2008 година. Уредено од Пол Рот. Со есеј од Рената Адлер. Објавено во врска со изложба во Уметничката галерија Коркоран во Вашингтон. == Наводи == {{Reflist|30em}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Аведон, Ричард}} [[Категорија:Родени во 1923 година]] [[Категорија:Починати во 2004 година]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Колумбија“]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Фотопортретисти]] erl76eeeig5wwurukh1cycwd7v8abvc 5532630 5532629 2026-04-01T06:53:01Z BosaFi 115936 5532630 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Уметник|name=Ричард Аведон|image=Richard Avedon.jpg|caption=Ричард Аведон во 2004 година|birth_date=<span>15 мај 1923</span>|birth_place=[[Њујорк]], [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]], [[Соединети Држави]]|death_date=1 октомври (81 година)|death_place=[[Сан Антонио]], [[Тексас]], [[Соединети Држави]]|spouse={{marriage|[[До Аведон|Доркас Мари „До“ (Ноуел) Аведон]]|1944|1949|reason=разведен}}<br> {{marriage|Евелин Френклин|1951}}|known_for=фотографија|field=[[Фотографија]]|alma_mater=Новата школа за општествени истражувања}} '''Ричард Аведон''' (15 мај 1923 – 1 октомври 2004 година) ― моден [[фотограф]]  и фотограф на портрети од [[Соединетите Држави]]. Во посмртницата во дневниот весник ''The New York Times'', било објавено дека: „неговите портрети и модни фотографии и помогнале на Америка да го обликува својот стил за мода, убавина и култура во последната половина на дваесеттиот век.<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/2004/10/01/arts/01CND-AVED.html "Richard Avedon, the Eye of Fashion, Dies at 81"], Andy Grundberg, ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times The New York Times]'', October 1, 2004.</ref> == Биографија и образование == Аведон е роден во Њујорк Сити во семејство со еврејско потекло. Неговиот татко, Џејкоб Израел Аведон, бил руски имигрант кој од обичен работник отворил свој бутик за фустани на Петтата Авенија наречен „Кај Аведон  на Петта Авенија“. Како дете од семејство во бизнисот за мода, неговата љубов кон модата и уметноста сè повеќе растела, а неговата мајка Ана постојано го поддржувала во тоа. Во периодот кога имал 12 години се зачленил во клубот на фотографи во „Асоцијацијата на млади евреи“. Со фотоапаратот на своето семејство (Kodak Box Brownie) тој ја разбудил љуботпитноста кон светот. Критичниот и строг татко го воспитувал дека физичката подготвеност, образованието и парите го подготвуваат човекот за живот. Првата муза на Ричард е неговата сестра Луиза. Во тинејџерските години таа се борела со шизофренија. Овие влијанија поврзани со модата и семејните проблеми тој често ги изразува во своите фотографии каде прикажува трагична убавина. Аведон го завршил средното училиште Девит Клинтон, во Бедфорк Парк, каде работел за училишниот весник „Мегпај“ заедно со Џејмс Болдвин, од 1937 година до 1940 година. Како тинејџер ја добил наградата ''Сколастик Арт енд Рајтинг''.<ref>Scholastic Inc., Newsroom, AMERICA’S MOST CREATIVE TEENS NAMED AS NATIONAL 2016 SCHOLASTIC ART & WRITING AWARDS RECIPIENTS, http://mediaroom.scholastic.com/press-release/america-s-most-creative-teens-named-national-2016-scholastic-art-writing-awards-recipi</ref> По завршувањето на средното училиште тој се запишал на Универзитетот Колумбија за да студира филозофија и поезија, но ги напуштил студиите после една година. Во тоа време започнал да работи во морнарицата фотографирајќи портрети на екипажот за документи за лична идентификација. Од 1944 година до 1950 година, Аведон студирал фотографија заедно со Алексеј Бродотович во Новата школа за социјални истражувања. == Кариера во фотографијата == Во 1944 година, Ричард Аведон работел како маркетинг фотограф за една стоковна куќа, но набрзо бил забележан од Алексеј Бродович, уметнички директор на модниот магазин Харперс Базар, кој го земал под своја закрила. Лилијан Басман исто така ја поддржала неговата кариера, па веќе во 1945 година негови фотографии се појавиле во списанието Џуниор Базар, а една година подоцна биле објавени и во престижниот Харперс Базар. Во 1946 година Аведон отворил сопствено фото-студио и започнал да работи за познати списанија како Vogue и Life, а набрзо станал и главен фотограф за Харперс Базар. Од 1950 година дал значаен придонес и за списанијата Лук и Графикс. Во 1952 година работел како уредник и фотограф во списание посветено на театарската уметност. Аведон направил револуција во модната фотографија: наместо класичниот пристап, во кој моделите позирале статично и без емоции, тој ги прикажувал насмеани, динамични и често фотографирани во надворешни услови. Овој пристап внел живот, движење и наратив во модната фотографија. Кон крајот на 1950-тите години, незадоволен од резултатите со природна светлина, Аведон повторно се вратил кон студиската фотографија, каде користел контролирано осветлувања и минималистички позадини за да го стави целосниот фокус на моделот и неговиот израз.<ref>[http://www.moma.org/collection/artist.php?artist_id=248 Richard Avedon] MoMA, New York.</ref> Кога Дијана Вриланд го напуштила Харперс Базар во 1962 година и започнала да работи за Vogue, Ричард Аведон веднаш ѝ се придружил. Таму тој станал главен фотограф, а неговите фотографии се појавувале на насловните страници од 1973 година па сè до доаѓањето на Ана Винтур во 1988 година. Едни од неговите најзначајни фотосесии биле оние за Џани Версаче за колекцијата пролет/лето 1980 година. Тој фотографирал и за кампањата на Келвин Клајн, каде ја фотографирал петнаесетгодишната Брук Шилдс, а исто така ја режирал и во последователните телевизиски реклами. Аведон првпат соработувал со Шилдс во 1974 година во реклама за Colgate, а подоцна ја фотографирал и за модната куќа Версаче. Таа била вклучена во дванаесетте најдобри насловни страници на Вог, како и во кампањата на Ревлон. На 9 февруари 1981 година, во изданието на Њузвик, Аведон изјавил: „Брук е како громобран. Таа го впива бесот на луѓето од опаѓањето на моралот на денешницата и уништувањето на невиноста во светот“. За работата со Аведон, Шилдс во мај 1992 година изјавила за списанието Интервју: „Кога Дик влегува во некоја просторија, многу луѓе се застрашени од неговата строгост, но кога работи, тој е толку креативен, толку чувствителен... И не сакал кога некој зборувал или се движел наоколу додека работел. Постоела една взаемна ранливост, момент на соединување – или го разбираш или не.“ Покрај континуитетот во модната фотографија, кон крајот на 1960-тите години Аведон се посветил и на фотографирање портрети на активисти за граѓански права, политичари и маргинализирани групи од различни делови на Америка, каде владееле насилство и општествен раздор. Тој ги проширил своите интереси фотографирајќи пациенти од психијатриски болници, настани поврзани со движењето за граѓански права во 1963 година, протести против војната во Виетнам, како и падот на Падот на Берлинскиот ѕид. Во 1964 година издал книга со наслов „Ништо лично“, со текст на неговиот соученик од средно училиште Џејмс Болдвин. Во текот на овој период Аведон ги фотографирал Битлс, а овие фотосесии станале едни од највпечатливите во нивната кариера. Првата фотосесија, направена во 1967 година, станала една од најпопуларните серии на постери, со психоделични портрети од членовите на бендот. Следната година ги фотографирал повторно, овој пат во посмирен стил, а фотографиите биле искористени за омотот на нивниот албум од 1968 година. Од многуте рок-бендови што ги фотографирал, една од највпечатливите фотосесии била онаа на Електрик Лајт Оркестра, во која членовите биле прикажани на провокативен начин. Аведон секогаш бил заинтересиран за портретирање на карактерот и „душата“ на личноста. Со зголемувањето на неговата репутација, тој фотографирал бројни значајни личности во своето студио, меѓу кои Бастер Китон, Маријан Андерсон, Мерилин Монро, Езра Паунд, Карен Бликсен, Двајт Д. Ајзенхауер, Енди Ворхол. Неговите портрети биле во минималистички стил, со субјектот поставен на бела позадина и директно свртен кон фотоапаратот. Со елиминирање на реквизитите и контролирање на светлината, Аведон се фокусирал на внатрешниот свет на субјектот, евоцирајќи силни емоции и реакции. Понекогаш ги наведувал субјектите да зборуваат за непријатни теми, поставувајќи лични прашања, со што создавал фотографии кои ја откривале нивната длабока и често скриена личност. Аведон фотографирал и групни готографии со еминентни личности: Енди Ворхол, Седумката на Чикаго, радикална политичка група осудена за предизвикување бунт за време на Демократската Национална Конвенција во 1968 година; поетот Ален Гинсберг и неговата поширока фамилија; и групата на воени и владини претставници кои го водеа учеството на соединетите држави во војната со Виетнам.<ref>[http://www.gagosian.com/exhibitions/richard-avedon--may-04-2012 Richard Avedon: Murals & Portraits, May 4 – July 6, 2012] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170225044112/http://www.gagosian.com/exhibitions/richard-avedon--may-04-2012 |date=2017-02-25 }} [//en.wikipedia.org/wiki/Gagosian_Gallery Gagosian Gallery], New York.</ref> Во 1982 година Аведон изработил инвентивна серија на рекламни спотови за модната куќа Кристијан Диор, заснована на идејата од филм стил фотографии. Режисерот Андре Грегори, фотографот Винсент Валарин и моделот Кели Ле Брук, се дел од фотографиите во боја кои ја прикажаа лудата страна на едно „Диор семејство“ кое живее  во полигамна љубов. Во 1992 година Аведон е првиот фотограф за списанието Њу Јоркер, каде работел на постапокалиптични, откачени модни бајки „Во сеќавање на г-дин и г-ѓа Комфорт“ со Надја Ауерман како модел, кои се издаваат во 1995 година. Фотографиите почнувајќи од првата публикација се теми на широка дискусија: неиздадени фотографии од Мерилин Монро, Кристофер Рид во количка како толкува, голи фотографии од Шарлиз Терон во 2004 година итн. Некои од не толку контроверзните фотосесии ги вклучуваат Саул Беул, Хилари Клинтон, Тони Морисон, Дерек Валкот, Џон Кери и Стефан Сондхајм. Во подоцнежните години дал придонес на Егоист, каде неговите фотографии се појавувале од 1984 сè до 2000 година. Во 1999 година Аведон ја фотографира јапонско-американската пејачка Хикару Утада. Ени Лебовиц го именува Аведон како огромно влијание, опишувајќи го неговиот стил како „лична репортажа“ развивајќи блиска врска со фотографираните личности. Во 1974 година, Ричард Аведон преживеал сериозни проблеми со срцето. Овој кризен период го инспирирал да погледне од поинаква перспектива и да создаде нови фотографски колекции. Во 1979 година, Мичел А. Вилдер, директор на Музеј на американска уметност Амон Картер, му понудил на Аведон да го реализира проектот „Западниот проект“. Овој проект претставувал пресвртна точка во неговата кариера. Во рамките на проектот, Аведон фотографирал работници во работна облека, домаќинки, фармери и бездомници, наместо гламурозни јавни личности, кои дотогаш биле негов вообичаен фокус. Работата на проектот траела пет години, а резултатот бил изложба и придружен каталог. Заедно со својата екипа, фотографирал 762 луѓе и создал околу 17.000 негативи на 8×10 (Kodak Tri-X) филм. Преку овие фотографии, Аведон создавал длабока приказна за луѓето и нивните внатрешни состојби – врска која, според многумина, не би се остварила доколку не ги преживеел личните здравствени кризи. Тој патувал низ панаѓури, карневали, рудници, кланици и затвори, барајќи автентични личности за фотографирање. Подоцна, во 1994 година, повторно ги посетил некои од луѓето кои ги фотографирал и зборувал за тоа во рамки на проектот „На АМериканскиот запад“. Еден од нив бил Били Мад, возач на камион кој постојано бил на пат и ретко го гледал своето семејство. Тој бил осамен и депресивен човек кој во една прилика се сретнал со Аведон, кој му предложил да го фотографира. Кога за првпат го видел својот портрет, Мад заклучил дека Аведон успеал да го долови неговото внатрешно, неискажливо јас. Таа фотографија му влијаела силно – подоцна ја напуштил работата и се вратил кај своето семејство. Во продукцискиот процес, Аведон се соочил со проблеми при изборот на соодветна хартија за печатење. Експериментирал со платина, но на крајот се одлучил за Портига Рапид – двослоен фотографски материјал со сребрена основа. Секој принт барал исклучителна прецизност и вклучувал во просек од триесет до четириесет манипулации. Биле изработени два изложбени примероци: едниот останал во сопственост на музејот, а другиот бил во сопственост на фотографот и патувал со изложбата. Процесот на печатење траел девет месеци, при што биле искористени околу 6.317 м² материјал. Иако изложбата била едно од најзначајните дела на Аведон, таа често била предмет на критики. Дел од јавноста ја обвинила за искривено прикажување на американскиот Запад, нагласувајќи воајерски пристап и експлоатација на субјектите. Критичарите се прашувале зошто фотограф со углед во модната индустрија се насочил кон прикажување на работничката класа и нивните тешкотии. Според нив, намерите на Аведон биле да предизвика чувство на сожалување и емотивна реакција кај публиката. == Изложби == Аведон има многубројни изложби низ целиот свет. Првата ретроспектива на фотографии се случила во 1970 година во Институтот за уметност Минеаполис. Во Метрополитен музејот за уметност во Њујорк презентира две свои изложби, во 1978 и 2002 година. Во 1980 има уште една ретроспектива организирана од Универзитетот за уметност во Беркли. Голема ретроспектива на фотографии е прикажана во Витни музејот за американска уметност во Њујорк во 1994 година, и во Музејот за модерна уметност Луизијана во Хумлебаек, Данска во 2007 година која патува низ Милано, Париз, Берлин, Амстердам и Сан Франциско сè до 2009 година. Изложбата покажува дела од неговите почетоци во 1944 година па сè до 2000 година со портретите кои ја доловуваат неговата модна истоштеност. Во Меѓународниот центар за фотографија vo 2009 година се прикажувала неговата најголема изложба со фотографии од модниот свет. Истата година во Галеријата за уметност во Коркоран се претставила изложбата „Ричард Аведон: Портрети на моќта“, на која биле прикажани неговите политички портрети. == Пазар на уметност == Во 2010 негова фотографија во принт од три и пол метри од моделот Довима која позира во фустан од Кристијан Диор околу слоновите на циркузот Дивер, сликана во Париз 1955 година, достигнала рекордна цена од 719,000 фунти. Принтот од оваа фотографија е изработен во 1978 година за потребите на ретроспективната изложба на Аведон во Метрополитен музејот во Њујорк и е купена од Маисон Кристијан Диор.<ref>Colin Gleadell (November 22, 2010), [http://www.telegraph.co.uk/culture/art/artsales/8151859/New-record-for-Richard-Avedon-photography-sales.html "New record for Richard Avedon photography sales"], ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Daily_Telegraph The Daily Telegraph]''.</ref> == Живот и смрт == Во 1944 година Аведон се оженил со деветнаесетгодишната банкарска службеничка Доркас Мари Новел која подоцна се прославува како моделот и глумица До Аведон, тие немаат деца и се разведуваат во 1949 година. Во 1951 година се преженува за Евелин Франклин, која умрела на 13 март 2004 година. Имале еден син Џон Аведон, кој го посветил животот на истражувања за Тибет.<ref>[https://books.google.com/books?id=w91tIAAACAAJ&dq=%22john+avedon%22&lr=&ei=YnzOSa3TEYSkkAT7r4yzAQ The Buddha's Art of Healing: Tibetan Paintings Rediscovered]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, John Avedon, Rizzoli, 1998.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1981/01/11/magazine/exploring-the-mysteries-of-tibetan-medicine.html?sec=health Exploring the Mysteries of Tibetan Medicine], John Avedon, The New York Times Magazine, January 11, 1981.</ref><ref>Donald G. McNeil Jr. (November 26, 1984), [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20089233,00.html His Father's Photos Extol Beauty, but John Avedon's New Book on Tibet Doesn't Paint a Pretty Picture] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304063304/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20089233,00.html |date=2016-03-04 }} ''[//en.wikipedia.org/wiki/People_(magazine) People]''.</ref><ref name="observer.com">Deborah Netburn (April 24, 2000), [http://observer.com/2000/04/avedon-gets-9-million-from-east-end-couple-for-his-montauk-spread/ Avedon Gets $9 Million From East End Couple For His Montauk Spread] ''[//en.wikipedia.org/wiki/New_York_Observer New York Observer]''.</ref> Во седумдесеттите години поседувал куќа на Менхетен која ја користел како студио и свој дом. Подоцна купил четирисобна куќа на Монтаук, Њујорк која се наоѓа помеѓу Атлантскиот Океан и прекрасни пејзажи. Ја продал во 2000 година за скоро девет милиони долари.<ref>Alex Williams (August 9, 1999), [http://nymag.com/nymetro/travel/hamptons/features/376/index1.html Big Shack Attack] ''[//en.wikipedia.org/wiki/New_York_Magazine New York Magazine]''.</ref> Ричард Аведон умрел на први октомври 2004 година во Сан Антонио, Тексас од компликации од церебрално крварење. Во тоа време бил задолжен за фотосесија за Њујоркер во Сан Антонио. Истовремено работел и на проект за претседателските избори во 2004 година. == Наследство == Фондацијата Ричард Аведон е приватна оперативна фондација, структурирана од Аведон за време на неговиот живот. Својата работа ја започнала кратко по неговата смрт во 2004 година. Со седиште во Њујорк, фондацијата е складиште за фотографиите, негативите, публикациите, трудовите и архивските материјали на Аведон. Во 2006 година, личната колекција на Аведон била прикажана во галеријата Пејс/Мекгил во Њујорк и во галеријата Френкел во Сан Франциско, а подоцна била продадена во корист на Фондацијата Аведон. Колекцијата вклучувала фотографии од Мартин Мункачи, Едвард Стајхен и Мен Реј, меѓу другите. Тенкиот том, „Око на набљудувачот: Фотографии од колекцијата на Ричард Аведон“ (Галерија Френкел), го собира поголемиот дел од колекцијата во кутија од пет брошури: „Дајан Арбус“, „Питер Хујар“, „Ирвинг Пен“, „Грофицата де Кастиљоне“ и „Итчетера“, која вклучува фотографи од 19-ти и 20-ти век. Во 2020 година била објавена книгата „Што најмногу станува легенда: Биографијата на Ричард Аведон (Харпер), напишана од Филип Гефтер. Во рецензијата на Двајт Гарнер во „Њујорк тајмс“, тој напишал: „Едно од достигнувањата на биографијата на Гефтер е убедливото аргументирање за местото на Аведон, како творец на портрети, како еден од најзначајните уметници на 20 век“.<ref>Philip Gefter (August 27, 2006), [https://www.nytimes.com/2006/08/27/arts/design/27geft.html In Portraits by Others, a Look That Caught Avedon’s Eye] ''[//en.wikipedia.org/wiki/New_York_Times New York Times]''.</ref> == Поп култура == Холивуд изложува дела од раните почетоци на Аведон, односно од мјузиклот ''Смешно лице'' во кој главни ѕвезди се Фред Астер и Одри Хепберн. Аведон ги обезбедил фотографиите за потребите на филмот. Една од најпознатите е од лицето на Одри на која јасно се прикажани цртите на лицето. Хепберн е музата на Аведон во педесеттите и шеесеттите години, за нејзиниот непресушен талент тој изјавил: „Јас сум и засекогаш ќе бидам запрепастен од талентот на Одри Хепберн пред мојата камера. Не може да биде повоздигната од тоа што е, веќе е таму, во височините. Јас можам само да ја следам. Јас не можам да ја толкувам.“ == Најпознати фотографии == * Марела Ањели, италијанска личност од високото општество, 1953 * Кармен Мајринк Веига, бразилска личност од високото општество (10-те најдобро облечени на Вог), 1970 * Довима со слонови, 1955 * Мерилин Монро, актерка, 1957 * Омаж на Мункачи, Кармен, палто од Карден, Париз, 1957 * Брижит Бардо, актерка, 1959 * Жаклин де Рибес, 1961 * Кристина Белин, модел, 1962 * Карим Абдул-Џабар (Лу Алсиндор), спортист 1963 * Двајт Дејвид Ајзенхауер, претседател на Соединетите Американски Држави, 1964 * Битлси, 1967 * Енди Ворхол и членовите на фабриката, Њујорк, 1969 * Слај Стоун (обвивка на албумот Fresh), 1973 * Аша Путли, (задна корица на албумот She Loves to Hear the Music), 1974 * Роналд Фишер, пчелар, 1981 * Настасја Кински и змијата, 1981[1] * Куп убави луѓе, кампања на Версаче, 1982 * Витни Хјустон (насловна страница на Витни), 1987 == Публикации == * ''Набљудувања''. Њујорк: Сајмон и Шустер, 1959. Фотографии од Аведон, коментар од Труман Капоти. Портрети на познати личности. * ''Ништо лично''. Њујорк: Атенеум: 1964. Книга во соработка со Џејмс Болдвин. * ''Алиса во земјата на чудата: Формирање на компанија и правење претстава''. Мерлин: 1973. Од Аведон и Дун Арбус. <nowiki>ISBN 978-0-88306-500-6</nowiki>. * ''Портрети. Пладне'': 1976. Вовед од Харолд Розенберг. <nowiki>ISBN 978-0-374-51412-9</nowiki>. * ''Портрети'' 1947–1977. Фарар, Штраус и Жиру, 1978. <nowiki>ISBN 978-0-374-23200-9</nowiki>. * ''На американскиот Запад'', фотографии од Ричард Аведон. Њујорк: Абрамс, 1985. Со вовед од Лаура Вилсон. Објавено во врска со изложбата во Музејот Амон Картер, Форт Ворт, Тексас. * ''На американскиот Запад'', 1979–1984. Њујорк: Абрамс, 1985. <nowiki>ISBN 978-0-8109-2301-0</nowiki>. * ''На американскиот Запад'': Издание за 20-годишнината. Њујорк: Абрамс, 2005. <nowiki>ISBN 978-0-8109-5928-6</nowiki>. * ''Автобиографија.'' 1993. Фотографии подредени за да ја раскажат животната приказна на Аведон. * ''Докази''. 1994. Есеи и текст за Аведон со фотографии од Аведон. * ''Шеесеттите.'' 1999. Од Аведон и Дун Арбус. Фотографии на познати личности. * ''Направено во Франција, 2001''. Ретроспектива на модните портрети на Аведон од 1950-тите. * ''Портрети на Ричард Аведон од 2002 година''. Познати личности и субјекти од „На американскиот запад“. Објавено во врска со изложба во Метрополитен музејот на уметност. * ''Жена во огледалото''. 2005 година. Со есеј од Ан Холандер. * ''Перформанс''. 2008 година. Со есеј од Џон Лар. * ''Портрети на моќ''. 2008 година. Уредено од Пол Рот. Со есеј од Рената Адлер. Објавено во врска со изложба во Уметничката галерија Коркоран во Вашингтон. == Наводи == {{Reflist|30em}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Аведон, Ричард}} [[Категорија:Родени во 1923 година]] [[Категорија:Починати во 2004 година]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Колумбија“]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Фотопортретисти]] 1b3t4ajzj2b1aypjo5c2e14fn9eq4yk 0 1177915 5532359 5407921 2026-03-31T15:10:32Z AnRo0002 19947 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Chhoti elaichi flower & fruit in Goa W IMG 2466.jpg]] → [[File:Elettaria cardamomum flower & fruit in Goa W IMG 2466.jpg]] 5532359 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |name = Ѓумбири |image = Tropical plant hilo5.jpg |image_caption = ''[[Etlingera elatior]]'' |taxon = Zingiberaceae |authority = [[Иван Мартинов|Martinov]]<ref name=APGIII2009>{{Наведено списание |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract |format=PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |archive-date=2017-05-25 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |url-status=dead }}</ref> |type_genus = ''[[Zingiber]]'' |type_genus_authority = Boehm. |subdivision_ranks = |subdivision = }} '''Ѓумбири''' — [[Семејство (биологија)|фамилија]] на [[цветни растенија]] кое го сочинуваат околу 50 [[Род (биологија)|родови]] со вкупно 1600 познати [[вид]]ови<ref name="Christenhusz-Byng2016">{{Наведено списание |author1=Christenhusz, M. J. M. |author2=Byng, J. W. |lastauthoramp=yes | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 | publisher = Magnolia Press }}</ref> Многу членови од оваа фамилија потекнуваат од Индо-Малајскиот регион. Меѓу другите видови, во оваа фамилија спаѓаат ѓумбирот (''[[Zingiber]]''), куркумата (''[[Curcuma]]''), кардамонот (''[[Amomum]]'', ''[[Elettaria]]''). == Претежно == Претежно, видовите во оваа фамилија се ароматични растенија со видно задебелени ризоми. Ризомите се често богати со етериччно масло, складирано во типични секреторни клетки. == Таксономија == {{cladogram | title= {{anchor|CladVI}}Кладограм: [[Филогенија]] на Zingiberales{{sfn|Sass et al|2016}} | align=center | cladogram={{clade|style=font-size:100%;line-height:85% |label1=[[Zingiberales]] |1={{clade |1={{clade |1={{clade |label1=[[Zingiberineae]] |1={{clade |label1=Zingiberariae |1={{clade |1='''Zingiberaceae''' |2=[[Costaceae]]}} |label2=Cannariae |2={{clade |1=[[Cannaceae]] |2=[[Marantaceae]]}}}} |2={{clade |label1=Strelitziineae |1={{clade |1= [[Lowiaceae]] |2= [[Strelitziaceae]]}} |2=[[Heliconiaceae]]}} }}}} |2={{clade |1=[[Musaceae]]}}}}}}}} {{среди}} === Поделба === [[File:Curcuma longa (Haldi) Im IMG 2441.jpg|thumb|190px|''[[Turmeric|Curcuma longa]]'' ]] [[File:Elettaria cardamomum flower & fruit in Goa W IMG 2466.jpg|thumb|190px|''[[Elettaria cardamomum]]'' ]] [[Image:Globba flowers.jpg|thumb|right|190px|[[Соцветие]] на ''[[Globba]]''.]] [[Image:Zingiber Beehive.jpg|thumb|190px|''[[Zingiber spectabile]]'']] *Потсемејство [[Siphonochiloideae]] **Племе [[Siphonochileae]] ***''[[Aulotandra]]'' ***''[[Siphonochilus]]'' *Потсемејство [[Tamijioideae]] **Племе [[Tamijieae]] ***''[[Tamijia]]'' *Потсемејство [[Alpinioideae]] **{{vanchor|Племе Alpinieae}} ***''[[Aframomum]]'' ***''[[Alpinia]]'' ***''[[Amomum]]'' ***''[[Cyphostigma]]'' ***''[[Elettaria]]'' - кардамон ***''[[Elettariopsis]]'' ***''[[Etlingera]]'' ***''[[Geocharis (plant)|Geocharis]]'' ***''[[Geostachys]]'' ***''[[Hornstedtia]]'' ***''[[Leptosolena]]'' ***''[[Paramomum]]'' ***''[[Plagiostachys]]'' ***''[[Renealmia]]'' ***''[[Siliquamomum]]'' ***''[[Vanoverberghia]]'' ***×''Alpingera'' F. Luc-Cayol (''Alpinia'' × ''Etlingera'') **Племе [[Riedelieae]] ***''[[Burbidgea]]'' ***''[[Pleuranthodium]]'' ***''[[Riedelia (plant)|Riedelia]]'' ***''[[Siamanthus]]'' *Потсемејство [[Zingiberoideae]] **Племе [[Zingibereae]] ***''[[Boesenbergia]]'' ***''[[Camptandra]]'' ***''[[Caulokaempferia]]'' ***''[[Cautleya]]'' ***''[[Cornukaempferia]]'' ***''[[Curcuma]]'' - куркума ***''[[Curcumorpha]]'' ***''[[Distichochlamys]]'' ***''[[Haniffia]]'' ***''[[Haplochorema]]'' ***''[[Hedychium]]'' ***''[[Hitchenia]]'' ***''[[Kaempferia]]'' ***''[[Laosanthus]]'' ***''[[Nanochilus]]'' ***''[[Paracautleya]]'' ***''[[Parakaempferia]]'' ***''[[Pommereschea]]'' ***''[[Pyrgophyllum]]'' ***''[[Rhynchanthus]]'' ***''[[Roscoea]]'' ***''[[Scaphochlamys]]'' ***''[[Smithatris]]'' ***''[[Stadiochilus]]'' ***''[[Stahlianthus]]'' ***''[[Zingiber]]'' - ѓумбир **Племе [[Globbeae]] ***''[[Gagnepainia]]'' ***''[[Globba]]'' ***''[[Hemiorchis]]'' == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Ѓумбири| ]] flmsslyf5nhzd8nk18kk8j0v3goki3w 0 1181974 5532622 3702015 2026-04-01T06:27:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532622 wikitext text/x-wiki '''Мелбурн''' - ирански [[филм]] од 2014 година, во [[режија]] на Нима Џавиди, кој е автор и на [[сценарио]]то. Улогите ги толкуваат: Пајман Мади, Негар Џавахеријан и Мани Аџиџи. „Мелбурн“ е први филм на Нима Џавиди, со кој победил на филмскиот фестивал во [[Каиро]], а филмот бил успешно прикажан на многу фестивали.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |title=Кинотека на Македонија, „Филмска програма - февруари 2017“ (пристапено на 7.3.2017) |accessdate=2017-10-10 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002093657/http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |url-status=dead }}</ref> ==Содржина== Амир и Сара се млад пар што оди во [[Мелбурн]] за да продолжи со студиите. Сепак, само неколку часа пред да пристигне нивниот авион, тие се сосема случајно инволвирани во еден трагичен настан!<ref>[http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx Кинотека на Македонија, „Филмска програма - февруари 2017“ (пристапено на 7.3.2017)]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Филмови од 2014 година]] [[Категорија:Ирански филмови]] [[Категорија:Филмови на Нима Џавиди]] jmxlvptzcipmimbtq8h8wyk16j5meop 0 1182627 5532670 5280478 2026-04-01T08:09:54Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532670 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Мерцедес-Бенц | logo = Mercedes-Benz Logo 2010.svg | type = [[Подружница]] ([[Aktiengesellschaft|AG]])<ref name="Daimler structure"/> | predecessors = {{plainlist| * [[Benz & Cie.]]<br />(1883–1926) * [[Daimler-Motoren-Gesellschaft]]<br />(1890–1926) * [[Mercedes (marque)]]<br />(1901–1926)}} | founders = {{plainlist| * [[Карл Бенц]] * [[Готлиб Вилхелм Дајмлер]]}} | area_served = Worldwide | key_people = [[Ола Калениус]], Претседател на Управен Одбор<ref name="corporate governance">{{cite web |url=https://www.mercedes-benz.com/en/company/corporate-governance/ |title=Corporate governance |work=Mercedes-Benz AG |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034521/https://www.mercedes-benz.com/en/company/corporate-governance/ |url-status=live }}</ref> | industry = [[Автомобилска индустрија]] | products = {{plainlist| * [[Автомобил]]и * [[комерцијално возило|комерцијални возила]]}} | production = {{increase}} 2.3 милиони автомобили (+0.9%) (2018) <ref>{{Cite web |url=https://www.daimler.com/investors/reports-news/financial-news/mercedes-benz-sales-2018.html |title=Архивиран примерок |access-date=18 July 2019 |archive-date=22 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722105627/https://www.daimler.com/investors/reports-news/financial-news/mercedes-benz-sales-2018.html |url-status=live }}</ref> | services = {{plainlist| * [[Финансиски услуги]] * [[Автомеханичар|Поправка на автомобили]]}} | divisions = {{plainlist| * Mercedes-Benz Cars<ref name="Mercedes-Benz AG">{{cite web |url=https://www.mercedes-benz.com/en/company/ |title=About us |work=Mercedes-Benz AG |access-date=29 June 2020 |archive-date=10 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610171005/https://www.mercedes-benz.com/en/company/ |url-status=live }}</ref> * Mercedes-Benz Vans}} | brands = {{plainlist| * [[Mercedes-Benz EQ]] * [[Mercedes-Maybach]]}} | subsid = [[Mercedes-AMG]]<ref name="AMG Company">{{cite web |url=https://www.mercedes-amg.com/en/driving-performance/company.html |title=AMG – The Company |work=Mercedes-AMG GmbH |access-date=29 June 2020 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601134536/https://www.mercedes-amg.com/en/driving-performance/company.html |url-status=live }}</ref> | homepage = {{URL|https://www.mercedes-benz.com/en/|www.mercedes-benz.com}} | footnotes = | foundation = {{start date and age|df=yes|1926|6|28}}<ref group="note">Establishment date of the Mercedes-Benz marque by Daimler-Benz (a predecessor of Daimler AG). The Mercedes-Benz company was established in November 2019.</ref> | location_city = [[Штутгарт]] | location_country = [[Германија]] | parent = [[Daimler AG]]<ref name="Daimler structure"/> }} [[File:Concesionario de Mercedes-Benz, Múnich, Alemania, 2013-03-30, DD 21.JPG|thumb|Салон за Мерцедес-Бенц во Минхен, Германија]] '''Мерцедес-Бенц''' ([[германски]]: ''Mercedes-Benz'') — германски производител на главни луксузни [[автомобил]]и. Првобитниот назив на претпријатието бил Дајмлер-Бенз, а денес вообичаено се вика Мерцедес или [[Daimler AG]]<ref name="Daimler structure">{{cite web |url=https://www.daimler.com/investors/reports-news/financial-news/20191104-new-structure.html |title=Daimler launches new corporate structure |work=www.daimler.com |access-date=29 June 2020 |archive-date=30 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630104702/https://www.daimler.com/investors/reports-news/financial-news/20191104-new-structure.html |url-status=live }}</ref>. Освен автомобили, Мерцедес-Бенц произведува и [[автобус]]и, [[камион]]и, и доставни возила. ==Историја== Почетоците на компанијата започнуваат одосумдесете години во [[19 век]], кога Готлиб Дајмлер и Карл Бенц независно правеле автомобили со [[Мотор со внатрешно согорување|мотори со внатрешно согорување]]. Дајмлер работел заедно со [[Вилхелм Мајбах]], којшто изумил четворотактни мотор, во Канштат во близината на [[Штутгарт]], додека Бенц имал работилница во [[Манхајм]], а не постои запис дека овие изумители се знаеле меѓу себе. Називот Мерцедес потекнува од 1900 година, кога австрискиот-унгарскиот дипломат и трговец на автомобили Емил Јеленек од компанијата на Дајмлер нарачал 36 автомобили по цена од 550 000 марки при што побарал тие да се викаат како нејзината ќерка „Мерцедес Јелинек“. Во 1902 година, името Мерцедес било заштитено како бренд со три ѕвезди, што ја симболизира идејата на Дајмлер за производство на возила за собраќај за земјата, воздухот и водата, како заштитена марка било воведено во 1909 година, а од 1910 година со неа биле означени сите производи. Во 1926 година, Дајмлер и Бенц се обединиле во едно претпријатие, наречено Дајмлер-Бенц АГ, од кое произлегува сегашното име на Мерцедес-Бенц. Иако се фокусирала на производството на копнени возила, фирмата исто така произведувала мотори за моторни чамци, воени и цивилни авиони, па дури и калење. Иако најдобро е позната по луксузните лимузини, фирмата исто така развивала повеќе спортски автомобили, како што е компресорот со ССК погон од 1929 година, развиен од [[Фердинанд Порше]], пред да формира сопствена фирма, како и 300 СЛ, која во 1954 година ја лансирала серијата СЛ-класа. == Модели на автомобили == * [[Мерцедес-Бенц А-класа|А-класа]] * [[Мерцедес-Бенц Б-класа|Б-класа]] * [[Мерцедес-Бенц Ц-класа|Ц-класа]] * [[Мерцедес-Бенц ЦЛ-класа|ЦЛ-класа]] * [[Мерцедес-Бенц ЦЛК-класа|ЦЛК-класа]] * [[Мерцедес-Бенц ЦЛС-класа|ЦЛС-класа]] * [[Мерцедес-Бенц Е-класа|Е-класа]] * [[Мерцедес-Бенц Г-класа|Г-класа]] настанал од легендарниот Пуха ([[PUCH]]), мерцедесов Џип који е склопен во [[Австрија]] * [[Мерцедес-Бенц ГЛ-класа|ГЛ-класа]] * [[Мерцедес-Бенц ГЛА-класа|ГЛА-класа]] * [[Мерцедес-Бенц ГЛК-класа|ГЛК-класа]] * [[Мерцедес-Бенц ГЛЦ-класа|ГЛЦ-класа]] * [[Мерцедес-Бенц М-класа|М-класа]] * [[Мерцедес-Бенц Р-клаца|Р-класа]] * [[Мерцедес-Бенц С-класа|С-класа]] * [[Мерцедес-Бенц серија 107|СЛ-класа]] * [[Мерцедес-Бенц серија 107|СЛЦ-класа]] * [[Мерцедес-Бенц СЛК-класа|СЛК-класа]] * [[Mercedes-Benc SLR Maklaren|СЛР МекЛарен]] ==Модели на автобуси== * [[О 2600]] * [[ОП 3750]] * [[О 4500 / О 5000]] * [[O 3500 / O 6600]] * [[O 321]] * [[O 317]] * [[O 302]] * [[O 309]] * [[O 305 / O 307]] * [[O 303]] * [[O 405]] * [[Мерцедес вијано]] ==Модели на товарни возила== * [[Мерцедес актрос]] * [[Мерцедес акрос]] * [[Мерцедес аксор]] * [[Мерцедес атего]] ==Модели на доставни возила== * [[Мерцедес вито]] * [[Мерцедес спринтер]] ==Поврзано== * [[Музеј Мерцедес-Бенц]] ==Галерија== <gallery> Податотека:Мерцедес-А150.jpg|мини|Мерцедес А150 Податотека:Мерцедес-A160.jpg|мини|Мерцедес А160 Податотека:Мерцедес-А180.jpg|мини|Мерцедес А180 Податотека:Мерцедес-A180.jpg|мини|Мерцедес А180 Податотека:Мерцедес Бенц.jpg|мини|Модел на Мерцедес Бенц Податотека:Мерцедес-Бенц.jpg|мини|Модел на Мерцедес Бенц Податотека:Мерцедес-СУВ.jpg|мини|Модел на Мерцедес Податотека:Mercedes-200D.jpg|мини|Мерцедес 200D Податотека:E 220 Mercedes.jpg|мини|Мерцедес Е 220 Податотека:Mercedes E220.jpg|мини|Мерцедес Е220 Податотека:Mercedes C200 CDI.jpg|мини|Мерцедес C200 CDI Податотека:Mercedes-ML-320.jpg|мини|Мерцедес ML 320 Податотека:Мерцедес ML 350 4 MATIC.jpg|мини|Мерцедес ML 350 4 MATIC Податотека:Mercedes GLE 250.jpg|мини|Мерцедес GLE 250 Податотека:Mercedes V250.jpg|мини|Мерцедес V250 Податотека:Mercedes 517 CDI Sprinter.jpg|мини|Мерцедес 517 CDI Sprinter Податотека:Sprinter 519CDI Mercedes.jpg|мини|Мерцедес 519 CDI Sprinter </gallery> ==Белешки== {{Reflist|group="note"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Mercedes-Benz}} * [https://www.mercedes-benz.com Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140301063053/http://www5.mercedes-benz.com/ |date=2014-03-01 }} [[Категорија:Мерцедес-Бенц| ]] [[Категорија:Германски марки]] [[Категорија:Германски автопроизводители]] [[Категорија:Производители на автобуси]] [[Категорија:Производители на камиони од Германија]] [[Категорија:Дајмлер АГ]] ic087berxi170fetgl1m2btk9nffg5k 0 1189571 5532488 5390867 2026-03-31T18:52:45Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532488 wikitext text/x-wiki '''Лавор''' ([[Латински јазик|лат.]] Laurus nobilis L.) — [[Зимзелено растение|зимзелено дрво]] или [[грмушка]] од истоименото [[Лавори|семејството Лавори]] (Lauraceae).<ref>{{ДРМЈ|Лавор}}</ref><ref name="hrvenc">{{Наведена мрежна страница|title=lovor|url=http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=37263|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=9 април 2016}}</ref> Латинското име на видот потекнува од зборот laurus — победа, славење и nobilis - благороден, познат.<ref name="latinski-recnik">{{Наведена мрежна страница|title=Latinsko - srpski rečnik|url=http://onlinerecnik.com/recnik/latinski/srpski/|work=OnlineRecnik.com|accessdate=9 април 2016|archive-date=2018-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214172223/http://onlinerecnik.com/recnik/latinski/srpski|url-status=dead}}</ref> Во нашата нација, лаворот е познат под имињата лобер (од германскиот збор Lorbeer), дворник, зеленика, ловорика, јаворика, лорбек. И други европски јазици за коренот на лаворот го имаат латинското име на растението: [[Англиски јазик|англиски]] — Bay laurel, [[Француски јазик|француски]] — Laurier, [[Шпански јазик|шпански]] — laurel, lauro, [[Италијански јазик|италијански]] — Alloro, [[Руски јазик|руски]] — благородный. И лисјата и плодовите на лаворот одамна се користат во народната медицина, во кулинарски зачин и во хортикултурата како дрво или како формална форма на жива ограда.<ref name="mediteranka">{{Наведена мрежна страница|title=Lovor|url=http://www.mediteranka.com/index.php/hr/component/k2/item/88-lovor|work=mediteranka.com|publisher=Mediteranka|accessdate=10 април 2016}}</ref> Во античката доба исто така било ценето и светото дрво. Лаворовите гранчиња биле знак на најголема слава и чест, така што во Стариот Рим, како симбол на триумф, овечуваните победници во војните, познати поети и други познати личности. Од зборот „лавор“, бил создаден зборот лауреат. Во [[Стара Грција]] и во [[Римско Царство|Рим]], лауреат претставувало поет со лауреален венец, а денес се користи за писател или уметник награден со најголема награда == Распространетост == Според некои мислења, татковината на лаворот е [[Мала Азија]], од каде се шири низ [[Средоземјето]].<ref name="NastavniZavod">{{Наведена мрежна страница|first=Borislav|last=Ostojić|title=LOVOR (Laurus nobilis L.)|url=http://www.zzjzpgz.hr/nzl/37/bilje.htm|work=http://www.zzjzpgz.hr|publisher=Nastavni Zavod za javno zdravstvo Primorsko-goranske županije|accessdate=9 април 2016}}</ref> Во [[Британија (остров)|Британија]], таа била одгледувана уште во 16 век, но поради поладна клима достигнала половина од висината на природните живеалишта. == Изглед == Лаворот е ниско дрво, ретка грмушка, која во природните живеалишта може да прерасне во висина од 15 метри, а стеблото може да биде до 60 см. Кај постарите примероци, гранките се насочени нагоре.<ref name="vukicevic">{{Наведена книга|last=Вукићевић|first=Емилија|authorlink=|title=Декоративна дендрологија|publisher=Привредно финансијски водич|series=|volume=781|edition=2|date=2005|location=Београд|pages=197|language=|url=|doi=|id=|isbn=|mr=|zbl=|jfm=}}</ref> Лисјата се зимзелени, голи, округли, долги и зашилени, на кратка дршка. Тие се долги 8-12 см и широки 3-5 см. Работ на листот е брановиден и малку свиткан. Лицето на листот е мазно, сјајно, зелено-кафеаво по боја, а грбот е со бледа боја без сјајна. Од задната страна се издвојува централниот нерв што се истакнува кај 6-8 силни странични нерви. Тие се мирисна кога се нанесуваат и ароматични вкусови. [[Податотека:Laurus nobilis (3).JPG|мини|Лавор во природно живеалиште на Медитеранот]] Рстенијата се двојни, а цветовите се жолтеникави, собрани во мали цутови. Цвета во пролет, од [[март]] до [[мај]]. Плодот е црно-сина коска, долга 15 мм и широка од 1-11 мм. Перикарпот е крт и лесно се крши при најмал притисок. Плодот е со карактеристичен мирис, особено кога ќе се смачка<ref name="tucakov" />. Се размножува со семиња, резенки. == Услови за живеалиште == Лаворот расте на висина до 400 метри надморска височина, во области каде просечната годишна температура е 10 до 16&nbsp;°C, а просечните врнежи во вегетацискиот период се 50 до 100&nbsp;mm.<ref name="derma">{{Наведена мрежна страница|title=Lovor (Laurus nobilis L.)|url=http://www.derma.hr/index.php/hr/korisno/enciklopedija-zacina/49-lovor-laurus-nobilis-l|work=www.derma.hr|accessdate=10 април 2016|archive-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508094548/http://www.derma.hr/index.php/hr/korisno/enciklopedija-zacina/49-lovor-laurus-nobilis-l|url-status=dead}}</ref> Успева на секоја земја со умерена плодност. Подобро поднесува умерено влажна почва, иако работи добро на сува и плодна почва. Најдобро успева на сончеви позиции, но не му смета ни полусенка. Тој е доста отпорен на ветерот, но не толерира екстремна изложеност на приморски, како и суви и ладни ветрови. Освен [[Средоземна клима|средоземна]] поднесува и [[субсредоземна клима,]] но потоа бара заштита во текот на зимата. Отпорен е на ниски температури до -5&nbsp;°C, со повремени падови до -15&nbsp;°C Таквите ниски температури можат да предизвикаат распаѓање на лисјата, но билката обично се обновува на крајот на пролетта до летото. == Употреба == Лаворското дрво е тешко, со жолто-бело во боја со слаб сив или кафеав тон. На надолжниот дел е одлично и миризливо. Се употребува во градежништвото, во индустријата, за производство на дрвена галантерија, лозови насади, итн. Лаворовите листови содржат 1-3 % есенцијално масло, од кои главните состојки се пин и цинеол, а во прилог на есенцијално масло и горчлива материја и танин. Најчесто се користи како зачин. Вкусови се многу ароматични, малку лути и горчливи. [[Есенцијално масло|Есенцијалното масло]] од лисја се користи во индустријата за [[парфем]]и. Расте само или се одгледува, а најголеми производители денес се [[Италија]], [[Грција]] и [[Шпанија]].<ref name="derma2" /> Како зачин може да се користат и плодовите кои содржат 1 % етерично и до 30 % маслено масло, шеќер, скроб, итн. Сувото овошје содржи 0,6-10 % етерично масло, во зависност од локацијата на барање и начинот на складирање. Вкусот е сличен на лисјата, ароматични, богати и горчливи. Од плодовите, исто така се цеди лаворово масло. [[Податотека:Quick Lentils with Chorizo (7017166123).jpg|мини|Лаворов лист е зачин за јадења направени од зрнести зеленчуци ([[грав]], [[леќа]], [[боранија]] ...)]] === Лековити својства === Лековити состојки од лавор се есенцијални масла и масни масла од плодовите и листовите. Силната аналгетска и фунгицидна активност го прави есенцијалното масло од лавор речиси незаменлива состојка во терапијата на силна болка и кај тешки габични заболувања (како што се габични инфекции на ноктите). Маслото од лавор е едно од најефикасните масла за зајакнување и превентивно-чист лимфатичен систем, има експекторентно и муколитичко својство и се препорачува за проширени вени. Има силенантивирусен ефект и неговата употреба се препорачува за вирусни инфекции како што е [[грип]].<ref name="mediteranka2" /> Покрај тоа, лаворот има [[Антисептик|антисептички ефект]], го зајакнува [[апетит]]от, го подобрува варењето и помага да се исфрлат натрупаните гасови. Во народната медицина се користи во третманот на хроничен [[бронхитис]], [[Настинка|настинки]], [[грип]] и [[ревматизам]].<ref name="NastavniZavod2" /> === Лавор како зачин === Во минатото, лавориот лист повеќе се користел во кујната отколку денес. Како зачин, се користат првенствено свежи или суви лисја, кои мора да бидат цели и зелени, но плодот исто така може да се користи. Правилото се однесува на лисјата - толку позелени тие се подобри, додека исушените и кафеавите се зачинета со слаб квалитет. На пазарот, исто така, може да се најде лаворов лист како самостоен зачин или како дел од некои зачин мешавини. Се додава во печење, сосови, кисели зачини, рибини маринади, кисели зимници, друго.<ref name="grlic">{{Наведена книга|last=Grlić|first=Ljubiša|title=Enciklopedija samoniklog jestivog bilja|year=1986|publisher=August Cesarec|location=Zagreb|pages=118-119}}</ref> Мирисот на лаворовите листови добро се вклопува во целата храна и речиси не се наоѓа некој на кој лавор може да му го расипе вкусот. Лаворот не само што се додава заради аромата, туку и го подобрува варењето и апетитот. Кога додавате лаворови листови, не треба да се пртерува, така што храната нема да стане премногу горчлива. [[Податотека:Specie 010.jpg|мини|Исушен лаворов лист]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Зачини]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Билки]] [[Категорија:Сушоотпорни растенија]] ljl2skcm9pcm0rfogblozsw07tjrpy9 0 1198815 5532512 5530903 2026-03-31T19:25:37Z Carshalton 30527 5532512 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Луис Енрике | image = [[File:Luis Enrique 2014.jpg|200px|]] | fullname = Луис Енрике Мартинес Гарсија | birth_date = {{birth date and age|1970|5|8|df=y}} | birth_place = [[Хихон]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | currentclub = {{Fb team Paris Saint-Germain}} (тренер) | youthyears1 = 1981–1988 | youthclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} | youthyears2 = 1984–1988 | youthclubs2 = →Ла Брања | years1 = 1988–1990 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} Б | caps1 = 27 | goals1 = 5 | years2 = 1989–1991 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | caps2 = 36 | goals2 = 14 | years3 = 1991–1996 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 157 | goals3 = 15 | years4 = 1996–2004 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | caps4 = 207 | goals4 = 73 | nationalyears1 = 1990–1991 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–1992 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 23|Шпанија под 23]] | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 1992 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезнетација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 1991–2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 62 | nationalgoals4 = 12 | manageryears1 = 2008–2011 | managerclubs1 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears2 = 2011–2012 | managerclubs2 = {{Fb team Roma}} | manageryears3 = 2013–2014 | managerclubs3 = {{Fb team Celta Vigo}} | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears6 = 2019–2022 | managerclubs6 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears7 = 2023– | managerclubs7 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} }} '''Луис Енрике Мартинес Гарсија''' ({{IPA-es|lwis enˈrike}}; роден на 8 мај 1970), познат како '''Луис Енрике''', е шпански поранешен професионален [[фудбал]]ер, и актуелен менаџер. Разноврсен играч, со добра техника, тој бил способен да репродуцира во неколку различни позиции, но претежно играл како играч од средниот ред или како [[Напад (фудбал)|напаѓач]], и исто така бил препознатлив по својот темперамент и издржливост. Почнувајќи од 1991 година, а завршуваќи во 2004 година, тој настапувал за [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] и [[ФК Барселона|Барселона]] со еднакви поединечни и тимски успеси, и одиграл повеќе од 500 официјални натпревари со постигнати повеќе од 100 гола. Тој ја претставувал репрезентацијата на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] на три [[Светско првенство во фудбал|Светски Првенства]] и едно [[Европско првенство во фудбал 2000|Европско Првенство]]. Луис Енрике започнал да работи како менаџер во 2008 година со [[ФК Барселона Б|Барселона Б]] , додека три години подоцна, се преселил во [[ФК Рома|Рома]]. Во сезоната [[Примера Дивисион (Шпанија) 2013-2014|2013-14]] тој го предводел тимот на [[ФК Селта Виго|Селта Виго]], пред да се врати во Барселона со која ја освоил [[Тројна круна|тројната круна]] во неговата прва сезона и [[Двојна круна (фудбал)|двојна]] во втората. == Играчка кариера == {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартинес, Луис Енрике}} [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Тренери на ФК Рома]] [[Категорија:Тренери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали Шпанија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] a3uxkul6q6y2li9o6sx1jmwqy1583a1 0 1203272 5532463 5083991 2026-03-31T18:38:54Z Виолетова 1975 5532463 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Allium ursinum RF.jpg|thumb|]] '''Мечкин лук''' (Allium ursinum) – познат и како '''див лук''', '''дрво лук''', '''мечкин праз''' – е диво растение што го има во Европа и Азија.<ref>[http://pgrc3.agr.ca/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?2413 GRIN-CA] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190112002519/http://pgrc3.agr.ca/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?2413 |date=2019-01-12 }}, Agriculture and Agri-Food Canada</ref> Ова растение е омилено на [[дива свиња|дивите свињи]]. Во Европа, каде се берат од дивината, сличноста да се отровни растенија како што се [[момина солза]] или ''[[Colchicum autumnale]]'' редовно се доведува со случаи на труење. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Лук]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Билки]] [[Категорија:Флора на Европа]] dhap2xr6bovep5ej16z8pox0r3jnypn 0 1205665 5532365 5531109 2026-03-31T15:22:32Z Виолетова 1975 5532365 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Виктор Канзуров | image = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1971|11|2}} | birth_place = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | death_date = | death_place = | nationality = [[Македонија|Македонец]] | ethnicity = [[Македонци|Македонец]] (наводен [[Македонски Бугари|Бугарин]]) | othername = | occupation = [[Новинар]], политички аналитичар | years_active = | spouse = | children = | relatives = | domestic partner = | website = }} '''Виктор Канзуров''' ({{роден на|2|ноември|1971}} во {{роден во|Скопје}}) — [[Македонија|македонски]] [[новинар]]. Познат е по неговите шовинистички ставови околу македонско-бугарскиот однос, како и за заедничката историја со [[Бугари]]те, иако е новинар дебатира во полето на [[историја]]та и настапува со омраза кон [[Македонци]]те, кон Македонија и кон македонските историчари. == Биографија == Виктор Канзуров е роден на 2 ноември 1971 во [[Скопје]]. На 16 годишна возраст, тој дознал за неговото бугарско потекло, откако татко му го учел за наводните [[Македонски Бугари|бугарските]] корени на [[македонскиот народ]]. Татко му е по потекло од [[леринско]]то село [[Пападија]], [[Егејска Македонија|егејскиот дел]] на [[Македонија (регион)|Македонија]], кој се преселил во Скопје во 1968 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|date=6 април 2010|url=http://www.eurochicago.com/2010/04/problemat-na-r-makedoniya-ne-e-v-imeto/|title=Проблемът на Македония не е в името|publisher=EuroChicago.com|}}</ref> По мајчина линија е од [[Сетина]]. Неговиот роднина Георги Канзуров е активист во македонската партија [[Виножито (политичка партија)|Виножито]] во [[Грција]].<ref>{{Наведена мрежна страница|date=3 август 2010|url=http://novazora.gr/arhivi/846|title=13Ο ΑΝΤΙΡΑΤΣΙΣΤΙΚΟ ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ – СОЛУН 15ο ΑΝΤΙΡΑΤΣΙΣΤΙΚΟ ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΑΘΗΝΑΣ|publisher=novazora.gr|5=|accessdate=2018-08-17|archive-date=2010-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20100901094541/http://novazora.gr/arhivi/846|url-status=dead}}</ref> Од 1999 година работи како новинар во македонските весници: „''Македонско Дело''“, „[[Вечер (дневен весник)|''Вечер'']]“, „''Старт''“, „''[[Нова Македонија]]''“ и интернет изданието „''Трибуна''“. После тоа, тој работел како новинар во слободна практика. Виктор Канзуров бил претседател и еден од основачите на Унијата на млади сили (УМС) на [[ВМРО ДПМНЕ]]. Честопати ја критикува партијата, велејќи дека денешното ВМРО ДПМНЕ е контра теза на она ВМРО ДПМНЕ во 1990-ти години. Поради критиките упатени кон [[Србомани|србоманството]] во [[СР Македонија|Македонија]], тој бил заплашуван и притворуван со измислени обвиненија, уште во времето кога Македонија била дел од [[СФРЈ]]. Првиот притвор бил во 1989 година на 18 годишна возраст. При откривањето на спомен бистата на [[Иван Михајлов]] во [[Велес]] во дворот на куќата на [[Драги Каров]], тој држи говор каде што го критикува тогашниот бугарски министер, одговорен за [[Бугари]]те во странство, [[Божидар Димитров]].<ref>{{Наведена мрежна страница|date=9 март 2010|url=http://e-vestnik.bg/8558/viktor-kanzurov-bozhidar-dimitrov-e-furnadzhiyska-lopata-v-makedoniya-veche-nikoy-ne-mu-vyarva/|title=Виктор Канзуров: Божидар Димитров е фурнаджийска лопата, в Македония се компрометира|publisher=e-vestnik.bg|}}</ref> == Кривична пријава == Во 2008 година, Виктор Канзуров бил уапсен во интернет кафе во [[Студентски дом „Гоце Делчев“|студентскиот дом „Гоце Делчев“]] во [[Скопје]], каде вршел задоволување на полови страсти пред јавност. Полицијата го привела и му поднела кривична пријава за дело „задоволување на полови страсти пред друг“. По преземени мерки, извршени разговори и препознавање од страна на една девојка, било заклучено дека осомничениот е сторител на делото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://netpress.com.mk/vest.asp?id=28584&kategorija=4|title=:: Net Press ::|date=2008-04-24|work=web.archive.org|accessdate=|archive-date=2008-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424001701/http://netpress.com.mk/vest.asp?id=28584&kategorija=4|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.mk/arhiva/?d1=01&m1=01&y1=2008&d2=31&m2=12&y2=2008&all=1&fulltext=1&timeup=2&show=1&q=%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2&read=2da97df90267d22|title=Задоволувал полови страсти пред студенти|first=Дневник|date=22.04.2008|work=time.mk|accessdate=}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.mk/arhiva/?d1=01&m1=01&y1=2008&d2=31&m2=12&y2=2008&all=1&fulltext=1&timeup=2&show=1&q=%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2&read=9f04356f4f53928|title=Скопјанец се задоволувал пред гости во интернет клуб|first=Нетпрес|date=21.04.2008|work=time.mk|accessdate=}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Канзуров, Виктор}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски новинари]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] [[Категорија:Бугаромани]] [[Категорија:Македонски Бугари]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Југословенски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници во Македонија]] [[Категорија:Затвореници и притвореници во Југославија]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Попадија (Леринско)]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Сетина]] 0p1c1lp8w17wa7hxnnm5u3b9qxi60le 0 1209634 5532689 5503298 2026-04-01T08:29:09Z Bjankuloski06 332 5532689 wikitext text/x-wiki [[File:Sine and Cosine.svg|thumb|400px|right|Графичките прикази на функциите синус и [[тригонометриски функции#косинус|косинус]] се синусоиди со различни фази.]] '''Синусен бран''' или '''синусоида'''<ref>{{ДРМЈ|синусоида}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|синусоида}}</ref> — математичка крива која ги опишува непречено периодични осцилација. Синус бран е континуиран бран. Именувана е по синусна функцијата, на која е графиконот. Тоа се случува често во чиста и применета математика, како и во физиката, инженерството, обработката на сигнали и многу други полиња. Својот најосновен облик како функција од времето на вклучување (t) е: :<math>y(t) = A\sin(2 \pi f t + \varphi) = A\sin(\omega t + \varphi)</math> каде што: * '' A '' = на '' [[амплитуда]] '', девијација на функцијата од нула. * '' F '' = на '' [[Честота|обичнита честота]] '', на '' [[Реален број|број]] '' на осцилации (циклуси) кои се јавуваат секоја секунда од времето. * '' Ω '' = 2π''f '', на '' [[аголна честота]] '', стапката на промена на аргументот на функцијата во единиците на [[радијани во секунда]] * ''\ varphi'' = На '' [[Фаза (бранови)|фаза]] '', наведува (во [[радијани]]), каде што во својот циклус осцилација е на '' t '' = 0. ** Кога ''\ varphi'' Е не-нула, целите бранови ќе се префрлат во времето од износот ''\ varphi'' / '' Ω '' секунди. Негативна вредност претставува одлагање, а позитивната вредност претставува напредок. {{Listen|filename=220 Hz sine wave.ogg|title=Sine wave|description=2 seconds of a 220 Hz sine wave}} [[Податотека:Animated-mass-spring.gif|десно|рамка|The oscillation of an undamped spring-mass system around the equilibrium is a sine wave]] Синусен бран е важен во физиката, бидејќи тој ја задржува својата брановидна форма кога се додава уште еден синусен облик на иста честота со произволна фаза и големина. Тоа се само периодични бранови кои го имаат тоа својство. Ова својство е значајно во [[Фурјеова анализа]] и го прави акустично(слушно) уникатен. == Општа форма == Во принцип, функцијата може да има '' ':' '' * просторна променлива '' x '', која ја претставува '' позицијата "" на димензија на кој се движи бран, и има карактеристичен параметар '' k ''кој се нарекува [[бранов број]] (или агонален број на бран), што претставува сразмерноста меѓу аголната честота ω и линеарна брзина ([[Брзина фаза|брзината на ширење]]) ν * не- нула центарна амплитуда,'' '' D '' одосно: : <math>y(x,t) = A\sin(kx -\omega t + \varphi ) + D\,</math>, ако бранот се движи кон десно : <math>y(x,t) = A\sin(kx + \omega t + \varphi ) + D\,</math>, ако бранот се движи ко лево. Браовиот број е поврзан со аголната честота со ''':'''. :<math> k = { \omega \over v } = { 2 \pi f \over v } = { 2 \pi \over \lambda }</math> каде λ (ламбда) е [[бранова должина]], '' f '' е [[честота]], и '' V '' е линеарна брзина. Оваа равенка дава синусен облик за една димензија; генерализирано равенка дадена погоре го дава поместувањето на брановата позиција '' x '' на време '' t '' по една линија. Со ова може, на пример, да се земе предвид вредноста на бран по должината на жицата. Во две или три просторни димензии, истата равенка го опишува патувањето [[авионски бран]] ако положба ''x'' и брановиот број ''k'' се претставени како вектори и нивниот производ како [[dot производот]]. За посложени бранови, како што се висината на бранот во вода, по фрлање на еден камен,се користат за посложени равенки. == Случувања == [[Податотека:ComplexSinInATimeAxe.gif|мини|400x400пкс|Illustrating the cosine wave's fundamental relationship to the circle.]] Овој бранов модел е често застапен во природата, вклучувајќи ги [[ветерните браови]],[[звучите]] бранови и [[светлиски]] бранови. [[Косиусен]] бран, е така наречен синусоиден, затоа што <math>\cos(x) = \sin(x + \pi/2),</math>, што е исто така синусен бран со фаза на менување од π/2 radians. Заради тоа се семета дека косинусна функција ја води синусната функција, или синусот го забавува косинуот. Човечкото уво може да се препознае еденинствен синуснен бран кој е јасен и чист затоа што синусните бранови се претставени на една честота без хармонија. За човечкото уво, звук кој е направен од повеќе синусни бранови ќе има значитело приметлива хармонија. Од друга страна, ако звукот содржи апериодични бранови заедно со синусни бранови (кои се периодични), тогаш звуковите ќе се гледаат "бучни" како [[Бучава (акустична)|бучава]] се одликува како апериодична. == Фуриеви серии == [[File:Waveforms.svg|мини|400x400пкс|Синусен, [[Квадратен бран|квадратен]], [[триаголен бран|триаголен]] и [[пилест бран|пилест]] бранов облик.]] {{Главна|Фуриева анализа}} Во 1822 година, францускиот математичар Џозеф Фурие открил дека за синусоидни бранови може да се корисат едноставни блокови за зградата за да се опишат и да се приближат било кои периодични бранови, вклучувајќи ги и квадратите бранови. Фурие го користи како аналитичка алатка во студијата на бранови и топлински проток. Тоа често се користи во обработка на сигналот и статистичка анализа на временски низи. == Патување и стоини бранови == Бидејќи синусните бранови шират без да го менуваат својот облик во дистрибуирани линеарни системи, тие често се користат за анализа на [[браново]] простирање. Синусните бранови патуваат во две насоки во вселената и тоа можае да се претстави како: : <math>u(t,x) = A \sin(kx - \omega t + \varphi)</math> Кога два бранаа имаат иста амплитуда и честота, и патуваат во спротивна насока, [[Принципот на суперпозиција|superpose]] едни со други, а потоа [[стоен бран]] се создава модел. Имајте на ум дека, на кинење на жици,вмешаите бранови се одбиени браонови од фиксните точки на жицата. Затоа, вертикални бранови се појавуваат само на одредени честоти, кои се наведени како резонантнати на честоти и се составени од фундаментална честота и повисоки хармонии. == Поврзано == * [[Фуриева трансформација]] * [[Хармониски низи (математика)|Хармониски низи]] * [[Хармониски низи (Музика)|Хармониски низи]] * [[Хелмхолцова равенка]] * [[Моментна фаза]] * [[Осцилоскоп]] * [[Тон (звук)|Тон]] * [[Едноставно хармониско движење]] * [[Синусоиден модел]] * [[Бран (физика)|Бран]] * [[Бранова равенка]] == Наводи == {{reflist}} ==Дополнителна литература== *{{Наведена мрежна страница |url=https://www.encyclopediaofmath.org/index.php/Sinusoid |work=Encyclopedia of Mathematics |title=Sinusoid |publisher=Springer |accessdate=December 8, 2013 |archive-date=2019-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515021110/https://www.encyclopediaofmath.org/index.php/Sinusoid |url-status=dead }} {{Waveforms}} [[Категорија:Тригонометрија]] [[Категорија:Бранова механика]] [[Категорија:Бранови]] [[Категорија:Бранови облици]] c34gwydt761hlwb1yaxq7b6tu4c6ba6 0 1209655 5532663 4898775 2026-04-01T08:08:06Z Bjankuloski06 332 5532663 wikitext text/x-wiki [[Слика:Fourier Series.svg|мини|десно|180px|Првите четири хармоници на Фурјеов ред за [[правоаголен бран]].]] '''Фурјеов ред''' – начин во [[математика]]та со кој [[периодична функција|периодичната функција]] се разлага на своите „спектрални компоненти“ заради поедноставна анализа. Неколкуте први членови на таквото разложување во техниката често се земаат како многу корисен вид на [[апроксимација]]. [[Дискретна Фурјеова преобразба|Дискретната Фурјеова преобразба]] ги претвора дискретните вредности ([[вектор]]) во Фурјеови коефициенти. [[Непрекината Фурјеова преобразба|Непрекинатата Фурјеова преобразба]] го прави истото тоа со [[Функција (математика)|функциите]]. Името го добила според францускиот математичар [[Жозеф Фурие]] (1768 — 1830). == Математичка основа == Нека <math>f(t)\,</math> е периодична функција со период T, за која важи <math>f(t+T) = f(t)\,</math>. Заради периодичноста може да се раздели на N синусни и косинусни функции: :<math> f(t) = A_0 + A_1 \cos(\omega t + \varphi_1) + A_2 \cos(2 \omega t + \varphi_2) + \ldots + A_N \cos(N \omega t + \varphi_N)= \sum_{n=0}^N A_n \cos (n \omega t + \varphi_n). </math>, <math>\omega := 2 \cdot \pi \cdot freq</math>, каде <math>freq</math> е основна честота, односно хармоник. Треба да се има на ум дека синусот е само косинус со фазно поместување: :<math> f(t)=\sum_{n=0}^N A_n \cos (n \omega t + \varphi_n) =A_0+\sum_{n=1}^N (A_n\cos \varphi_n\cdot\cos(n \omega t)-A_n\sin \varphi_n\cdot\sin(n \omega t)) </math> Кога се дефинира <math>a_0:=A_0\,</math>, а потоа <math>a_n:=A_n\cos \varphi_n</math> и <math>b_n:=A_n\sin \varphi_n</math> се добива ист израз, овој пат без фаза: :<math> f(t) = a_0+\sum_{n=1}^N (a_n \cos(n \omega t) - b_n\sin(n\omega t)).</math> Зошто не се зема tan или на пример cosh? Зошто токму cos и sin? Причината е ортогоналност на sin и cos функциите. <math>\cos(t) \cdot \sin(t) = \int_{0}^{2\pi} \cos(t) \cdot \sin(t) {d}t = 0</math> Зад [[Фурјеова трансформација|Фурјеовата трансформација]] е следната идеја: целиот простор кој има „нормални“ оски се трансформира во простор во кој нови ортогонални оски се косинусните и синусните бранови и нивните виши хармоници. Сигнал кој го трансформираме е само една точка (месен вектор), а вредностите на секоја оска се амплитуди на секој хармоник поединечно (<math>[A_0,\ldots,A_N]</math>). Сега се вклучува [[Ојлеров идентитет|Ојлеровиот идентитет]] со чија помош овие [[тригонометриски функции]] може да се заменат со комплексни пандани: :<math> \cos (x) = \frac{1}{2} \left(e^{\mathrm{i}x} + e^{-\mathrm{i}x} \right) </math> и <math> \sin (x) = \frac{1}{2 \mathrm{i}} \left(e^{\mathrm{i}x} - e^{-\mathrm{i}x} \right) </math> Од тоа понатаму следи :<math> f(t) = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12 \left(a_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} + e^{-\mathrm{i}n \omega t}) - { 1 \over \mathrm{i} } b_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} - e^{-\mathrm{i}n \omega t})\right) </math> :<math> = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12 \left(a_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} + e^{-\mathrm{i}n \omega t})+\mathrm{i}b_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} - e^{-\mathrm{i}n \omega t})\right) </math> :<math> = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12\left((a_n+\mathrm{i}b_n)e^{\mathrm{i}n \omega t}+(a_n-\mathrm{i}b_n)e^{-\mathrm{i}n \omega t}\right) </math> Ги заменуваме реалните коефициенти со комплексни: :<math>c_0:=a_0\,</math>, <math>c_n:=\frac12(a_n+\mathrm{i}b_n)</math> и <math>c_{-n}:=\frac12(a_n-\mathrm{i}b_n) = \overline{c_n}</math> Добиваме сума со негативни индекси: :<math> f(t) = \sum_{k=-N}^{N} c_ke^{\mathrm{i}k \omega t } </math> Исто така, не треба да се губи од вид дека <math>e^{\mathrm{i}jt}</math> се исто функции со ортонормална база (секој вектор кој претставува оска има должина 1 и е нормален во однос на сите останати вектори): Во случај <math>j = k</math> :<math>(e^{ \mathrm{i} j t}, e^{ \mathrm{i} j t}) = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} \overline {e^{ \mathrm{i} j t} } dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} e^{ -\mathrm{i} j t} dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} 1 dt = 1</math> А за <math>j \neq k</math> важи: :<math>(e^{ \mathrm{i} j t}, e^{ \mathrm{i} k t}) = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} \overline {e^{ \mathrm{i} k t} } dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} e^{ -\mathrm{i} k t} dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} (j-k) t}</math> :<math> = \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j - k)} \left[ e^{ \mathrm{i}(j-k) t} \right]_0^{2 \pi} = \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j-k)} \left (e^{\mathrm{i} (j-k) 2\pi} - 1 \right) = </math> :<math>= \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j-k)} \cdot 0 = 0</math> == Фурјеови редови == Сега сакаме некоја периодична и непрекината функција приближно да ја пресметаме со помош на сума од тригонометриски функции (конкретно: косинус и синус). Видовме како можеме да дојдемо до <math>c_j</math>; горната равенка ја множиме со <math>e^{-\mathrm{i} m \omega t}</math> и на крајот ја интегрираме од двете страни во интервалот [0,T] односно во траење од една периода: :<math> e^{-\mathrm{i} m \omega t} f(t) = \sum_{n=-N}^N c_n \left(e^{\mathrm{i}(n \omega t)} e^{-\mathrm{i} m \omega t} \right) = \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} e^{\mathrm{i} (n+m) \omega t - \mathrm{i} m\omega t} =\sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} e^{\mathrm{i} n \omega t } </math> :<math> \Leftrightarrow \int_0^T e^{-\mathrm{i} m \omega t} f(t) dt= \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt </math> За интегралите од десната страна важи: :када је ''n=0'': <math> \int_0^T e^{\mathrm{i} 0 \omega t } dt = \int_0^T e^0 = \left[ 1 \right]_0^T = T</math> :а кога е ''n≠0'': <math> \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt = \left[ \frac1{\mathrm{i}n \omega } e^{\mathrm{i} n\omega t} \right]_0^T</math> <math>= \frac1{\mathrm{i}n \omega } (e^{\mathrm{i} n\omega T } - 1)</math> Од <math> \omega T=2\pi</math> следи <math>e^{ \mathrm{i}n\omega T}=(e^{2\pi \mathrm{i}})^n=1</math>, а тоа понатаму можеме да го примениме на горенаведениот интеграл: :<math> \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt = 0</math> На крајот целата пресметка се упростува: :<math>\int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt = \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} \int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt</math> :<math>= \sum_{n=-N-m}^{-1} c_{n+m}\int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt + c_m \cdot \int_0^T e^{\mathrm{i} 0 \omega t} dt + \sum_{n=1}^{N-m} c_{n+m}\int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt</math> :<math>= 0 + c_mT + 0 = c_mT = \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt </math> <math> \Leftrightarrow c_m = \frac1T \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt. </math> Во целата пресметка не треба да нè збунува користењето на променливата <math>m</math>, нејзината цел е само упростување на равенките. Сето тоа е само досетливост, односно уметност како да се напише едно те исто на поинаков начин. На крајот, дефинираме Фуријеов ред: :<math>f_N(t)=\sum_{n=-N}^N c_ne^{in\omega t}</math> == Конвергентност на Фурјеов ред == Фурјеовот ред [[конвергентност|конвергира]] кон многу функции; тука спаѓаат покрај другите сите функции кои имаат [[извод]] или се квадратно интеграбилни (''L''<sup>2</sup> простор). Да претпоставиме дека <math>f(t)</math> е една таква функција. Кога ќе го наместиме <math>N \rightarrow \infty</math>, тогаш таа исто така може да се напише и вака: :<math> f(t) = \sum_{n=-N}^N c_n e^{ \mathrm{i} n \omega t } = \sum_{n=-N}^N \frac1T (\int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt) \cdot e^{ \mathrm{i} n \omega t } = \sum_{n=-N}^N \frac{ e^{ \mathrm{i} n \omega t }}{ T } \cdot \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt </math> :<math> f(t) = \sum_{n=-\infty}^{\infty} \frac{ e^{ \mathrm{i} n \omega t }}{ T } \cdot \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt </math> == Литература == {{refbegin|2}} * {{Наведена книга |author=William E. Boyce and Richard C. DiPrima |title=Elementary Differential Equations and Boundary Value Problems |edition=8 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |location=New Jersey |year=2005 |isbn=978-0-471-43338-5}} * {{Наведена книга |author=Joseph Fourier, translated by Alexander Freeman | title = The Analytical Theory of Heat | publisher = Dover Publications | year =2003 |isbn=978-0-486-49531-6}} 2003 unabridged republication of the 1878 English translation by Alexander Freeman of Fourier's work ''Théorie Analytique de la Chaleur'', originally published in 1822. * {{Наведено списание |author=Enrique A. Gonzalez-Velasco |title=Connections in Mathematical Analysis: The Case of Fourier Series |journal=American Mathematical Monthly |volume=99 |year=1992 |pages=427-441 |issue=5 |doi=10.2307/2325087}} * {{Наведено списание| last=Katznelson| first= Yitzhak| title=An introduction to harmonic analysis| edition = Second corrected | publisher = Dover Publications, Inc | year=1976 | location=New York |isbn=978-0-486-63331-2}} * Felix Klein, ''Development of mathematics in the 19th century''. Mathsci Press Brookline, Mass, 1979. Translated by M. Ackerman from ''Vorlesungen über die Entwicklung der Mathematik im 19 Jahrhundert'', Springer, Berlin, 1928. * {{Наведена книга |author=Walter Rudin |title=Principles of mathematical analysis |edition=3 |publisher=McGraw-Hill, Inc. |location=New York |year=1976 |isbn=978-0-07-054235-8}} * {{Наведена книга |author=A. Zygmund | title=Trigonometric series | edition=third | publisher = Cambridge University Press | location=Cambridge | year=2002 |isbn=978-0-521-89053-3}} The first edition was published in 1935. {{refend}} ==Надворешни врски== *{{springer|title=Fourier series|id=p/f041090}} * {{MathWorld | urlname= FourierSeries | title= Fourier Series}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20011205152434/http://www.shsu.edu/~icc_cmf/bio/fourier.html |date=December 5, 2001 |title=Joseph Fourier – A site on Fourier's life which was used for the historical section of this article }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Низи и редови]] [[Категорија:Фундаментални концепти на физиката]] [[Категорија:Жозеф Фурие]] 1c4mti0um7z9wzcaftcqukwrqedthkz 5532664 5532663 2026-04-01T08:08:15Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Жозеф Фурие]]; додадена [[Категорија:Жозеф Фурје]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532664 wikitext text/x-wiki [[Слика:Fourier Series.svg|мини|десно|180px|Првите четири хармоници на Фурјеов ред за [[правоаголен бран]].]] '''Фурјеов ред''' – начин во [[математика]]та со кој [[периодична функција|периодичната функција]] се разлага на своите „спектрални компоненти“ заради поедноставна анализа. Неколкуте први членови на таквото разложување во техниката често се земаат како многу корисен вид на [[апроксимација]]. [[Дискретна Фурјеова преобразба|Дискретната Фурјеова преобразба]] ги претвора дискретните вредности ([[вектор]]) во Фурјеови коефициенти. [[Непрекината Фурјеова преобразба|Непрекинатата Фурјеова преобразба]] го прави истото тоа со [[Функција (математика)|функциите]]. Името го добила според францускиот математичар [[Жозеф Фурие]] (1768 — 1830). == Математичка основа == Нека <math>f(t)\,</math> е периодична функција со период T, за која важи <math>f(t+T) = f(t)\,</math>. Заради периодичноста може да се раздели на N синусни и косинусни функции: :<math> f(t) = A_0 + A_1 \cos(\omega t + \varphi_1) + A_2 \cos(2 \omega t + \varphi_2) + \ldots + A_N \cos(N \omega t + \varphi_N)= \sum_{n=0}^N A_n \cos (n \omega t + \varphi_n). </math>, <math>\omega := 2 \cdot \pi \cdot freq</math>, каде <math>freq</math> е основна честота, односно хармоник. Треба да се има на ум дека синусот е само косинус со фазно поместување: :<math> f(t)=\sum_{n=0}^N A_n \cos (n \omega t + \varphi_n) =A_0+\sum_{n=1}^N (A_n\cos \varphi_n\cdot\cos(n \omega t)-A_n\sin \varphi_n\cdot\sin(n \omega t)) </math> Кога се дефинира <math>a_0:=A_0\,</math>, а потоа <math>a_n:=A_n\cos \varphi_n</math> и <math>b_n:=A_n\sin \varphi_n</math> се добива ист израз, овој пат без фаза: :<math> f(t) = a_0+\sum_{n=1}^N (a_n \cos(n \omega t) - b_n\sin(n\omega t)).</math> Зошто не се зема tan или на пример cosh? Зошто токму cos и sin? Причината е ортогоналност на sin и cos функциите. <math>\cos(t) \cdot \sin(t) = \int_{0}^{2\pi} \cos(t) \cdot \sin(t) {d}t = 0</math> Зад [[Фурјеова трансформација|Фурјеовата трансформација]] е следната идеја: целиот простор кој има „нормални“ оски се трансформира во простор во кој нови ортогонални оски се косинусните и синусните бранови и нивните виши хармоници. Сигнал кој го трансформираме е само една точка (месен вектор), а вредностите на секоја оска се амплитуди на секој хармоник поединечно (<math>[A_0,\ldots,A_N]</math>). Сега се вклучува [[Ојлеров идентитет|Ојлеровиот идентитет]] со чија помош овие [[тригонометриски функции]] може да се заменат со комплексни пандани: :<math> \cos (x) = \frac{1}{2} \left(e^{\mathrm{i}x} + e^{-\mathrm{i}x} \right) </math> и <math> \sin (x) = \frac{1}{2 \mathrm{i}} \left(e^{\mathrm{i}x} - e^{-\mathrm{i}x} \right) </math> Од тоа понатаму следи :<math> f(t) = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12 \left(a_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} + e^{-\mathrm{i}n \omega t}) - { 1 \over \mathrm{i} } b_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} - e^{-\mathrm{i}n \omega t})\right) </math> :<math> = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12 \left(a_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} + e^{-\mathrm{i}n \omega t})+\mathrm{i}b_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} - e^{-\mathrm{i}n \omega t})\right) </math> :<math> = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12\left((a_n+\mathrm{i}b_n)e^{\mathrm{i}n \omega t}+(a_n-\mathrm{i}b_n)e^{-\mathrm{i}n \omega t}\right) </math> Ги заменуваме реалните коефициенти со комплексни: :<math>c_0:=a_0\,</math>, <math>c_n:=\frac12(a_n+\mathrm{i}b_n)</math> и <math>c_{-n}:=\frac12(a_n-\mathrm{i}b_n) = \overline{c_n}</math> Добиваме сума со негативни индекси: :<math> f(t) = \sum_{k=-N}^{N} c_ke^{\mathrm{i}k \omega t } </math> Исто така, не треба да се губи од вид дека <math>e^{\mathrm{i}jt}</math> се исто функции со ортонормална база (секој вектор кој претставува оска има должина 1 и е нормален во однос на сите останати вектори): Во случај <math>j = k</math> :<math>(e^{ \mathrm{i} j t}, e^{ \mathrm{i} j t}) = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} \overline {e^{ \mathrm{i} j t} } dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} e^{ -\mathrm{i} j t} dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} 1 dt = 1</math> А за <math>j \neq k</math> важи: :<math>(e^{ \mathrm{i} j t}, e^{ \mathrm{i} k t}) = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} \overline {e^{ \mathrm{i} k t} } dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} e^{ -\mathrm{i} k t} dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} (j-k) t}</math> :<math> = \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j - k)} \left[ e^{ \mathrm{i}(j-k) t} \right]_0^{2 \pi} = \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j-k)} \left (e^{\mathrm{i} (j-k) 2\pi} - 1 \right) = </math> :<math>= \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j-k)} \cdot 0 = 0</math> == Фурјеови редови == Сега сакаме некоја периодична и непрекината функција приближно да ја пресметаме со помош на сума од тригонометриски функции (конкретно: косинус и синус). Видовме како можеме да дојдемо до <math>c_j</math>; горната равенка ја множиме со <math>e^{-\mathrm{i} m \omega t}</math> и на крајот ја интегрираме од двете страни во интервалот [0,T] односно во траење од една периода: :<math> e^{-\mathrm{i} m \omega t} f(t) = \sum_{n=-N}^N c_n \left(e^{\mathrm{i}(n \omega t)} e^{-\mathrm{i} m \omega t} \right) = \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} e^{\mathrm{i} (n+m) \omega t - \mathrm{i} m\omega t} =\sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} e^{\mathrm{i} n \omega t } </math> :<math> \Leftrightarrow \int_0^T e^{-\mathrm{i} m \omega t} f(t) dt= \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt </math> За интегралите од десната страна важи: :када је ''n=0'': <math> \int_0^T e^{\mathrm{i} 0 \omega t } dt = \int_0^T e^0 = \left[ 1 \right]_0^T = T</math> :а кога е ''n≠0'': <math> \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt = \left[ \frac1{\mathrm{i}n \omega } e^{\mathrm{i} n\omega t} \right]_0^T</math> <math>= \frac1{\mathrm{i}n \omega } (e^{\mathrm{i} n\omega T } - 1)</math> Од <math> \omega T=2\pi</math> следи <math>e^{ \mathrm{i}n\omega T}=(e^{2\pi \mathrm{i}})^n=1</math>, а тоа понатаму можеме да го примениме на горенаведениот интеграл: :<math> \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt = 0</math> На крајот целата пресметка се упростува: :<math>\int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt = \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} \int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt</math> :<math>= \sum_{n=-N-m}^{-1} c_{n+m}\int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt + c_m \cdot \int_0^T e^{\mathrm{i} 0 \omega t} dt + \sum_{n=1}^{N-m} c_{n+m}\int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt</math> :<math>= 0 + c_mT + 0 = c_mT = \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt </math> <math> \Leftrightarrow c_m = \frac1T \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt. </math> Во целата пресметка не треба да нè збунува користењето на променливата <math>m</math>, нејзината цел е само упростување на равенките. Сето тоа е само досетливост, односно уметност како да се напише едно те исто на поинаков начин. На крајот, дефинираме Фуријеов ред: :<math>f_N(t)=\sum_{n=-N}^N c_ne^{in\omega t}</math> == Конвергентност на Фурјеов ред == Фурјеовот ред [[конвергентност|конвергира]] кон многу функции; тука спаѓаат покрај другите сите функции кои имаат [[извод]] или се квадратно интеграбилни (''L''<sup>2</sup> простор). Да претпоставиме дека <math>f(t)</math> е една таква функција. Кога ќе го наместиме <math>N \rightarrow \infty</math>, тогаш таа исто така може да се напише и вака: :<math> f(t) = \sum_{n=-N}^N c_n e^{ \mathrm{i} n \omega t } = \sum_{n=-N}^N \frac1T (\int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt) \cdot e^{ \mathrm{i} n \omega t } = \sum_{n=-N}^N \frac{ e^{ \mathrm{i} n \omega t }}{ T } \cdot \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt </math> :<math> f(t) = \sum_{n=-\infty}^{\infty} \frac{ e^{ \mathrm{i} n \omega t }}{ T } \cdot \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt </math> == Литература == {{refbegin|2}} * {{Наведена книга |author=William E. Boyce and Richard C. DiPrima |title=Elementary Differential Equations and Boundary Value Problems |edition=8 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |location=New Jersey |year=2005 |isbn=978-0-471-43338-5}} * {{Наведена книга |author=Joseph Fourier, translated by Alexander Freeman | title = The Analytical Theory of Heat | publisher = Dover Publications | year =2003 |isbn=978-0-486-49531-6}} 2003 unabridged republication of the 1878 English translation by Alexander Freeman of Fourier's work ''Théorie Analytique de la Chaleur'', originally published in 1822. * {{Наведено списание |author=Enrique A. Gonzalez-Velasco |title=Connections in Mathematical Analysis: The Case of Fourier Series |journal=American Mathematical Monthly |volume=99 |year=1992 |pages=427-441 |issue=5 |doi=10.2307/2325087}} * {{Наведено списание| last=Katznelson| first= Yitzhak| title=An introduction to harmonic analysis| edition = Second corrected | publisher = Dover Publications, Inc | year=1976 | location=New York |isbn=978-0-486-63331-2}} * Felix Klein, ''Development of mathematics in the 19th century''. Mathsci Press Brookline, Mass, 1979. Translated by M. Ackerman from ''Vorlesungen über die Entwicklung der Mathematik im 19 Jahrhundert'', Springer, Berlin, 1928. * {{Наведена книга |author=Walter Rudin |title=Principles of mathematical analysis |edition=3 |publisher=McGraw-Hill, Inc. |location=New York |year=1976 |isbn=978-0-07-054235-8}} * {{Наведена книга |author=A. Zygmund | title=Trigonometric series | edition=third | publisher = Cambridge University Press | location=Cambridge | year=2002 |isbn=978-0-521-89053-3}} The first edition was published in 1935. {{refend}} ==Надворешни врски== *{{springer|title=Fourier series|id=p/f041090}} * {{MathWorld | urlname= FourierSeries | title= Fourier Series}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20011205152434/http://www.shsu.edu/~icc_cmf/bio/fourier.html |date=December 5, 2001 |title=Joseph Fourier – A site on Fourier's life which was used for the historical section of this article }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Низи и редови]] [[Категорија:Фундаментални концепти на физиката]] [[Категорија:Жозеф Фурје]] 9vuqncihxmypvdp5xbde9a455hcqc90 5532665 5532664 2026-04-01T08:08:58Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Фундаментални концепти на физиката]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532665 wikitext text/x-wiki [[Слика:Fourier Series.svg|мини|десно|180px|Првите четири хармоници на Фурјеов ред за [[правоаголен бран]].]] '''Фурјеов ред''' – начин во [[математика]]та со кој [[периодична функција|периодичната функција]] се разлага на своите „спектрални компоненти“ заради поедноставна анализа. Неколкуте први членови на таквото разложување во техниката често се земаат како многу корисен вид на [[апроксимација]]. [[Дискретна Фурјеова преобразба|Дискретната Фурјеова преобразба]] ги претвора дискретните вредности ([[вектор]]) во Фурјеови коефициенти. [[Непрекината Фурјеова преобразба|Непрекинатата Фурјеова преобразба]] го прави истото тоа со [[Функција (математика)|функциите]]. Името го добила според францускиот математичар [[Жозеф Фурие]] (1768 — 1830). == Математичка основа == Нека <math>f(t)\,</math> е периодична функција со период T, за која важи <math>f(t+T) = f(t)\,</math>. Заради периодичноста може да се раздели на N синусни и косинусни функции: :<math> f(t) = A_0 + A_1 \cos(\omega t + \varphi_1) + A_2 \cos(2 \omega t + \varphi_2) + \ldots + A_N \cos(N \omega t + \varphi_N)= \sum_{n=0}^N A_n \cos (n \omega t + \varphi_n). </math>, <math>\omega := 2 \cdot \pi \cdot freq</math>, каде <math>freq</math> е основна честота, односно хармоник. Треба да се има на ум дека синусот е само косинус со фазно поместување: :<math> f(t)=\sum_{n=0}^N A_n \cos (n \omega t + \varphi_n) =A_0+\sum_{n=1}^N (A_n\cos \varphi_n\cdot\cos(n \omega t)-A_n\sin \varphi_n\cdot\sin(n \omega t)) </math> Кога се дефинира <math>a_0:=A_0\,</math>, а потоа <math>a_n:=A_n\cos \varphi_n</math> и <math>b_n:=A_n\sin \varphi_n</math> се добива ист израз, овој пат без фаза: :<math> f(t) = a_0+\sum_{n=1}^N (a_n \cos(n \omega t) - b_n\sin(n\omega t)).</math> Зошто не се зема tan или на пример cosh? Зошто токму cos и sin? Причината е ортогоналност на sin и cos функциите. <math>\cos(t) \cdot \sin(t) = \int_{0}^{2\pi} \cos(t) \cdot \sin(t) {d}t = 0</math> Зад [[Фурјеова трансформација|Фурјеовата трансформација]] е следната идеја: целиот простор кој има „нормални“ оски се трансформира во простор во кој нови ортогонални оски се косинусните и синусните бранови и нивните виши хармоници. Сигнал кој го трансформираме е само една точка (месен вектор), а вредностите на секоја оска се амплитуди на секој хармоник поединечно (<math>[A_0,\ldots,A_N]</math>). Сега се вклучува [[Ојлеров идентитет|Ојлеровиот идентитет]] со чија помош овие [[тригонометриски функции]] може да се заменат со комплексни пандани: :<math> \cos (x) = \frac{1}{2} \left(e^{\mathrm{i}x} + e^{-\mathrm{i}x} \right) </math> и <math> \sin (x) = \frac{1}{2 \mathrm{i}} \left(e^{\mathrm{i}x} - e^{-\mathrm{i}x} \right) </math> Од тоа понатаму следи :<math> f(t) = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12 \left(a_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} + e^{-\mathrm{i}n \omega t}) - { 1 \over \mathrm{i} } b_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} - e^{-\mathrm{i}n \omega t})\right) </math> :<math> = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12 \left(a_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} + e^{-\mathrm{i}n \omega t})+\mathrm{i}b_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} - e^{-\mathrm{i}n \omega t})\right) </math> :<math> = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12\left((a_n+\mathrm{i}b_n)e^{\mathrm{i}n \omega t}+(a_n-\mathrm{i}b_n)e^{-\mathrm{i}n \omega t}\right) </math> Ги заменуваме реалните коефициенти со комплексни: :<math>c_0:=a_0\,</math>, <math>c_n:=\frac12(a_n+\mathrm{i}b_n)</math> и <math>c_{-n}:=\frac12(a_n-\mathrm{i}b_n) = \overline{c_n}</math> Добиваме сума со негативни индекси: :<math> f(t) = \sum_{k=-N}^{N} c_ke^{\mathrm{i}k \omega t } </math> Исто така, не треба да се губи од вид дека <math>e^{\mathrm{i}jt}</math> се исто функции со ортонормална база (секој вектор кој претставува оска има должина 1 и е нормален во однос на сите останати вектори): Во случај <math>j = k</math> :<math>(e^{ \mathrm{i} j t}, e^{ \mathrm{i} j t}) = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} \overline {e^{ \mathrm{i} j t} } dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} e^{ -\mathrm{i} j t} dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} 1 dt = 1</math> А за <math>j \neq k</math> важи: :<math>(e^{ \mathrm{i} j t}, e^{ \mathrm{i} k t}) = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} \overline {e^{ \mathrm{i} k t} } dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} e^{ -\mathrm{i} k t} dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} (j-k) t}</math> :<math> = \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j - k)} \left[ e^{ \mathrm{i}(j-k) t} \right]_0^{2 \pi} = \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j-k)} \left (e^{\mathrm{i} (j-k) 2\pi} - 1 \right) = </math> :<math>= \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j-k)} \cdot 0 = 0</math> == Фурјеови редови == Сега сакаме некоја периодична и непрекината функција приближно да ја пресметаме со помош на сума од тригонометриски функции (конкретно: косинус и синус). Видовме како можеме да дојдемо до <math>c_j</math>; горната равенка ја множиме со <math>e^{-\mathrm{i} m \omega t}</math> и на крајот ја интегрираме од двете страни во интервалот [0,T] односно во траење од една периода: :<math> e^{-\mathrm{i} m \omega t} f(t) = \sum_{n=-N}^N c_n \left(e^{\mathrm{i}(n \omega t)} e^{-\mathrm{i} m \omega t} \right) = \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} e^{\mathrm{i} (n+m) \omega t - \mathrm{i} m\omega t} =\sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} e^{\mathrm{i} n \omega t } </math> :<math> \Leftrightarrow \int_0^T e^{-\mathrm{i} m \omega t} f(t) dt= \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt </math> За интегралите од десната страна важи: :када је ''n=0'': <math> \int_0^T e^{\mathrm{i} 0 \omega t } dt = \int_0^T e^0 = \left[ 1 \right]_0^T = T</math> :а кога е ''n≠0'': <math> \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt = \left[ \frac1{\mathrm{i}n \omega } e^{\mathrm{i} n\omega t} \right]_0^T</math> <math>= \frac1{\mathrm{i}n \omega } (e^{\mathrm{i} n\omega T } - 1)</math> Од <math> \omega T=2\pi</math> следи <math>e^{ \mathrm{i}n\omega T}=(e^{2\pi \mathrm{i}})^n=1</math>, а тоа понатаму можеме да го примениме на горенаведениот интеграл: :<math> \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt = 0</math> На крајот целата пресметка се упростува: :<math>\int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt = \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} \int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt</math> :<math>= \sum_{n=-N-m}^{-1} c_{n+m}\int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt + c_m \cdot \int_0^T e^{\mathrm{i} 0 \omega t} dt + \sum_{n=1}^{N-m} c_{n+m}\int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt</math> :<math>= 0 + c_mT + 0 = c_mT = \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt </math> <math> \Leftrightarrow c_m = \frac1T \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt. </math> Во целата пресметка не треба да нè збунува користењето на променливата <math>m</math>, нејзината цел е само упростување на равенките. Сето тоа е само досетливост, односно уметност како да се напише едно те исто на поинаков начин. На крајот, дефинираме Фуријеов ред: :<math>f_N(t)=\sum_{n=-N}^N c_ne^{in\omega t}</math> == Конвергентност на Фурјеов ред == Фурјеовот ред [[конвергентност|конвергира]] кон многу функции; тука спаѓаат покрај другите сите функции кои имаат [[извод]] или се квадратно интеграбилни (''L''<sup>2</sup> простор). Да претпоставиме дека <math>f(t)</math> е една таква функција. Кога ќе го наместиме <math>N \rightarrow \infty</math>, тогаш таа исто така може да се напише и вака: :<math> f(t) = \sum_{n=-N}^N c_n e^{ \mathrm{i} n \omega t } = \sum_{n=-N}^N \frac1T (\int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt) \cdot e^{ \mathrm{i} n \omega t } = \sum_{n=-N}^N \frac{ e^{ \mathrm{i} n \omega t }}{ T } \cdot \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt </math> :<math> f(t) = \sum_{n=-\infty}^{\infty} \frac{ e^{ \mathrm{i} n \omega t }}{ T } \cdot \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt </math> == Литература == {{refbegin|2}} * {{Наведена книга |author=William E. Boyce and Richard C. DiPrima |title=Elementary Differential Equations and Boundary Value Problems |edition=8 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |location=New Jersey |year=2005 |isbn=978-0-471-43338-5}} * {{Наведена книга |author=Joseph Fourier, translated by Alexander Freeman | title = The Analytical Theory of Heat | publisher = Dover Publications | year =2003 |isbn=978-0-486-49531-6}} 2003 unabridged republication of the 1878 English translation by Alexander Freeman of Fourier's work ''Théorie Analytique de la Chaleur'', originally published in 1822. * {{Наведено списание |author=Enrique A. Gonzalez-Velasco |title=Connections in Mathematical Analysis: The Case of Fourier Series |journal=American Mathematical Monthly |volume=99 |year=1992 |pages=427-441 |issue=5 |doi=10.2307/2325087}} * {{Наведено списание| last=Katznelson| first= Yitzhak| title=An introduction to harmonic analysis| edition = Second corrected | publisher = Dover Publications, Inc | year=1976 | location=New York |isbn=978-0-486-63331-2}} * Felix Klein, ''Development of mathematics in the 19th century''. Mathsci Press Brookline, Mass, 1979. Translated by M. Ackerman from ''Vorlesungen über die Entwicklung der Mathematik im 19 Jahrhundert'', Springer, Berlin, 1928. * {{Наведена книга |author=Walter Rudin |title=Principles of mathematical analysis |edition=3 |publisher=McGraw-Hill, Inc. |location=New York |year=1976 |isbn=978-0-07-054235-8}} * {{Наведена книга |author=A. Zygmund | title=Trigonometric series | edition=third | publisher = Cambridge University Press | location=Cambridge | year=2002 |isbn=978-0-521-89053-3}} The first edition was published in 1935. {{refend}} ==Надворешни врски== *{{springer|title=Fourier series|id=p/f041090}} * {{MathWorld | urlname= FourierSeries | title= Fourier Series}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20011205152434/http://www.shsu.edu/~icc_cmf/bio/fourier.html |date=December 5, 2001 |title=Joseph Fourier – A site on Fourier's life which was used for the historical section of this article }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Низи и редови]] [[Категорија:Жозеф Фурје]] sgztlg4nuz6a0ipj458t68qmcw24dnu 5532666 5532665 2026-04-01T08:09:13Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Фуриеов ред]] на [[Фурјеов ред]] 5532665 wikitext text/x-wiki [[Слика:Fourier Series.svg|мини|десно|180px|Првите четири хармоници на Фурјеов ред за [[правоаголен бран]].]] '''Фурјеов ред''' – начин во [[математика]]та со кој [[периодична функција|периодичната функција]] се разлага на своите „спектрални компоненти“ заради поедноставна анализа. Неколкуте први членови на таквото разложување во техниката често се земаат како многу корисен вид на [[апроксимација]]. [[Дискретна Фурјеова преобразба|Дискретната Фурјеова преобразба]] ги претвора дискретните вредности ([[вектор]]) во Фурјеови коефициенти. [[Непрекината Фурјеова преобразба|Непрекинатата Фурјеова преобразба]] го прави истото тоа со [[Функција (математика)|функциите]]. Името го добила според францускиот математичар [[Жозеф Фурие]] (1768 — 1830). == Математичка основа == Нека <math>f(t)\,</math> е периодична функција со период T, за која важи <math>f(t+T) = f(t)\,</math>. Заради периодичноста може да се раздели на N синусни и косинусни функции: :<math> f(t) = A_0 + A_1 \cos(\omega t + \varphi_1) + A_2 \cos(2 \omega t + \varphi_2) + \ldots + A_N \cos(N \omega t + \varphi_N)= \sum_{n=0}^N A_n \cos (n \omega t + \varphi_n). </math>, <math>\omega := 2 \cdot \pi \cdot freq</math>, каде <math>freq</math> е основна честота, односно хармоник. Треба да се има на ум дека синусот е само косинус со фазно поместување: :<math> f(t)=\sum_{n=0}^N A_n \cos (n \omega t + \varphi_n) =A_0+\sum_{n=1}^N (A_n\cos \varphi_n\cdot\cos(n \omega t)-A_n\sin \varphi_n\cdot\sin(n \omega t)) </math> Кога се дефинира <math>a_0:=A_0\,</math>, а потоа <math>a_n:=A_n\cos \varphi_n</math> и <math>b_n:=A_n\sin \varphi_n</math> се добива ист израз, овој пат без фаза: :<math> f(t) = a_0+\sum_{n=1}^N (a_n \cos(n \omega t) - b_n\sin(n\omega t)).</math> Зошто не се зема tan или на пример cosh? Зошто токму cos и sin? Причината е ортогоналност на sin и cos функциите. <math>\cos(t) \cdot \sin(t) = \int_{0}^{2\pi} \cos(t) \cdot \sin(t) {d}t = 0</math> Зад [[Фурјеова трансформација|Фурјеовата трансформација]] е следната идеја: целиот простор кој има „нормални“ оски се трансформира во простор во кој нови ортогонални оски се косинусните и синусните бранови и нивните виши хармоници. Сигнал кој го трансформираме е само една точка (месен вектор), а вредностите на секоја оска се амплитуди на секој хармоник поединечно (<math>[A_0,\ldots,A_N]</math>). Сега се вклучува [[Ојлеров идентитет|Ојлеровиот идентитет]] со чија помош овие [[тригонометриски функции]] може да се заменат со комплексни пандани: :<math> \cos (x) = \frac{1}{2} \left(e^{\mathrm{i}x} + e^{-\mathrm{i}x} \right) </math> и <math> \sin (x) = \frac{1}{2 \mathrm{i}} \left(e^{\mathrm{i}x} - e^{-\mathrm{i}x} \right) </math> Од тоа понатаму следи :<math> f(t) = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12 \left(a_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} + e^{-\mathrm{i}n \omega t}) - { 1 \over \mathrm{i} } b_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} - e^{-\mathrm{i}n \omega t})\right) </math> :<math> = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12 \left(a_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} + e^{-\mathrm{i}n \omega t})+\mathrm{i}b_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} - e^{-\mathrm{i}n \omega t})\right) </math> :<math> = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12\left((a_n+\mathrm{i}b_n)e^{\mathrm{i}n \omega t}+(a_n-\mathrm{i}b_n)e^{-\mathrm{i}n \omega t}\right) </math> Ги заменуваме реалните коефициенти со комплексни: :<math>c_0:=a_0\,</math>, <math>c_n:=\frac12(a_n+\mathrm{i}b_n)</math> и <math>c_{-n}:=\frac12(a_n-\mathrm{i}b_n) = \overline{c_n}</math> Добиваме сума со негативни индекси: :<math> f(t) = \sum_{k=-N}^{N} c_ke^{\mathrm{i}k \omega t } </math> Исто така, не треба да се губи од вид дека <math>e^{\mathrm{i}jt}</math> се исто функции со ортонормална база (секој вектор кој претставува оска има должина 1 и е нормален во однос на сите останати вектори): Во случај <math>j = k</math> :<math>(e^{ \mathrm{i} j t}, e^{ \mathrm{i} j t}) = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} \overline {e^{ \mathrm{i} j t} } dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} e^{ -\mathrm{i} j t} dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} 1 dt = 1</math> А за <math>j \neq k</math> важи: :<math>(e^{ \mathrm{i} j t}, e^{ \mathrm{i} k t}) = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} \overline {e^{ \mathrm{i} k t} } dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} e^{ -\mathrm{i} k t} dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} (j-k) t}</math> :<math> = \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j - k)} \left[ e^{ \mathrm{i}(j-k) t} \right]_0^{2 \pi} = \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j-k)} \left (e^{\mathrm{i} (j-k) 2\pi} - 1 \right) = </math> :<math>= \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j-k)} \cdot 0 = 0</math> == Фурјеови редови == Сега сакаме некоја периодична и непрекината функција приближно да ја пресметаме со помош на сума од тригонометриски функции (конкретно: косинус и синус). Видовме како можеме да дојдемо до <math>c_j</math>; горната равенка ја множиме со <math>e^{-\mathrm{i} m \omega t}</math> и на крајот ја интегрираме од двете страни во интервалот [0,T] односно во траење од една периода: :<math> e^{-\mathrm{i} m \omega t} f(t) = \sum_{n=-N}^N c_n \left(e^{\mathrm{i}(n \omega t)} e^{-\mathrm{i} m \omega t} \right) = \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} e^{\mathrm{i} (n+m) \omega t - \mathrm{i} m\omega t} =\sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} e^{\mathrm{i} n \omega t } </math> :<math> \Leftrightarrow \int_0^T e^{-\mathrm{i} m \omega t} f(t) dt= \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt </math> За интегралите од десната страна важи: :када је ''n=0'': <math> \int_0^T e^{\mathrm{i} 0 \omega t } dt = \int_0^T e^0 = \left[ 1 \right]_0^T = T</math> :а кога е ''n≠0'': <math> \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt = \left[ \frac1{\mathrm{i}n \omega } e^{\mathrm{i} n\omega t} \right]_0^T</math> <math>= \frac1{\mathrm{i}n \omega } (e^{\mathrm{i} n\omega T } - 1)</math> Од <math> \omega T=2\pi</math> следи <math>e^{ \mathrm{i}n\omega T}=(e^{2\pi \mathrm{i}})^n=1</math>, а тоа понатаму можеме да го примениме на горенаведениот интеграл: :<math> \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt = 0</math> На крајот целата пресметка се упростува: :<math>\int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt = \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} \int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt</math> :<math>= \sum_{n=-N-m}^{-1} c_{n+m}\int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt + c_m \cdot \int_0^T e^{\mathrm{i} 0 \omega t} dt + \sum_{n=1}^{N-m} c_{n+m}\int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt</math> :<math>= 0 + c_mT + 0 = c_mT = \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt </math> <math> \Leftrightarrow c_m = \frac1T \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt. </math> Во целата пресметка не треба да нè збунува користењето на променливата <math>m</math>, нејзината цел е само упростување на равенките. Сето тоа е само досетливост, односно уметност како да се напише едно те исто на поинаков начин. На крајот, дефинираме Фуријеов ред: :<math>f_N(t)=\sum_{n=-N}^N c_ne^{in\omega t}</math> == Конвергентност на Фурјеов ред == Фурјеовот ред [[конвергентност|конвергира]] кон многу функции; тука спаѓаат покрај другите сите функции кои имаат [[извод]] или се квадратно интеграбилни (''L''<sup>2</sup> простор). Да претпоставиме дека <math>f(t)</math> е една таква функција. Кога ќе го наместиме <math>N \rightarrow \infty</math>, тогаш таа исто така може да се напише и вака: :<math> f(t) = \sum_{n=-N}^N c_n e^{ \mathrm{i} n \omega t } = \sum_{n=-N}^N \frac1T (\int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt) \cdot e^{ \mathrm{i} n \omega t } = \sum_{n=-N}^N \frac{ e^{ \mathrm{i} n \omega t }}{ T } \cdot \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt </math> :<math> f(t) = \sum_{n=-\infty}^{\infty} \frac{ e^{ \mathrm{i} n \omega t }}{ T } \cdot \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt </math> == Литература == {{refbegin|2}} * {{Наведена книга |author=William E. Boyce and Richard C. DiPrima |title=Elementary Differential Equations and Boundary Value Problems |edition=8 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |location=New Jersey |year=2005 |isbn=978-0-471-43338-5}} * {{Наведена книга |author=Joseph Fourier, translated by Alexander Freeman | title = The Analytical Theory of Heat | publisher = Dover Publications | year =2003 |isbn=978-0-486-49531-6}} 2003 unabridged republication of the 1878 English translation by Alexander Freeman of Fourier's work ''Théorie Analytique de la Chaleur'', originally published in 1822. * {{Наведено списание |author=Enrique A. Gonzalez-Velasco |title=Connections in Mathematical Analysis: The Case of Fourier Series |journal=American Mathematical Monthly |volume=99 |year=1992 |pages=427-441 |issue=5 |doi=10.2307/2325087}} * {{Наведено списание| last=Katznelson| first= Yitzhak| title=An introduction to harmonic analysis| edition = Second corrected | publisher = Dover Publications, Inc | year=1976 | location=New York |isbn=978-0-486-63331-2}} * Felix Klein, ''Development of mathematics in the 19th century''. Mathsci Press Brookline, Mass, 1979. Translated by M. Ackerman from ''Vorlesungen über die Entwicklung der Mathematik im 19 Jahrhundert'', Springer, Berlin, 1928. * {{Наведена книга |author=Walter Rudin |title=Principles of mathematical analysis |edition=3 |publisher=McGraw-Hill, Inc. |location=New York |year=1976 |isbn=978-0-07-054235-8}} * {{Наведена книга |author=A. Zygmund | title=Trigonometric series | edition=third | publisher = Cambridge University Press | location=Cambridge | year=2002 |isbn=978-0-521-89053-3}} The first edition was published in 1935. {{refend}} ==Надворешни врски== *{{springer|title=Fourier series|id=p/f041090}} * {{MathWorld | urlname= FourierSeries | title= Fourier Series}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20011205152434/http://www.shsu.edu/~icc_cmf/bio/fourier.html |date=December 5, 2001 |title=Joseph Fourier – A site on Fourier's life which was used for the historical section of this article }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Низи и редови]] [[Категорија:Жозеф Фурје]] sgztlg4nuz6a0ipj458t68qmcw24dnu 5532682 5532666 2026-04-01T08:23:18Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Жозеф Фурје]]; додадена [[Категорија:Фурјеови редови]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532682 wikitext text/x-wiki [[Слика:Fourier Series.svg|мини|десно|180px|Првите четири хармоници на Фурјеов ред за [[правоаголен бран]].]] '''Фурјеов ред''' – начин во [[математика]]та со кој [[периодична функција|периодичната функција]] се разлага на своите „спектрални компоненти“ заради поедноставна анализа. Неколкуте први членови на таквото разложување во техниката често се земаат како многу корисен вид на [[апроксимација]]. [[Дискретна Фурјеова преобразба|Дискретната Фурјеова преобразба]] ги претвора дискретните вредности ([[вектор]]) во Фурјеови коефициенти. [[Непрекината Фурјеова преобразба|Непрекинатата Фурјеова преобразба]] го прави истото тоа со [[Функција (математика)|функциите]]. Името го добила според францускиот математичар [[Жозеф Фурие]] (1768 — 1830). == Математичка основа == Нека <math>f(t)\,</math> е периодична функција со период T, за која важи <math>f(t+T) = f(t)\,</math>. Заради периодичноста може да се раздели на N синусни и косинусни функции: :<math> f(t) = A_0 + A_1 \cos(\omega t + \varphi_1) + A_2 \cos(2 \omega t + \varphi_2) + \ldots + A_N \cos(N \omega t + \varphi_N)= \sum_{n=0}^N A_n \cos (n \omega t + \varphi_n). </math>, <math>\omega := 2 \cdot \pi \cdot freq</math>, каде <math>freq</math> е основна честота, односно хармоник. Треба да се има на ум дека синусот е само косинус со фазно поместување: :<math> f(t)=\sum_{n=0}^N A_n \cos (n \omega t + \varphi_n) =A_0+\sum_{n=1}^N (A_n\cos \varphi_n\cdot\cos(n \omega t)-A_n\sin \varphi_n\cdot\sin(n \omega t)) </math> Кога се дефинира <math>a_0:=A_0\,</math>, а потоа <math>a_n:=A_n\cos \varphi_n</math> и <math>b_n:=A_n\sin \varphi_n</math> се добива ист израз, овој пат без фаза: :<math> f(t) = a_0+\sum_{n=1}^N (a_n \cos(n \omega t) - b_n\sin(n\omega t)).</math> Зошто не се зема tan или на пример cosh? Зошто токму cos и sin? Причината е ортогоналност на sin и cos функциите. <math>\cos(t) \cdot \sin(t) = \int_{0}^{2\pi} \cos(t) \cdot \sin(t) {d}t = 0</math> Зад [[Фурјеова трансформација|Фурјеовата трансформација]] е следната идеја: целиот простор кој има „нормални“ оски се трансформира во простор во кој нови ортогонални оски се косинусните и синусните бранови и нивните виши хармоници. Сигнал кој го трансформираме е само една точка (месен вектор), а вредностите на секоја оска се амплитуди на секој хармоник поединечно (<math>[A_0,\ldots,A_N]</math>). Сега се вклучува [[Ојлеров идентитет|Ојлеровиот идентитет]] со чија помош овие [[тригонометриски функции]] може да се заменат со комплексни пандани: :<math> \cos (x) = \frac{1}{2} \left(e^{\mathrm{i}x} + e^{-\mathrm{i}x} \right) </math> и <math> \sin (x) = \frac{1}{2 \mathrm{i}} \left(e^{\mathrm{i}x} - e^{-\mathrm{i}x} \right) </math> Од тоа понатаму следи :<math> f(t) = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12 \left(a_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} + e^{-\mathrm{i}n \omega t}) - { 1 \over \mathrm{i} } b_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} - e^{-\mathrm{i}n \omega t})\right) </math> :<math> = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12 \left(a_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} + e^{-\mathrm{i}n \omega t})+\mathrm{i}b_n (e^{\mathrm{i}n \omega t} - e^{-\mathrm{i}n \omega t})\right) </math> :<math> = a_0+\sum_{n=1}^N \frac12\left((a_n+\mathrm{i}b_n)e^{\mathrm{i}n \omega t}+(a_n-\mathrm{i}b_n)e^{-\mathrm{i}n \omega t}\right) </math> Ги заменуваме реалните коефициенти со комплексни: :<math>c_0:=a_0\,</math>, <math>c_n:=\frac12(a_n+\mathrm{i}b_n)</math> и <math>c_{-n}:=\frac12(a_n-\mathrm{i}b_n) = \overline{c_n}</math> Добиваме сума со негативни индекси: :<math> f(t) = \sum_{k=-N}^{N} c_ke^{\mathrm{i}k \omega t } </math> Исто така, не треба да се губи од вид дека <math>e^{\mathrm{i}jt}</math> се исто функции со ортонормална база (секој вектор кој претставува оска има должина 1 и е нормален во однос на сите останати вектори): Во случај <math>j = k</math> :<math>(e^{ \mathrm{i} j t}, e^{ \mathrm{i} j t}) = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} \overline {e^{ \mathrm{i} j t} } dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} e^{ -\mathrm{i} j t} dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} 1 dt = 1</math> А за <math>j \neq k</math> важи: :<math>(e^{ \mathrm{i} j t}, e^{ \mathrm{i} k t}) = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} \overline {e^{ \mathrm{i} k t} } dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} j t} e^{ -\mathrm{i} k t} dt = \frac{1}{2 \pi} \int_0^{2\pi} e^{ \mathrm{i} (j-k) t}</math> :<math> = \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j - k)} \left[ e^{ \mathrm{i}(j-k) t} \right]_0^{2 \pi} = \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j-k)} \left (e^{\mathrm{i} (j-k) 2\pi} - 1 \right) = </math> :<math>= \frac{1}{2 \pi \mathrm{i} (j-k)} \cdot 0 = 0</math> == Фурјеови редови == Сега сакаме некоја периодична и непрекината функција приближно да ја пресметаме со помош на сума од тригонометриски функции (конкретно: косинус и синус). Видовме како можеме да дојдемо до <math>c_j</math>; горната равенка ја множиме со <math>e^{-\mathrm{i} m \omega t}</math> и на крајот ја интегрираме од двете страни во интервалот [0,T] односно во траење од една периода: :<math> e^{-\mathrm{i} m \omega t} f(t) = \sum_{n=-N}^N c_n \left(e^{\mathrm{i}(n \omega t)} e^{-\mathrm{i} m \omega t} \right) = \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} e^{\mathrm{i} (n+m) \omega t - \mathrm{i} m\omega t} =\sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} e^{\mathrm{i} n \omega t } </math> :<math> \Leftrightarrow \int_0^T e^{-\mathrm{i} m \omega t} f(t) dt= \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt </math> За интегралите од десната страна важи: :када је ''n=0'': <math> \int_0^T e^{\mathrm{i} 0 \omega t } dt = \int_0^T e^0 = \left[ 1 \right]_0^T = T</math> :а кога е ''n≠0'': <math> \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt = \left[ \frac1{\mathrm{i}n \omega } e^{\mathrm{i} n\omega t} \right]_0^T</math> <math>= \frac1{\mathrm{i}n \omega } (e^{\mathrm{i} n\omega T } - 1)</math> Од <math> \omega T=2\pi</math> следи <math>e^{ \mathrm{i}n\omega T}=(e^{2\pi \mathrm{i}})^n=1</math>, а тоа понатаму можеме да го примениме на горенаведениот интеграл: :<math> \int_0^T e^{\mathrm{i} n \omega t } dt = 0</math> На крајот целата пресметка се упростува: :<math>\int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt = \sum_{n=-N-m}^{N-m} c_{n+m} \int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt</math> :<math>= \sum_{n=-N-m}^{-1} c_{n+m}\int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt + c_m \cdot \int_0^T e^{\mathrm{i} 0 \omega t} dt + \sum_{n=1}^{N-m} c_{n+m}\int_0^T e^{\mathrm{i}n \omega t} dt</math> :<math>= 0 + c_mT + 0 = c_mT = \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt </math> <math> \Leftrightarrow c_m = \frac1T \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} m \omega t} dt. </math> Во целата пресметка не треба да нè збунува користењето на променливата <math>m</math>, нејзината цел е само упростување на равенките. Сето тоа е само досетливост, односно уметност како да се напише едно те исто на поинаков начин. На крајот, дефинираме Фуријеов ред: :<math>f_N(t)=\sum_{n=-N}^N c_ne^{in\omega t}</math> == Конвергентност на Фурјеов ред == Фурјеовот ред [[конвергентност|конвергира]] кон многу функции; тука спаѓаат покрај другите сите функции кои имаат [[извод]] или се квадратно интеграбилни (''L''<sup>2</sup> простор). Да претпоставиме дека <math>f(t)</math> е една таква функција. Кога ќе го наместиме <math>N \rightarrow \infty</math>, тогаш таа исто така може да се напише и вака: :<math> f(t) = \sum_{n=-N}^N c_n e^{ \mathrm{i} n \omega t } = \sum_{n=-N}^N \frac1T (\int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt) \cdot e^{ \mathrm{i} n \omega t } = \sum_{n=-N}^N \frac{ e^{ \mathrm{i} n \omega t }}{ T } \cdot \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt </math> :<math> f(t) = \sum_{n=-\infty}^{\infty} \frac{ e^{ \mathrm{i} n \omega t }}{ T } \cdot \int_0^T f(t) e^{-\mathrm{i} n \omega t} dt </math> == Литература == {{refbegin|2}} * {{Наведена книга |author=William E. Boyce and Richard C. DiPrima |title=Elementary Differential Equations and Boundary Value Problems |edition=8 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |location=New Jersey |year=2005 |isbn=978-0-471-43338-5}} * {{Наведена книга |author=Joseph Fourier, translated by Alexander Freeman | title = The Analytical Theory of Heat | publisher = Dover Publications | year =2003 |isbn=978-0-486-49531-6}} 2003 unabridged republication of the 1878 English translation by Alexander Freeman of Fourier's work ''Théorie Analytique de la Chaleur'', originally published in 1822. * {{Наведено списание |author=Enrique A. Gonzalez-Velasco |title=Connections in Mathematical Analysis: The Case of Fourier Series |journal=American Mathematical Monthly |volume=99 |year=1992 |pages=427-441 |issue=5 |doi=10.2307/2325087}} * {{Наведено списание| last=Katznelson| first= Yitzhak| title=An introduction to harmonic analysis| edition = Second corrected | publisher = Dover Publications, Inc | year=1976 | location=New York |isbn=978-0-486-63331-2}} * Felix Klein, ''Development of mathematics in the 19th century''. Mathsci Press Brookline, Mass, 1979. Translated by M. Ackerman from ''Vorlesungen über die Entwicklung der Mathematik im 19 Jahrhundert'', Springer, Berlin, 1928. * {{Наведена книга |author=Walter Rudin |title=Principles of mathematical analysis |edition=3 |publisher=McGraw-Hill, Inc. |location=New York |year=1976 |isbn=978-0-07-054235-8}} * {{Наведена книга |author=A. Zygmund | title=Trigonometric series | edition=third | publisher = Cambridge University Press | location=Cambridge | year=2002 |isbn=978-0-521-89053-3}} The first edition was published in 1935. {{refend}} ==Надворешни врски== *{{springer|title=Fourier series|id=p/f041090}} * {{MathWorld | urlname= FourierSeries | title= Fourier Series}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20011205152434/http://www.shsu.edu/~icc_cmf/bio/fourier.html |date=December 5, 2001 |title=Joseph Fourier – A site on Fourier's life which was used for the historical section of this article }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Низи и редови]] [[Категорија:Фурјеови редови| ]] d6edu15i9xt5xz1zdia9wmfiwxdzynj 1 1209656 5532668 3785961 2026-04-01T08:09:13Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Фуриеов ред]] на [[Разговор:Фурјеов ред]] 3785961 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1210365 5532604 5364950 2026-04-01T03:17:54Z Bjankuloski06 332 5532604 wikitext text/x-wiki Во [[Математика|математички]] областа на диференцијална геометрија, '''метрички тензор''' е тип на функција која ги зема како влез еден пар на тангентни вектори v и w во една точка на површината (или повисоко димензионални диференцијабилна сложеност) и произведува [[Реален број|реалниот број]] склар ''g''(''v'', ''w'') на начин на кој се генерализираат многу од познатите својства на точка производ на [[вектор]]и во Евклидиски [[Евклидов простор|простор]]. На ист начин како точка на производот, метрички тензор  се користи да се дефинира должина и агол помеѓу тангент вектори. Преку интегрирање, мерички тензор овозможува да се дефинираат и да се пресмета должината на кривините на колектор. Еден метрички тензор се нарекува ''позитивно определен,'' ако се дава позитивна вредност ''g''(''v'', ''v'') > 0 за секој ненулти вектор v. Сложеност со позитивно-дефинитивни метрички тензор е познат како сложеност на Риеманниан. На Сложеноста на Риеманниан, кривата поврзува  две точки (на локално ниво) е најмалата должина и се нарекува геодезија, и нејзината должина е растојанието што патник во сложеноста треба да го помине од една точка до друга. Опремени со оваа претстава на должината, Сложеноста на Риеманиан е [[метрички простор]], што значи дека таа има функција растојание ''d''(''p'', ''q'') , чија вредност на еден пар на точките p и q е растојанието од p до q . Спротивно на тоа, метричкиот тензор сам по себе е [[Диференцијално сметање|изведен]] од функцијата за растојание (земени во соодветен начин). На тој начин метрички тензор дава ''бесконачно мало'' растојание на сложеноста. Додека идејата за еден метрички тензор беше позната во некоја смисла од математичари како што се [[Карл Фридрих Гаус|Карл Гаус]] од почетокот на 19 век, сè до почетокот на 20-от век, дека нејзините својства како тензор беа разбрани од страна на, особено, Грегорио Ричи-Курбастро и Тулио Леви-Чивита, кои први го кодифицираа поимот на тензор. Метрички тензор е пример на тензорско поле.   Компоненти на еден метрички тензор во координатна основа се земе во форма на симетрична матрица чии записи се трансформираат компаративно под промени на координатен систем. На тој начин метрички тензор е компаративно симетрички тензор. Од координатите-независен точка на гледање, поле на метрички тензор е дефинирано да биде негенерирачка симетрична билинеарна форма на секој тангентен  простор кој се движи непречено од точка до точка. == Вовед == [[Карл Фридрих Гаус]] во 1827 ''[[Metric tensor#CITEREFGauss1827|Disquisitiones generales circa superficies curvas]]'' (''Општи испитувања на криви површини'') ја смета површината параметрично, со [[Декартов координатен систем|Декартови координати]] x, y, и z на точки на површината во зависност од две помошни променливи u и v. На тој начин параметрска површината (во денешна смисла) векторска функција : <math /> во зависност од некој пар од реални променливи (''u'', ''v''), и дефинирани во D во  uv-рамнина. Еден од главните цели на Гаус-овите истражувања беше да доведе оние одлики на површината што може да бидат опишани со функцијата која ќе остане непроменет ако површината биде подложена на трансформација во просторот (како што се свиткување на површината без издолжување), или промена во одредена параметрска форма на иста геометриска површината. Една природна како неменливи количина е должината на крива нацртана по површината. Друг е [[Агол|аголот]] помеѓу еден пар на криви нацртани по површината на препокривање во една заедничка точка. Трета количество е [[Плоштина|област]] на дел од површината. Изучувањето на овие инваријанти на површината го навеле Гаус да се воведе претходник на модерниот поим за метрички тензор. === Должина на лак === Ако променливите u и v се преземат за да зависи од трета променлива, т, земајќи вредности во интервалот [''a'', ''b''], а потоа ''r''<span style="position:relative; margin-right:-0.75em; right:0.75em; bottom:0.75em;;"><small>→</small></span>(''u''(''t''), ''v''(''t'')) ќе трага од [[Параметарска равенка|параметрска крива]] во параметрска површината М. Должина на лак на крива е даден со интегралот : <math /> каде <math /> претставува Евклидова норма.  Тука е применето правило на синџир, и индексите означуваат [[парцијален извод|парцијални изводи]]: : <math /> : <math /> Интергранд е ограничување<ref>More precisely, the integrand is the [//en.wikipedia.org/wiki/Pullback_(differential_geometry) pullback] of this differential to the curve.</ref> на кривата на квадратен корен од (квадратен) диференцијал{{NumBlk|:|<math>(ds)^2 = E \,(du)^2 + 2F \,du\, dv + G\, (dv)^2 ,</math>|{{EquationRef|1}}}}каде{{NumBlk|:|<math> E = \vec r_u \cdot \vec r_u, \quad F = \vec r_u \cdot \vec r_v , \quad G = \vec r_v \cdot \vec r_v . </math>|{{EquationRef|2}}}}Количината ds во ({{EquationNote|1}}) се нарекува линија елемент, додека ''ds''<sup>2</sup> се нарекува прв основните форма на М. Интуитивно, тоа претставува главен дел од квадрат на замена подложен од страна на ''r''<span style="position:relative; margin-right:-0.75em; right:0.75em; bottom:0.75em;;"><small>→</small></span>(''u'', ''v'') кога u е зголемен од du единици, а v е зголемен од dv единици. Со користење на матрица, првата основна форма станува : <math /> === Координатни трансформации === Да претпоставиме сега дека различна параметризација е избрана, преку овозможување на u и v да зависи од друг пар на променливи ''u''<nowiki/>' и ''v''<nowiki/>'. Потоа се аналогни на ({{EquationNote|2}}) за нови променливи е{{NumBlk|:|<math> E' = \vec r_{u'} \cdot \vec r_{u'}, \quad F' = \vec r_{u'} \cdot \vec r_{v'}, \quad G' = \vec r_{v'} \cdot \vec r_{v'}. </math>|{{EquationRef|2'}}}}Правилото на синџир се однесува на  E′, F′, и G′ на E, F, и  G преку матрична равенка{{NumBlk|:|<math>\begin{bmatrix} E' & F' \\ F' & G' \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} \frac{\partial u}{\partial u'} & \frac{\partial u}{\partial v'} \\ \frac{\partial v}{\partial u'} & \frac{\partial v}{\partial v'} \end{bmatrix}^\mathsf{T} \begin{bmatrix} E & F \\ F & G \end{bmatrix} \begin{bmatrix} \frac{\partial u}{\partial u'} & \frac{\partial u}{\partial v'} \\ \frac{\partial v}{\partial u'} & \frac{\partial v}{\partial v'} \end{bmatrix} </math>|{{EquationRef|3}}}}каде горен индекс Т означува матрицата се транспонира. Матрицата со коефициенти E, F и G организирани на овој начин затоа преобразени од матрицата на Јакобиан за промена на координатите : <math /> Матрица која преобразува на овој начин е еден вид на она што се нарекува тензор. Матрицата : <math /> со трансформацијата на законот ({{EquationNote|3}}) е познат како метрички тензор на површината. === Инвариантост на членови под координатни трансформации === Ричи-Курбастро и Леви-Чита (1900) први  воочија за значењето на системот на коефициенти E, F, G, дека трансформира во начин на додавање од еден систем на координати на друг. Крајниот резултат  е дека првата основна форма ({{EquationNote|1}}) е ''неменлива'' под промени во координатен систем, и дека ова следи исклучиво од својствата на трансформација на E, F и G. Навистина, од страна на Правилото на синџир, : <math /> така што : <math>\begin{align} ds^2 &= \begin{bmatrix} du & dv \end{bmatrix} \begin{bmatrix} E & F \\ F & G \end{bmatrix} \begin{bmatrix} du \\ dv \end{bmatrix} \\ &= \begin{bmatrix} du' & dv' \end{bmatrix} \begin{bmatrix} \frac{\partial u}{\partial u'} & \frac{\partial u}{\partial v'} \\ \frac{\partial v}{\partial u'} & \frac{\partial v}{\partial v'} \end{bmatrix}^\mathsf{T} \begin{bmatrix} E & F \\ F & G \end{bmatrix} \begin{bmatrix} \frac{\partial u}{\partial u'} & \frac{\partial u}{\partial v'} \\ \frac{\partial v}{\partial u'} & \frac{\partial v}{\partial v'} \end{bmatrix} \begin{bmatrix} du' \\ dv' \end{bmatrix} \\ &= \begin{bmatrix} du' & dv' \end{bmatrix} \begin{bmatrix} E' & F' \\ F' & G' \end{bmatrix} \begin{bmatrix} du' \\ dv' \end{bmatrix}\\ &= \left(ds'\right)^2 \,. \end{align}</math> === Должина и агол === Друга интерпретација на мерички тензор,повторно од Гаус, е дека тоа обезбедува начин на кој да се пресмета должината на тангентниот вектор на површината, како и аголот меѓу два тангентни вектори. Во современи услови, мерички тензор  овозможува да се пресмета на точка производ на тангент вектори на начин независно од параметрска опис на површината. Било кој тангент вектор на точката на параметрска површина M може да биде напишан во форма : <math /> за погоден реални броеви  p1 и p2.Ако два тангент вектори се дадени: : <math /> потоа со помош на билиниарноста на точка производ, : <math>\begin{align} \mathbf{a} \cdot \mathbf{b} &= a_1 b_1 \vec{r}_u\cdot\vec{r}_u + a_1b_2 \vec{r}_u\cdot\vec{r}_v + b_1a_2 \vec{r}_v\cdot\vec{r}_u + a_2 b_2 \vec{r}_v\cdot\vec{r}_v \\[8pt] &= a_1 b_1 E + a_1b_2 F + b_1a_2 F + a_2b_2G \\[8pt] &= \begin{bmatrix} a_1 & a_2 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} E & F \\ F & G \end{bmatrix} \begin{bmatrix} b_1 \\ b_2 \end{bmatrix} \,. \end{align}</math> Ова е јасно функција на четири променливи на a1, b1, a2, и b2. Тоа е попрофитабилно да се гледа, сепак, како функција од еден пар на аргументите '''a''' = [''a''<sub>1</sub> ''a''<sub>2</sub>] и '''b''' = [''b''<sub>1</sub> ''b''<sub>2</sub>] кои се вектори во uv-рамнина. Тоа е : <math /> Ова е симетрична функција во '''а''' и '''б''', што значи дека : <math /> Тоа е, исто така, билинеар, што значи дека тоа е линеарна во секоја променлива '''а''' и '''б''' одделно. Тоа е, : <math /> за било кои вектори a, a′, b, и b во uv-рамнина, и сите реални броеви μ и λ. Особено, должината на тангент вектор а е дадена со : <math /> и аголот θ помеѓу два вектора '''a''' и '''b''' се пресметува со : <math /> === Област === На површина е една друга бројчена количина која треба да зависи само од површината, а не за тоа како тоа е параметризирана. Ако површината М е параметризирана од функцијата ''r''<span style="position:relative; margin-right:-0.75em; right:0.75em; bottom:0.75em;;"><small>→</small></span>(''u'', ''v'') во текот на домен D во uv-рамнина , а потоа на површина од M е даден со интегралот : <math /> каде × означува нус производ,  и [[апсолутна вредност]] означува должина на вектор во Евклидов простор. Со идентитетот на Лагранж  на нус производ, интегралот може да се запише како  : <math /> каде det е [[детерминанта]]. == Дефиниција == Нека M биде сложеност со димензија n; на пример на површината (во случај ''n'' = 2) или хиперповршина во [[Декартов координатен систем|Декартови простор]] '''ℝ'''<sup>''n'' + 1</sup>. Во секоја точка ''p'' ∈ ''M'' таму е [[векторски простор]] T<sub>''p''</sub>''M'', наречен тангентен простор,  кој се состои од сите тангент вектори на сложеност во точка p. Метрички тензор на p е функција ''g''<sub>''p''</sub>(''X''<sub>''p''</sub>, ''Y''<sub>''p''</sub>) кој зема како инпути еден пар на тангент вектори ''X''<sub>''p''</sub> и ''Y''<sub>''p''</sub> во  p, и се произведува како излез на [[Реален број|реалниот број]] ([[Скалар|с]]<nowiki/>калар), така што следните услови се задоволени: * ''g''<sub>''p''</sub> е билиниар. Функција од два вектор аргументи е билиниар ако е линеарен во секоја функција. Така ако  ''U''<sub>''p''</sub>, ''V''<sub>''p''</sub>, ''Y''<sub>''p''</sub> се три тангент вектори на  p и a и b се реални броеви, тогашhttps://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/d0a9b6fcdc83cd9250c826a09d2ae8637f40a1c9 * ''g''<sub>''p''</sub> е симетричен.<ref>In several formulations of [//en.wikipedia.org/wiki/Classical_unified_field_theories classical unified field theories], the metric tensor was allowed to be non-symmetric; however, the antisymmetric part of such a tensor plays no role in the contexts described here, so it will not be further considered.</ref> Функција од два вектор аргументи е симетрична за сите вектори на  ''X''<sub>''p''</sub> и ''Y''<sub>''p''</sub>, *: <math>g_p\left(X_p, Y_p\right) = g_p\left(Y_p, X_p\right)\,.</math> * ''g''<sub>''p''</sub> е негенериран. Билинеарна функција е негенерирана за секој тангентен вектор  ''X''<sub>''p''</sub> ≠ 0, функцијата е *: <math>Y_p\mapsto g_p\left(X_p,Y_p\right)</math> : добиени со држење ''X''<sub>''p''</sub> константа и дозволувајќи им на ''Y''<sub>''p''</sub> да варира не е идентична нула.  Тоа е, за секој ''X''<sub>''p''</sub> ≠ 0 постои ''Y''<sub>''p''</sub> така што ''g''<sub>''p''</sub>(''X''<sub>''p''</sub>, ''Y''<sub>''p''</sub>) ≠ 0. Област од метрички тензор g на М доделува на секоја точка p на М еден метрички тензор ''g''<sub>''стр''</sub> во тангент  простор на p во начинот на кој варира со p. Поточно, со оглед на било кое отворено множество U на сложеност М и било кои векторски полиња X и Y на U, на реална функција : <math /> е непречено функционирање на p. == Метрички компоненти == Метрички компоненти во која било основа на векторски полиња, или рамка, '''f''' = (''X''<sub>1</sub>, .{{math|'''f''' {{=}} (''X''<sub>1</sub>, ..., ''X''<sub>''n''</sub>)}} се дадени од страна на<ref>The notation of using square brackets to denote the basis in terms of which the components are calculated is not universal. The notation employed here is modeled on that of {{harvtxt|Wells|1980}}. Typically, such explicit dependence on the basis is entirely suppressed.</ref>{{NumBlk|:|<math>g_{ij}[\mathbf{f}] = g\left(X_i, X_j\right).</math>|{{EquationRef|4}}}}На ''n''<sup>2</sup> функции ''g''<sub>''ij''</sub>['''f'''] форма на записи на ''n'' × ''n'' симетрична матрица, G[f]. Ако : <math /> се два вектора на p ∈ U, тогаш вредноста на мерката се применува на v и w се утврдува од страна на коефициенти ({{EquationNote|4}}) од билиниарноста: : <math /> Означувајќи ја [[Матрица (математика)|матрицата]] (''g''<sub>''ij''</sub>['''f''']) од страна на  G[f] и уредување на компоненти на вектори v и w во колона вектор '''v'''['''f'''] и '''w'''['''f'''], : <math /> каде што '''v'''['''f''']<sup>T</sup> и '''w'''['''f''']<sup>Т</sup> означува транспонирање на вектори '''v'''['''f'''] и '''w'''['''f'''], соодветно. Под промена на основа на формата : <math /> за некои обратни  ''n'' × ''n'' матрицата ''A'' = (''a''<sub>''ij''</sub>), матрица на компоненти на метрички промени од А. Тоа е, : <math /> или, во однос на записите на оваа матрица, : <math /> За оваа причина, системот на количините ''g''<sub>''ij''</sub>['''f'''] се вели дека за да се трансформира компаративно  во однос на промените во рамките на  f. === Метрички во координати === Систем од n реални функции (''x''<sup>1</sup>, ..., ''x''<sup>''n''</sup>), давање на локалниот координатен систем на отворени поставите U во М, одредува на основа на векторски полиња на U  : <math /> Мерката g има компоненти во однос на оваа рамка дадена од страна на : <math /> Во однос на новиот систем на локални координати, е : <math /> метричкиот тензор ќе утврди различа матрица на коефициенти, : <math /> Овој нов систем на функции е поврзана со оригиналниот ''g''<sub>''ij''</sub>('''f''') со помош на правилото на синџир  : <math /> така што : <math /> Или, во однос на матрици ''G''['''f'''] = (''g''<sub>''ij''</sub>['''f''']) и ''G''['''f'''<nowiki/>'] = (''g''<sub>''ij''</sub>['''f'''<nowiki/>']), : <math /> каде Dy означува матрица на Јакобиан на промена на координатите. === Метрички потпис === Поврзаноста на било кој метрички тензор е квадратна форма сефинирана на секој тангентен простор од   : <math /> Ако qm е позитивен за сите не-нулти ''X''<sub>''m''</sub>, тогаш мерката е позитивнио дефинитивно на м. Ако мерката е позитивно дефинитивно на секој ''m'' ∈ ''M'', тогаш g е наречена Риманова метрика. Генерално, ако квадратна форми qm имаат константа независно од m, тогаш потпис на g е овој потпис, и g е наречена псевдо-Риманова метрика.<ref>{{harvnb|Dodson|Poston|1991|loc=Chapter VII §3.04}}</ref> Ако M е поврзан, потоа потпишување на q<sub>m</sub> не зависи од м.<ref>{{harvnb|Vaughn|2007|loc=§3.4.3}}</ref> Законот за [[инерција]] на Силвестер, се заснова на тангент вектори  ''X''<sub>''i''</sub> кои може да се избере локално така што квадратната форма дијагонализира на следниов начин : <math /> за некои  p помеѓу 1 и n. Било кои два такви изрази на q  (по иста точка m на M) ќе го имаат истиот број на p позитивни знаци. Потпис на g е пар на цели броеви  (''p'', ''n'' − ''p''), означува дека постојат p позитивни знаци и ''n'' − ''p'' негативните знаци во секое такво изразување. Еквивалентно,  мерката има потпис (''p'', ''n'' − ''p'') ако матрицата ''g''<sub>''ij''</sub> на метрички има p позитивни и ''n'' − ''p'' негативни сопствени вредности.   Одредени метрички потписи кои се јавуваат често во апликации се: * Ако g има потпис (''n'', 0), а потоа g е Риманова метрика,  и M е наречен Риманова сложеност. Инаку, g е псевдо-Риманова метрика,  и M е наречен псевдо-Риманова сложеност (терминот полуриманова  исто така се користи). * Ако M е четири-димензионални со потпис (1, 3) или (3, 1), тогаш метрички се нарекува Лоренцова метрика.  Генерално, еден метрички тензор во димензија n освен 4 на потпис (1, ''n'' − 1) или (''n'' − 1, 1) понекогаш се нарекува и Лоренцов.  * Ако M е 2''n''-димензионални и g има потпис (''n'', ''n''), тогаш се нарекува метрички ултрахиперболичен.  === Инверзна метрика === Нека '''f''' = (''X''<sub>1</sub>, .{{math|'''f''' {{=}} (''X''<sub>1</sub>, ..., ''X''<sub>''n''</sub>)}} се основа на векторски полиња, и како погоре нека ''G''['''f'''] се матрица на коефициенти : <math /> Еден може да се разгледа на инверзна матрица ''G''['''f''']<sup>−1</sup>, кој е идентификуван со '''инверзна метрички''' (или ''коњугат'' или ''двоен метрички''). Инверзна метрички ги задоволува законот на трансформација кога рамката '''f''' е изменета од страна на матрицата А преку{{NumBlk|:|<math>G[\mathbf{f}A]^{-1} = A^{-1}G[\mathbf{f}]^{-1}\left(A^{-1}\right)^\mathsf{T}.</math>|{{EquationRef|5}}}}Инверзна метрички преобразува контраваријант, или во однос на инверзна промена на основа на матрицата А. Додека метрички себе обезбедува начин за да се измери должината на (или на аголот помеѓу) векторски полиња, инверзна метрика обезбедува средство за мерење на должина на (или на аголот помеѓу) ковектор полиња; тоа е, полиња на линеарни функции. За да се види ова, да претпоставиме дека α е  поле на ковектор. За секоја точка p, α одредува функција ''α''<sub>''p''</sub> дефинирани на тангент вектори на p значи дека следниве  линеарни услови има за сите тангент вектори ''X''<sub>''p''</sub> и ''Y''<sub>''p''</sub>, и сите реални броеви a и b: : <math /> Како p варира, α се претпоставува дека е постојана функција на  : <math /> е непречено функционирање на p за каква било мазна област на вектор X. Било кое ковектор област  α има компоненти во основа на векторски полиња f . Овие се утврдени од  : <math /> Означување на ред вектор на овие компоненти од страна на : <math /> Под промена на f од матрицата A, ''α''['''f'''] промени според правилото  : <math /> Тоа е, ред вектор на компоненти ''α''['''f'''] се преобразува како ковариантен вектор. . За еден пар α и β на ковектор полиња, се дефинираат инверзна метрика која се применува на овие два ковектори од {{NumBlk|:|<math>\tilde{g}(\alpha,\beta) = \alpha[\mathbf{f}]G[\mathbf{f}]^{-1}\beta[\mathbf{f}]^\mathsf{T}.</math>|{{EquationRef|6}}}}Како резултат на дефиницијата, иако тоа вклучува избор на основа '''f''', всушност не зависи од f во суштински начин. Навистина, менување на основа на '''f'''''A'' дава : <math /> Така што десната страна на равенката ({{EquationNote|6}}) е непроменета со промена на основа '''f''' на било која друга основа на fА како и да е. Како резултат на тоа, на равенката може да биде доделено значење независно од изборот на основа. Записите на матрицата ''G''['''f'''] се назначува од страна ''g''<sup>''ij''</sup>, каде индексите i и j се подигнати да го покажат законот на трансформација. ({{EquationNote|5}}). === Подигање и спуштање на индексите === Во основа на векторски полиња '''f''' = (''X''<sub>1</sub>, .{{math|'''f''' {{=}} (''X''<sub>1</sub>, ..., ''X''<sub>''n''</sub>)}}, секој тангент вектор поле X може да се запише во форма{{NumBlk|:|<math>X = v^1[\mathbf{f}]X_1 + v^2 [\mathbf{f}]X_2 + \dots + v^n[\mathbf{f}]X_n = \mathbf{f} \begin{bmatrix}v^1[\mathbf{f}] \\ v^2[\mathbf{f}] \\ \vdots \\ v^n[\mathbf{f}]\end{bmatrix} = \mathbf{f} v[\mathbf{f}] </math>|{{EquationRef|7}}}}за некои уникатно утврдени функции ''v''<sup>1</sup>, ..., ''v''<sup>''n''</sup>. По промена на основа '''f''' од нонсингуларна матрица А, коефициенти ''v''<sup>''i''</sup> промена во таков начин што равенката ({{EquationNote|7}}) останува вистинита. Тоа е, : <math /> Како резултат на тоа, ''v''['''f'''''A''] = ''A''<sup>-1</sup>''v''['''f''']. Со други зборови, компонентите на вектор се трансформира контраваријантно (во однос на инверзна) под промена на основа од страна на несингуларна матрицата А. На Контарваријантно на компонентите на ''v''['''f'''] е нотационално назначени од страна на ставање на индексите на ''v''<sup>''i''</sup>['''f'''] во горниот позиција. Рамката, исто така, им овозможува на конвекторите  да се изразат во однос на нивните компоненти. За основа на векторски полиња '''f''' = (''X''<sub>1</sub>, .{{math|'''f''' {{=}} (''X''<sub>1</sub>, ..., ''X''<sub>''n''</sub>)}} се дефинира двојна основа да биде [[линеарна функција]]  (''θ''<sup>1</sup>['''f'''], ..., ''θ''<sup>''n''</sup>['''f''']) така што : <math /> Тоа е, ''θ''<sup>''јас''</sup>['''f'''](''X''<sub>''j''</sub>) = ''δ''<sub>''j''</sub><sup>''јас''</sup>, Кронекер-делта. Дозволете : <math /> Под промена на основа '''f''' ↦ '''f'''''A'' за несингуларна   матрица ''А'', ''θ''['''f'''] се преобразува преку : <math /> Било линеарна функционална α на тангент вектори може да се прошири во поглед на двојна основа θ{{NumBlk|:|<math>\begin{align} \alpha &= a_1[\mathbf{f}] \theta^1[\mathbf{f}] + a_2[\mathbf{f}] \theta^2[\mathbf{f}] + \cdots + a_n[\mathbf{f}] \theta^n[\mathbf{f}] \\[8pt] &= \big\lbrack\begin{array}{cccc}a_1[\mathbf{f}] & a_2[\mathbf{f}] & \dots & a_n[\mathbf{f}]\end{array}\big\rbrack \theta[\mathbf{f}] \\[8pt] &= a[\mathbf{f}] \theta[\mathbf{f}] \end{align}</math>|{{EquationRef|8}}}}каде ''a''['''f'''] означува ред вектор [ ''a''<sub>1</sub>['''f'''] ... ''a''<sub>''n''</sub>['''f'''] ]. Компонентите ''а''<sub>''јас''</sub> се трансформира кога основа '''f''' ќе се замени со fА на таков начин да равенката ({{EquationNote|8}}) продолжува да содржи. Тоа е, : <math /> од каде, бидејќи ''θ''['''f'''''A''] = ''A''<sup>-1</sup>''θ''['''f'''], следува дека ''a''['''f'''''A''] = ''a''['''f''']''А''. Тоа е, компонентите на а се трансформираат коваријатно (од страна на матрицата А наместо нејзината инверзна). Коваријатноста на компоненти на  a[f] е нотационално назначен од страна на ставање на индексите на ''а''<sub>''јас''</sub>['''f'''] во пониска позиција. Сега, мерчкио тензор дава средства за да се идентификуваат вектори и ковектори  како што следува. Држење ''X''<sub>''p''</sub> фиксни, функцијата : <math /> на тангентен вектор ''Y''<sub>''p''</sub> дефинира линеарна функционална на тангентен простор на p. Оваа операција добива вектор ''X''<sub>''p''</sub> на точката p и произведува ковектор ''g''<sub>''p''</sub>(''X''<sub>''p''</sub>, −). Во основа на векторски полиња '''f''', ако вектор областа X има компоненти ''v''['''f'''], а потоа компоненти на ковектор областа ''g''(''X'', −) во двојна основа се дадени од страна на записите на ред вектор : <math /> Под промена на основа '''f''' ↦ '''f'''''A'', на десната страна на оваа равенка се преобразува преку : <math /> така што a[fA] = a[f]A: а преобразува коваријантно.  Работата на здружување на (коваријантата) компоненти на вектор областа ''v''['''f'''] = [ ''v''<sup>1</sup>['''f'''] ''v''<sup>2</sup>['''f'''] ... ''v''<sup>''n''</sup>['''f'''] ]<sup>Т</sup> (коваријантата) компоненти на ковекторовата областа ''на''['''f'''] = [ ''a''<sub>1</sub>['''f'''] ''на''<sub>2</sub>['''f'''] ... ''a''<sub>''n''</sub>['''f'''] ], каде : <math /> се нарекува '''намалување на индексот'''. Да ''се подигне индекс'', се однесува на истите конструкција, но со инверзна метрика наместо на мерката. Ако a[f] = [ a1[f] a2[f] ... an[f] ] се компоненти на ковектор во двојна основа ''θ''['''f'''], а потоа колона вектор{{NumBlk|:|<math>v[\mathbf{f}] = G^{-1}[\mathbf{f}]a[\mathbf{f}]^\mathsf{T}</math>|{{EquationRef|9}}}}има и компоненти кои се трансформираат контраваријантно : : <math /> Следствено, количеството ''X'' = '''f'''''v''['''f'''] не зависи од изборот на основа '''f''' во суштински начин, и на тој начин се дефинира вектор областа на М. Операцијата ({{EquationNote|9}}) асоцијативно на (коваријанта)  компоненти на ковектор a[f]  (контраваријанта) компоненти на даден  вектор ''v''['''f'''] е наречен '''подигање на индекс'''. Во компоненти, ({{EquationNote|9}}) е : <math /> === Индуцирана метрика === Нека U биде отворен поставите во '''ℝ'''<sup>''n''</sup>, и нека φ биде постојана диферинцијабилна функција од U во Евклиден простор '''ℝ'''<sup>''m''</sup>, каде што ''m'' > ''n''. Мапирање φ се нарекува потопување ако нејзиниот диференцијал е [[Инјективна функција|и]]<nowiki/>нјективен во секоја точка на У. Сликата на φ се нарекува нурнати субманифолд. Да претпоставиме дека φ е потопување на субманифолд ''М'' ⊂ '''R'''<sup>''m''</sup>. Вообичаените Евклидов точка производ во '''ℝ'''<sup>''м''</sup> е метрички кои, кога се ограничени на тангент вектори на М, дава значење за преземање на точкест производ на овие тангент вектори. Ова се нарекува '''индуцирана метрика'''. Да претпоставиме дека v е тангент вектор на точката на U,тогаш : <math /> каде '''e'''<sub>''јас''</sub> се стандарден координатени вектори во '''ℝ'''<sup>''n''</sup>. Кога φ се применува на U, вектор v оди во текот на тангент вектор до М ,дадени од  : <math /> (Ова се нарекува нанапред на v заедно со φ.) Дава такви два вектора, v и w, индуцираната метрика е дефинирана со : <math /> Тоа следи од директна пресметка дека матрицата на индуцирана метрика во основа на координатата на векторски полиња '''e''' е дадена со : <math /> каде Dφ е матрица на Јакобијан : : <math /> == Внатрешни дефиниции на метрика == Поим за метрика може да се дефинира суштински со користењето на јазикот на снопови на влакна и векторски снопови. Во овие услови, еден '''метрички тензор''' е функција{{NumBlk|:|<math>g : \mathrm{T}M\times_M \mathrm{T}M\to \mathbf{R}</math>|{{EquationRef|10}}}}од производ од влакна на тангетен сноп на М со себе '''R''' како што ограничување на g за секое влакно е неизграден билинеарно мапирање : <math /> Мапирање ({{EquationNote|10}}) е потребно да се биде [[Непрекинатост на функција|постојан]]<nowiki/>о, и често постојано диференцијалноd, мазна, или вистински аналитичка, во зависност од случајот од интерес и дали M може да поддржуваат таква структура. === Метрички како дел од пакет === Од страна на универзална сопственост на тензор производ, било билинеарно мапирање ({{EquationNote|10}}) доведува природно до делот ''g''<sub>⊗</sub> на двојна на тензор производ пакет на T''M'' со себе : <math /> Делот ''g''<sub>⊗</sub> е дефинирана на едноставен елементи на Т''М'' ⊗ Т''М'' од : <math /> и е дефинирана за незаконско елементи на Т''М'' ⊗ Т''М'' со продолжување на линеарно со линеарни комбинации на едноставни елементи. Оригиналниот билинеарна форма g е симетрична ако и само ако : <math /> каде : <math /> е плетење на мапата. Бидејќи М е конечно-димензионално, постои природна изоморфоза. : <math /> така што ''g''<sub>⊗</sub> се смета исто така како дел од пакетот Т*''М'' ⊗ Т*''М'' на контагентен пакет Т*''М'' со себе. Бидејќи g е симетрична како билинеарно мапирање, следува дека ''g''<sub>⊗</sub> е симетрична тензор. === Метрички во вектор пакет === Генерално, може да се зборува за метрика во векторски пакет. Ако E е вектор пакет со текот на цела M, тогаш метрички е мапирање : <math /> од влакна производ на E до '''Р''' кој е билиниарен  во секое влакно: : <math /> Користење на двојност како погоре, метрички често се идентификува со еден дел на tensor производ пакет ''E''* ⊗ ''E''*. (Види метрички (вектор пакет).) === Тангент-котангентен изоморфизам === Мерката тензор дава природен изоморфизам  од тангетен пакет на котангентен  пакет, понекогаш наречен музички изоморфизам.<ref>For the terminology "musical isomorphism", see {{harvtxt|Gallot|Hulin|Lafontaine|2004|p=75}}. See also {{harvtxt|Lee|1997|pp=27–29}}</ref> Овој изоморфизам  се добива со поставување, за секој тангетен вектор ''X''<sub>''p''</sub> ∈ T<sub>''p''</sub>''M'', : <math /> на линеарна функционална на T<sub>''p''</sub>''M'' која испраќа на тангент вектор ''Y''<sub>''p''</sub> & p за да ''g''<sub>''p''</sub>(''X''<sub>''p''</sub>,''Y''<sub>''p''</sub>). Тоа е, во однос на спарувањето [−, −] помеѓу Т<sub>''п''</sub>''М'' и неговиот двоен простор T<span style="display:inline-block;margin-bottom:-0.3em;vertical-align:-0.4em;line-height:1.2em;font-size:80%;text-align:left"><sup style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">∗</sup> <sub style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">''p''</sub></span>''M'', : <math /> за сите тангент вектори ''X''<sub>''p''</sub> и ''Y''<sub>''стр''</sub>. Мапирање ''S''<sub>''g''</sub> е линеарна трансформација од T<sub>''p''</sub>''M'' да T<span style="display:inline-block;margin-bottom:-0.3em;vertical-align:-0.4em;line-height:1.2em;font-size:80%;text-align:left"><sup style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">∗</sup> <sub style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">''p''</sub></span>''M''. Тоа произлегува од дефиницијата на неизродителнста дека кернелот на ''S''<sub>''g''</sub> е сведен на нула, и тоа од страна на ранг–нултата теорема, ''S''<sub>''g''</sub> е линеарна изоморфиза. Исто така, ''S''<sub>''g''</sub> е симетрична линеарна трансформација во смисла на тоа дека : <math /> за сите тангент вектори ''X''<sub>''p''</sub> и Yp. Спротивно на тоа, било линеарен изоорфизам   ''S''<span> </span>: T<sub>''p''</sub>''M'' → T<span style="display:inline-block;margin-bottom:-0.3em;vertical-align:-0.4em;line-height:1.2em;font-size:80%;text-align:left"><sup style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">∗</sup> <sub style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">''p''</sub></span>''M'' дефинира низродителна биленеарна форма на T<sub>''p''</sub>''M'' со помош на : <math /> Оваа билинеарна форма е симетрична ако и само ако S е симетрична. Таму е така природни еден-на-еден кореспонденција помеѓу симетрични билинеарни форми на Т<sub>''п''</sub>''М'' и симетрично линеарнен изоморфизам на T<sub>''p''</sub>''M'' на двојна T<span style="display:inline-block;margin-bottom:-0.3em;vertical-align:-0.4em;line-height:1.2em;font-size:80%;text-align:left"><sup style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">∗</sup> <sub style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">''p''</sub></span>''M''. Ако p варира на М, ''S''<sub>''g''</sub> дефинира дел од пакетот Hom(T''M'', T*''М'') на vector пакет изоморфизам на тангент пакет на котангент пакет. Овој дел ги има истите мазност, како што е g: тоа е континуиран, диференцијабилен, мазна, или реални-аналитичка според g. Мапирање ''S''<sub>''g''</sub>, која асоцира на секој вектор од областа на M a ковекторот областа на M дава апстракт создавањето на "намалување на индексот" на вектор поле. Инверзна на ''S''<sub>''g''</sub> е мапирање Т*''M'' → T''M'' која, аналогно, дава апстракт создавањето на "подигање на индекс" на ковектор поле. Инверзна ''S''<span style="display:inline-block;margin-bottom:-0.3em;vertical-align:-0.4em;line-height:1.2em;font-size:80%;text-align:left"><sup style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">-1</sup> <sub style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">''g''</sub></span> дефинира линеарно мапирање : <math /> која е несингуларна и симетрична во смисла на тоа дека : <math /> за сите конвектори α, β. Како несингуларно симетрична мапирање дава пораст до мапа : <math /> или со двојна дупла изоморфиза да се дел од тензор производ : <math /> == Должина на лак и линијниот елемент == Да претпоставиме дека g е Риманианова метрика на М. Во еден локален координатен систем ''x''<sup>''i''</sup>, ''i'' = 1, 2, ..., ''n'', мерката тензор се појавува како [[Матрица (математика)|матрица]], означена тука од '''G''', чии вредности се компоненти ''g''<sub>''ij''</sub> на метрички тензор во однос на координатата на векторски полиња. Нека ''γ''(''t'') се парче-диферинцијабилно [[Параметарска равенка|параметрска крива]] во М, за a ≤ t ≤ b. Должината на лакот на кривата е дефинирана со : <math /> Во врска со оваа геометриска апликација, квадратната дифераницијална форма  : <math /> се нарекува прва основна форма поврзана со метрички, додека ds е на линијниот елемент. Кога ''ds''<sup>2</sup>  влече назад на имиџот на крива во М, тоа претставува квадрат на диференцијал со поглед на должината на лакот. За псевдо-Римановата метрика, должината формула погоре не е секогаш дефинирана, бидејќи терминот под квадратен корен може да стане негативен. Ние генерално само ја дефинираме должината на крива кога количеството под квадратен корен е секогаш на еден знак или други. Во овој случај, дефинираме : <math /> Имајте на ум дека, иако овие формули се користат координираат изрази, тие се, всушност, независно од координатите избрани; тие зависат само од метриката, и линијата по која формула се интегрирани. === Енергијата, варијационите принципи и геодезијата === Даден сегмент од крива, друга често дефинирана количина е (кинетичка) '''енергија''' на крива: : <math /> Оваа употреба доаѓа од [[физика]]та, поточно, [[класична механика]], каде што интегралот Е што може да се види директна коресподенција со [[Кинетичка енергија|кинетичката енергија]] на точка на честички се движат на површината на цколекторот. Така, на пример, во формулацијата на Јакоби за принципот на Мапертиус, мерката тензор може да се види за да одговара на маса тензор на една подвижна честичка. Во многу случаи, кога пресметка поикува за  користење на должината, слична на пресметка со користење на енергија може да се направи исто така. Ова често доведува до поедноставно формули со избегнување на потребата за квадратен корен. Така, на пример, геодетските равенки може да се добијат со примена на вариационите принципи или должина или енергија. Во вториот случај, геодетската равенка се гледа дека произлегуваат од принципот на најмалку акција: тие опишуваат движење на "слободни честички" (честички не чувствува никаква сили) дека се врзани за да се движите на колектор, но инаку се движат слободно, со постојана динамика, во рамките на многубројните.<ref>{{harvnb|Sternberg|1983}}</ref> == Канонско мерење и волуменозна форма == Во аналогија со случајот на површини, метрички тензор на n-димензионални паракомпактен колектор М доведува до природен начин да се измери n-димензионални [[Зафатнина|волумен]] на подмножества на колектор. Како резултат на природни позитивни Борел мерење овозможува да се развие теоријата на интегрирање на функциите на колектор со помош на поврзани Лебегови интеграли.  Мерка може да се дефинира од страна на Теорема за застапеност на Рис, со давање на позитивна линеарна функционална Λ на просторот ''C''<sub>0</sub>(''M'') на компактно  поддржани [[Непрекинатост на функција|непрекинатите функции]] на М. Поточно, ако M е цела со (псевдо)Риеманов метрички тензор g, тогаш не е единствен позитивен Борел мерка ''μ''<sub>''g''</sub> така што за секоја координираат шема (''U'', ''φ''), : <math /> за сите f поддржани во U. Тука det ''g'' е [[детерминанта]] на матрицата формирана од страна на компонентите на метрички тензор во координирање на табелата. Што Λ е добро-дефинирана на функции поддржани во координираат населби е оправдано со [[Интегрирање со смена на променливата|Јакобијановата промена на променливи]]. Таа се протега до една уникатна позитивна линеарна функционална на ''C''<sub>0</sub>(''M'') по пат на поделба на единство. Ако M е во дополнително ориентирана, тогаш можно е да се дефинира природен волумен форма од метрички тензор. Во [[Декартов координатен систем|позитивно ориентирана координатен систем]] (''x''<sup>''1''</sup>, ..., ''x''<sup>''n''</sup>) на јачината на звукот форма е претставен како : <math /> каде ''dx''<sup>''јас''</sup> се координатите на диференцијалот и ∧ означува надворешноста производ во алгебра на диференцијални форми. На формата на јачината на звукот, исто така дава начин за да се интегрира функциите на колектор, и оваа геометриски интеграл се согласува со интегрален добиени од страна на каноничната Борелова мерка. == Примери == === Евклидова метрика === Најпознатите пример е дека на основното [[Евклидова геометрија]]: дво-димензионален Евклидов метрички тензор. Во вообичаените (''x'', ''y'') координати, може да се напише : <math /> Должината на кривата се намалува на формулата: : <math /> На Евклидовата метрика во некои други заеднички координирани системи можат да бидат напишани како што следува. [[Поларен координатен систем|Поларните координати]] (''r'', ''θ''): : <math /> Така : <math /> со тригонометриски идентитети. Во принцип, во [[Декартов координатен систем|Декартови координатен систем]] ''x''<sup>''јас''</sup> на [[Евклидов простор]], делумни деривати ∂ / ∂''x<sup>јас</sup>'' се ортонормални во однос на Евклидовата метрика. На тој начин метрички тензор е Кронекер делта δ<sub>''ij''</sub> во овој координатен систем. Мерката тензор со почит да се произволни (можеби кривилинеарен) координати qi е дадена со : <math /> ==== Кружна метрика на сфера ==== Единицата сфера во '''ℝ'''<sup>3</sup> доаѓа опремен со природни метрички предизвикана од околината Евклидова метрика. Во стандард сферични координати (''θ'', ''φ''), со ''θ'' на колатитудата, агол се мери од z-оската, а φ агол од x-оската во xy-рамнина, мерката зема форма : <math /> Ова е обично напишана во форма : <math /> === Лоренцова метрика од релативноста === Во рамен Минковски простор ([[специјална теорија за релативноста|специјалната релативност]]), со координати : <math /> мерката е, во зависност од изборот на метрички потпис, : <math /> За крива со—на пример—постојана време координираат, формулата за должина со оваа мерка се намалува на вообичаената формула за должина. За време како крива, формулата за должината  дава соодветно време по должината на кривата. Во овој случај,[[Време-простор| интервал]]<nowiki/>от на време е напишан како : <math /> Мерката на Шварцшилд го опишува просторот за време на сферично симетрично тело, како што е планета или  [[црна дупка]]. Со координати : <math /> ние може да го напишете метрички како : <math /> каде што G (во внатрешноста на матрицата) е [[Гравитациска константа|гравитациска]] константа и М претставува вкупната [[Еднаквост на масата и енергијата|маса-на енергија]] содржана на централниот објект. == Поврзано == * Основните принципи на математиката на криви на простор * Клифорд алгебра * FФинслер колектор * Список на координатни листи * Ричи калкулус * Индикатрис на Тисот, техника за визуелизација на метрички тензор == Белешки == {{Reflist}} [[Категорија:Концепти во физиката]] [[Категорија:Диференцијална геометрија]] [[Категорија:Риманова геометрија]] [[Категорија:Тензори]] 2nut1pziiuwz9r4epkojgjyyo08bldm 0 1211685 5532724 5502934 2026-04-01T10:17:04Z Bjankuloski06 332 5532724 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Freezed_XRD.jpg|мини|Рендгенски прашковен дифрактометар|алт=|341x341px]] '''Рендгенска кристалографија''' или '''рендгеностроежна анализа''' — техника што се користи за одредување на атомскиот и молекуларниот строеж на даден [[кристал]]. Кристалниот строеж предизвикува [[дифракција]] на влезен [[Рендгенски зраци|рендгенски зрак]] (Х-зрак) во мноштво на определени правци. Со мерење на аглите и интензитетите на овие дифракциони зраци, кристалографот може да создаде тридимензионална слика (дифрактограм) за [[Електронска густина|електронската густина]] во кристалот. Од оваа електронска густина може да се утврдат средните положби на атомите во кристалот, како и нивните [[Хемиска врска|хемиски врски]], нивниот [[кристалографски неред]] и разни други информации. Бидејќи многу материјали можат да образуваат кристали ([[соли]]те, [[метал]]ите, [[минерал]]ите, [[Полуспроводник|полуспроводниците]] и разни [[Неорганска хемија|неоргански]], [[Органско соединение|органски]] и биолошки соединенија) рендгенската кристалографија е фундаментална метода во развојот на многу научни полиња. На почетоците, со оваа метода се одредувала големината на [[атом]]ите, должините и типовите на хемиските врски и разликите на атомско ниво помеѓу различни материјали, особено минералите и [[Легура|легурите]]. Исто така, со оваа метода била откриена структурата и функцијата на многу биолошки молекули, вклучувајќи ги [[витамин]]ите, [[Белковина|белковините]] и [[Нуклеинска киселина|нуклеинските киселини]]. Рендгенската кристалографија сè уште е најупотребуваната метода за карактеризирање на атомската структура на новите материјали. Кај монокристалните мерења на дифракцијата на рендгенските зраци, кристалот се поставува на [[гониометар]]. Гониометарот се користи за позиционирање на кристалот во одредени ориентации. Кристалот се осветлува со фокусиран [[Монохроматски зраци|монохроматски]] рендгенски зрак, при што создава дифракциона шема на правилно распоредени точки познати како ''рефлексии''. Дводимензионалните слики направени на различни ориентации се претвораат во тридимензионален модел на електронска густина во кристалот со помош на математичкиот метод на [[Фурјеова транформација|Фурјеови транформации]], заедно со познати хемиски податоци за примерокот. Доколку кристалите се премногу мали или доколку внатрешната структура не им е доволно униформна, резолуцијата може да биде слаба (нејасност) или да настанат грешки. Рендгенската кристалографија е сродна со неколку други методи за одредување на атомските структури. Слични дифракциони шеми можат да се добијат со [[Расејување (оптика)|расејување]] на [[електрон]]и или [[неутрон]]и, кои исто така се толкуваат со помош на Фурјеова трансформација. Доколку не можат да се добијат кристали со доволна големина, се применуваат разни други методи со рендгенски зраци за да се добијат помалку детални информации; таквите методи вклучуваат [[дифракција на влакна]], [[рендгенска прашковна дифракција]] и (доколку примерокот не е кристализиран) [[малоаголно расејување на рендгенски зраци]] ([[Англиски јазик|англ.]] Small-angle X-ray scattering, SAXS). Доколку супстанцијата која се изучува е достапна само во форма на нанокристални прашоци или слабо кристализира, можат да се применат методите на [[електронска кристалографија]] за одредување на нејзината атомска структура. За сите горенаведени методи на дифракција на зраците, расејувањето е еластично, т.е. расејаните рендгенски зраци ја имаат истата [[бранова должина]] како влезните рендгенски зраци. Спротивно на тоа, нееластичните методи на расејување на рендгенските зраци се корисни во проучувањето на екцитациите на примерокот, како што се [[плазмон]]ите, екцитациите на кристалното поле, орбиталните екцитации, [[магнон]]ите и [[фонон]]ите, наместо на неговата атомска структура.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://arpes.stanford.edu/research/tool-development/resonant-x-ray-scattering|title=Resonant X-ray Scattering {{!}} Shen Laboratory|work=arpes.stanford.edu|language=en|accessdate=2018-11-19}}</ref> == Историја == === Почетокот на научните откритија на рендгенските зраци и строежот на кристалите === [[Податотека:Kepler_conjecture_1.jpg|мини|Цртеж од делото ''„Strena seu de Nive Sexangula“'' на [[Јоханес Кеплер]].|алт=|251x251пкс]] Кристалите не биле научно истражувани сè до [[17 век|XVII век]]. Во своето дело ''Strena seu de Nive Sexangula'' (Новогодишен подарок од шестаголен снег) (1611 година) [[Јоханес Кеплер]] претпоставувал дека шестаголната симетрија на [[Снегулка|снежните кристалите]] се должи на правилно пакување на сферични водени честички.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thelatinlibrary.com/kepler/strena.html|title=JOANNIS KEPLERI: STRENA SEU DE NIVE SEXANGULA|work=www.thelatinlibrary.com|accessdate=2018-11-19}}</ref> [[Податотека:Snowflake8.png|лево|мини|Како што било покажано со рендгенска кристалографија, шестаголната симетрија на снегулките е резултат на [[тетраедар]]скиот распоред на [[Водородна врска|водородните врски]] околу секоја молекула на вода.|алт=|185x185px]] Данскиот научник [[Николас Стено]] (1669 година) бил пионер во експерименталните истражувања на кристалната симетрија. Стено покажал дека аглите меѓу страните на даден кристал се еднакви кај сите примероци на дадениот кристал.<ref>{{Наведена книга|title=De solido intra solidum naturaliter contento dissertationis prodromus|last=Steno|first=Nicolas|publisher=Florentiae|year=1669|isbn=|location=|pages=}}</ref> [[Рене Жист Аиј]] (1784 година) покажал дека секоја страна на еден кристал може да се опише со едноставни модели на подредување на блокови кои сите имаат ист облик и големина. Оттука, [[Вилијам Халовес Милер]], во 1839 година, бил во можност да даде на секоја страна (лице) на кристалот уникатна ознака од три мали цели броеви, наречени [[Милерови индекси]], кои до ден денес се користат за идентификување на страните на еден кристал. Делата на Аиј довеле до точната идеја дека кристалите се правилни тридимензионални решетки ([[Бравеова решетка|Бравеови решетки]]) на атоми и молекули, т.е. [[Елементарна ќелија|елементарната ќелија]] им се повторува неограничено во трите главни правци кои не се задолжително нормални (под прав агол). Во 19 век, бил разработен комплетен каталог на сите можни симетрии на кристалите од [[Јохан Хесел]],<ref>{{Наведена книга|title=Kristallometrie oder Kristallonomie und Kristallographie|last=Hessel|first=JFC|publisher=|year=1831|isbn=|location=Leipzig|pages=}}</ref> [[Огист Браве]],<ref>{{Наведено списание|last=Bravais|first=Auguste|date=1850|title=Mémoire sur les systèmes formés par des points distribués regulièrement sur un plan ou dans l'espace|url=|journal=Journal de l'Ecole Polytechnique|volume=19|issue=1 |pages=}}</ref> [[Евграф Федоров]],<ref>{{Наведена книга|url=https://www.springer.com/us/book/9781461599630|title=Fifty Years of X-Ray Diffraction - Dedicated to the International Union of Crystallography on the Occasion of the Commemoration Meeting in Munich July 1962|last=Ewald|first=P.P.|publisher=Springer US|year=1962|isbn=978-1-4615-9963-0|location=|pages=|language=en}}</ref> [[Артур Шоенфлис]]<ref>{{Наведена книга|title=Kristallsysteme und Kristallstruktur|last=Schoenflies|first=Arthur Moritz|publisher=|year=1891|isbn=|location=Leipzig|pages=}}</ref> и [[Вилијам Барлоу]] (1894 година). Барлоу предложил неколку кристални структури во 1880-тите години, кои подоцна биле потврдени со рендгенска кристалографија,<ref>{{Наведено списание|last=BARLOW|first=WILLIAM|date=1883|title=Probable Nature of the Internal Symmetry of Crystals|url=https://www.nature.com/articles/029186a0|journal=Nature|language=En|volume=29|issue=738|pages=186–188|doi=10.1038/029186a0|issn=0028-0836}}</ref> но достапните податоци биле премалку во 1880-тите години за неговите модели да бидат прифатени како точни. [[Податотека:3D_model_hydrogen_bonds_in_water.svg|мини|Тетраедарски распоред на молекулите на водата во мразот, кој е потврден со помош на рендгенска кристалографија. Водородните врски се обележани со 1.|алт=|251x251пкс]] Во 1895 година, [[Вилхелм Конрад Рентген|Вилхелм Рентген]] ги открил рендгенските зраци. На почетокот физичарите не биле сигурни за природата на рендгенските зраци, но потоа станало јасно дека тие се [[Електромагнетно зрачење|електромагнетни бранови]], т.е., форма на [[светлина]]. Во тоа време брановиот модел за природата на светлината, т.е. [[Џејмс Кларк Максвел|Максвеловата]] теорија за електромагнетно зрачење, била добро прифатена од научниците, а експериментите на [[Чарлс Гловер Баркла]] покажале дека рендгенските зраци покажуваат феномени поврзани со електромагнетните бранови, вклучувајќи ги [[Поларизација (бранови)|поларизацијата]] и [[Спектрална линија|спектралните линии]], слично како кај видливата светлина. Експериментите во лабораторијата на [[Арнолд Зомерфелд]] покажале дека рендгенските зраци имаат бранова должина од околу 1 [[ангстрем]]. Сепак, рендгенските зраци се составени од [[фотон]]и, па затоа не се само бранови на електромагнетно зрачење, туку покажуваат и својства на честички. Концептот на фотон го вовел [[Алберт Ајнштајн]] во 1905 година,<ref>{{Наведено списание|last=Einstein|first=A.|date=1905|title=Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/andp.19053220607|journal=Annalen der Physik|language=en|volume=322|issue=6|pages=132–148|doi=10.1002/andp.19053220607|issn=0003-3804}}</ref> но тој не бил широко прифатен сè до 1922 година,<ref>{{Наведена книга|title=Subtle is the Lord: The Science and the Life of Albert Einstein|last=Pais|first=Abraham|publisher=Oxford University Press|year=1982|isbn=0-19-853907-X|location=|pages=}}</ref> кога [[Артур Комптон]] го потврдил расејувањето на рендгенските зраци од електрони.<ref>{{Наведено списание|last=Compton|first=Arthur H.|date=1923-05-01|title=A Quantum Theory of the Scattering of X-rays by Light Elements|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRev.21.483|journal=Physical Review|volume=21|issue=5|pages=483–502|doi=10.1103/PhysRev.21.483}}</ref> Затоа, овие честични својства на рендгенските зраци, како што е [[Јонизација|јонизацијата на гасовите]], го натерале [[Вилијам Хенри Брег]] да тврди, во 1907 година, дека рендгенските зраци не се електромагнетно зрачење.<ref>{{Наведено списание|last=Bragg|first=William Henry|date=1907|title=The nature of Röntgen rays|url=|journal=Transactions of the Royal Society of Science of Australia|volume=31: 94|pages=}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=BRAGG|first=W. H.|date=January 1908|title=The Nature of γ and X-Rays|url=https://www.nature.com/articles/077270a0|journal=Nature|language=En|volume=77|issue=1995|pages=270–271|doi=10.1038/077270a0|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bragg|first=W.H.|date=September 1910|title=XXXIX. The consequence of the corpuscular hypothesis of the γ and X rays, and the range of β rays|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14786441008636917|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|language=en|volume=20|issue=117|pages=385–416|doi=10.1080/14786441008636917|issn=1941-5982}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bragg|first=W. H.|date=April 1912|title=LIV. On the direct or indirect nature of the ionization by X-rays|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14786440408637253|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|language=en|volume=23|issue=136|pages=647–650|doi=10.1080/14786440408637253|issn=1941-5982}}</ref> Сепак, тврдењето на Брег не било широко прифатено и набљудувањето на појавата на дифракција кај рендгенските зраци, од страна на [[Макс фон Лауе]] во 1912 година,<ref name=":0">{{Наведено списание|last1=Friedrich|first1=W|last2=Knipping|first2=P|last3=von Laue|first3=M|date=1912|title=Interferenz-Erscheinungen bei Röntgenstrahlen|url=|journal=Sitzungsberichte der Mathematisch-Physikalischen Classe der Königlich-Bayerischen Akademie der Wissenschaften zu München|volume=1912: 303|pages=}}</ref> за повеќето научници значело потврда дека рендгенските зраци се навистина форма на електромагнетно зрачење. === Дифракција на рендгенски зраци === [[Податотека:Bragg_diffraction_2.svg|лево|мини|Влезниот зрак (горе лево) предизвикува секој расејувач повторно да зрачи мал дел од неговиот интензитет како сферичен бран. Доколку расејувачите симетрично се распоредени со растојание ''d'', овие сферични бранови конструктивно ќе интерферираат само во правците каде разликата во должината на патот 2''d'' sin θ е еднаква на [[Бранова должина|брановата должина]] (λ) помножена со цел број. Во тој случај, дел од влезниот зрак е одбиен под агол 2θ, со што создава рефлексиона точка во [[Дифракција|дифракционата слика]].|алт=|277x277px]] Кристалите се структури изградени од повторлива шема на специфично подредени (организирани во просторот) [[атом]]и или [[Молекула|молекули]], а рендгенските зраци може да се сметаат за бранови на електромагнетно зрачење. Атомите ги расејуваат рендгенските бранови, бидејќи стапуваат во интеракција со нивните електрони. Рендгенскиот зрак кој се судрува со електронот создава секундарни сферични бранови кои се шират од електронот. Овој феномен е познат како еластично расејување, а електронот се нарекува ''расејувач''. Правилна групација на вакви расејувачи продуцира правилна шема на сферични бранови. Иако овие бранови се поништуваат меѓусебно во повеќето правци по пат на [[Бранова интерференција|деструктивна интерференција]], во неколку специфични правци тие конструктивно интерферираат, што е изразено со [[Брегов закон|Бреговиот закон]]: : <math>2d \sin \theta = n \lambda</math> Овде ''d'' е растојанието помеѓу дифракциските рамнини, ''θ'' е влезниот агол, ''n'' е цел број, а ''λ'' е брановата должина на зракот. Овие специфични правци се јавуваат како точки на дифракционата слика (дифрактограмот) и се нарекуваат ''рефлексии''. На овој начин, дифракцијата на рендгенските зраци произлегува од судирот на електромагнетниот бран (рендгенскиот зрак) со правилно распоредените расејувачи (правилниот распоред на атомите во кристалот). Брановата должина λ на рендгенските зраци обично е од ист ред на величина (1-100 [[ангстрем]]и) со растојанието ''d'' меѓу рамнините во кристалот. Во принцип, секој бран што доаѓа во контакт со правилно распоредени расејувачи создава [[дифракција]], како што првично предвидел [[Франческо Марија Грималди]] во 1665 година. За да се добие значителна дифракција, треба да бидат слични во големина растојанието помеѓу расејувачите и брановата должина на ударниот бран. Првите вештачки [[Дифракциона решетка|дифракциони решетки]] за видлива светлина биле направени од [[Дејвид Ритенхаус]] во 1787 година и [[Јозеф фон Фраунхофер]] во 1821 година. Сепак, видливата светлина има премногу голема бранова должина (обично 5500 ангстреми) за да се набљудува дифракција од кристалите. Пред првите експерименти со дифракција на рендгенски зраци, растојанијата помеѓу рамнините во кристалната решетка не биле познати. Идејата дека кристалите можат да се користат како дифракциона решетка за рендгенски зраци, се јавила во 1912 година во разговор помеѓу [[Пол Петер Евалд]] и [[Макс фон Лауе]] во [[Минхен]]. Евалд предложил модел на резонатор за кристалите за неговата теза, но овој модел не можел да се потврди со користење на видлива светлина, бидејќи брановата должина била поголема од растојанието меѓу резонаторите. Макс фон Лауе сфатил дека е потребно електромагнетно зрачење со пократка бранова должина за да се набљудуваат таквите мали простори и предложил дека рендгенските зраци можеби имаат бранова должина споредлива со растојанието помеѓу елементарните ќелии во кристалите. Фон Лауе работел со двајца техничари, Волтер Фридрих и неговиот помошник Пол Нипинг, за да пуштат рендгенски зрак низ кристал од [[Бакар(II)сулфат|бакар(II) сулфат]] и да ја снимат неговата дифракција на [[фотографска плоча]]. По развивањето, на плочата имало голем број на јасни точки поредени во кругови, кои се пресекувале околу централна точка продуцирана од централниот зрак.<ref name=":0" /> Фон Лауе го открил законот за врската помеѓу аглите на расејување и големината и ориентацијата на елементарните ќелии во кристалот, за што добил [[Нобелова награда за физика]] во 1914 година.<ref>{{Наведена книга|title=A Textbook of Mineralogy (fourth ed.)|last1=Dana|first1=E.S.|last2=Ford|first2=W.E.|publisher=John Wiley & Sons|year=1932|isbn=|location=New York|pages=28}}</ref> === Расејување === Како што е опишано во математичката деривација подолу, рендгенското расејување зависи од електронската густина во кристалот. Бидејќи енергијата на рендгенскиот зрак е многу поголема од онаа на [[Валентен електрон|валентниот електрон]], расејувањето може да се прикаже како [[Томсоново расејување]], т.е. интеракција на електромагнетен зрак со слободен електрон. Овој модел е општо прифатен за да се опише поларизацијата на расејаното зрачење. Интензитетот на Томсоновото расејување за една честичка со маса ''m'' и елементарен електричен полнеж ''q'' е:<ref>{{Наведена книга|title=X-ray Crystallographic Technology|last=Guinier|first=Andre|publisher=Hilger and Watts LTD|year=1952|isbn=|location=London|pages=271}}</ref> : <math> I_o = I_e \left(\frac{q^4}{m^2c^4}\right)\frac{1+\cos^22\theta}{2} = I_e7.94.10^{-26}\frac{1+\cos^22\theta}{2} = I_ef </math> Оттука, [[Атомско јадро|атомските јадра]], кои се многу потешки од електроните, придонесуваат занемарливо малку за расејувањето на рендгенските зраци. === Развојот на техниката од 1912 до 1920 година === [[Податотека:Diamond_and_graphite2.jpg|мини|Иако [[дијамант]]от (горе лево) и [[графит]]от (горе десно) се идентични во хемискиот состав (и двата се состојат од елементарен [[јаглерод]]) со рендгенска кристалографија било потврдено дека разликите во својствата се должат во различниот распоред на јаглеродните атоми во нивните кристални решетки (долу).|алт=|262x262пкс]] По пионерското истражување на Макс фон Лауе, рендгенската кристалографија брзо напредувала, особено благодарение на физичарите [[Вилијам Лоренс Брег]] и неговиот татко [[Вилијам Хенри Брег]]. Во 1912-1913 година, помладиот Брег го развил [[Брегов закон|Бреговиот закон]], кој го поврзува набљудуваното расејување со рефлексии од рамномерно распоредени рамнини во кристалот.<ref>{{Наведено списание|last=BRAGG|first=W. L.|date=1912|title=The Specular Reflection of X-rays.|url=https://www.nature.com/articles/090410b0|journal=Nature|language=En|volume=90|issue=2250|pages=410|doi=10.1038/090410b0|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bragg|first=W.L.|date=1913|title=The Diffraction of Short Electromagnetic Waves by a Crystal|url=|journal=Proceedings of the Cambridge Philosophical Society|volume=17: 43|pages=}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bragg|first=W.L.|date=1914|title=Die Reflexion der Röntgenstrahlen|url=|journal=Jahrbuch der Radioaktivität und Elektronik|volume=11: 350|pages=}}</ref> Таткото и синот Брег ја добиле Нобеловата награда за физика во 1915 година за нивната работа во полето на кристалографијата. Најраните структури обично биле едноставни и со еднодимензионална симетрија. Меѓутоа, како што сметачките и експерименталните методи се подобрувале во текот на следните децении, станало возможно точно да се откријат атомските позиции за покомплексните дво- и тридимензионални аранжмани на атомите во елементарната ќелија. Потенцијалот на рендгенската кристалографија за одредување на структурата на молекулите и минералите (до тогаш познати нејасно од хемиски и хидродинамички експерименти) бил веднаш реализиран. Најраните структури биле едноставни неоргански кристали и минерали, но дури и овие откриле основни закони на физиката и хемијата. Првата структура со атомска резолуција која била „одгатната“ (одредена) во 1914 година била онаа на [[Готварска сол|готварската сол]].<ref>{{Наведено списание|last=Bragg|first=William Lawrence|date=1913-09-22|title=The structure of some crystals as indicated by their diffraction of X-rays|url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/89/610/248|journal=Proc. R. Soc. Lond. A|language=en|volume=89|issue=610|pages=248–277|doi=10.1098/rspa.1913.0083|issn=0950-1207|access-date=2018-11-19|archive-date=2018-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729181908/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/89/610/248|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Bragg|first1=W. Lawrence|last2=James|first2=R.W.|last3=Bosanquet|first3=C.H.|date=March 1921|title=XXIX. The intensity of reflexion of X-rays by rock-salt|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14786442108636225?journalCode=tphm17|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|language=en|volume=41|issue=243|pages=309–337|doi=10.1080/14786442108636225|issn=1941-5982}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Bragg|first1=W. L.|last2=James|first2=R. W.|last3=Bosanquet|first3=C. H.|date=July 1921|title=I. The intensity of reflexion of X-rays by rock-salt.—Part II|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14786442108633730?journalCode=tphm17|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|language=en|volume=42|issue=247|pages=1–17|doi=10.1080/14786442108633730|issn=1941-5982}}</ref> Распределбата на електроните во структурата на готварската сол покажала дека кристалите не мора да се состојат од молекули со [[Ковалентна врска|ковалентни хемиски врски]] и го докажале постоењето на [[Јонска врска|јонските соединенија]].<ref>{{Наведено списание|last1=Bragg|first1=W. Lawrence|last2=James|first2=R.W.|last3=Bosanquet|first3=C.H.|date=September 1922|title=XLIII. The distribution of electrons around the nucleus in the sodium and chlorine atoms|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14786440908565188?journalCode=tphm17|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|language=en|volume=44|issue=261|pages=433–449|doi=10.1080/14786440908565188|issn=1941-5982}}</ref> Структурата на [[дијамант]]от била одгатната истата година,<ref>{{Наведено списание|last1=Bragg|first1=William Henry|last2=Bragg|first2=William Lawrence|date=1913-09-22|title=The structure of the diamond|url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/89/610/277|journal=Proc. R. Soc. Lond. A|language=en|volume=89|issue=610|pages=277–291|doi=10.1098/rspa.1913.0084|issn=0950-1207|access-date=2018-11-19|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116080354/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/89/610/277|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Наведено списание|last1=BRAGG|first1=W. H.|last2=BRAGG|first2=W. L.|date=July 1913|title=The Structure of the Diamond|url=https://www.nature.com/articles/091557a0|journal=Nature|language=En|volume=91|issue=2283|pages=557|doi=10.1038/091557a0|issn=0028-0836}}</ref> со што бил потврден тетраедарскиот аранжман на неговите хемиски врски и било откриено дека должината на C-C единечната врска изнесува 1,52 ангстреми. Други структури кои биле рано откриени се [[бакар]]от,<ref>{{Наведено списание|last=Bragg|first=W. Lawrence|date=September 1914|title=XLII. The crystalline structure of copper|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14786440908635219?journalCode=tphm17|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|language=en|volume=28|issue=165|pages=355–360|doi=10.1080/14786440908635219|issn=1941-5982}}</ref> [[калциум флуорид]]от (CaF<sub>2</sub>, исто така познат како флуорит), [[Калциум карбонат|калцитот]] (CaCO<sub>3</sub>) и [[пирит]]от (FeS<sub>2</sub>)<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Bragg|first=William Lawrence|date=1914-02-02|title=The analysis of crystals by the X-ray spectrometer|url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/89/613/468|journal=Proc. R. Soc. Lond. A|language=en|volume=89|issue=613|pages=468–489|doi=10.1098/rspa.1914.0015|issn=0950-1207}}</ref> во 1914 година; [[шпинел]]от (MgAl<sub>2</sub>O<sub>4</sub>) во 1915 година;<ref>{{Наведено списание|last=Bragg|first=W.H.|date=August 1915|title=XXX. The structure of the spinel group of crystals|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14786440808635400|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|language=en|volume=30|issue=176|pages=305–315|doi=10.1080/14786440808635400|issn=1941-5982}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Nishikawa|first=S|date=1915|title=Structure of some crystals of spinel group|url=|journal=Proc. Tokyo Math. Phys. Soc.|volume=8: 199|pages=}}</ref> [[рутил]]от и [[анатас]]от, кои се форми на [[титан диоксид]] (TiO<sub>2</sub>) во 1916 година;<ref>{{Наведено списание|last=Vegard|first=L.|date=July 1916|title=VI. Results of crystal analysis|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14786441608635544?journalCode=tphm17|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|language=en|volume=32|issue=187|pages=65–96|doi=10.1080/14786441608635544|issn=1941-5982}}</ref> [[пирохроит]]от Mn(OH)<sub>2</sub> и [[бруцит]]от Mg(OH)<sub>2</sub> во 1919 година.<ref>{{Наведено списание|last=Aminoff|first=G|date=1919|title=Crystal Structure of Pyrochroite|url=|journal=Stockholm Geol. Fören. Förh|volume=41: 407|pages=}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Aminoff|first=G|date=1921|title=Über die Struktur des Magnesiumhydroxids|url=|journal=Z. Kristallogr.|volume=56: 505|pages=}}</ref> Исто така, во 1919 година, [[натриум нитрат]]от (NaNO<sub>3</sub>) и [[цезиум дихлоројодид]]от (CsICl<sub>2</sub>) биле утврдени од [[Ралф Валтер Грејстон Викоф]], а структурата на [[вурцит]]от (шестоаголен ZnS) била утврдена во 1920 година.<ref>{{Наведено списание|last=Bragg|first=W. Lawrence|date=June 1920|title=LXII. The crystalline structure of zinc oxide|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14786440608636079|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|language=en|volume=39|issue=234|pages=647–651|doi=10.1080/14786440608636079|issn=1941-5982}}</ref> Структурата на [[графит]]от била откриена во 1916 година<ref>{{Наведено списание|last1=Debye|first1=Peter|last2=Scherrer|first2=Paul|date=1916|title=Interferenz an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht I|url=|journal=Physikalische Zeitschrift|volume=17: 277|pages=}}</ref> со помош на сродниот метод на [[рендгенска прашковна дифракција]],<ref>{{Наведено списание|last=Friedrich|first=W|date=1913|title=Eine neue Interferenzerscheinung bei Röntgenstrahlen|url=|journal=Physikalische Zeitschrift|volume=14: 317|pages=}}</ref> развиена од [[Петер Дебај]] и [[Пол Шерер]], а независно од [[Алберт Хал]] во 1917 година.<ref>{{Наведено списание|last=Hull.|first=A. W.|date=1917-12-01|title=A New Method of X-Ray Crystal Analysis|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRev октомври 661|journal=Physical Review|volume=10|issue=6|pages=661–696|doi=10.1103/PhysRev октомври 661|doi-broken-date=2024-12-02 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Структурата на графитот била определена со монокристална дифракција во 1924 година од страна на две групи независно.<ref>{{Наведено списание|last=Bernal|first=J. D.|date=1924|title=The Structure of Graphite|url=http://www.jstor.org/stable/94336|journal=Proceedings of the Royal Society of London. Series A, Containing Papers of a Mathematical and Physical Character|volume=106|issue=740|pages=749–773|jstor=94336 }}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Hassel|first1=O.|last2=Mark|first2=H.|date=1924|title=Uber die Kristallstruktur des Graphits|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01327534|journal=Zeitschrift fur Physik|language=de|volume=25|issue=1|pages=317–337|doi=10.1007/bf01327534|issn=1434-6001}}</ref> Хал, исто така, го користел методот на рендгенска прашковна дифракција за да ги одреди структурите на различни метали, како што се [[железо]]то<ref>{{Наведено списание|last=Anonymous|date=1917-01-01|title=Minutes of the Cleveland Meeting|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRev септември 83|journal=Physical Review|volume=9|issue=1|pages=83–96|doi=10.1103/PhysRev септември 83|doi-broken-date=2024-12-02 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> и [[магнезиум]]от.<ref>{{Наведено списание|last=Hull|first=A. W.|date=July 1917|title=The Crystal Structure of Magnesium|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=3|issue=7|pages=470–473|doi=10.1073/pnas.3.7.470 |doi-access=free |issn=0027-8424|pmc=1091290|pmid=16576242}}</ref> == Придонеси за хемијата и другите науки == Рендгенската кристалографија довела до подобро разбирање на [[Хемиска врска|хемиските врски]] и нековалентните заемодејства. Најраните испитувања ги откриле типичните полупречници на атомите и потврдиле многу теоретски модели на хемиските врски, како што се тетраедарското врзување на јаглеродните атоми во структурата на дијамантот,<ref name=":1" /> октаедарското врзување на металите во амониум хексахлороплатинат (IV),<ref>{{Наведено списание|last1=Wyckoff|first1=Ralph W. G.|last2=Posnjak|first2=Eugen|date=1921|title=The Crystal Structure of Ammonium Chloroplatinate|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01444a002|journal=Journal of the American Chemical Society|language=EN|volume=43|issue=11|pages=2292–2309|doi=10.1021/ja01444a002|issn=0002-7863}}</ref> и резонанцијата во планарната структура на карбонатот<ref name=":2" /> и ароматичните органски молекули.<ref name=":3">{{Наведено списание|last=Bragg|first=Sir W H|date=1921|title=The Structure of Organic Crystals|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1921PPSL...34...33B|journal=Proceedings of the Physical Society of London|language=en|volume=34|issue=1|pages=33–50|doi=10.1088/1478-7814/34/1/306|bibcode=1921PPSL...34...33B |issn=1478-7814}}</ref> Структурата на [[хексаметилбензен]]от, добиена од [[Кејтлин Лонсдејл]] во 1928 година,<ref>{{Наведено списание|last=LONSDALE|first=K.|date=1928|title=The Structure of the Benzene Ring|url=https://www.nature.com/articles/122810c0|journal=Nature|language=En|volume=122|issue=3082|pages=810|doi=10.1038/122810c0|issn=0028-0836}}</ref> ја потврдила шестаголната симетрија на [[бензен]]от и јасно ја покажала разликата во должината на врската помеѓу алифатичните C-C врски и ароматичните C-C врски; овој наод довел до идејата за [[Резонанција (хемија)|резонанција]] помеѓу хемиските врски.<ref>{{Наведена книга|title=The Nature of the Chemical Bond (3rd ed.)|last=Pauling|first=Linus|date=1960 |publisher=Cornell University Press|isbn=0-8014-0333-2|location=Ithaca, NY|pages=}}</ref> Нејзините заклучоци биле навестени од Вилијам Хенри Брег, кој објавил модели на [[нафтален]] и [[антрацен]] во 1921 година врз основа на други молекули, што претставува рана форма на [[молекулска замена]].<ref name=":3" /><ref>{{Наведено списание|last=Bragg|first=Sir W H|date=1922-01-01|title=The Crystalline Structure of Anthracene|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1922PPSL...35..167B|journal=Proceedings of the Physical Society of London|language=en|volume=35|issue=1|pages=167–169|doi=10.1088/1478-7814/35/1/320|bibcode=1922PPSL...35..167B |issn=1478-7814}}</ref> Исто така, во 1920-тите години, [[Виктор Мориц Голдшмит]] и [[Лајнус Полинг]] развиле правила за елиминирање на хемиски неверојатните структури и за одредување на релативните големини на атомите. Овие правила довеле до откривањето на структурата на брукитот (1928 година) и разбирањето на релативната стабилност на рутилот, брукитот и анатасот, сите форми на титан диоксид. Растојанието помеѓу два хемиски врзани атоми е чувствителна мерка за јачината на хемиската врска и нејзиниот ред, па затоа рендгенските кристалографски студии довеле до откривање на уште поегзотични видови на врзување во [[Неорганска хемија|неорганската хемија]], како што се [[двојна врска|двојните врски]] метал-метал,<ref>{{Наведено списание|last1=Powell|first1=H. M.|last2=Ewens|first2=R. V. G.|date=1939|title=64. The crystal structure of iron enneacarbonyl|url=https://pubs.rsc.org/en/Content/ArticleLanding/1939/JR/jr9390000286|journal=Journal of the Chemical Society (Resumed)|language=en|pages=286–292|doi=10.1039/JR9390000286|issn=0368-1769}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Bertrand|first1=J. A.|last2=Cotton|first2=F. A.|last3=Dollase|first3=W. A.|date=May 1963|title=The Metal-Metal Bonded, Polynuclear Complex Anion in CsReCl4|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja00892a029|journal=Journal of the American Chemical Society|language=EN|volume=85|issue=9|pages=1349–1350|doi=10.1021/ja00892a029|issn=0002-7863}}</ref> метал-метал четворните врски<ref>{{Наведено списание|last1=Cotton|first1=F. A.|last2=Curtis|first2=N. F.|last3=Harris|first3=C. B.|last4=Johnson|first4=B. F.|last5=Lippard|first5=S. J.|last6=Mague|first6=J. T.|last7=Robinson|first7=W. R.|last8=Wood|first8=J. S.|date=1964-09-18|title=Mononuclear and Polynuclear Chemistry of Rhenium (III): Its Pronounced Homophilicity|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17802015|journal=Science (New York, N.Y.)|volume=145|issue=3638|pages=1305–1307|doi=10.1126/science.145.3638.1305|issn=0036-8075|pmid=17802015}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Cotton|first1=F. A.|last2=Harris|first2=C. B.|date=March 1965|title=The Crystal and Molecular Structure of Dipotassium Octachlorodirhenate(III) Dihydrate, K2[Re2Cl8]2H2O|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ic50025a015|journal=Inorganic Chemistry|language=EN|volume=4|issue=3|pages=330–333|doi=10.1021/ic50025a015|issn=0020-1669}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cotton|first=F. A.|date=March 1965|title=Metal-Metal Bonding in [Re2X8]2-Ions and Other Metal Atom Clusters|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ic50025a016|journal=Inorganic Chemistry|language=EN|volume=4|issue=3|pages=334–336|doi=10.1021/ic50025a016|issn=0020-1669}}</ref> и три-централни, две-електронски врски.<ref>{{Наведено списание|last1=Eberhardt|first1=W. H.|last2=Crawford|first2=Bryce|last3=Lipscomb|first3=William N.|date=June 1954|title=The Valence Structure of the Boron Hydrides|url=https://aip.scitation.org/doi/10.1063/1.1740320|journal=The Journal of Chemical Physics|language=en|volume=22|issue=6|pages=989–1001|doi=10.1063/1.1740320|issn=0021-9606}}</ref> Рендгенската кристалографија или, постриктно, експериментот за нееластично Комптоново расејување, исто така дала доказ за делумно ковалентниот карактер на [[Водородна врска|водородните врски]].<ref>{{Наведено списание|last1=Martin|first1=T. W.|last2=Derewenda|first2=Z. S.|date=1999-5|title=The name is bond--H bond|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10331860|journal=Nature Structural Biology|volume=6|issue=5|pages=403–406|doi=10.1038/8195|issn=1072-8368|pmid=10331860}}</ref> Во полето на [[Органометална хемија|органометалната хемија]], рендгенската структура на [[фероцен]]от иницирала научни истражувања за [[сендвич соединенија]]та,<ref>{{Наведено списание|last1=Dunitz|first1=J. D.|last2=Orgel|first2=L. E.|last3=Rich|first3=A.|date=1956-04-10|title=The crystal structure of ferrocene|url=http://scripts.iucr.org/cgi-bin/paper?S0365110X56001091|journal=Acta Crystallographica|language=en|volume=9|issue=4|pages=373–375|doi=10.1107/S0365110X56001091|issn=0365-110X}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Seiler|first1=P.|last2=Dunitz|first2=J. D.|date=1979-05-15|title=A new interpretation of the disordered crystal structure of ferrocene|url=http://scripts.iucr.org/cgi-bin/paper?S0567740879005598|journal=Acta Crystallographica Section B Structural Crystallography and Crystal Chemistry|language=en|volume=35|issue=5|pages=1068–1074|doi=10.1107/S0567740879005598|issn=0567-7408}}</ref> додека структурата на калиум трихлоро(етен)платинат (II) го стимулирала истражувањето на „заднинското врзување“ и метал-пи комплексите.<ref>{{Наведено списание|last1=Wunderlich|first1=J. A.|last2=Mellor|first2=D. P.|date=1954-01-01|title=A note on the crystal structure of Zeise's salt|url=http://scripts.iucr.org/cgi-bin/paper?S0365110X5400028X|journal=Acta Crystallographica|language=en|volume=7|issue=1|pages=130|doi=10.1107/S0365110X5400028X|issn=0365-110X}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Jarvis|first1=J. A. J.|last2=Kilbourn|first2=B. T.|last3=Owston|first3=P. G.|date=1970-06-15|title=A re-determination of the crystal and molecular structure of Zeise's salt, KPtCl3.C2H4.H2O. A correction|url=http://scripts.iucr.org/cgi-bin/paper?S056774087000328X|journal=Acta Crystallographica Section B Structural Crystallography and Crystal Chemistry|language=en|volume=26|issue=6|pages=876|doi=10.1107/S056774087000328X|issn=0567-7408}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Jarvis|first1=J. A. J.|last2=Kilbourn|first2=B. T.|last3=Owston|first3=P. G.|date=1971-02-15|title=A re-determination of the crystal and molecular structure of Zeise's salt, KPtCl3.C2H4.H2O|url=http://scripts.iucr.org/cgi-bin/paper?S0567740871002231|journal=Acta Crystallographica Section B Structural Crystallography and Crystal Chemistry|language=en|volume=27|issue=2|pages=366–372|doi=10.1107/S0567740871002231|issn=0567-7408}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Love|first1=Richard A.|last2=Koetzle|first2=Thomas F.|last3=Williams|first3=Graheme J. B.|last4=Andrews|first4=Lawrence C.|last5=Bau|first5=Robert.|date=1975|title=Neutron diffraction study of the structure of Zeise's salt, KPtCl3(C2H4).H2O|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ic50153a012|journal=Inorganic Chemistry|language=EN|volume=14|issue=11|pages=2653–2657|doi=10.1021/ic50153a012|issn=0020-1669}}</ref> Конечно, рендгенската кристалографија имала пионерска улога во развојот на [[Супрамолекуларна хемија|супрамолекуларната хемија]], особено во разјаснувањето на структурите на [[круна-етери]]те и на принципите на хемијата домаќин-гостин. Во науката за материјали, многу комплицирани неоргански и органометални системи се анализирани со користење на монокристални методи, како што се [[фулерен]]и, [[Порфирин|металопорфирини]] и други сложени соединенија. Монокристалната дифракција, исто така, се користи во [[Фармацевтска индустрија|фармацевтската индустрија]], поради неодамнешните проблеми со полиморфите. Главните фактори кои влијаат врз квалитетот на монокристалните структури се големината и регуларноста на кристалот; вообичаена техника за подобрување на овие фактори кај кристалите со мали молекули е рекристализацијата. [[Кембричка база на податоци за структури|Кембричката база на податоци за структури]] ([[Англиски јазик|англ.]] Cambridge Structural Database, CSD) содржи повеќе од 800.000 структури до септември 2016 година; над 99% од овие структури биле одредени со рендгенска кристалографија. === Минералогија и металургија === [[Податотека:PIA16217-MarsCuriosityRover-1stXRayView-20121017.jpg|лево|мини|195x195px|Прв рендгенски дифракционен поглед на почвата на [[Марс (планета)|Марс]] – анализата ХеМин (CheMin) открила присуство на [[момирок]], [[пироксени]], [[оливин]] и други супстанци ([[Кјуриозити (ровер)|роверот ''Кјуриозити'' (Curiosity)]] на местото „Рокнест“ (Rocknest) на Марс,17 октомври 2012 година).<ref name="NASA-20121030">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/oct/HQ_12-383_Curiosity_CheMin.html|title=NASA Rover's First Soil Studies Help Fingerprint Martian Minerals|last=Brown|first=Dwayne|date=October 30, 2012|publisher=[[NASA]]|accessdate=October 31, 2012}}</ref>|алт=]] Од 1920-тите години, дифракцијата на рендгенските зраци била главната метода за одредување на организацијата на атомите во кристалните структури на [[минерал]]ите и [[метал]]ите. Примената на рендгенската кристалографија во [[минералогија]]та започнала со структурата на [[гранат]]от, која во 1924 година ја утврдил Мензер. Систематската рендгенска кристалографска студија на [[силикат]]ите била спроведена во 1920-тите години. Оваа студија покажала дека, како што се менува односот [[Силициум|Si]]/[[Кислород|O]], силикатните кристали покажуваат значителни промени во организацијата на нивните атоми. Махачки ги проширил овие согледувања на минерали, во кои [[алуминиум]]от ги заменува силициумовите атоми на силикатите. Првата примена на рендгенската кристалографија во [[металургија]]та исто така се случила во средината на 1920-тите години.<ref>{{Наведено списание|last1=Westgren|first1=A|last2=Phragmén|first2=G|date=1925|title=X-ray Analysis of the Cu-Zn, Ag-Zn and Au-Zn Alloys|url=|journal=Phil. Mag.|volume=50: 311|pages=}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Bradley|first1=Albert James|last2=Thewlis|first2=J.|date=1926-10-01|title=The structure of γ-brass|url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/112/762/678|journal=Proc. R. Soc. Lond. A|language=en|volume=112|issue=762|pages=678–692|doi=10.1098/rspa.1926.0134|issn=0950-1207|access-date=2018-11-19|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085312/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/112/762/678|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Hume-Rothery|first=W|date=1926|title=Researches on the Nature, Properties and Conditions of Formation of Intermetallic Compounds (with special Reference to certain Compounds of Tin)|url=|journal=Journal of the Institute of Metals|volume=35: 295|pages=}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Bradley|first1=AJ|last2=Gregory|first2=CH|date=1927|title=The Structure of certain Ternary Alloys|url=https://www.nature.com/articles/120678a0|journal=Nature|language=En|volume=120|issue=3027|pages=678–679|doi=10.1038/120678a0|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Westgren|first=A.|date=1932-01-09|title=Zur Chemie der Legierungen|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ange.19320450202|journal=Angewandte Chemie|language=en|volume=45|issue=2|pages=33–40|doi=10.1002/ange.19320450202|issn=0044-8249}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bernal|first=John Desmond|date=1935|title=The Electron Theory of Metals|url=|journal=Annual Reports on the Progress of Chemistry|volume=32: 181|pages=}}</ref> Најважно, структурата на [[легура]]та Mg<sub>2</sub>Sn, утврдена од [[Лајнус Полинг]],<ref>{{Наведено списание|last=Pauling|first=Linus|date=1923|title=The Crystal Structure of Magnesium Stannide|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01665a001|journal=Journal of the American Chemical Society|language=EN|volume=45|issue=12|pages=2777–2780|doi=10.1021/ja01665a001|issn=0002-7863}}</ref> довела до неговата теорија за стабилноста и структурата на комплексните јонски кристали.<ref>{{Наведено списание|last=Pauling|first=Linus|date=April 1929|title=The Principles Determining the Structure of Complex Ionic Crystals|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01379a006|journal=Journal of the American Chemical Society|language=EN|volume=51|issue=4|pages=1010–1026|doi=10.1021/ja01379a006|issn=0002-7863}}</ref> На 17 октомври 2012 година, [[Curiosity ровер]]от на планетата [[Марс (планета)|Марс]], на местото наречено „Rocknest“ ја извршил првата анализа на дифракција на рендгенски зраци на површината на Марс. Резултатите од ХеМин (CheMin) анализаторот на роверот откриле присуство на неколку минерали, вклучувајќи ги момирок, пироксени и оливин.<ref name="NASA-20121030" /> === Органски и мали биолошки молекули === [[Податотека:Penicillin.png|мини|Тридимензионална структура на [[пеницилин]]от, откриена од [[Дороти Хоџкин]] во 1945 година. Зелените, црвените, жолтите и сините топчиња претставуваат атоми на [[јаглерод]], [[кислород]], [[сулфур]] и [[азот]], соодветно. Белите топчиња се атоми на [[водород]], кои биле математички одредени, а не со рендгенска анализа.|алт=|247x247пкс]] Првата структура на [[органско соединение]], хексаметилентетрамин, била решена во 1923 година.<ref>{{Наведено списание|last1=Dickinson|first1=Roscoe G.|last2=Raymond|first2=Albert L.|date=January 1923|title=The Crystal Structure of Hexamethylene-Tetramine|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01654a003|journal=Journal of the American Chemical Society|language=EN|volume=45|issue=1|pages=22–29|doi=10.1021/ja01654a003|issn=0002-7863}}</ref> По ова следеле структури на [[Масна киселина|масни киселини]] со долги јаглеводородни синџири.<ref>{{Наведено списание|last=Müller|first=Alex|date=1923|title=CCXXVI.—The X-ray investigation of fatty acids|url=https://pubs.rsc.org/en/Content/ArticleLanding/1923/CT/CT9232302043|journal=J. Chem. Soc., Trans|language=en|volume=123|pages=2043–2047|doi=10.1039/CT9232302043|issn=0368-1645}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Saville|first1=William Bristow|last2=Shearer|first2=George|date=1925|title=LXXXVII.—An X-ray investigation of saturated aliphatic ketones|url=https://pubs.rsc.org/en/Content/ArticleLanding/1925/CT/CT9252700591|journal=J. Chem. Soc., Trans|language=en|volume=127|pages=591–598|doi=10.1039/CT9252700591|issn=0368-1645}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=BRAGG|first=WILLIAM|date=February 1925|title=The Investigation of the Properties of Thin Films by Means of X-rays|url=https://www.nature.com/articles/115266a0|journal=Nature|language=En|volume=115|issue=2886|pages=266–269|doi=10.1038/115266a0|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=de Broglie|first1=Maurice|last2=Trillat|first2=JJ|date=1925|title=Sur l'interprétation physique des spectres X d'acides gras|url=|journal=Comptes rendus de l'Académie des Sciences|volume=180: 1485|pages=}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Trillat|first=JJ|date=1926|title=Rayons X et Composeés organiques à longe chaine. Recherches spectrographiques sue leurs structures et leurs orientations|url=|journal=Annales de Physique|volume=6: 5|pages=}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Caspari|first=William Augustus|date=1928|title=CCCCXXX.—Crystallography of the aliphatic dicarboxylic acids|url=https://pubs.rsc.org/en/Content/ArticleLanding/1928/JR/JR9280003235|journal=J. Chem. Soc|language=en|pages=3235–3241|doi=10.1039/JR9280003235|issn=0368-1769}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Müller|first=Alex|date=1928-09-01|title=A further X-ray investigation of long chain compounds (n-hydrocarbon)|url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/120/785/437|journal=Proc. R. Soc. Lond. A|language=en|volume=120|issue=785|pages=437–459|doi=10.1098/rspa.1928.0158|issn=0950-1207|access-date=2018-11-19|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116082730/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/120/785/437|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Piper|first=S. H.|date=1929|title=Some examples of information obtainable from the long spacings of fatty acids|url=https://pubs.rsc.org/en/Content/ArticleLanding/1929/TF/tf9292500348|journal=Transactions of the Faraday Society|language=en|volume=25|pages=348|doi=10.1039/TF9292500348|issn=0014-7672}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Müller|first=Alex|date=1929-06-04|title=The connection between the zig-zag structure of the hydrocarbon chain and the alternations in the properties of odd and even numbered chain compounds|url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/124/794/317|journal=Proc. R. Soc. Lond. A|language=en|volume=124|issue=794|pages=317–321|doi=10.1098/rspa.1929.0117|issn=0950-1207|access-date=2018-11-19|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085336/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/124/794/317|url-status=dead}}</ref> Во 1930-тите години биле решени структурите на многу поголеми и посложени планарни молекули како [[фталоцијанин]]от,<ref>{{Наведено списание|last=Robertson|first=JM|date=1936|title=An X-ray Study of the Phthalocyanines, Part II|url=|journal=Journal of the Chemical Society|volume=1195|pages=}}</ref> која е сродна со структурата на важните биолошки молекули [[хем]], [[корин]] и [[хлорофил]]. Англиската хемичарка [[Дороти Хоџкин]] со помош на рендгенска кристалографија ги открила структурите на многу биолошки значајни молекули, како што се [[холестерол]]от (1937 година), [[пеницилин]]от (1946 година) и [[Витамин Б12|витаминот Б<sub>12</sub>]] (1956 година), за што ја добила [[Нобелова награда за хемија|Нобеловата награда за хемија]] во 1964 година. Во 1969 година, таа успеала да ја открие структурата на [[инсулин]]от, на која работела повеќе од триесет години.<ref>{{Наведено списание|last=CROWFOOT|first=DOROTHY|date=April 1935|title=X-Ray Single Crystal Photographs of Insulin|url=https://www.nature.com/articles/135591a0|journal=Nature|language=En|volume=135|issue=3415|pages=591–592|doi=10.1038/135591a0|issn=0028-0836}}</ref> === Биолошка макромолекуларна кристалографија === [[Податотека:Myoglobin.png|лево|мини|Лента дијаграм на структурата на белковината миоглобин.|алт=]] Кристалните структури на [[Белковина|белковините]] почнале да се решаваат кон крајот на 1950-тите години, почнувајќи со структурата на [[миоглобин]]от на [[кит]]от ''[[Physeter macrocephalus]]'', од страна на [[Џон Кендру]],<ref>{{Наведено списание|last1=Kendrew|first1=J. C.|last2=Bodo|first2=G.|last3=Dintzis|first3=H. M.|last4=Parrish|first4=R. G.|last5=Wyckoff|first5=H.|last6=Phillips|first6=D. C.|date=1958-03-08|title=A three-dimensional model of the myoglobin molecule obtained by x-ray analysis|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/13517261|journal=Nature|volume=181|issue=4610|pages=662–666|doi=10.1038/181662a0 |issn=0028-0836|pmid=13517261}}</ref> за која тој ја добил Нобеловата награда за хемија во 1962 година, заедно со [[Макс Перуц]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1962/summary/|title=The Nobel Prize in Chemistry 1962|work=NobelPrize.org|language=en-US|accessdate=2018-11-19}}</ref> Од тоа време до денес утврдени се 132055 рендгенски кристални структури на белковини, [[Нуклеинска киселина|нуклеински киселини]] и други биолошки молекули.<ref>{{Наведено списание|last=Bank|first=RCSB Protein Data|title=RCSB PDB - Holdings Report|url=https://www.rcsb.org/pdb/statistics/holdings.do|language=en|journal=|access-date=2018-11-19|archive-date=2017-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711125430/https://www.rcsb.org/pdb/statistics/holdings.do|url-status=dead}}</ref> За споредба, со методот на [[Јадрено магнетно резонантна спектроскопија|јадрено магнетно резонантна (NMR) спектроскопија]], утврдени се 11904 хемиски структури. Освен тоа, со кристалографија може да се одредат структурите на неограничено големи молекули, додека со NMR на раствори може да се одредат структурите само на релативно мали молекули (помалку од 70 k[[Далтон (единица)|Da]]). Рендгенската кристалографија денес рутински се користи од научниците за да се утврди како одредена фармаколошки активна супстанција стапува во интеракција со нејзиниот рецептор и кои промени можат да ја подобрат таа интеракција.<ref>{{Наведено списание|last=Scapin|first=Giovanna|date=2006|title=Structural biology and drug discovery|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16796557|journal=Current Pharmaceutical Design|volume=12|issue=17|pages=2087–2097|doi=10.2174/138161206777585201 |issn=1381-6128|pmid=16796557}}</ref> Сепак, кристализацијата на [[Трансмембрански белковини|трансмембранските белковини]] сè уште е голем предизвик, бидејќи за нивна екстракција од мембраната потребни се детергенти или други средства кои често интерферираат со кристализацијата. Ваквите мембрански белковини се значајна компонента на [[геном]]от и ги вклучуваат [[Јонски канали|јонските канали]], [[Активни транспортери|активните транспортери]] и [[Рецептор (биохемија)|рецепторите]].<ref>{{Наведено списание|last=Lundstrom|first=K.|date=2006|title=Structural genomics for membrane proteins|journal=Cellular and Molecular Life Sciences: CMLS|volume=63|issue=22|pages=2597–2607|doi=10.1007/s00018-006-6252-y|issn=1420-682X|pmid=17013556|pmc=11136435 }}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Lundstrom|first=K.|date=2004-8|title=Structural genomics on membrane proteins: mini review|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15320710|journal=Combinatorial Chemistry & High Throughput Screening|volume=7|issue=5|pages=431–439|doi=10.2174/1386207043328634 |issn=1386-2073|pmid=15320710}}</ref> [[Хелиумска криогеника|Хелиумската криогеника]] се користи за да се спречи радијационо оштетување во белковинските кристали.<ref>{{Наведено списание|last1=Chinte|first1=Unmesh|last2=Shah|first2=Binal|last3=Chen|first3=Yu-Sheng|last4=Pinkerton|first4=A. Alan|last5=Schall|first5=Constance A.|last6=Hanson|first6=B. Leif|date=2007-03-16|title=Cryogenic (<20 K) helium cooling mitigates radiation damage to protein crystals|url=http://scripts.iucr.org/cgi-bin/paper?S0907444907005264|journal=Acta Crystallographica Section D Biological Crystallography|language=en|volume=63|issue=4|pages=486–492|doi=10.1107/S0907444907005264|issn=0907-4449}}</ref> == Однос кон другите техники на расејување == === Еластично наспроти нееластично расејување === Рендгенската кристалографија е форма на [[еластично расејување]]; излезните зраци имаат иста енергија (а со тоа и иста бранова должина) како и влезните зраци, само им е променета насоката. За разлика од еластичното расејување, кај нееластичното расејување дел од енергијата на влезните рендгенски зраци се предава на честичките на кристалот, на пример, со возбудување на електроните од внатрешната обвивка на повисоко [[енергетско ниво]]. Ваквото нееластично расејување ја намалува енергијата (односно ја зголемува брановата должина) на излезниот зрак. Нееластичното расејување затоа е корисно за испитување на екцитационите состојби на материјата, но не е корисно за одредување на дистрибуцијата на расејувачите во дадениот материјал, што е цел на рендгенската кристалографија. Брановата должина на рендгенските зраци изнесува помеѓу 10 и 0,01 [[Нанометар|nm]], а типичната бранова должина која се користи во кристалографијата е 1 Å (0,1&nbsp;nm),<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RRfrBwAAQBAJ|title=X-Ray Diffraction: A Practical Approach|last1=Suryanarayana|first1=C.|last2=Norton|first2=M. Grant|date=2013-06-29|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9781489901484|language=en}}</ref> која одговара на димензијата на ковалентните хемиски врски и полупречникот на еден атом. [[Фотон]]ите со подолга бранова должина (како што е [[Ултравиолетово зрачење|ултравиолетовото зрачење]]) немаат доволна резолуција за утврдување на позициите на атомите. Од друга страна, фотоните со пократка бранова должина, како што се [[Гама-зрачење|гама-зраците]], тешко се продуцираат во голем број, тешко се фокусираат и премногу јако стапуваат во интеракција со материјата, создавајќи [[Создавање на парови|парови на честички и античестички]]. === Други техники со рендгенски зраци === Други техники со еластично расејување на рендгенски зраци вклучуваат [[дифракција на влакна]], [[рендгенска прашковна дифракција]] и [[малоаголно расејување на рендгенски зраци]] (англ. Small-angle X-ray scattering, SAXS), кои англиската хемичарка [[Розалинд Френклин]] ги користела за одредување на двојната завојна структура на [[ДНК]] молекулата. Генерално, монокристалната рендгенска дифракција нуди повеќе структурни информации во споредба со овие други техники; сепак, за нејзино изведување се потребни доволно големи и правилни кристали, кои не се секогаш достапни. Овие методи на расејување обично користат ''монохроматски'' рендгенски зраци, кои се ограничени на само една бранова должина, со мали отстапувања. Широк спектар на рендгенски зраци (што претставува мешавина на повеќе различни бранови должини на рендгенски зраци), исто така може да се користи за дифракција на рендгенски зраци, техника позната како методот на Лауе. Тоа е методот кој се користел во оригиналното откривање на дифракцијата на рендгенските зраци. Расејувањето на Лауе дава многу структурни информации со кратка изложеност на рендгенскиот зрак и затоа се користи во структурни студии на многу брзи настани ([[временска кристалографија]]). Меѓутоа, тој не е толку погоден како монохроматското расејување за одредување на целосната атомска структура на кристалот, па затоа е посоодветен за кристали со релативно едноставно структурирање на атомите. Повратната рефлексија на Лауе ги снима рендгенските зраци кои се расејани назад од изворот со широк спектар. Оваа метода е корисна доколку примерокот е премногу дебел за да ги пропушти зраците. === Дифракција на електрони и неутрони === Можат да се користат и други честички, како што се [[електрон]]ите и [[неутрон]]ите, за да се добие дифракциона слика. Иако расејувањата на електроните, неутроните и рендгенските фотони се засноваат на различни физички процеси, добиените дифракциони слики се анализираат со помош на истите техники на кохерентна дифракциона обработка (англ. Coherent diffractive imaging, CDI). Како што е објаснето подолу, електронската густина во рамките на кристалот и дифракционите слики се поврзани со едноставен математички метод, [[Фурјеова трансформација]], која овозможува лесно пресметување на густината од сликите. Сепак, ова функционира само доколку расејувањето е слабо, односно, доколку расејаните зраци се помалку интензивни од влезниот зрак. Слабо расејаните зраци минуваат низ остатокот од кристалот без да претрпат второ расејување. Повторно расејаните зраци се нарекуваат „секундарно расејување“ и ја попречуваат анализата. Секој доволно дебел кристал произведува секундарно расејување, но бидејќи рендгенските зраци релативно слабо реагираат со електроните, ова обично не претставува проблем. За разлика од нив, електронските зраци можат да создадат силно секундарно расејување дури и кај релативно тенките кристали (> 100&nbsp;nm). Бидејќи оваа дебелина одговара на пречникот на многу [[вирус]]и, ветувачка метода е електронската дифракција на изолирани макромолекуларни агрегати, како што се вирусните [[капсид]]и и [[Молекуларна машина|молекуларните машини]], која може да се изведе со крио-[[електронски микроскоп]]. Покрај тоа, силната интеракција на електроните со материјата (околу 1000 пати посилна отколку рендгенските зраци) овозможува одредување на атомската структура на екстремно мали волумени. Апликациите за електронската кристалографија се движат од биомолекули, како мембрански белковини, до органски тенки филмови, до комплексни структури на (нанокристални) интерметални соединенија и зеолити. [[Неутронско расејување|Неутронското расејување]] е одличен метод за одредување на структури, иако е тешко да се добијат интензивни, монохроматски неутронски зраци во доволни количини. Традиционално се користат [[Јадрен реактор|јадрени реактори]], иако извори кои создаваат неутрони со [[спалација]] стануваат сè повеќе достапни. Бидејќи не се наелектризирани, неутроните се расејуваат многу повеќе од [[Атомско јадро|атомските јадра]] отколку од електроните. Затоа, неутронското расејување е многу корисно за набљудување на позициите на лесни атоми со само неколку електрони, особено [[водород]]от, кој во суштина е невидлив кај рендгенската дифракција. Неутронското расејување, исто така има, извонредна особина да растворувачот може да се направи невидлив со прилагодување на односот меѓу нормалната [[вода]], H<sub>2</sub>O, и [[Тешка вода|тешката вода]], D<sub>2</sub>O. == Методи == === Преглед на монокристална дифракција на рендгенски зраци === [[Податотека:X_ray_diffraction.png|мини|Одделни фази во одредувањето на структурата на белковинска молекула со рендгенска кристалографија.|алт=|436x436пкс]] Најстариот и најпрецизниот метод на рендгенска кристалографија е ''монокристална рендгенска дифракција'', во која рендгенскиот зрак озрачува еден кристал, со што се создаваат расејани зраци. Кога расејаните зраци удираат на детекторот тие создаваат дифракциона шема на точки; јачините и аглите на овие зраци се евидентираат како што кристалот постепено се ротира. Секоја точка се нарекува ''рефлексија'', бидејќи одговара на рефлексијата на рендгенските зраците од еден збир на рамномерно распоредени рамнини во рамките на кристалот. За монокристали со доволна чистота и правилност во структурата, со податоците за дифракцијата на рендгенските зраци може да се одредат средните должини и агли на хемиската врска во рамките на неколку илјадити делови од ангстрем и во рамките на десетти делови од [[Степен (агол)|степен]], соодветно. Атомите во кристалот не се статични, но [[Осцилација|осцилираат]] околу нивните средни положби, обично за помалку од неколку десетти од ангстрем. Рендгенската кристалографија овозможува мерење на големината на овие осцилации. ==== Процедура ==== Техниката на монокристална рендгенска кристалографија има три основни чекори. Првиот, и најчесто најтешкиот чекор, е да се добие соодветен кристал за материјалот кој се изучува. Кристалот треба да биде доволно голем (обично поголем од 0,1&nbsp;mm во сите димензии), со чист состав и правилна структура, со незначителни внатрешни несовршености, како што се пукнатини или [[Сраснување на кристали|сраснување]]. Во вториот чекор, кристалот се поставува во интензивен зрак од рендгенски фотони, обично со една бранова должина (монохроматски зрак), кој ја создава правилната шема на рефлексии. Аглите и интензитетите на дифрактираните рендгенски зраци се мерат, при што секое соединение има уникатна шема на дифракција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imrtest.com/tests/morphology-xrd-analysis|title=Morphology XRD Analysis {{!}} IMR TEST LABS|work=www.imrtest.com|language=en|accessdate=2018-11-19}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Како што кристалот постепено се ротира, претходните рефлексии исчезнуваат и се појавуваат нови; интензитетот на секоја точка бива снимен при секоја ориентација на кристалот. Можеби ќе треба да се соберат повеќе збирови од податоци, со тоа што секој збир покрива малку повеќе од половина полна ротација на кристалот и обично содржи десетици илјади рефлексии. Во третиот чекор, овие податоци се комбинираат во пресметките со комплементарни хемиски информации за да се создаде и усоврши моделот на распоредот на атомите во кристалот. Конечниот модел за распоредот на атомите (сега наречен ''[[кристална структура]]'') обично се чува во јавна база на податоци. ==== Ограничувања ==== Како повторувачката единица на кристалот (елементарната ќелија) станува сè поголема и посложена, сликата на атомско ниво, создадена со рендгенска кристалографија, станува сè понејасна за одреден број од набљудуваните рефлексии. Познати се два ограничувачки случаи на рендгенска кристалографија – „маломолекулска“ (која вклучува континуирани неоргански цврсти материи) и „макромолекулска“ кристалографија. Кристалографијата со мали молекули (маломолекулска) обично вклучува кристали со помалку од 100 атоми во нивната асиметрична ќелија; таквите кристални структури обично имаат толку добра резолуција што атомите можат да се препознаат како изолирани „топчиња“ на електронска густина. За разлика од нив, кај макромолекуларната кристалографија често има десетици илјади атоми во елементарната ќелија. Овие кристални структури обично имаат помала резолуција (тие се повеќе „размачкани“); атомите и хемиските врски се гледаат како цевки од електронска густина, а не како изолирани атоми. Малите молекули полесно можат да се кристализираат од макромолекулите; сепак, рендгенската кристалографија успешно се изведува и за вируси и белковини со стотици илјади атоми преку подобрени кристалографски слики и подобрена технологија.<ref>{{Наведено списание|last=Jones|first=Nicola|date=2014-01-29|title=Crystallography: Atomic secrets|url=https://www.nature.com/news/crystallography-atomic-secrets-1.14608|journal=Nature|language=en|volume=505|issue=7485|pages=602–603|doi=10.1038/505602a|pmid=24476871 |issn=0028-0836}}</ref> Иако нормално рендгенската кристалографија може да се изврши само ако примерокот е во кристална состојба, направени се нови истражувања за некристални форми на примероци.<ref>{{Наведено списание|last1=Miao|first1=Jianwei|last2=Charalambous|first2=Pambos|last3=Kirz|first3=Janos|last4=Sayre|first4=David|date=July 1999|title=Extending the methodology of X-ray crystallography to allow imaging of micrometre-sized non-crystalline specimens|url=https://www.nature.com/articles/22498|journal=Nature|language=En|volume=400|issue=6742|pages=342–344|doi=10.1038/22498|issn=0028-0836}}</ref> === Кристализација === {{Главна|Кристализација|Рекристализација|Кристализација на белковини}} [[Податотека:CSIRO ScienceImage 1477 Protein Crystals.jpg|лево|мини|266x266пкс|Белковински кристали кои се користат во рендгенската кристалографија за одредување на структурата на белковинската молекула.]] За рендгенската кристалографија потребен е чист кристал со висока правилност во структурата за да може успешно да се реши структурата на комплициран распоред на атоми. Чисти и правилни кристали понекогаш можат да се добијат од природни или синтетички материјали, како што се примероци од метали, минерали или други макроскопски материјали. Редовноста на таквите кристали понекогаш може да се подобри со макромолекуларно кристално жарење (нормализација)<ref>{{Наведено списание|last1=Harp|first1=J. M.|last2=Timm|first2=D. E.|last3=Bunick|first3=G. J.|date=1998-07-01|title=Macromolecular crystal annealing: overcoming increased mosaicity associated with cryocrystallography|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9761858|journal=Acta Crystallographica. Section D, Biological Crystallography|volume=54|issue=Pt 4|pages=622–628|doi=10.1107/s0907444997019008 |issn=0907-4449|pmid=9761858}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Harp|first1=J. M.|last2=Hanson|first2=B. L.|last3=Timm|first3=D. E.|last4=Bunick|first4=G. J.|date=1999-7|title=Macromolecular crystal annealing: evaluation of techniques and variables|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10393299|journal=Acta Crystallographica. Section D, Biological Crystallography|volume=55|issue=Pt 7|pages=1329–1334|doi=10.1107/s0907444999005442 |issn=0907-4449|pmid=10393299}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Hanson|first1=B. Leif|last2=Harp|first2=Joel M.|last3=Bunick|first3=Gerard J.|title=Macromolecular Crystallography, Part C |date=2003|chapter=The well-tempered protein crystal: annealing macromolecular crystals|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14674276|series=Methods in Enzymology|volume=368|pages=217–235|doi=10.1016/s0076-6879(03)68012-2 |issn=0076-6879|pmid=14674276|isbn=978-0-12-182271-2 }}</ref> и други методи. Сепак, во многу случаи, добивањето на кристал со дифракциски квалитет е главната пречка за решавање на неговата структура со атомска резолуција.<ref>{{Наведено списание|last1=Geerlof|first1=Arie|last2=Brown|first2=J.|last3=Coutard|first3=B.|last4=Egloff|first4=M. P.|last5=Enguita|first5=F. J.|last6=Fogg|first6=M. J.|last7=Gilbert|first7=R. J. C.|last8=Groves|first8=M. R.|last9=Haouz|first9=A.|date=October 2006|title=The impact of protein characterization in structural proteomics|journal=Acta Crystallographica. Section D, Biological Crystallography|volume=62|issue=Pt 10|pages=1125–1136|doi=10.1107/S0907444906030307|issn=0907-4449|pmid=17001090|pmc=7161605 }}</ref> Маломолекулската и макромолекуларната кристалографија се разликуваат во опсегот на можни техники за производство на кристали со дифракциски квалитет. Малите молекули обично имаат само неколку степени на конформациона слобода и можат да бидат кристализирани со широк спектар на методи, како што се [[CVD]] (англ. Chemical Vapour Deposition) и [[рекристализација]]. За разлика од нив, макромолекулите обично имаат многу степени на слобода и нивната кристализација мора да биде изведена на таков начин што ќе се одржи нивната стабилна структура. На пример, белковините и поголемите [[РНК|РНК молекули]] не можат да се кристализираат ако не е формирана нивната [[терцијарна структура]]; затоа, опсегот на услови на кристализација е ограничен на услови на растворање во кои макромолекулите остануваат склопени. [[Податотека:CrystalDrops.svg|мини|Три методи за подготовка на кристали за рендгенска кристалографија, А: Висечка капка. B: Седечка капка. C: Микродијализа|алт=|468x468пкс]] Белковинските кристали речиси секогаш се растат во раствор. Најчестиот пристап е постепено да се намали растворливоста на белковината; доколку ова се изведе премногу брзо, молекулите ќе преципитираат (исталожат) од растворот, формирајќи бескорисен прашкаст талог или аморфен гел на дното од тубата. Кристалниот раст во растворот се одликува со два чекора: ''нуклеација'' на микроскопски кристалит (од веројатно само 100 молекули), проследено со ''раст'' на тој кристалит, идеално во кристал со дифракциски квалитет.<ref>{{Наведено списание|last=Chernov|first=Alexander A.|date=2003-4|title=Protein crystals and their growth|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12718915|journal=Journal of Structural Biology|volume=142|issue=1|pages=3–21|doi=10.1016/s1047-8477(03)00034-0 |issn=1047-8477|pmid=12718915}}</ref> Условите во растворот кои го поддржуваат првиот чекор (нуклеацијата) не се секогаш истите услови кои го поддржуваат вториот чекор (растот). Целта на кристалографот е да ги идентификува условите на растворот кои го поддржуваат формирањето на еден, голем кристал, бидејќи поголемите кристали нудат подобрена резолуција на молекулата. Следствено, условите на растворот треба да не се соодветни за првиот чекор (нуклеација), но да го поддржуваат вториот чекор (растот), така што само еден голем кристал се формира од една капка. Ако нуклеацијата е премногу фаворизирана, во капката ќе се формираат еден куп на мали кристалити, наместо еден голем кристал; но ако премалку се фаворизира, нема да се формира никаков кристал. Другите пристапи вклучуваат кристализирање на белковините во маслена средина, каде водените раствори на водорастворливи белковини се внесуваат во течно масло, а водата испарува низ слојот од масло. Различните масла имаат различна пропустливост за испарување, па затоа даваат промени во стапките на концентрација од различни смеси на перципиент/белковина. Техниката се заснова на доведување на белковината директно во зоната на нуклеација со мешање на белковината со соодветна количина на перципиентот за да се спречи дифузија на водата од капката. Многу е тешко да се предвидат добри услови за нуклеација или раст на правилно структурирани кристали.<ref>{{Наведено списание|last1=Rupp|first1=Bernhard|last2=Wang|first2=Junwen|date=2004|title=Predictive models for protein crystallization|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15325656|journal=Methods (San Diego, Calif.)|volume=34|issue=3|pages=390–407|doi=10.1016/j.ymeth.2004.03.031|issn=1046-2023|pmid=15325656}}</ref> Во пракса, поволните услови се идентификуваат со скрининг; се подготвуваат голем број на одделни раствори на молекулата и се тестираат за кристализација.<ref>{{Наведено списание|last=Chayen|first=Naomi E.|date=2005-7|title=Methods for separating nucleation and growth in protein crystallisation|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15652248|journal=Progress in Biophysics and Molecular Biology|volume=88|issue=3|pages=329–337|doi=10.1016/j.pbiomolbio.2004.07.007|issn=0079-6107|pmid=15652248}}</ref> Се испробуваат стотици, а понекогаш и илјадници, услови на растворот додека не се пронајде најсоодветниот. Различните услови можат да користат еден или повеќе физички механизми за да ја намалат растворливоста на молекулата; на пример, некои ја менуваат [[Водороден показател|рН вредноста]], некои содржат соли од [[Серија на Хофмајстер|серијата на Хофмајстер]] или супстанци кои ја намалуваат [[Диелектрична константа|диелектричната константа]] на растворот, а некои содржат големи [[полимер]]и како што е [[полиетилен гликол]]от, кои ја отстрануваат молекулата од растворот по пат на ентрописки ефекти. Исто така вообичаено е да се испробаат неколку температури за поттикнување на кристализацијата, или постепено да се намалува температурата за растворот да стане презаситен. Овие методи бараат големи количества од испитуваната молекула, бидејќи тие користат висока концентрација на молекулите кои треба да се кристализираат. Поради тешкотијата за добивање на такви големи количества (милиграми) на белковини за кристализација, создадени се роботи кои се способни за прецизно земање на примерок од капка која може да биде само 100 нанолитри во волумен. Ова значи дека во еден експеримент со автоматизација се користи десетпати помало количество од белковината отколку во експеримент изведен со мануелна работа, каде се ракува со количини од еден микролитар.<ref>{{Наведено списание|last1=Stock|first1=Daniela|last2=Perisic|first2=Olga|last3=Löwe|first3=Jan|date=2005-7|title=Robotic nanolitre protein crystallisation at the MRC Laboratory of Molecular Biology|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15652247|journal=Progress in Biophysics and Molecular Biology|volume=88|issue=3|pages=311–327|doi=10.1016/j.pbiomolbio.2004.07.009|issn=0079-6107|pmid=15652247}}</ref> Познати се неколку фактори кои ја инхибираат или нарушуваат кристализацијата. Растечките кристали обично се одржуваат на константна температура и се заштитени од шокови или вибрации кои може да ја нарушат нивната кристализација. Нечистотиите во растворите за кристализација честопати се штетни за кристализацијата. Конформационата флексибилност во молекулата, исто така, има тенденција да ја направи кристализација помалку веројатна, поради ентропијата. Молекулите кои имаат тенденција да се агрегираат во правилни завојници честопати тешко се агрегираат во кристали. Кристалите можат да бидат нарушени поради [[Сраснување на кристали|сраснување]], што може да се случи кога елементарната ќелија може подеднакво поволно да се формира во повеќе различни ориентации; иако неодамнешниот напредок во сметачките методи може да ја реши структурата и на некои сраснати кристали. === Собирање на податоци === ==== Местење на кристалот ==== [[File:Kappa_goniometer_animation.ogg|лево|мини|Анимација која ги прикажува петте можни движења кај капа (kappa) гониометар со четири круга. Ротациите околу секој од четирите агли φ, κ, ω и 2θ го оставаат кристалот во рамките на рендгенскиот зрак, но ја менуваат неговата ориентација. Детекторот (црвена кутија) може да се лизга поблиску или подалеку од кристалот, овозможувајќи да се земат податоци со повисока резолуција (ако е поблиску) или подобро да се разликуваат Бреговите пикови (ако е подалеку).|алт=|241x241пкс]] Кристалот се мести за мерење така што да биде постојано изложен на рендгенскиот зрак и да може да се ротира. Постојат неколку начини на местење на кристалот. Во минатото, кристалите биле местени во стаклени капилари со растворот за кристализација. Денес, кристалите изградени од мали молекули обично се прикачуваат со масло или лепило на стаклено влакно или јамка, која е направена од најлон или пластика и е прикачена на цврста дршка. Земањето примероци од белковинските кристали се врши со помош на јамка, а потоа бргу се замрзнуваат со [[течен азот]].<ref>{{Cite book|last=Jeruzalmi|first=David|title=Macromolecular Crystallography Protocols, Volume 2 |date=2007|chapter=First analysis of macromolecular crystals: biochemistry and x-ray diffraction|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17172760|series=Methods in Molecular Biology (Clifton, N.J.)|volume=364|pages=43–62|doi=10.1385/1-59745-266-1:43|issn=1064-3745|pmid=17172760|isbn=978-1-59745-266-3 }}</ref> Замрзнувањето го намалува оштетувањето од рендгенските зраците, а и ги минимизира топлинските движења кои на дифрактограмот го засилуваат шумот (ефект на Дебај-Велер). Пред замрзнувањето, белковинскиот кристал се третира со раствор на криопротектант бидејќи нетретираните белковински кристали често пукаат при замрзнувањето.<ref>{{Наведено списание|last=Helliwell|first=John R.|date=2005-6|title=Protein crystal perfection and its application|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15930642|journal=Acta Crystallographica. Section D, Biological Crystallography|volume=61|issue=Pt 6|pages=793–798|doi=10.1107/S0907444905001368|issn=0907-4449|pmid=15930642}}</ref> За жал, самиот третман на кристалот со криопротектант може да предизвика кршење на кристалот, правејќи го неупотреблив за кристалографија. Општо земено, успешните крио-услови можат да се одредат само по пат на обиди и грешки. Капиларот или јамката се мести на [[гониометар]], така да биде прецизно позиционирана во точка низ која минува рендгенскиот зрак и да може да се ротира. Бидејќи и кристалот и зракот често се многу мали, кристалот мора да биде во рамките на зракот со точност од околу 25 микрометри, што се постигнува со помош на камера која е фокусирана на кристалот. Најчестиот тип на гониометар е „капа гониометарот“, кој нуди три агли на ротација: ω аголот, кој ротира околу оската нормална (под прав агол) на зракот; κ аголот, околу оската приближно 50° од ω оската; и φ аголот, околу оската на јамката/капиларот. Кога κ аголот е нула, ω и φ оските се порамнети. Ротацијата на κ овозможува погодно местење на кристалот. Осцилациите кои се изведуваат за време на собирањето на податоци (наведени подолу) ја вклучуваат само ω оската. ==== Извори на рендгенско зрачење ==== Кристалот потоа се поставува во дифрактометар кој е поврзан со извор на рендгенско зрачење. Извор на рендгенско зрачење може да биде [[рендгенска цевка]] со стационарна [[анода]] (со моќност на влезниот електронски зрак од околу 2 [[kW]]), извор со вртечка анода (со моќност на влезниот електронски зрак од околу 14&nbsp;kW), или [[синхротрон]] (значително појак флукс на фотони). [[Синхротронско зрачење|Синхротронското зрачење]] е најјакото зрачење кое се произведува на Земјата. Таа е најмоќната алатка достапна за рендгенските кристалографи. Ова зрачење се состои од рендгенски зраци генерирани во големи машини наречени синхротрони. Во синхротроните се забрзуваат електрично наелектризирани честички (најчесто електрони) скоро до брзината на светлината, а траекторијата им се ограничува со употреба на јаки магнетни полиња. Синхротроните обично се национални капацитети, кои првично биле дизајнирани од физичарите кои ги проучувале [[Субатомска честичка|субатомските честички]] и космичките феномени. Најголемата компонента на секој синхротрон е неговиот прстен за складирање на електрони. Овој прстен, всушност, не е совршен круг, туку многустран многуаголник. Во секој агол од многуаголникот, или сектор, има прецизно поставени [[магнет]]и кои го искривуваат протокот на електрони. Како што траекторијата на електроните се искривува, тие испуштаат енергија во вид на рендгенски зраци. Користењето на синхротронското зрачење честопати бара специфични услови за нејзината употреба во рендгенската кристалографија. Интензивното [[јонизирачко зрачење]] може да предизвика оштетување на примероците, особено макромолекуларните кристали. Крио-кристалографијата го штити примерокот од оштетување од зрачењето, со замрзнување на кристалот на температурата на течен азот (околу 100 [[Келвин|K]]).<ref>{{Наведено списание|last1=Garman|first1=E. F.|last2=Schneider|first2=T. R.|date=1997-06-01|title=Macromolecular Cryocrystallography|url=http://scripts.iucr.org/cgi-bin/paper?S0021889897002677|journal=Journal of Applied Crystallography|language=en|volume=30|issue=3|pages=211–237|doi=10.1107/S0021889897002677|issn=0021-8898}}</ref> Меѓутоа, синхротронското зрачење ја има можноста за менување на брановите должини, што е критично за експериментите како што се SAD (од англ. Single-wavelength anomalous diffraction) и MAD (од англ. Multi-wavelength anomalous dispersion). Неодамна, развиени се [[ласери со слободни електрони]] за употреба во рендгенската кристалографија.<ref>{{Наведено списание|last1=Schlichting|first1=Ilme|last2=Miao|first2=Jianwei|date=October 2012|title=Emerging opportunities in structural biology with X-ray free-electron lasers|journal=Current Opinion in Structural Biology|volume=22|issue=5|pages=613–626|doi=10.1016/j.sbi.2012.07.015|issn=1879-033X|pmc=3495068|pmid=22922042}}</ref> Ова се моментално најсветлите извори на рендгенски зраци. Интензитетот на изворот е таков што шемите на дифракција со атомска резолуција може да се решат за кристали кои се премногу мали за собирање. Сепак, интензивниот извор на светлина го уништува примерокот,<ref>{{Наведено списание|last1=Neutze|first1=R.|last2=Wouts|first2=R.|last3=van der Spoel|first3=D.|last4=Weckert|first4=E.|last5=Hajdu|first5=J.|date=2000-08-17|title=Potential for biomolecular imaging with femtosecond X-ray pulses|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10963603|journal=Nature|volume=406|issue=6797|pages=752–757|doi=10.1038/35021099|issn=0028-0836|pmid=10963603}}</ref> што бара замена на примероците и снимање на повеќе од нив. Бидејќи секој кристал е случајно ориентиран во зракот, мора да се соберат стотици илјади поединечни дифрактограми за да се добие комплетен збир на податоци. Овој метод, сериска фемтосекундна кристалографија, бил користен за решавање на структурата на голем број белковински кристали.<ref>{{Наведено списание|last1=Liu|first1=Wei|last2=Wacker|first2=Daniel|last3=Gati|first3=Cornelius|last4=Han|first4=Gye Won|last5=James|first5=Daniel|last6=Wang|first6=Dingjie|last7=Nelson|first7=Garrett|last8=Weierstall|first8=Uwe|last9=Katritch|first9=Vsevolod|date=2013-12-20|title=Serial femtosecond crystallography of G protein-coupled receptors|journal=Science (New York, N.Y.)|volume=342|issue=6165|pages=1521–1524|doi=10.1126/science.1244142|issn=1095-9203|pmc=3902108|pmid=24357322}}</ref> ==== Снимање на рефлексиите ==== [[Податотека:X-ray_diffraction_pattern_3clpro.jpg|мини|Рендгенска дифракциона слика на кристализиран ензим. Шемата на точки (''рефлексии'') и релативната јачина на секоја точка (''интензитети'') можат да се користат за одредување на структурата на ензимот.|алт=|231x231пкс]] Кога еден кристал е наместен и изложен на интензивен зрак од рендгенски зраци, тој ги расејува рендгенските зраци во облик на точки наречени ''рефлексии'', кои може да се набљудуваат на екран зад кристалот. Релативните интензитети на овие точки даваат информации за утврдување на распоредот на молекулите во кристалот во атомски детали. Интензитетите на овие рефлексии можат да се снимат на [[фотографски филм]] или со CCD (charge-coupled device) детектор. Пиковите на малите агли одговараат на податоците со ниска резолуција, додека оние на големите агли претставуваат податоци со висока резолуција; на овој начин, горната граница на евентуалната резолуција на структурата може да се одреди од првите неколку снимки. Одредени мерења за квалитетот на дифракцијата може да се изведат во овој момент, како што е [[мозаичност]]а на кристалот и неговиот севкупен неред, што се забележува по ширината на пикот. Одредени недостатоци на кристалот кои би го направиле непогоден за решавање на структурата, исто така, може брзо да се дијагностицираат во овој момент. Една слика од точки не е доволна за да се реконструира целиот кристал; таа претставува само мал дел од целата Фурјеова трансформација. За да се соберат сите потребни информации, кристалот мора да се ротира чекор-по-чекор низ 180° и да се прави снимка на секој чекор; всушност, потребно е малку повеќе од 180° за покривање на реципрочниот простор, поради закривеноста на [[Евалдова сфера|Евалдовата сфера]]. Меѓутоа, доколку кристалот има симетрија од повисок ред, може да се сними помал аголен опсег, како што е 90° или 45°. Оската на вртење треба да се промени барем еднаш, за да се избегне појавување на „слепа точка“ во реципрочниот простор близу до оската на вртење. === Анализа на податоците === ==== Кристална симетрија, елементарна ќелија и скалирање на слики ==== Снимената серија на дводимензионални дифракциони шеми, од кои секоја одговара на различна ориентација на кристалот, се претвора во тридимензионален модел на електронска густина; процесот на претворање ја користи математичката техника на Фурјеови трансформации, што е објаснето подолу. Секоја точка одговара на различен тип на варијација во електронската густина; кристалографот мора да одреди која варијација одговара на која точка (''индексирање''), релативните јачини на точките во различните слики (''спојување'' и ''скалирање'') и како овие варијации треба да се искомбинираат за да се добие вкупната електронска густина (решавање на фазниот проблем). Обработката на податоци започнува со ''индексирање'' на рефлексиите. Ова значи да се идентификуваат димензиите на елементарната ќелија и кој пик во сликата одговара на која позиција во реципрочниот простор. Нуспроизвод на индексирањето е да се одреди симетријата на кристалот, односно неговата ''[[просторна група]]''. Некои просторни групи можат да се елиминираат од самиот почеток. На пример, симетрии на рефлексија не можат да се набљудуваат кај хиралните молекули; па затоа од 230 можни, дозволени се само 65 просторни групи за белковинските молекули, кои речиси секогаш се хирални. Индексирањето обично се постигнува со користење на ''автоиндексирачка'' рутина.<ref>{{Наведено списание|last=Powell|first=H. R.|date=October 1999|title=The Rossmann Fourier autoindexing algorithm in MOSFLM|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10531518|journal=Acta Crystallographica. Section D, Biological Crystallography|volume=55|issue=Pt 10|pages=1690–1695|doi=10.1107/s0907444999009506 |issn=0907-4449|pmid=10531518}}</ref> По назначувањето на симетријата, податоците се ''интегрираат''. Ова ги претвора стотиците слики, кои содржат илјадници рефлексии, во една податотека, која се состои од (во најмала рака) записи на [[Милеров индекс|Милеровиот индекс]] за секоја рефлексија и интензитетот за секоја рефлексија (во оваа состојба податотеката вклучува и проценки за грешки и мерки на пристрасност (кој дел од дадената рефлексија е снимен на таа слика)). Целосниот збир на податоци може да се состои од стотици одделни слики земени при различни ориентации на кристалот. Првиот чекор е да се спојат и да се скалираат овие различни слики, т.е. да се одреди кои пикови се појавуваат во две или повеќе слики (спојување) и да се наместат така што ќе имаат доследна скала на интензитет (скалирање). Оптимизирањето на скалата на интензитет е критично, бидејќи релативниот интензитет на пиковите е клучната информација од која се одредува структурата. Репетитивната техника на собирање на кристалографски податоци и високата симетрија на кристалните материјали прават дифрактометарот повеќепати да снима мноштво на симетрично-еквивалентни рефлексии. Ова овозможува пресметување на R-факторот поврзан со симетријата, кој е индекс на доверливост заснован на тоа колку се слични мерените интензитети на симетрично-еквивалентните рефлексии, со што се проценува квалитетот на податоците. ==== Првично решавање на фазниот проблем ==== Податоците собрани од експериментот се реципрочна просторна репрезентација на кристалната решетка. Позицијата на секоја дифракциона „точка“ зависи од големината и обликот на елементарната ќелија и внатрешната симетрија на кристалот. Се снима интензитетот на секоја дифракциона „точка“, и овој интензитет е пропорционален на квадратот на амплитудата на ''[[Структурен фактор|структурниот фактор]]''. Структурниот фактор е [[комплексен број]], кој содржи информации и за [[амплитуда]]та и за [[Фаза (бранови)|фазата]] на [[бран]]от. За да се добие мапа на електронската густина, која ќе може да се толкува, мора да се знаат и амплитудата и фазата (мапата на електронска густина му овозможува на кристалографот да изгради почетен модел на молекулата). Фазата не може директно да се одреди за време на експериментот: ова е познато како [[фазен проблем]]. Првични проценки за фазата можат да се добијат на неколку различни начини: * '''''Ab initio''''' решавање на фазниот проблем или '''директни методи''' – Ова е обично метод од избор за помали молекули (<1000 неводородни атоми) и успешно се користи за решавање на фазните проблеми кај малите белковини. Ако резолуцијата на податоците е подобра од 1,4 Å (140 пикометри), може да се искористат директните методи за добивање на информации за фазата, со искористување на познати фазни врски помеѓу одредени групи на рефлексии.<ref>{{Наведено списание|last=Hauptman|first=H.|date=October 1997|title=Phasing methods for protein crystallography|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9345626|journal=Current Opinion in Structural Biology|volume=7|issue=5|pages=672–680|doi=10.1016/s0959-440x(97)80077-2 |issn=0959-440X|pmid=9345626}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Usón|first1=I.|last2=Sheldrick|first2=G. M.|date=October 1999|title=Advances in direct methods for protein crystallography|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10508770|journal=Current Opinion in Structural Biology|volume=9|issue=5|pages=643–648|doi=10.1016/s0959-440x(99)00020-2 |issn=0959-440X|pmid=10508770}}</ref> *'''Молекулска замена''' – ако е позната сродна структура, таа може да се користи за одредување на ориентацијата и позицијата на молекулите во елементарната ќелија. Фазите кои се добиени на овој начин можат да се користат за создавање на мапи на електронската густина.<ref name="scripts.iucr.org">{{Наведено списание|last=Taylor|first=Garry|date=2003-10-23|title=The phase problem|url=http://scripts.iucr.org/cgi-bin/paper?S0907444903017815|journal=Acta Crystallographica Section D Biological Crystallography|language=en|volume=59|issue=11|pages=1881–1890|doi=10.1107/S0907444903017815|issn=0907-4449}}</ref> *'''Аномално расејување на рендгенски зрак''' (''MAD'' или ''SAD'' решавање на фазниот проблем) - MAD (од англ. Multi-wavelength anomalous dispersion) е техника која се користи во рендгенската кристалографија за да го олесни определувањето на тридимензионалната структура на биолошките макромолекули преку решавање на фазниот проблем.<ref>{{Cite book|last1=Hendrickson|first1=W|last2=Ogata|first2=C|date=1997-01-01|title=Phase determination from multiwavelength anomalous diffraction measurements|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0076687997760749|series=Methods in Enzymology|language=en|volume=276|pages=494–523|doi=10.1016/S0076-6879(97)76074-9|pmid=27799111|isbn=978-0-12-182177-7|issn=0076-6879}}</ref> SAD (од англ. Single-wavelength anomalous dispersion) за разлика од MAD користи еден збир на податоци на една соодветна бранова должина. *'''Методи со тешки атоми''' (MIR, од англ. Multiple isomorphous replacement) - Ако во кристалот можат да се внесат метални атоми со голема електронска густина, можат да се употребат директни методи или [[Патерсонова функција|Патерсоновата функција]] за да се одреди нивната локација и да се добијат првични фази. Таквите тешки атоми може да се внесат во кристалот или со негово натопување во раствор кој го содржи тешкиот атом или по пат на кокристализација (растење на кристалот во присуство на тешкиот атом). Како и кај MAD методот, промените во амплитудите на расејувањето може да се толкуваат за да се добијат фазите. Иако ова е оригиналниот метод со кој биле решени кристалните структури на многу белковини, тој во голема мера е заменет со MAD методот кој користи селенометионин.<ref name="scripts.iucr.org"/> ==== Развивање на моделот и подобрување на фазата ==== [[Податотека:Helix_electron_density_myoglobin_2nrl_17-32.jpg|мини|Структура на белковински [[алфа-завојница]], каде ковалентните врски се прикажани со стапчиња, а се наоѓаат внатре во електронска густина со ултрависока резолуција (0,91&nbsplÅ). Контурите на електронската густина се обоени сиво, полипептидниот ’рбет е бел, страничните ланци се сини, О атомите се црвени, N атомите се сини, а водородните врски се зелени испрекинати линии.|алт=|372x372пкс]] По добивањето на почетните фази, може да се изгради првичен модел на структурата. Атомските позиции во моделот и нивните соодветни [[Дебај-Валеров фактор|Дебај-Валерови фактори]] (или '''B'''-фактори, кои се однесуваат на топлинското движење на атомот) можат да бидат подобрени (пречистени) за да одговараат на набљудуваните податоци од дифракцијата, идеално давајќи подобар збир на фази. Потоа може да се изработи нов модел за да одговара на новата мапа на електронска густина, а потоа повторно се изведуваат неколку циклуси на подобрување (пречистување) на податоците. Овој процес продолжува сè додека не се максимизира корелацијата помеѓу податоците од дифракција и моделот. Усогласеноста се мери со [[R-фактор (кристалографија)|''R''-фактор]], кој се дефинира како : <math>R = \frac{\sum_{\mathrm{all\ reflections}} \left|F_{obs} - F_{calc} \right|}{\sum_{\mathrm{all\ reflections}} \left|F_{obs} \right|}</math> каде ''F'' е [[Структурен фактор|структурниот фактор]]. Сличен критериум за квалитет е ''R''<sub>free</sub>, кој се пресметува од подмножество (~10%) на рефлексии кои не биле вклучени во пречистувањето на структурата. Двата ''R'' фактори зависат од резолуцијата на податоците. Понекогаш не е возможно да се набљудува секој атом во асиметричната елементарна ќелија. Во многу случаи, кристалографскиот неред ја размачкува мапата на електронска густина. Атомите на водород, кои слабо расејуваат, обично се невидливи. Исто така е можно да еден атом се појави неколкупати во мапата на електронска густина, на пример, доколку некој белковински страничен ланец има повеќе (<4) дозволени конформации. Во други случаи, кристалографот може да забележи дека решената ковалентна структура за молекулата е неточна или изменета. На пример, белковините може да подлежат на пост-транслациони модификации кои не биле откриени пред кристализацијата. ==== Неред ==== Чест предизвик во подобрувањето на кристалните структури е кристалографскиот неред. Нередот може да има многу форми, но генерално станува збор за истовремено постоење на две или повеќе типови на конформации. Доколку не се препознае нередот може да дојде до неточна интерпретација на податоците. === Депонирање на структурата === Откако моделот на структурата на молекулата е готов, тој се депонира во кристалографска база на податоци, како што е [[Кембричка база на податоци за структури|Кембричката база на податоци за структури]] (англ. Cambridge Structural Database, CSD) (за мали молекули), [[База на податоци за неоргански кристални структури|Базата на податоци за неоргански кристални структури]] (англ. Inorganic Crystal Structure Database, ICSD) (за неоргански соединенија) или [[Банка на податоци за белковини|Банката на податоци за белковини]] (англ. Protein Data Bank, PDB). Многу структури кои се добиени за приватни комерцијални цели (кристализација на медицински релевантни белковини) не се депонираат во јавните кристалографски бази на податоци. == Теорија на дифракција == Главната цел на рендгенската кристалографија е да се одреди електронската густина ''f''('''r''') низ волуменот на кристалот, каде '''r''' претставува тридимензионалниот [[вектор]] на положба во рамките на кристалот. За да се направи ова, се користи расејувањето на рендгенските зраци за да се соберат податоци за неговата Фурјеова трансформација ''F''('''q'''), кој претрпува математичка инверзија да се добие густината во реалниот простор, со употреба на формулата : <math>f(\mathbf{r}) = \frac{1}{\left(2\pi\right)^{3}} \int F(\mathbf{q}) e^{\mathrm{i}\mathbf{q}\cdot\mathbf{r}} \mathrm{d}\mathbf{q}</math> каде [[Интегрално сметање|интегралот]] се зема од сите вредности на '''q'''. Тридимензионалниот реален вектор '''q''' претставува точка во [[реципрочен простор]], т.е. до одредена осцилација во електронската густина при движење во правецот во кој '''q''' е насочен. Должината на '''q''' одговара на 2<math>\pi</math> поделен со брановата должина на осцилацијата. Соодветната формула за Фурјеова трансформација ќе се користи подолу : <math>F(\mathbf{q}) = \int f(\mathbf{r}) \mathrm{e}^{-\mathrm{i}\mathbf{q}\cdot\mathbf{r}}\mathrm{d}\mathbf{r}</math> каде интегралот е на сите можни вредности на векторот на положба '''r''' во рамките на кристалот. Фурјеовата трансформација ''F''('''q''') генерално е [[комплексен број]], и затоа има [[величина]] |''F''('''q''')| и [[Фаза (бранови)|фаза]] ''φ''('''q''') поврзани со равенката : <math>F(\mathbf{q}) = \left|F(\mathbf{q}) \right|\mathrm{e}^{\mathrm{i}\phi(\mathbf{q})}</math> Интензитетите на рефлексиите кои се набљудуваат кај рендгенската дифракција ги даваат величините |''F''('''q''')|, но не и фазите ''φ''('''q'''). За начинот на кој се добиваат фазите види погоре во текстот. Обединувањето на величините и фазите ја дава целосната Фурјеова трансформација ''F''('''q'''), од која со превртување се добива електронската густина ''f''('''r'''). Кристали често се идеализирани како ''совршено'' периодични. Во идеален случај, атомите се позиционирани на совршена решетка, електронската густина е совршено периодична и Фурјеовата трансформација ''F''('''q''') е нула, освен кога '''q''' припаѓа на реципрочната решетка (т.н. ''Брегови пикови''). Во реалноста кристалите не се совршено периодични; атомите вибрираат околу нивните средни положби, а можат да постојат и различни типови на неред, како што се [[мозаичност]], [[дислокација]], разни [[Кристалографски дефект|точкести дефекти]] и хетерогеност во конформацијата на кристализираните молекули. Затоа Бреговите пикови имаат ограничена ширина и може да има значително ''дифузно расејување'', односно континуум на расејани рендгенски зраци кои се наоѓаат помеѓу Бреговите пикови. === Интуитивно разбирање од Бреговиот закон === Интуитивно разбирање за рендгенската дифракција може да се добие од [[Брегов закон|Бреговиот закон]] (Брегов модел на дифракција). Во овој модел, дадена рефлексија е поврзана со група на рамномерно распоредени рамнини кои го пресекуваат кристалот, обично минувајќи низ центрите на атомите на кристалната решетка. Ориентацијата на одредена група на рамнини се идентификува со нејзините три [[Милеров индекс|Милерови индекси]] (''h'', ''k'', ''l'') и нека растојанието меѓу нив се обележи со ''d''. Вилијам Лоренс Брег предложил модел во кој влезните рендгенски зраци се расејуваат спекуларно (огледално) од секоја рамнина; оттука, рендгенски зраци кои се расејани од соседните рамнини конструктивно интерферираат ([[Бранова интерференција|конструктивна интерференција]]) кога аголот θ помеѓу рамнината и рендгенскиот зрак резултира во разлика во должината на патеката која е цел множител ''n'' на брановата должина λ. : <math>2 d\sin\theta = n\lambda\,</math> За рефлексијата се вели дека е ''индексирана'' кога нејзините Милерови индекси (или, поточно, нејзините векторски компоненти на реципрочната решетка) се идентификувани од познатата бранова должина и аголот на расејување 2θ. Таквото индексирање ги дава параметрите на елементарната ќелија, должините и аглите на елементарната ќелија, како и нејзината [[просторна група]]. Бидејќи Бреговиот закон не ги толкува релативните интензитети на рефлексиите, тој не е соодветен за решавање на распоредот на атомите во елементарната ќелија, па затоа, мора да се изведе методата на Фурјеова трансформација. === Расејувањето како Фурјеова трансформација === Влезниот рендгенски зрак има поларизација и треба да биде претставен како бранов вектор; меѓутоа, заради едноставност, овде нека биде претставен како скаларен бран. Исто така се игнорира компликацијата на временската зависност на бранот и само се концентрира на просторната зависност на бранот. [[Плоснати бранови|Плоснатите бранови]] можат да бидат претставени со [[бранов вектор]] '''k'''<sub>in</sub>, па така јачината на влезниот бран во време ''t=0'' е изразена со : <math>A \mathrm{e}^{\mathrm{i}\mathbf{k}_{\mathrm{in}} \cdot \mathbf{r}}</math> На позиција '''r''' во примерок, нека има густина на расејувачите ''f''('''r'''); овие расејувачи треба да создадат расејан сферичен бран со амплитуда која е пропорционална на локалната амплитудата на влезниот бран помножено со бројот на расејувачи во мал волумен ''dV'' околу '''r''' :<math>\mathrm{amplituda\ na\ rasejan\ bran} = A \mathrm{e}^{\mathrm{i}\mathbf{k} \cdot \mathbf{r}} S f(\mathbf{r}) \mathrm{d}V</math> каде што ''S'' е константа на пропорционалност. Ајде да го разгледаме делот од расејаните бранови кои излегуваат со вектор на бран '''k'''<sub>out</sub> и удираат на екранот во '''r'''<sub>screen</sub>. Бидејќи нема загуба на енергија (еластично расејување), брановите должини се исти, а исти се и величините на векторите на бранот |'''k'''<sub>in</sub>|=|'''k'''<sub>out</sub>|. Од времето кога фотонот е расејан на '''r''' до времето кога е апсорбиран на '''r'''<sub>screen</sub>, фотонот подлежи на фазна промена : <math>e^{i \mathbf{k}_{out} \cdot \left( \mathbf{r}_{\mathrm{screen}} - \mathbf{r} \right)}</math> Нето зрачењето кое пристигнува на '''r'''<sub>screen</sub> е збирот на сите расејани бранови низ кристалот : <math>A S \int \mathrm{d}\mathbf{r} f(\mathbf{r}) \mathrm{e}^{\mathrm{i} \mathbf{k}_{in} \cdot \mathbf{r}} e^{i \mathbf{k}_{out} \cdot \left( \mathbf{r}_{\mathrm{screen}} - \mathbf{r} \right)} = A S e^{i \mathbf{k}_{out} \cdot \mathbf{r}_{\mathrm{screen}}} \int \mathrm{d}\mathbf{r} f(\mathbf{r}) \mathrm{e}^{\mathrm{i} \left( \mathbf{k}_{in} - \mathbf{k}_{out} \right) \cdot \mathbf{r}} </math> што може да биде напишан како [[Фурјеова транформација]] : <math>A S \mathrm{e}^{\mathrm{i} \mathbf{k}_{out} \cdot \mathbf{r}_{\mathrm{screen}}} \int d\mathbf{r} f(\mathbf{r}) \mathrm{e}^{-\mathrm{i} \mathbf{q} \cdot \mathbf{r}} = A S \mathrm{e}^{\mathrm{i} \mathbf{k}_{out} \cdot \mathbf{r}_{\mathrm{screen}}} F(\mathbf{q})</math> каде '''q''' = '''k'''<sub>out</sub> – '''k'''<sub>in</sub>. Измерениот интензитет на рефлексијата ќе биде квадратот на оваа амплитуда : <math>A^{2} S^{2} \left|F(\mathbf{q}) \right|^{2}</math> === Фриделови и Бијвоетови придружници === За секоја рефлексија која одговара на точка '''q''' во реципрочниот простор, постои уште една рефлексија со ист интензитет на спротивната точка -'''q'''. Оваа спротивна рефлексија е позната како ''Фриделов придружник'' на оригиналната рефлексија. Оваа симетричност резултира од математичкиот факт што електронската густина ''f''('''r''') на позиција '''r''' секогаш е [[реален број]]. Како што е наведено погоре, ''f''('''r''') е инверзната трансформација на нејзината Фурјеова трансформација ''F''('''q'''); сепак, ваква инверзна трансформација генерално е [[комплексен број]]. За да се осигура дека ''f''('''r''') е реален број, Фурјеовата трансформација ''F''('''q''') мора да биде таква што Фриделовите придружници ''F''(−'''q''') и ''F''('''q''') се [[конјугирани комплексни броеви]] еден со друг. На тој начин, ''F''(−'''q''') ја има истата величина како ''F''('''q'''), но тие имаат спротивна фаза, т.е., ''φ''('''q''') = −''φ''('''q''') : <math>F(-\mathbf{q}) = \left|F(-\mathbf{q}) \right|\mathrm{e}^{\mathrm{i}\phi(-\mathbf{q})} = F^{*}(\mathbf{q}) = \left| F(\mathbf{q}) \right|\mathrm{e}^{-\mathrm{i}\phi(\mathbf{q})} </math> Еднаквоста на нивните величини гарантира дека Фриделовите придружници го имаат истиот интензитет |''F''|<sup>2</sup>. Оваа симетричност овозможува да се измери целата Фурјеова трансформација од само половина од реципрочниот простор, на пример, со ротирање на кристалот малку повеќе од 180°, наместо целосна револуција од 360°. Кај кристалите со значителна симетрија, дури и повеќе рефлексии може да го имаат истиот интензитет (Бијвоетови придружници); во такви случаи, дури и помалку од реципрочниот простор треба да се измери. Во поволните случаи на висок степен на симетричност, понекогаш само 90°, или дури само 45°, на податоци се потребни за целосно истражување на реципрочниот простор. Условот на Фриделовиот придружник може да биде изведен од дефиницијата за инверзната Фурјеова трансформација : <math>f(\mathbf{r}) = \int \frac{d\mathbf{q}}{\left(2\pi\right)^{3}} F(\mathbf{q}) \mathrm{e}^{\mathrm{i}\mathbf{q}\cdot\mathbf{r}} = \int \frac{d\mathbf{q}}{\left(2\pi\right)^{3}} \left|F(\mathbf{q}) \right|\mathrm{e}^{\mathrm{i}\phi(\mathbf{q})} \mathrm{e}^{\mathrm{i}\mathbf{q}\cdot\mathbf{r}} </math> Бидејќи [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]] наведува дека e<sup>i''x''</sup> = cos(''x'') + i sin(''x''), инверзната Фурјеова трансформација може да биде расчленета на збир од чисто реален дел и чисто имагинарен дел : <math>f(\mathbf{r}) = \int \frac{d\mathbf{q}}{\left(2\pi\right)^{3}} \left|F(\mathbf{q}) \right|\mathrm{e}^{\mathrm{i}\left(\phi+\mathbf{q}\cdot\mathbf{r}\right)} = \int \frac{d\mathbf{q}}{\left(2\pi\right)^{3}} \left|F(\mathbf{q}) \right| \cos\left(\phi+\mathbf{q}\cdot\mathbf{r}\right) + i \int \frac{d\mathbf{q}}{\left(2\pi\right)^{3}} \left|F(\mathbf{q}) \right| \sin\left(\phi+\mathbf{q}\cdot\mathbf{r}\right) = I_{\mathrm{cos}} + iI_{\mathrm{sin}}</math> Функцијата ''f''('''r''') е реална ако и само ако вториот интеграл ''I''<sub>sin</sub> е нула за сите вредности на '''r'''. Ова е точно ако и само ако горниот услов е задоволен : <math>I_{\mathrm{sin}} = \int \frac{d\mathbf{q}}{\left(2\pi\right)^{3}} \left|F(\mathbf{q}) \right|\sin\left(\phi+\mathbf{q}\cdot\mathbf{r}\right) = \int \frac{d\mathbf{q}}{\left(2\pi\right)^{3}} \left|F(\mathbf{-q}) \right| \sin\left(-\phi-\mathbf{q}\cdot\mathbf{r}\right) = -I_{\mathrm{sin}}</math> бидејќи ''I''<sub>sin</sub> = −''I''<sub>sin</sub> подразбира дека ''I''<sub>sin</sub>=0. === Евалдова сфера === Секој дифракција на Х-зраци претставува само еден пресек, сферичен пресек на реципрочен простор, како што може да се види од конструкцијата на Евалдовата сфера. Двете '''k'''<sub>out</sub> и '''k'''<sub>in</sub> имаат иста должина, поради еластичното расејување, бидејќи брановата должина не се променила. Затоа, тие можат да бидат претставени како два радијални вектора во сфера во реципрочен простор, што ги покажува вредности на '''q''' кои се земени како примерок од дадена дифракциона слика. Бидејќи постои мало ширење на влезните бранови должини на влезниот зрак, вредностите на |''F''('''q''')| може да се измерат само за '''q''' векторите кои се наоѓаат помеѓу двете сфери кои одговараат на тие полупречници. Затоа, за да се добие целосен збир на податоци на Фурјеова трансформација потребно е кристалот да се ротира малку повеќе од 180°, или понекогаш и помалку, ако е присутна доволна симетрија. Потполна ротација од 360° не е потребна, поради интринзичната симетрија во Фурјеовите трансформации на реалните функции (како што е електронската густина), но потребно е малку повеќе од 180° за да се покрие целиот реципрочен простор во рамките на дадената резолуција, поради закривеноста на Евалдовата сфера. === Патерсонова функција === Добро познат резултат на Фурјеовите трансформации е теоремата на [[автокорелација]], која наведува дека автокорелацијата ''c''('''r''') на функцијата ''f''('''r''') : <math>c(\mathbf{r}) = \int d\mathbf{x} f(\mathbf{x}) f(\mathbf{x} + \mathbf{r}) = \int \frac{d\mathbf{q}}{\left(2\pi\right)^{3}} C(\mathbf{q}) e^{i\mathbf{q}\cdot\mathbf{r}}</math> има Фурјеова трансформација ''C''('''q''') која е квадратната величина на ''F''('''q''') : <math>C(\mathbf{q}) = \left|F(\mathbf{q}) \right|^{2}</math> Затоа, функцијата на автокорелација ''c''('''r''') на електронската густина (исто така позната како ''Патерсонова функција''<ref>{{Наведено списание|last=Patterson|first=A. L.|date=1935-01-01|title=A Direct Method for the Determination of the Components of Interatomic Distances in Crystals|url=https://www.degruyter.com/view/j/zkri.1935.90.issue-1-6/zkri.1935.90 јануари 517/zkri.1935.90 јануари 517.xml|journal=Zeitschrift für Kristallographie - Crystalline Materials|language=en|volume=90|issue=1–6|doi=10.1524/zkri.1935.90 јануари 517|doi-broken-date=2024-12-02 |issn=2196-7105}}</ref>) може да биде директно пресметана од интензитетите на рефлексиите, без пресметка на фазите. Во принцип, ова може да се користи за директно одредување на кристалната структура, меѓутоа во пракса тешко се изведува. Функцијата на автокорелација одговара на дистрибуцијата на векторите помеѓу атомите во кристалот; на тој начин, кристал со ''N'' атоми во елементарната ќелија може да има ''N(N-1)'' пикови во неговата Патерсонова функција. Со оглед на неизбежните грешки во мерењето на интензитетите и математичките тешкотии во реконструкцијата на атомските позиции од меѓуатомските вектори, оваа техника ретко се користи за решавање на структурите, со исклучок на наједноставните кристали. === Предности на кристалите === Во принцип, атомската структура може да се одреди со примена на рендгенско расејување на некристални примероци, дури и на една молекула. Меѓутоа, кристалите даваат многу посилен сигнал што се должи на нивната периодичност. Кристалниот примерокот по дефиниција е периодичен; кристалот се состои од повеќе елементарни ќелии кои неограничено се повторуваат во три независни правци. Таквите периодични системи имаат Фурјеова трансформација која е концентрирана на периодично повторувачки точки во реципрочен простор познати како ''Брегови пикови''; Бреговите пикови одговараат на точките на рефлексиите на сликата на дифракција. Бидејќи амплитудата на овие рефлексии расте линеарно со бројот ''N'' на расејувачи, набљудуваниот ''интензитет'' на овие точки треба квадратно да расте, како ''N''<sup>2</sup>. Со други зборови, употребата на кристал го концентрира слабото расејување на поединечните елементарни ќелии во многу посилна, кохерентна рефлексија која може да се набљудува над шумот. Ова е пример за конструктивна интерференција. == Нобелови награди за рендгенска кристалографија == {| class="wikitable collapsible sortable" !Година !Лауреат !Награда !Образложение |- |1914 |[[Макс фон Лауе]] |Физика |„За неговото откритие на дифракцијата на X-зраците од кристали“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/index.html|title=The Nobel Prize in Physics 1914|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-09}}</ref> важен чекор во развојот на рендгенската спектроскопија. |- |1915 |[[Вилијам Хенри Брег]] |Физика |„За нивната работа во анализата на кристалната структура со помош на X-зраци“<ref name="The Nobel Prize in Physics 1915">{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/index.html|title=The Nobel Prize in Physics 1915|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1915 |[[Вилијам Лоренс Брег]] |Физика |„За нивната работа во анализата на кристалната структура со помош на X-зраци“<ref name="The Nobel Prize in Physics 1915" /> |- |1962 |[[Макс Перуц|Макс Ф. Перуц]] |Хемија |„За нивното проучување на структурата на глобуларните белковини“<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1962">{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1962|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1962 |[[Џон Кендру]] |Хемија |„За нивното проучување на структурата на глобуларните белковини“<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1962" /> |- |1962 |[[Џејмс Вотсон]] |Медицина |„За нивното откритие на молекуларната структура на нуклеинските киселини и нејзината значајност за трансфер на информации во живата материја“<ref name="nobel-1962"> {{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/index.html|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1962|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2007-07-28}}</ref> |- |1962 |[[Франсис Крик|Франсис Хари Комптон Крик]] |Медицина |„За нивното откритие на молекуларната структура на нуклеинските киселини и нејзината значајност за трансфер на информации во живата материја“<ref name="nobel-1962" /> |- |1962 |[[Морис Вилкинс|Морис Хју Фредерик Вилкинс]] |Медицина |„За нивното откритие на молекуларната структура на нуклеинските киселини и нејзината значајност за трансфер на информации во живата материја“<ref name="nobel-1962" /> |- |1964 |[[Дороти Хоџкин]] |Хемија |„За нејзините одредувања со помош на рендгенски техники на структурите на важни биохемиски супстанци“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1964/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1964|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1972 |[[Стенфорд Мур]] |Хемија |„За нивниот придонес во разбирањето на врската помеѓу [[хемиска структура|хемиската структура]] и каталитичката активност на активниот центар на рибонуклеазната молекула“<ref name="n1972">{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1972/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1972|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1972 |[[Вилијам Штајн|Вилијам Х. Штајн]] |Хемија |„За нивниот придонес во разбирањето на врската помеѓу [[хемиска структура|хемиската структура]] и каталитичката активност на активниот центар на рибонуклеазната молекула“<ref name="n1972" /> |- |1976 |[[Вилијам Липскомб|Вилијам Н. Липскомб]] |Хемија |„За неговите проучувања на структурата на бораните што илуминира проблеми за хемиското врзување“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1976/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1976|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1985 |[[Џером Карле]] |Хемија |„За нивните извонредни успеси во развојот на директни методи за одредувањето на кристални структури“<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1985">{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1985/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1985|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1985 |[[Херберт Хауптман|Херберт А. Хауптман]] |Хемија |„За нивните извонредни успеси во развојот на директни методи за одредувањето на кристални структури“<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1985" /> |- |1988 |[[Јохан Дајзенхофер]] |Хемија |„За нивното одредување на тридимензионалната структура на фотосинтетски реакционен центар“<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1988">{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1988/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1988|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1988 |[[Хартмут Мичел]] |Хемија |„За нивното одредување на тридимензионалната структура на фотосинтетски реакционен центар“<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1988" /> |- |1988 |[[Роберт Хјубер]] |Хемија |„За нивното одредување на тридимензионалната структура на фотосинтетски реакционен центар“<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1988" /> |- |1997 |[[Џон Вокер|Џон Е. Вокер]] |Хемија |„За нивното разјаснување на ензиматскиот механизам за синтеза на аденозин трифосфат (ATP)“<ref name="n1997">{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1997/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1997|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |2003 |[[Родерик Меккинон]] |Хемија |„За откритија кои се однесуваат на канали во клеточни мембрани [...] за структурно и механистичко проучување на јонски канали“<ref name="n2003" /> |- |2003 |[[Петер Агре]] |Хемија |„За откритија кои се однесуваат на канали во клеточни мембрани [...] за откритието на водните канали“<ref name="n2003">{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2003|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |2006 |[[Роџер Корнберг|Роџер Д. Корнберг]] |Хемија |„За неговите проучувања на молекуларната основа на еукариотската транскрипција“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2006/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2006|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |2009 |[[Ада Јонат|Ада Е. Јонат]] |Хемија |„За истражувања на структурата и функцијата на рибозомот“<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 2009">{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2009|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2009-10-07}}</ref> |- |2009 |[[Томас Штајц|Томас А. Штајц]] |Хемија |„За истражувања на структурата и функцијата на рибозомот“<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 2009" /> |- |2009 |[[Венкатраман Рамакришан]] |Хемија |„За истражувања на структурата и функцијата на рибозомот“<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 2009" /> |- |2012 |[[Брајан Кобилка]] |Хемија |„За проучувања на рецептори поврзани со G-белковина“<ref name="nobel-2012">{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2012|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2012-10-13}}</ref> |} == Поврзано == * [[Брегов закон]] * [[Дифракција на електрони]] * [[Дифракција на неутрони]] * [[Рендгенска прашковна дифракција]] * [[Џон Дезмонд Бернал]] == Наводи == {{Reflist|30em}} == Литература == === ''Меѓународни табели за кристалографија'' === * {{Наведена книга|title=International Tables for Crystallography. Volume A, Space-group Symmetry|last=|first=|date=2002|publisher=Kluwer Academic Publishers, for the International Union of Crystallography|isbn=0-7923-6590-9|editor-last=Theo Hahn|edition=5|location=Dordrecht|pages=}} * {{Наведена книга|title=International Tables for Crystallography. Volume F, Crystallography of biological molecules|date=2001|publisher=Kluwer Academic Publishers, for the International Union of Crystallography|isbn=0-7923-6857-6|editor-last=Michael G. Rossmann|location=Dordrecht|editor-last2=Eddy Arnold}} * {{Наведена книга|title=International Tables for Crystallography. Brief Teaching Edition of Volume A, Space-group Symmetry|date=1996|publisher=Kluwer Academic Publishers, for the International Union of Crystallography|isbn=0-7923-4252-6|editor-last=Theo Hahn|edition=4|location=Dordrecht}} === Збирки на статии === * {{Наведена книга|title=Macromolecular Crystallography, Part A (Methods in Enzymology, v. 276)|date=1997|publisher=Academic Press|isbn=0-12-182177-3|editor-last=Charles W. Carter|location=San Diego|editor-last2=Robert M. Sweet}} * {{Наведена книга|title=Macromolecular Crystallography, Part B (Methods in Enzymology, v. 277)|date=1997|publisher=Academic Press|isbn=0-12-182178-1|editor-last=Charles W. Carter Jr.|location=San Diego|editor-last2=Robert M. Sweet}} * {{Наведена книга|title=Crystallization of Nucleic Acids and Proteins: A Practical Approach|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-963678-8|editor-last=A. Ducruix|edition=2|location=Oxford|editor-last2=R. Giegé}} === Учебници === * {{Наведена книга|title=X-ray Diffraction|last=B.E. Warren|date=1969|isbn=0-486-66317-5|location=New York}} * {{Наведена книга|title=Outline of Crystallography for Biologists|last=Blow D|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-851051-9|location=Oxford}} * {{Наведена книга|title=Space Groups for Scientists and Engineers|last1=Burns G.|last2=Glazer A M|date=1990|publisher=Academic Press, Inc.|isbn=0-12-145761-3|edition=2|location=Boston}} * {{Наведена книга|title=Crystal Structure Determination (Oxford Chemistry Primer)|last=Clegg W|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-855901-1|location=Oxford}} * {{Наведена книга|title=Elements of X-Ray Diffraction|last=Cullity B.D.|date=1978|publisher=Addison-Wesley Publishing Company|isbn=0-534-55396-6|edition=2|location=Reading, Massachusetts}} * {{Наведена книга|title=Principles of Protein X-Ray Crystallography|last=Drenth J|date=1999|publisher=Springer-Verlag|isbn=0-387-98587-5|location=New York}} * {{Наведена книга|title=Fundamentals of Crystallography|last=Giacovazzo C|date=1992|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-855578-4|location=Oxford|name-list-format=vanc}} * {{Наведена книга|title=Crystal Structure Analysis for Chemists and Biologists|last1=Glusker JP|last2=Lewis M|last3=Rossi M|date=1994|publisher=VCH Publishers|isbn=0-471-18543-4|location=New York}} * {{Наведена книга|title=Crystal Structure Determination|last=Massa W|date=2004|publisher=Springer|isbn=3-540-20644-2|location=Berlin}} * {{Наведена книга|title=Crystallization of Biological Macromolecules|last=McPherson A|date=1999|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|isbn=0-87969-617-6|location=Cold Spring Harbor, NY}} * {{Наведена книга|title=Introduction to Macromolecular Crystallography|last=McPherson A|date=2003|publisher=John Wiley & Sons|isbn=0-471-25122-4}} * {{Наведена книга|title=Practical Protein Crystallography|last=McRee DE|date=1993|publisher=Academic Press|isbn=0-12-486050-8|location=San Diego}} * {{Наведена книга|title=Crystal Structures; I. Patterns and Symmetry|last1=O'Keeffe M|last2=Hyde B G|date=1996|publisher=Mineralogical Society of America, ''Monograph Series''|isbn=0-939950-40-5|location=Washington, DC}} * {{Наведена книга|title=Crystallography Made Crystal Clear|last=Rhodes G|date=2000|publisher=Academic Press|isbn=0-12-587072-8|location=San Diego}}, [http://www.chem.uwec.edu/Chem406_F06/Pages/lecture_notes/lect07/Crystallography_Rhodes.pdf PDF copy of select chapters] * {{Наведена книга|title=Biomolecular Crystallography: Principles, Practice and Application to Structural Biology|last=Rupp B|date=2009|publisher=Garland Science|isbn=978-0-8153-4081-2|location=New York}} * {{Наведена книга|title=Theory of X-ray Diffraction in Crystals|last=Zachariasen WH|date=1945|publisher=Dover Publications|location=New York|lccn=67026967}} === Применета компјутерска анализа на податоци === * {{Наведена книга|title=The Rietveld Method|date=1993|publisher=Oxford University Press & International Union of Crystallography|isbn=0-19-855577-6|editor-last=Young, R.A.|location=Oxford}} === Историски === * {{Наведена книга|title=Early Papers on Diffraction of X-rays by Crystals|last1=Bijvoet JM|last2=Burgers WG|last3=Hägg G|last4=eds.|date=1969|publisher=published for the International Union of Crystallography by A. Oosthoek's Uitgeversmaatschappij N.V.|volume=I|location=Utrecht|name-list-format=vanc}} * {{Наведена книга|title=Early Papers on Diffraction of X-rays by Crystals|date=1972|publisher=published for the International Union of Crystallography by A. Oosthoek's Uitgeversmaatschappij N.V.|editor-last=Bijvoet JM|volume=II|location=Utrecht|editor-last2=Burgers WG|editor-last3=Hägg G}} * {{Наведена книга|title=The Development of X-ray Analysis|last1=Bragg W L|last2=Phillips D C|last3=Lipson H|date=1992|publisher=Dover|isbn=0-486-67316-2|location=New York|name-list-style=amp}} * {{Наведена книга|title=Fifty Years of X-ray Diffraction|date=1962|publisher=published for the International Union of Crystallography by A. Oosthoek's Uitgeversmaatschappij N.V.|isbn=978-1-4615-9963-0|editor-last=Ewald, PP|location=Utrecht|doi=10.1007/978-1-4615-9961-6|name-list-format=vanc|editor-last2=and numerous crystallographers}} * Ewald, P. P., editor [http://www.iucr.org/iucr-top/publ/50YearsOfXrayDiffraction/ ''50 Years of X-Ray Diffraction''] (Reprinted in pdf format for the IUCr XVIII Congress, Glasgow, Scotland, International Union of Crystallography). * {{Наведено списание|last=Friedrich W|date=1922|title=Die Geschichte der Auffindung der Röntgenstrahlinterferenzen|journal=Die Naturwissenschaften|volume=10|issue=16|page=363|bibcode=1922NW.... октомври .363F|doi=10.1007/BF01565289}} * {{Наведена книга|title=Crystals and X-rays|last=Lonsdale, K|date=1949|publisher=D. van Nostrand|location=New York}} * {{Наведено списание|date=2007|title=The Structures of Life|publisher=U.S. Department of Health and Human Services}} == Надворешни врски == === Вежби === * [http://www.xtal.iqfr.csic.es/Cristalografia/index-en.html Учење на кристалографија] (англиски) * [https://web.archive.org/web/20120303025301/http://stein.bioch.dundee.ac.uk/~charlie/index.php?section=1 Едноставен, нетехнички вовед] (англиски) * [http://richannel.org/collections/2013/crystallography Кристалографска колекција] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171026230817/http://richannel.org/collections/2013/crystallography |date=2017-10-26 }}, видео серијал на Кралската институција на Велика Британија (англиски) * [https://web.archive.org/web/20160303181456/http://acaschool.iit.edu/lectures04/JLiangXtal.pdf Кристализација на мали молекули] ([[PDF]]) мрежно место на Илиноишкиот институт за технологија (англиски) * [http://iucr.org/ Меѓународната унија за кристалографија] (англиски) * [http://www.ruppweb.org/Xray/101index.html Кристалографија 101] (англиски) * [http://www.ysbl.york.ac.uk/~cowtan/sfapplet/sfintro.html Интерактивно упатство за структурен фактор] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150415112653/http://www.ysbl.york.ac.uk/~cowtan/sfapplet/sfintro.html |date=2015-04-15 }}, демонстрира својства дифракциона слика на 2D кристал (англиски) * [http://www.ysbl.york.ac.uk/~cowtan/fourier/fourier.html Слики на Фурјеови трансформации] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210318040024/http://www.ysbl.york.ac.uk/~cowtan/fourier/fourier.html |date=2021-03-18 }}, илустрирање на односот помеѓу кристалот и дифракционата слика во 2D (англиски) * [http://www.chem.uwec.edu/Chem406_F06/Pages/lectnotes.html#lecture7 Забелешки од предавања за рендгенска кристалографија и определување на структурата] (англиски) * [http://nanohub.org/resources/5580 Онлајн предавање за современи методи на расејување на X-зраци за анализа на наноматеријали] од страна на Ричард Ј. Матји (англиски) * [http://rigb.org/our-history/history-of-research/crystallography-timeline Интерактивна историја на кристалографијата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210630015448/https://www.rigb.org/our-history/history-of-research/crystallography-timeline |date=2021-06-30 }} од Кралската институција на Велика Британија (англиски) === Основни бази на податоци === *[https://web.archive.org/web/20150418160606/http://www.rcsb.org/pdb/home/home.do Банка на податоци за белковини] (PDB) * [http://ndbserver.rutgers.edu/ Банка на податоци за нуклеински киселини] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180714164436/http://ndbserver.rutgers.edu/ |date=2018-07-14 }} (NDB) * [http://www.ccdc.cam.ac.uk/products/csd/ Кембричката база на податоци за структури] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130220034220/http://www.ccdc.cam.ac.uk/products/csd/ |date=2013-02-20 }} (CSD) * [http://www.fiz-karlsruhe.de/icsd.html База на податоци за неоргански кристални структури] (ICSD) * [https://web.archive.org/web/20070601170003/http://xpdb.nist.gov:8060/BMCD4/ База на податоци за кристализација на биолошки макромолекули] (BMCD) === Изведени бази на податоци === * [http://www.ebi.ac.uk/thornton-srv/databases/pdbsum/ PDBsum] * [http://www.proteopedia.org/ Proteopedia&#x20;– колаборативна, 3D енциклопедија за белковини и други молекули] * [https://web.archive.org/web/20070426104437/http://www.rnabase.org/ RNABase] * [http://xray.bmc.uu.se/hicup/ HIC-up базата на податоци за PDB ligands] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200808155616/http://xray.bmc.uu.se/hicup/ |date=2020-08-08 }} * [[Структурна класификација на белковините]] база на податоци * [[CATH база на податоци]] * [http://blanco.biomol.uci.edu/Membrane_Proteins_xtal.html Список на трансмембрански белковини со познати 3D структури] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110411070708/http://blanco.biomol.uci.edu/Membrane_Proteins_xtal.html |date=2011-04-11 }} === Структурна валидација === * [http://molprobity.biochem.duke.edu/ MolProbity структурна валидација] * [https://prosa.services.came.sbg.ac.at/prosa.php ProSA-веб] * [https://flipper.services.came.sbg.ac.at/ NQ-Flipper]{{Мртва_врска|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (проверува за неповолни ротамери на Asn и Gln остатоци) * [http://www.ebi.ac.uk/dali/ DALI опслужувач] (идентификува белковини слични на дадена белковина) {{избрана}} [[Категорија:Рендгенски зраци]] [[Категорија:Наука за материјалите]] [[Категорија:Кристалографија]] [[Категорија:Физика на кондензираната материја]] fxplre6kdpatc6nfmgen337vobjvlj9 0 1212704 5532428 5428485 2026-03-31T18:09:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532428 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | name = Лидо ди Венеција | image_name = 20050525-033-lido.jpg | image_size = 325px | image_caption = Лидо ди Венеција | image_alt = | pushpin_map = Венециска Лагуна | pushpin_map_caption = Местоположба на [[Венециска Лагуна|Венециската Лагуна]] | location = | coordinates = {{coord|45.40062|12.360595|region:IT_type:isle_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | archipelago = | waterbody = [[Венециска Лагуна]] | area_km2 = 4 | area_footnotes = | length_km = 11 | width_m = | coastline_km = <!-- or coastline m --> | elevation_m = 3 | country = [[Италија]] | country_admin_divisions_title_1 =Комуна | country_admin_divisions_1 = [[Венеција]] }} '''Лидо''', или '''Лидо ди Венеција''' ({{langx|it|Lido di Venezia}}) — 11 километарски долг остров кој се наоѓа во [[Венеција]], северна [[Италија]]. На островот живеат околу 20.000 луѓе. [[Венецијански филмски фестивал|Венецијанскиот филмски фестивал]] се одржува во Лидо секој септември<ref>{{Наведена мрежна страница | url=https://books.google.com/books?id=ajhU1AAacUsC&lpg=PP1&pg=PA5#v=onepage&q&f=false | title=Frommer's 500 Extraordinary Islands | publisher=John Wiley & Sons | date=Jan 14, 2010 | accessdate=1 December 2013 | author=Hughes, Holly | pages=5}}</ref>., == Географија == Островот е дом на три населби. Во самиот Лидо, на север, се наоѓа местото каде се одржува Филмскиот фестивал, Гранд Хотел дес Бинс, Казино Венеција и Хотел Екселсиор Венеција Лидо. [[Маламоко]], е дел од првата и долго време единствена населба на Лидо, и денес се наоѓа на самиот плоштад на Лидо. Лидо во минатото бил и седиште на Венецијанскиот Дужд. Во Алберони, кој се наоѓа на јужниот крај има терен за голф. Честите јавни автобуси ја извршуваат својата работа по должината на островот по главната улица. Најмалку половина од Јадранската страна на островот е песочна плажа, поголемиот дел од која припаѓаат на разните хотели во кои се сместени летните туристи. Тука спаѓаат реномираниот ''Хотел Екселсиор'' и ''Гранд Хотел де Бенс'', кој во моментот е во процес на реновирање. Овие плажи се приватни, иако кон северните и јужните краеви на островот постојат две огромни јавни плажи. [[Јадранското Море]] е прилично чисто и топло, идеално за деца, со само повремени медузи кои го нарушуваат пливањето. Срцето на островот е ''Санта Марија Елизабета'', широка улица долга околу 700 метри, која води од лагуната и вапорето (воден автобус) на едната страна од морето до другата страна. Во неа се сместени хотели, продавници и туристички ресторани. Венеција Лидо, јавен аеродром погоден за помали авиони, се наоѓа северно од Лидо ди Венеција. Има пистата од 1000 метри. == Историја == Во [[1177]] година, царот [[Фридрих Барбароса]] и [[Папа Александар III|папата Александар III]] го потпишале Венецијанскиот договор тука по поразот на Фредерик во [[Битка кај Легнано|Битката кај Легнано]] во 1176 година. Во [[1202]] година, на почетокот на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]], островот бил користена како камп со десетици илјади крстоносци, кои таму биле блокирани од страна на Венецијанците кога не можеле да платат за венецијанските бродови што им биле потребни за транспорт. Во [[1857]] година, било основано првото поморско капење. Ова било првпат што во Европа било видено такво слично нешто. Лидо, исто така, бил познат по своите бордели во првата половина на 20 век. Во 1960-тите години, подобрувањето на повоената италијанска економија создало бум од продажбата на недвижен имот на островот, а многу Венецијанци се преселиле во Лидо за да имаат корист од својата модерна инфраструктура. == Наследство == Терминот Лидо, кој првично доаѓа од овој остров, се однесува на одредени видови на отворени базени, особено во [[Велика Британија]], како и на вид на брод за крстарење. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikivoyage|Lido}} {{рвр-авто}} *[https://maps.google.com/maps?q=venice,+italy&ll=45.383984,12.351723&spn=0.096212,0.328766&t=k&hl=en Satellite image of the Venetian Lido from Google Maps] *[http://www.venice-italy-veneto.com/venice-italy-beach.html Venice Lido Beaches] *[http://www.lidodivenezia.it Lido di Venezia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20010721205841/http://www.lidodivenezia.it/ |date=2001-07-21 }} *[http://www.thevenicelido.com The Venice Lido] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181003001254/http://www.thevenicelido.com/ |date=2018-10-03 }} by Robin Saikia [[Категорија:Острови во Италија]] [[Категорија:Географија на Венеција]] hnye2llgccv0eytb9x17udqjcz1wdpp 0 1218853 5532686 5366383 2026-04-01T08:28:10Z Bjankuloski06 332 5532686 wikitext text/x-wiki Во [[физика]]та, '''фонон''' е [[колективно возбудување]] во периодичното, [[Еластичност (физика)|еластично]] распоредување на [[атом]]ите или [[молекули]]те во [[кондензирана материја]], како [[Цврста состојба на материјата|цврсти тела]] и некои [[течност]]и. Често означен како [[квазичестичка]],<ref>{{Наведена книга|first=Franz|last=Schwabl|title=Advanced Quantum Mechanics|edition=4|publisher=Springer|date=2008|page=253|ISBN=978-3-540-85062-5}}</ref> тој ја претставува [[Возбудена состојба|возбудената состојба]] во квантнатата механичка квантизација на [[Модуси на вибрациите|модусите на вибрациите]] на еластичните структури на интерактивните честички. Фононите играат голема улога во многу физички својства на кондензирана материја, како што се [[Топлинска спроводливост|топлинската]] и [[Електрична спроводливост|електричната спроводливост]]. Проучувањето на фононите е важен дел од физиката на кондензирана материја. Концептот на фонони бил воведен во 1932 година од [[Сојуз на Советските Социјалистички Републики|советскиот]] физичар [[Игор Там]]. Името фонон доаѓа од [[Старогрчки јазик|грчкиот]] збор φωνή (''phonē''), што се преведува во ''звук'' или ''глас'', бидејќи фононите со долги бранови должини создаваат зголемување на [[звук]]от. Името се заснова на зборот ''[[фотон]]''. == Дефиниција == Фонон е [[Квантна механика|квантен механички]] опис на елементарното [[Вибрација|вибрирачко]] движење, во кое решетката од атоми или молекули подеднакво осцилира на една [[честота]].<ref>{{Наведена книга|last1=Simon|first1=Steven H.|title=The Oxford solid state basics|date=2013|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-968077-1|pages=82|edition=1}}</ref> Во [[Класична механика|класичната механика]] ова означува нормален модус на вибрации. Нормалните модуси се важни, бидејќи секоја произволна вибрација на решетката може да се смета како [[суперпозиција]] од овие ''елементарни вибрирачки модуси'' (погл. [[Фурјеова анализа]]). Додека нормалните модуси се феномени слични на бранови во класичната механика, фононите имаат исто така својства слични на честичките, на начин поврзан со двојноста на брановидни честички во квантната механика. == Динамика на решетката == Равенките во овој дел не користат [[Аксиома|аксиоми]] од квантната механика, туку наместо тоа користат односи за кои таму постои директна [[кореспонденција]] во класичната механика. На пример: крута редовна, [[кристал]]на (не [[Аморфна материја|аморфна]]) решетка е составена од ''N'' честички. Овие честички можат да бидат атоми или молекули. ''N'' е голем број, да речеме од редот на 10<sup>23</sup>, или од редот на [[Авогадров број|Авогадровиот број]] за типичен примерок од цврсто тело. Бидејќи решетката е крута, атомите мора да создаваат [[Сила|сили]] една врз друга, за да го задржат секој атом блиску до рамнотежната состојба. Овие сили може да бидат [[Ван дер Валсови сили]], [[Ковалентна врска|ковалентни врски]], [[Електростатичко привлекување|електростатички привлекувања]] како и други, коишто во крајна линија се должат на [[Електрично поле|електричната]] сила. [[Магнет]]ните и [[Гравитација|гравитациските]] сили генерално се занемарливи. Силите помеѓу секој пар на атоми, можат да се одликуваат со [[Потенцијална енергија|потенцијалната енергетска]] функција ''V'', која зависи од растојанието на одделувањето на атомите. Потенцијалната енергија на целата решетка е збир на сите парни потенцијални енергии помножени со факторот ½, за да се компензира за двојно броење:<ref name="latticemechanics3">{{Наведена книга|last=Krauth|first=Werner|title=Statistical mechanics: algorithms and computations|publisher=Oxford University Press|date=April 2006|location=International publishing locations|pages=231–232|url=https://books.google.com/books?id=EnabPPmmS4sC&pg=RA1-PA231&dq=Mechanics+of+particles+on+a+lattice#v=onepage&q=Mechanics%20of%20particles%20on%20a%20lattice&f=false|isbn=978-0-19-851536-4}}</ref> : <math>\frac12\sum_{i \neq j} V\left(r_i - r_j\right)</math> каде што ''r<sub>i</sub>'' е [[Простор|позицијата]] на ''i'' атомот, а ''V'' е [[Потенцијална енергија|потенцијалната енергија]] помеѓу двата атома. Тешко е да се реши експлицитно овој проблем со многу тела, и во класичната и во квантната механика. Со цел да се поедностави задачата, обично се наметнуваат две важни [[Апроксимација|апроксимации]]. Прво, сумата се изведува само преку соседните атоми. Иако електричните сили во реалните цврсти тела се протегаат до бесконечност, оваа апроксимација е сè уште валидна, бидејќи полињата создадени од оддалечените атоми се ефикасно прикажани. Второ, потенцијалите ''V'' се третираат како [[Хармониски треперник|хармониски потенцијали]]. Ова е дозволено сè додека атомите остануваат блиску до нивните рамнотежни состојби. Формално, ова го остварил [[Тејлорова формула|Тејлор, проширувајќи]] ги ''V'' околу неговата рамнотежна вредност во квадратен ред, давајќи му на ''V'' пропорционално поместување ''x''<sup>2</sup> и еластична сила едноставно пропорционална на ''x''. Грешката во игнорирањето на повисоките редови останува мала ако x остане близу до рамнотежата состојба. Резултирачката решетка може да се визуелизира како систем од топки поврзани со пружини. Следната слика покажува кубична решетка, која е добар модел за многу видови на кристални цврсти тела. Другите решетки вклучуваат линеарни синџири, која е многу едноставна решетка која за кратко време ќе ја користиме за моделирање на фононите. (За другите општи решетки, видете во [[кристална структура]].) : [[Податотека:Cubic.svg]] Потенцијалната енергија на решетката сега може да биде напишана како: : <math>\sum_{\{ij\} (\mathrm{nn})} \tfrac12 m \omega^2 \left(R_i - R_j\right)^2.</math> Тука, ''ω'' е [[Природна честота|природната честота]] на хармониските потенцијали, за кои се претпоставува дека ќе бидат исти, бидејќи решетката е редовна. ''R<sub>i</sub>'' е координатната позиција на i атомот, која сега ја мериме од неговата рамнотежна состојба. Сумата над најблиските соседи е означена со (nn). === Бранови на решетките === [[Податотека:Lattice_wave.svg|десно|мини|200x200пкс|Фонон кој се шири низ квадратна решетка (поместувањата на атомите во голема мера се претерани)]] Поради врските помеѓу атомите, поместувањето на еден или повеќе атоми од нивните рамнотежни состојби, доведува до сет од вибрациски [[бран]]ови, кои се шират низ решетката. Еден таков бран е прикажан на сликата десно. [[Амплитуда]]та на бранот е дадена со поместувањата на атомите од нивните рамнотежни состојби. [[Бранова должина|Брановата должина]] λ е означена. Постои минимална можна бранова должина, дадена со двојно раздвојување од рамнотежата помеѓу атомите. Секоја бранова должина пократка од оваа, може да биде вброена во бранова должина подолга од 2а, поради периодичноста на решетката. Ова може да се смета како една од последиците на теорема за земање примероци на Никвист-Шенон, точките на решетката се гледаат како "точки за земање примероци" на континуираниот бран. Не секоја можна вибрација на решетката, има добро-дефинирана бранова должина и честота. Сепак, [[Нормален модус|нормалните модуси]] поседуваат добро-дефинирани бранови должини и [[Честота|честоти]]. === Едно димензионална решетка === [[Податотека:1D_normal_modes_(280_kB).gif|мини|Анимација која ги покажува првите 6 нормални модуси на едно-димензионална решетка: линеарен синџир на честички. Најкратката бранова должина е на врвот, со постепено подолги бранови должини подолу. Во најниските линии може да се види движењето на брановите на десно.]] Со цел да се поедностави анализата која е потребна за 3-димензионалната решетка на атоми, погодно е да се моделира 1-димензионална решетка или линеарен синџир. Овој модел е доволно комплексен за прикажување на истакнатите одлики на фононите. ==== Класичен третман ==== Се претпоставува дека силите помеѓу атомите се линеарни и најблиску-соседни и тие се претставени со еластична пружина. Секој атом се претпоставува дека е точка честичка и јадрото и електроните се движат во чекор ([[адиабатско приближување]]): ''n'' − 1 {{pad|1em}} ''n'' {{pad|2em}} ''n'' + 1 {{pad|5em}} ← {{pad|1em}} ''a'' {{pad|1em}} → ···o++++++o++++++o++++++o++++++o++++++o++++++o++++++o++++++o++++++o··· →→{{pad|2em}}→{{pad|2em}}→→→ ''u''<sub>''n'' − 1</sub>{{pad|2em}}''u<sub>n</sub>''{{pad|2em}}''u''<sub>''n'' + 1</sub> каде што {{mvar|n}} го означува {{mvar|n}}-тиот атом надвор од вкупниот број {{mvar|N}}, a е растојанието помеѓу атомите кога синџирот е во рамнотежа, а {{math|''u<sub>n</sub>''}} поместувањето на {{mvar|n}}-тиот атом од неговата рамнотежна положба. Ако ''C'' е еластична константа на пружината, а {{mvar|m}} маса на атомот, тогаш равенката на движењето на {{mvar|n}}-тиот атом е: : <math>-2Cu_n + C\left(u_{n+1} + u_{n-1}\right) = m\frac{d^2u_n}{dt^2} .</math> Ова е сет од парови равенки. Бидејќи се очекува дека решенијата ќе бидат осцилаторни, новите координати се дефинирани со дискретната Фурјеова трансформација, со цел да ги раздвои нив.<ref>{{Наведена книга|last=Mattuck|first=R.|title=A guide to Feynman Diagrams in the many-body problem}}</ref> Ставете : <math>u_n = \sum_{Nak/2\pi=1}^N Q_k e^{ikna}</math> Тука, {{math|''na''}} одговара и се пренесува на континуираната променлива {{mvar|x}} од теоријата на скаларно поле. {{math|''Q<sub>k</sub>''}} се познати како нормални координати, континуираните модуси на полето {{math|''φ<sub>k</sub>''}}. Замената во равенката на движењето ги дава следните ''раздвоени равенки'' (ова бара значителна манипулација користејќи ја ортонормалноста и комплетноста на односите на дискретната Фурјеова трансформација<ref>{{Наведена книга|title=Theoretical Mechanics of Particles and Continua|publisher=Dover Books on Physics|first1=Alexander|last1=Fetter|first2=John|last2=Walecka|isbn=0486432610}}</ref>, : <math> 2C(\cos {ka-1})Q_k = m\frac{d^2Q_k}{dt^2}.</math> Ова се равенките за [[Хармониски осцилатор|хармониските осцилатори]] кои имаат решение : <math>Q_k=A_ke^{i\omega_kt};\qquad \omega_k=\sqrt{ \frac{2C}{m}(1-\cos{ka})}</math> Секоја нормална координатна ''Q<sub>k</sub>'' претставува независен вибрационен модус на решетката со бранов број ''k'', кој е познат како [[нормален модус]]. Втората равенка, за {{math|''ω<sub>k</sub>''}}, е позната како [[дисперзивна релација]] помеѓу [[Аголна честота|аголната честота]] и [[Бранов број|брановиот број]]. Во континуитетниот лимит, {{mvar|a}} → 0, {{mvar|N}} → ∞, со фиксиран {{math|''Na''}}, {{math|''u<sub>n</sub>''}} → {{math|''φ''(''x'')}}, скаларно поле <math> \omega(k) \propto k a</math>и '''формула'''. Ова се сведува на слободната скаларна класична теорија на полето. ==== Квантен третман ==== Еднодимензионалниот квантнен механички хармониски синџир се состои од ''N'' идентични атоми. Ова е наједноставниот квантен механички модел на решетка, која им овозможува на фононите да произлезат од неа. Формализмот за овој модел е лесно генерализиран на две и три димензии. Во одредена спротивност на претходниот дел, позициите на масите не се означени со ''u<sub>i</sub>'', туку, наместо тоа, со ''x''<sub>1</sub>, ''x''<sub>2</sub>…, што се мери од нивните рамномерни состојби (т.е. ''x<sub>i</sub>'' = 0, ако честичката ''i'' е во својата рамнотежна состојба.) Во две или повеќе димензии, ''x<sub>i</sub>'' се векторски количини. [[Хамилтонијан]]от за овој систем е : <math>\mathcal{H} = \sum_{i=1}^N \frac{p_i^2}{2m} + \frac{1}{2} m\omega^2 \sum_{\{ij\} (\mathrm{nn})} \left(x_i - x_j\right)^2</math> каде што ''m'' е масата на секој атом (претпоставувајќи дека е еднаква за сите), а ''x<sub>i</sub>'' и ''p<sub>i</sub>'' се операторите за позиција и момент соодветно, за i атомот и сумата е извршена над најблиските соседи (nn). Сепак, се очекува дека во решетката би можело исто така да се појават и бранови кои се однесуваат како честички. Вообичаено е да се справи со [[бран]]овите во [[Фурјеов простор|Фурјеовиот простор]], кој ги користи [[Нормален модус|нормалните модуси]] на [[Бранов вектор|брановиот вектор]] како променливи, наместо како координати на честичките. Бројот на нормални модуси е ист со бројот на честички. Сепак, Фурјеовиот простор е многу корисен со оглед на периодичноста на системот. Може да се воведе сет од ''N'' "нормални координати" ''Q<sub>k</sub>'', дефинирани како дискретни Фурјеови трансформации на ''x<sub>k</sub>'' и ''N'' "конјугирачки моменти" ''Π<sub>k</sub>'' дефинирани како Фурјеови трансформација на ''p<sub>k</sub>'': : <math>\begin{align} Q_k &= \frac{1}\sqrt{N} \sum_{l} e^{ikal} x_l \\ \Pi_{k} &= \frac{1}\sqrt{N} \sum_{l} e^{-ikal} p_l. \end{align}</math> Количината ''k<sub>n</sub>'' излегува дека е [[бранов број]] на фононот, односно 2{{pi}} поделена со [[Бранова должина|брановата должина]]. Овој избор ги задржува посакуваните комутациски релации, како во реалниот простор така и во просторот со векторски бранови. : <math> \begin{align} \left[x_l , p_m \right]&=i\hbar\delta_{l,m} \\ \left[ Q_k , \Pi_{k'} \right] &=\frac{1}N \sum_{l,m} e^{ikal} e^{-ik'am} \left[x_l , p_m \right] \\ &= \frac{i \hbar}N \sum_{l} e^{ial\left(k-k'\right)} = i\hbar\delta_{k,k'} \\ \left[ Q_k , Q_{k'} \right] &= \left[ \Pi_k , \Pi_{k'} \right] = 0 \end{align}</math> Од општиот резултат : <math> \begin{align} \sum_{l}x_l x_{l+m}&=\frac{1}N\sum_{kk'}Q_k Q_{k'}\sum_{l} e^{ial\left(k+k'\right)}e^{iamk'}= \sum_{k}Q_k Q_{-k}e^{iamk} \\ \sum_{l}{p_l}^2 &= \sum_{k}\Pi_k \Pi_{-k} \end{align}</math> Терминот потенцијална енергија е : <math> \tfrac12 m \omega^2 \sum_{j} \left(x_j - x_{j+1}\right)^2= \tfrac12 m\omega^2\sum_{k}Q_k Q_{-k}(2-e^{ika}-e^{-ika})= \tfrac12 \sum_{k}m{\omega_k}^2Q_k Q_{-k}</math> каде : <math>\omega_k = \sqrt{2 \omega^2 \left( 1 - \cos{ka} \right)} = 2\omega\left|\sin\frac{ka}2\right|</math> Хамилтонијанот може да биде напишан во просторот со векторски бранови како : <math>\mathcal{H} = \frac{1}{2m}\sum_k \left( \Pi_k\Pi_{-k} + m^2 \omega_k^2 Q_k Q_{-k} \right)</math> Спојките помеѓу променливите на позицијата биле трансформирани; ако ''Q'' и ''Π'' биле [[хермитијани]] (кои тие не се), трансформираниот Хамилтонијан би требало да опише ''N'' неспоени хармониски осцилатори. Формата на квантизацијата зависи од изборот на граничните услови; за поедноставување, се наметнуваат ''периодични'' гранични услови, со дефинирање на (''N''&nbsp;+ 1)тиот атом како еквивалент на првиот атом. Физички, ова одговара на приклучувањето на синџирот на неговите краеви. Резултирачката квантизација е : <math>k=k_n = \frac{2\pi n}{Na} \quad \mbox{for } n = 0, \pm1, \pm2, \ldots \pm \frac{N}2 .\ </math> Горната граница на ''n'' доаѓа од минималната бранова должина, што е двојна вредност од растојанието на решетката ''a'', како што беше продискутирано погоре. Хармониските осцилаторни карактеристични вредности или нивоа на енергија за модусот ''ω<sub>k</sub>'' се : <math>E_n = \left(\tfrac12+n\right)\hbar\omega_k \qquad n=0,1,2,3 \ldots</math> Нивоата се подеднакво распоредени на: : <math>\tfrac12\hbar\omega , \ \tfrac32\hbar\omega ,\ \tfrac52\hbar\omega \ \cdots</math> каде {{sfrac|1|2}}''ħω'' е [[Енергија на нултата точка|енергијата на нултата точка]] на [[Квантен хармониски осцилатор|квантниот хармониски осцилатор]]. '''Точна''' количина на [[енергија]] ''ħω'' мора да се достави до решетката на хармонискиот осцилатор за да го потисне на следното ниво на енергија. Во споредба со [[фотон]]скиот случај, кога електромагнетното поле се квантифицира, квантумот на вибрациона енергија се нарекува фонон. Сите квантни системи истовремено покажуваат својства како бранови или честички. Својствата како честички на фононот најдобро се разбираат со користење на методите за [[втора квантизација]] и техниките на операторот опишани подоцна.<ref name="Mahan">{{Наведена книга|last=Mahan|first=G. D.|title=Many-Particle Physics|publisher=Springer|location=New York|isbn=0-306-46338-5|year=1981}}</ref> === Тридимензионална решетка === Ова може да биде генерализирано за тридимензионална решетка. Брановиот број ''k'' се заменува со тро-димензионален [[бранов вектор]] '''k'''. Понатаму, секој '''k''' е сега поврзан со три нормални координати. Новите индекси ''s'' = 1,2,3 ја означуваат [[Поларизација (бранови)|поларизација]] на фононите. Во еднодимензионалниот модел, атомите биле ограничени да се движат по должината на линијата, па фононите соодветствувале со [[надолжен бран|надолжните бранови]]. Во три димензии, вибрациите не се ограничени на правецот на размножување, и можат исто така да се појават и во нормалните рамнини, како [[попречен бран|попречните бранови]]. Ова доведува до пораст на дополнителните нормални координати, кои како форма на Хамилтонијан укажуваат, дека можеме да ги видиме како независни видови на фонони. === Дисперзиона релација === [[Податотека:Diatomic_phonons.png|мини|Криви на дисперзија во линеарен двоатомски синџир]] [[Податотека:Optical & acoustic vibrations-en.svg|мини|250x250пкс|Оптички и акустични вибрации во линеарен двоатомски синџир.]] [[Податотека:Phonon_dispersion_relations_in_GaAs.png|мини|250x250пкс|Дисперзивен однос ''ω''&nbsp;=&nbsp;''ω''('''k''') за некои бранови кои одговараат на вибрациите на решетките во GaAs.<ref name="Cardona" />]] За една-димензионална наизменична низа од два вида на јон или атом со маса ''m''<sub>1</sub>, ''m''<sub>2</sub> повторувани периодично на растојание ''a'', поврзани со пружини со константа на пружина ''K'', два модуса на вибрации резултираат:<ref name="Misra" /> : <math>\omega_\pm^2 = K\left(\frac{1}{m_1} +\frac{1}{m_2}\right) \pm K \sqrt{\left(\frac{1}{m_1} +\frac{1}{m_2}\right)^2-\frac{4\sin^2\frac{ka}{2}}{m_1 m_2}} ,</math> каде ''k'' е бранов фактор на вибрациите поврзани со неговата бранова должина со <math>k = \frac{2 \pi}{\lambda}</math>. Врската помеѓу честотата и брановиот фактор, ''ω''&nbsp;=&nbsp;''ω''(''k''), е позната како [[дисперзиона релација]]. Знакот плус резултира во таканаречен оптички модус, а знакот минус во акустички модус. Во оптичкиот модус два соседни различни атоми се движат еден наспроти друг, додека во акустичниот модус се движат заедно. Брзината на ширење на акустичкиот фонон, која е исто така [[брзина на звукот]] во решетката, е дадена со наклонот на акустичната дисперзиона релација, {{sfrac|∂''ω<sub>k</sub>''|∂''k''}} (види [[групна брзина]].) При ниски вредности на ''k'' (на пр.: долги бранови должини), дисперзионата релација е речиси линеарна, а брзината на звукот е приближно ''ωa'', независно од фононската честота. Како резултат на тоа, пакетите од фонони со различни (но долги) бранови должини можат да се шират на големи растојанија низ решетката без да се распаднат. Ова е причината поради која звукот се шири низ цврсти тела без значителни изобличувања. Ова однесување не успева при големи вредности на ''k'', на пр. кратки бранови должини, поради микроскопските детали на решетката. За кристал кој има најмалку два атома во својата [[примитивна ќелија]], [[Дисперзиона релација|дисперзионите релации]] покажуваат два вида фонони, имено, оптичките и акустичните модуси соодветствуваат на горната сина и долна црвена крива на дијаграмот, соодветно. Вертикалната оска е енергијата или честотата на фононот, додека хоризонталната оска е [[Бранов вектор|брановиот вектор]]. Границите при −{{sfrac|{{pi}}|''a''}} и {{sfrac|{{pi}}|''a''}} се оние од првата [[Брилуинова зона]].<ref name="Misra">{{Наведена книга|title=Physics of Condensed Matter|first=Prasanta Kumar|last=Misra|url=https://books.google.com/books?id=J6rMISLVCmcC&pg=PA44|pages=44|chapter=§2.1.3 Normal modes of a one-dimensional chain with a basis|publisher=Academic Press|isbn=0-12-384954-3|year=2010}}</ref> Кристал со ''N'' ≥ 2 различни атоми во [[Примитивна ќелија|примитивната ќелија]] покажува три акустични модуси: еден [[надолжен акустичен модус]] и два [[попречен акустичен модус|попречни акустични модуси]]. Бројот на оптички модови е 3''N'' - 3. Долната слика ги прикажува дисперзионите релации за неколку фононски модуси во GaAs како функција од брановиот вектор '''k''' во главните насоки на својата Брилуинова зона.<ref name="Cardona"> {{Наведена книга|title=Fundamentals of Semiconductors|series=Physics and Materials Properties|first1=Peter Y.|last1=Yu|first2=Manuel|last2=Cardona|url=https://books.google.com/books?id=5aBuKYBT_hsC&pg=PA111|page=111|chapter=Fig. 3.2: Phonon dispersion curves in GaAs along high-symmetry axes|isbn=3-642-00709-0|year=2010|edition=4|publisher=Springer}}</ref> Многу дисперзиони криви на фононите биле мерени со [[неутронското расејување]]. Физиката на звукот во [[флуид]]ите се разликува од физиката на звукот во цврстите тела, иако и двата се густински бранови: звучните бранови во течностите имаат само надолжни компоненти, додека звучните бранови во цврстите тела имаат надолжни и попречни компоненти. Ова е поради тоа што течностите не можат да ги поддржат смолкнувачките (напречните) стресови (но види во вискоеластични флуиди, кои се пјавуваат само на високи честоти). === Интерпретација на фононите со корисење на техниките за втора квантизација === Всушност, погоре добиениот Хамилтонијан изгледа како класична Хамилтонијанова функција, но ако се толкува како [[Оператор (физика)|оператор]], тогаш ја опишува квантната теорија на полето на неинтерактивните [[бозон]]и. [[Енергетски спектар|Енергетскиот спектар]] на овој Хамилтонијан лесно се добива со методот на скалести оператори, сличен на проблемот со [[Квантен хармониски осцилатор|квантниот хармониски осцилатор]]. Воведуваме сет од скалести оператори дефинирани со:{{citation needed|date=February 2014}} : <math>\begin{alignat}{2} b_k&=\frac{1}\sqrt{2}\left(\frac{Q_k}{l_k}+i\frac{\Pi_{-k}}{\frac{\hbar}{l_k}}\right), &\quad Q_k&=l_k\frac{1}\sqrt{2}\left({b_k}^\dagger+b_{-k}\right) \\ {b_k}^\dagger&=\frac{1}\sqrt{2}\left(\frac{Q_{-k}}{l_k}-i\frac{\Pi_{k}}{\frac{\hbar}{l_k}}\right), &\quad \Pi_k&=\frac{\hbar}{l_k}\frac{i}\sqrt{2}\left({b_k}^\dagger-b_{-k}\right) \\ l_k&=\sqrt\frac{\hbar}{m\omega_k} \end{alignat}</math> Со директно вметнување Хамилтонијан, лесно може да се потврди дека{{citation needed|date=February 2014}} : <math>\mathcal{H} =\sum_k \hbar\omega_k \left({b_k}^\dagger b_k+\tfrac12\right) ,\quad \left[b_k , {b_{k'}}^\dagger \right] = \delta_{k,k'} ,\quad \Big[b_k , b_{k'} \Big] = \left[{b_k}^\dagger , {b_{k'}}^\dagger \right] = 0.</math> Како и со квантниот хармониски осцилатор, еден може да покаже дека ''b<sub>k</sub>''<sup>†</sup> и ''b<sub>k</sub>'', соодветно, создаваат и уништуваат едно возбудување од енергија ''ħω<sub>k</sub>''. Овие возбудувања се фононите.{{citation needed|date=February 2014}} Можат да се одредат две важни својства на фононите. Прво, фононите се [[бозон]]и, бидејќи секој број на идентични возбудувања може да се создаде со повторена примена на операторот за создавање ''b<sub>k</sub>''<sup>†</sup>. Второ, секој фонон е "колективен модус" предизвикан од движењето на секој атом во решетката. Ова може да се види од фактот дека скалестите оператори содржат суми над операторите за позиција и момент на секој атом.{{citation needed|date=February 2014}} Не е ''а'' ''приори'' очигледно дека овие возбудувања генерирани од ''b'' операторите се буквално бранови од поместувањето на решетката, но еден може да се убеди себеси за ова, со пресметување на ''[[функција за корелација]]та позиција-позиција''.{{citation needed|date=February 2014}} Нека |''k''> означува состојба со единечен квантум од возбуден мод ''k'', на пр. : <math>| k \rangle = b_k^\dagger | 0 \rangle.</math> Може да се покаже дека, за било кои два атома ''j'' и ''l'', : <math>\langle k | x_j(t) x_l(0) | k \rangle = \frac{\hbar}{Nm\omega_k} \cos \big( k(j-l)a - \omega_k t \big) + \langle 0 | x_j(t) x_l(0) |0 \rangle </math> кои имаат форма на решеткаст бран со честота ''ω<sub>k</sub>'' и бранов број ''k''. Во три димензии, Хамилтонијанот има форма : <math>\mathcal{H} = \sum_k \sum_{s = 1}^3 \hbar \, \omega_{k,s} \left( {b_{k,s}}^\dagger b_{k,s} + \tfrac12 \right).</math>{{citation needed|date=February 2014}} == Акустични и оптички фонони == Цврстите тела со повеќе од еден атом во најмалата [[ќелијска единица]], прикажуваат два вида фонони: акустични фонони и оптички фонони. '''Акустични фонони''' се кохерентни движења на атомите во решетката, надвор од нивните рамнотежни состојби. Ако поместувањето е во насока на ширењето, тогаш во некои области атомите ќе бидат поблиску, а во други подалеку, како кај звучниот бран во воздухот (оттука и името акустички). Поместувањето нормално на правецот на размножувањето е споредливо со брановите на низата. Ако бранова должина на акустичните фонони оди до бесконечност, тоа одговара на едноставното поместување на целиот кристал, а тоа троши енергија за нулта деформација. Акустичните фонони покажуваат линеарна врска помеѓу честотата и брановиот вектор на фононот за долги бранови должини. Честотите на акустичните фонони се стремат кон нула со подолга бранова должина. Лонгитудиналните и попречните акустични фонони често биле скратувани како LA и TA фонони, соодветно. '''Оптичките фонони''' се не-фазни движења на атомите во решетката, еден атом се движи во лево а неговиот сосед во десно. Ова се случува ако основата на решетката се состои од два или повеќе атоми. Тие се нарекуваат ''оптички'', бидејќи во јонските кристали, како [[натриум хлорид]]от, тие се возбудени од [[Инфрацрвено зрачење|инфрацрвеното зрачење]]. Електричното поле на светлината ќе го помести секој позитивен натриум-јон во правец на полето, а секој негативен хлорид-јон во другата насока, праќајќи го кристалот да вибрира. Оптичките фонони имаат честота различна од нула, во центарот на [[Брилуинова зона|Брилуиновата зона]] и не покажуваат дисперзија близу лимитот на таа долга бранова должина. Тоа е затоа што тие кореспондираат со модусот на вибрации, каде што позитивните и негативните јони на соседните мрежни решетки се вртат едни спроти други, создавајќи временски различен [[електричен диполен момент]]. Оптичките фонони кои се во интеракција на овој начин со светлината, се нарекуваат ''инфрацрвени активни''. Оптичките фонони кои се ''Раман'' активни, исто така, можат да бидат во интеракција индиректно со светлина, преку [[Раманово расејување|Рамановото расејување]]. Оптичките фонони се често скратувани како LO и TO фонони, за надолжни и попречни модуси; а раздвојувањето помеѓу LO и TO честотите често е опишано точно со релацијата Лидајн-Сакс-Телер. Кога се мери оптичката енергија од фононот со експеримент, оптичките фононски честоти понекогаш се даваат со [[Спектроскопски бранов број|спектроскопскиот бранов број]], каде што симболот ''ω'' ја претставува обичната честота (не е аголната честота) и се изразува во единица [[Сантиметар|cm]]<sup>−1</sup>. Вредноста се добива со делење на честотата со [[Брзина на светлината во вакуум|брзината на светлината во вакуум]]. Со други зборови, честотата во cm<sup>−1</sup> единици одговара на инверзната вредност на [[бранова должина]] на [[фотон]]от во вакуум, која има иста честота како и измерениот фонон.<ref name="cmian">{{Наведена книга|last=Mahan|first=Gerald|title=Condensed Matter in a Nutshell|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|year=2010|isbn=0-691-14016-2}}</ref> cm<sup>−1</sup> е единица за енергија која често се користи во дисперзиските релации и на акустичките и на оптичките фонони, за повеќе детали и користење види во единици на енергија. == Кристален моментум == [[Податотека:Phonon_k_3k.gif|десно|мини|250x250пкс|k-векторите што ја надминуваат првата зона Брилуин (црвени) не носат повеќе информации од другите вектори (црни) во првата зона Брилуин.]] По аналогија на [[фотон]]ите и [[Материјален бран|материјалните бранови]], фононите биле третирани со брановиот фактор ''k'', како да имаат [[Момент (математика)|моментум]] ''ħk'', меѓутоа, ова не е строго правилно, бидејќи ''ħk'' не е всушност физички моментум; тој се нарекува ''кристален моментум или псевдомоментум''. Ова е поради тоа што ''k'' е одреден само до додавањето на константни вектори (реципрочни вектори на решетки и многукратник од цели броеви од него). На пример, во еднодимензионалниот модел, нормалните координати ''Q'' и ''Π'' се дефинирани така што : <math>Q_k \stackrel{\mathrm{def}}{=} Q_{k+K} ;\quad \Pi_k \stackrel{\mathrm{def}}{=} \Pi_{k + K}</math> каде : <math>K = \frac{2n\pi}{a}</math> за било кој цел број ''n''. Фонон со бранова должина ''k'' е на тој начин еквивалентен со бесконечното семејство на фонони со бранови броеви ''k''&nbsp;±&nbsp;{{sfrac|2{{pi}}|''a''}}, ''k''&nbsp;±&nbsp;{{sfrac|4{{pi}}|''a''}} и така натаму. Физички, реципрочните вектори на решетки се однесуваат како дополнителни парчиња на моментум што решетката може да го пренесе на фононот. Блох електроните го почитуваат сличниот сет на ограничувања. Вообичаено е да се разгледуваат фононските бранови вектори k, кои имаат најмала величина | k | во нивното "семејство". Сетот од сите такви браново вектори ја дефинира ''првата Брилуинова зона''. Дополнителни Брилуинови зони можат да бидат дефинирани како копии од првата зона, префрлени од некој реципрочен решеткаст вектор. [[Податотека:Brillouin_zone.svg|мини|Бриллуински зони, (а) во квадратна решетка, и (б) во шестаголна решетка]] == Термодинамика == [[Термодинамика|Термодинамичките]] својства на цврстите тела се директно поврзани со нивната фононска структура. Целиот сет на сите можни фонони кои се опишани со фононовата дисперзиона релација се комбинирани во она што е познато како фононска густина на состојби, која го одредува топлинскиот капацитет на кристалот. Од природата на оваа дистрибуција, топлинскиот капацитет  доминира во високочестотниот дел од дистрибуцијата, додека топлинската спроводливост првенствено е резултат на регионот со ниска честота.{{cn|date=February 2019}} При [[апсолутна нула]] температура, кристалната решетка лежи во својата [[основна состојба]] и не содржи фонони. Решетката на [[температура]] различна од нула има енергија која не е константна, туку флуктуира случајно околу некоја средна вредност. Овие флуктуации на енергија се предизвикани од случајните вибрации на решетката, кои можат да се посматраат како гас од фонони. Бидејќи овие фонони се генерирани од температурата на решетката, тие понекогаш се означени како термални фонони.{{citation needed|date=February 2014}} Термалните фонони можат да бидат создадени и уништени со случајни енергетски флуктуации. На јазикот на статистичката механика ова значи дека хемискиот потенцијал за додавање на фонон е нула. Ова однесување е проширување на хармонискиот потенцијал во анхармонискиот режим. Однесувањето на термалните фонони е слично на [[Фотон гас|фотонот гас]] произведен од [[Електромагнетна празнина|електромагнетната празнина]], при што фотоните можат да бидат емитирани или апсорбирани од ѕидовите на шуплината. Оваа сличност не е коинцидентна, бидејќи излегува дека електромагнетното поле се однесува како збир на хармониски осцилатори, што доведува до црнотелесно зрачење. И двата гаса ги почитуваат статистиките на Босе-Ајнштајн: во топлинската рамнотежа и во рамките на хармонискиот режим, веројатноста за пронаоѓање на фонони или фотони во дадената состојба со дадена аголна честота е:{{citation needed|date=February 2014}} : <math>n\left(\omega_{k,s}\right) = \frac{1}{\exp\left(\dfrac{\hbar\omega_{k,s}}{k_\mathrm{B}T}\right) - 1}</math> каде ''ω''<sub>''k'',''s''</sub> е честотата на фононите (или фотоните) во состојбата, ''k''<sub>B</sub> е [[Болцманова константа|Болцмановата константа]], а ''T'' е температурата. === Проток на топлината во нанометарски широки процепи === Идејата за квантно тунелирање применета на фононите создава идеја за ''фононско тунелирање'', каде што низ нанометарски широки процепи, топлината може да пренесува помеѓу материјалите од фононот што е "тунел" помеѓу двата материјали.<ref>MIT. (2015). "Tunneling across a tiny gap." http://news.mit.edu/2015/phonon-tunneling-heat-flow-nanometer-gaps-0407. Retrieved December 24, 2018.</ref> Типот на пренос на топлина функционира помеѓу растојанија премногу големи за да се случи [[Топлинско спроведување|спроведување]], но премногу мали за да се случи [[зрачење]]. == Операторски формализам == Фононот Хамилтонијан е даден со : <math>\mathcal{H} = \tfrac12 \sum_\alpha\left(p_\alpha^2 + \omega^2_\alpha q_\alpha^2 -\tfrac12 \hbar\omega_\alpha\right)</math> Во однос на операторите, овие се дадени со : <math>\mathcal{H} = \sum_\alpha\hbar\omega_\alpha {a_\alpha}^\dagger a_\alpha</math> Тука, при изразувањето на [[Хамилтонијан]]от во операторскиот формализам, не го земавме предвид при пресметувањето терминот {{sfrac|1|2}}''ħω<sub>q</sub>'', бидејќи ако земеме бесконечна решетка или, за тоа прашање  континуум, теминот {{sfrac|1|2}}''ħω<sub>q</sub>'' ќе даде бесконечност. Оттука, тој е "ренормализиран", со ставање на факторот {{sfrac|1|2}}''ħω<sub>q</sub>'' на вредност 0, тврдејќи дека разликата во енергијата е она што ние го мериме, а не апсолутната вредност од неа. Оттука, факторот {{sfrac|1|2}}''ħω<sub>q</sub>'' е отсутен во операторскиот формализиран израз за [[Хамилтонијан]]от. Основната состојба, исто така, наречена "вакуумска состојба" е состојбата составена од без фонони. Оттука, енергијата на основната состојба е 0. Кога системот е во состојба |n<sub>1</sub>n<sub>2</sub>n<sub>3</sub> ...⟩, велиме дека има ''n<sub>α</sub>'' фонони од типот ''α''. ''n<sub>α</sub>'' се нарекуваат број на окупација на фононите. Енергијата на еден фонон од тип α е ħωq, а вкупната енергија на општиот фононски систем е дадена со ''n''<sub>1</sub>''ħω''<sub>1</sub>&nbsp;+&nbsp;''n''<sub>2</sub>''ħω''<sub>2</sub>&nbsp;+…. Со други зборови, фононите не се интерактивни. Дејството на операторите за создавање и уништување е дадено со : <math>{a_\alpha}^\dagger\Big|n_1\ldots n_{\alpha -1}n_\alpha n_{\alpha +1}\ldots\Big\rangle = \sqrt{n_\alpha +1}\Big|n_1\ldots,n_{\alpha -1}, (n_\alpha+1), n_{\alpha+1}\ldots\Big\rangle</math> и : <math>a_\alpha\Big|n_1\ldots n_{\alpha -1}n_\alpha n_{\alpha +1}\ldots\Big\rangle = \sqrt{n_\alpha}\Big|n_1\ldots,n_{\alpha -1},(n_\alpha-1),n_{\alpha+1},\ldots\Big\rangle</math> на пр. ''a<sub>α</sub>''<sup>†</sup> создава фонон од типот ''α'', додека ''a<sub>α</sub>'' го уништува. Оттука, тие се оператори за создавање и уништување на фонони. Аналогно на случајот на [[Квантен хармониски осцилатор|квантниот хармониски осцилатор]], можеме да го дефинираме операторот на бројот на честички како : <math>N = \sum_\alpha {a_\alpha}^\dagger a_\alpha.</math> Бројниот оператор се менува со низата производи од операторите за создавање и уништување, ако бројот на а е еднаков на бројот на ''a''<sup>†</sup>. Фононите се бозони, бидејќи |''α'',''β''⟩ = |''β'',''α''⟩, т.е. тие се симетрични при замена.<ref>{{Наведена книга|title=Statistical Mechanics, A Set of Lectures|last=Feynman|first=Richard P.|authorlink=|year=1982|publisher=Benjamin-Cummings|location=Reading, MA|isbn=0-8053-2508-5|page=159|pages=|url=|accessdate=}}</ref> == Нелинеарност == Исто како и [[фотон]]ите, фононите можат да прават интеракција преку параметарско долно претворање<ref>{{Наведено списание|title=Phonon–phonon interactions due to non-linear effects in a linear ion trap|url=http://www.quantumoptics.at/images/publications/papers/apb03_marquet.pdf|first1=C.|last1=Marquet|first2=F.|last2=Schmidt-Kaler|first3=D. F. V.|last3=James|journal=Applied Physics B|volume=76|pages=199–208|date=2003|doi=10.1007/s00340-003-1097-7|arxiv=quant-ph/0211079|bibcode=2003ApPhB..76..199M}}</ref> и да формираат притиснати кохерентни состојби.<ref>{{Наведено списание|first1=D. E.|last1=Reiter|first2=S.|last2=Sauer|first3=J.|last3=Huneke|first4=T.|last4=Papenkort|first5=T.|last5=Kuhn|first6=A.|last6=Vagov|first7=V. M.|last7=Axt|url=http://iopscience.iop.org/1742-6596/193/1/012121/pdf/1742-6596_193_1_012121.pdf|title=Generation of squeezed phonon states by optical excitation of a quantum dot|publisher=[[Institute of Physics]]|date=2009|journal=Journal of Physics: Conference Series|volume=193|page=012121|doi=10.1088/1742-6596/193/1/012121}}</ref> == Предвидени својства == Иако фононите често се користат како квазичестички, некои популарни истражувања покажале дека фононите и [[ротон]]ите навистина можат да имаат ист вид на маса, и да бидат под влијание на гравитацијата како што се стандардните честички.<ref>Alberto Nicolis and Riccardo Penco. (2017). [https://arxiv.org/pdf/1705.08914.pdf%7CMutual Interactions of Phonons, Rotons, and Gravity] Retrieved November 27, 2018</ref> Всушност, предвидено е да фононите имаат вид на [[негативна маса]] и негативна гравитација.<ref>Angelo Esposito, Rafael Krichevsky, and Alberto Nicolis. (2018). [https://arxiv.org/pdf/1807.08771.pdf%7CThe mass of sound] Retrieved November 11, 2018</ref> Ова може да биде покажано од фактот како фононите знаат побрзо да патуваат во погусти материјали. Бидејќи дел од материјалот што се насочува кон гравитацискиот извор е поблиску до објектот, тој станува погуст на тој крај. Од ова, се предвидува дека фононите ќе се одвратат, бидејќи ќе ја откријат разликата во густината, покажувајќи ги квалитетите на негативното гравитациско поле.<ref>https://phys.org/news/2018-08-phonons-mass-negative-gravity.html Retrieved November 27, 2018</ref> Иако ефектот би бил премногу мал за мерење, можно е да со идната опрема ќе се дојде до успешни резултати. Фононите, исто така, се предвидени да играат клучна улога во [[суперспроводливост]]а во материјалите и предвидувањето на суперспроводливи соединенија.<ref>Enamul Haque and M. Anwar Hossain. (2018). [https://arxiv.org/pdf/1808.06700.pdf%7CFirst-principles prediction of phonon-mediated superconductivity in XBC (X= Mg, Ca, Sr, Ba)] Retrieved November 27, 2018</ref> == Поврзано == {{portal|Physics}} {{div col|colwidth=22em}} * [[Бозон]] * [[Brillouin scattering]] * [[Fracton]] * [[Linear elasticity]] * [[Механички бран]] * [[Phonon scattering]] * [[Acoustic metamaterials#Phononic crystal|Phononic crystal]] * [[Rayleigh wave]] * [[Relativistic heat conduction]] * [[Rigid unit modes]] * [[SASER]] * [[Second sound]] * [[Surface acoustic wave]] * [[Surface phonon]] * [[Thermal conductivity]] * [[Vibration]] {{div col end}} == Наводи == {{Reflist|30em}} == Надворешни врски == * [http://web.mit.edu/newsoffice/2010/explained-phonons-0706.html Explained: Phonons], MIT News, 2010. * [https://web.archive.org/web/20080318142623/http://dept.kent.edu/projects/ksuviz/leeviz/phonon/phonon.html Optical and acoustic modes] * Phonons in a One Dimensional Microfluidic Crystal [http://www.nature.com/nphys/journal/v2/n11/abs/nphys432.html] and [https://arxiv.org/abs/1008.1155] with movies in [http://www.weizmann.ac.il/materials/barziv/project_1.htm] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120307215812/http://www.weizmann.ac.il/materials/barziv/project_1.htm |date=2012-03-07 }}. {{particles}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Квазичестички]] [[Категорија:Бозони]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] dkhrqpkchxexpm9z20j6ci223pddics 0 1221972 5532447 4856058 2026-03-31T18:31:00Z Виолетова 1975 додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532447 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | fossil_range = {{fossil range|3.6|0|[[Pliocene]] – Recent}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=68698|title=Physeter macrocephalus Linnaeus 1758 (sperm whale)|website=Fossilworks: Gateway to the Paleobiology Database|accessdate=12 August 2018|archive-date=2021-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224123512/http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=68698|url-status=dead}}</ref> | name = Кашалот<ref name="msw3">{{MSW3 Cetacea | id=14300131 | page=737}}</ref> | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{Наведено списание | author = Taylor, B.L. | author2 = Baird, R. | author3 = Barlow, J. | author4 = Dawson, S.M. | author5 = Ford, J. | author6 = Mead, J.G. | author7 = Notarbartolo di Sciara, G. | author8 = Wade, P. | author9 = Pitman, R.L. | last-author-amp = yes | title = ''Physeter macrocephalus'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2008 | page = e.T41755A10554884 | publisher = [[IUCN]] | date = 2008 | url = http://oldredlist.iucnredlist.org/details/41755/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41755A10554884.en | access-date = 12 January 2018 | archive-date = 2019-04-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190425112931/http://oldredlist.iucnredlist.org/details/41755/0 | url-status = dead }}</ref> | image = Mother and baby sperm whale.jpg | image_caption = | image2 = Sperm whale male and female size.svg | image2_caption = | genus = Physeter | parent_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Систем на природата|1758]] | species = macrocephalus | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Систем на природата|1758]] | synonyms = *''Physeter catodon'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} *''Physeter microps'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} *''Physeter tursio'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} *''Physeter australasianus'' {{small|[[Desmoulins]],&nbsp;1822}} | range_map = Sperm whale distribution (Pacific equirectangular).jpg | range_map_caption= Распространетост на кашалотот }} '''Кашалот''' (''Physeter macrocephalus'') е најголемиот [[забест кит]] и најголем забест [[грабливец]]. Тој е единствен жив член од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Physeter]]'' и еден од трите видови во фамилијата на кашалоти, пигмејскиот кашалот и џуџестиот кашалот од родот ''[[Kogia]]''. Возрасните машки единки во просек достигнуваат 16 метри во должина, но некои единки достигнуваат 20.5 метри, при што на главата отпаѓаат до една третина од вкупната должина. Ловот на кашалоти бил водечка индустрија во XIX век, овековечен во романот ''[[Моби Дик]]''. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] s4zmnioorzwu7sxd5pk2eu0h8d6fqnd 5532472 5532447 2026-03-31T18:42:57Z Виолетова 1975 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532472 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | fossil_range = {{fossil range|3.6|0|[[Pliocene]] – Recent}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=68698|title=Physeter macrocephalus Linnaeus 1758 (sperm whale)|website=Fossilworks: Gateway to the Paleobiology Database|accessdate=12 August 2018|archive-date=2021-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224123512/http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=68698|url-status=dead}}</ref> | name = Кашалот<ref name="msw3">{{MSW3 Cetacea | id=14300131 | page=737}}</ref> | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{Наведено списание | author = Taylor, B.L. | author2 = Baird, R. | author3 = Barlow, J. | author4 = Dawson, S.M. | author5 = Ford, J. | author6 = Mead, J.G. | author7 = Notarbartolo di Sciara, G. | author8 = Wade, P. | author9 = Pitman, R.L. | last-author-amp = yes | title = ''Physeter macrocephalus'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2008 | page = e.T41755A10554884 | publisher = [[IUCN]] | date = 2008 | url = http://oldredlist.iucnredlist.org/details/41755/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41755A10554884.en | access-date = 12 January 2018 | archive-date = 2019-04-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190425112931/http://oldredlist.iucnredlist.org/details/41755/0 | url-status = dead }}</ref> | image = Mother and baby sperm whale.jpg | image_caption = | image2 = Sperm whale male and female size.svg | image2_caption = | genus = Physeter | parent_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Систем на природата|1758]] | species = macrocephalus | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Систем на природата|1758]] | synonyms = *''Physeter catodon'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} *''Physeter microps'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} *''Physeter tursio'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} *''Physeter australasianus'' {{small|[[Desmoulins]],&nbsp;1822}} | range_map = Sperm whale distribution (Pacific equirectangular).jpg | range_map_caption= Распространетост на кашалотот }} '''Кашалот''' (''Physeter macrocephalus'') е најголемиот [[забест кит]] и најголем забест [[грабливец]]. Тој е единствен жив член од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Physeter]]'' и еден од трите видови во фамилијата на кашалоти, пигмејскиот кашалот и џуџестиот кашалот од родот ''[[Kogia]]''. Возрасните машки единки во просек достигнуваат 16 метри во должина, но некои единки достигнуваат 20.5 метри, при што на главата отпаѓаат до една третина од вкупната должина. Ловот на кашалоти бил водечка индустрија во XIX век, овековечен во романот ''[[Моби Дик]]''. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] hlp64kooe0mwvxxtzstzjqxbuja3oj3 0 1222302 5532714 4803826 2026-04-01T09:24:55Z BosaFi 115936 5532714 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Orlacs Hände 1.jpg|мини|Сцена од австрискиот филм Орлаковите раце, 1924 година]] '''''Орлаковите раце''''' (германски: '''''Orlacs Hande)''''' е австриски [[Хорор (филм)|хорор]] [[Нем филм|нем]] филм од [[1924]] година во режија на [[Роберт Вине]] и во овој филм глумат глумците [[Конрад Вајдт]], [[Александра Сорина]] и [[Фриц Кортнер]]. [[Заплет]]от во филмот е заснован на приказната [[Лес Мајнс д'Орлак]] напишана од страна на [[Морис Ренард]]. [[Музика]]та во филмот е создадена од [[Пјер Осер]]. Филмот трае 90 минути и бил достапен на [[германски јазик|германски]], [[англиски јазик|англиски]] и [[француски јазик|француски]] јазик. ==Заплет== Пијанистот Паул Орлак ги губи своите раце во страшна железничка несреќа. Неговата жена, Ивона, разговара со еден хирург и со него се договара да ги спасат Орлаковите раце. Хирургот врши пресадување на раце. Рацете кои ги добива Орлак се од убиец кои скоро бил погубен кој се викал Восер. Откако Паул ќе дознае за ова, се соочува со хорор. Тој е измачуван од појавата на нож во неговата куќа, нож кој бил ист како оној кој го користел Восер, и од неговата голема желба да убива. Орлак верува дека заедно со рацете, ја наследил и склоноста кон насилство која ја имал Восер. Затоа оди и му го кажува ова на хирургот и го замолува да му ги извади рацете, но хирургот одбива велејќи му дека рацете не може да влијаат како тој ќе се однесува и дека тоа можат да го прават само срцето и разумот. Новите раце на Орлак не можат да свират на пијано, па по одредено време брачниот пар останува без пари. Даден им е рок од само уште еден ден да ги платат сите сметки. Ивона оди кај таткото на Паул за да му побара пари, но е одбиена од негова страна. Подоцна самиот Паул оди да разговара со својот татко, но го наоѓа избоден до смрт со истиот нож кој го поседувал Восер. Орлак почнува да мисли дека лично тој го извршил убиството и оди во кафуле. Во кафулето се среќава со човек кој тврди дека е Восер. Овој човек му кажува на Паул дека истиот оној хирург кој нему му ги наместил рацете, му ставил нова глава на Восер. Исто така му бара пари доколку сака да не се дознае за убиството. Во меѓувреме полицијата наоѓа отисоци од прсти на Восер на местото на злосторството и ова доведува до забуна. Брачниот пар заминува во полиција и таму објаснува за Орлаковите раце и исто така Паул вели дека не може ништо да се сети за убиството на неговиот татко. Исто така им раскажува за човекот кој тврди дека е Восер и за уцената од негова страна и одземаните пари. На крајот се дознава дека всушност човекот од кафулето бил обичен измамник кој и бил добро познат на полицијата. Орлаковиот куќен помошник и кажува на полицијата дека тој му бил пријател на Восер и дека тој направил ракавици на кој ќе има отисоци од прстите на Восер. Овие ракавици биле искористени при извршувањето на убиството. ==Поважни улоги== *[[Конрад Вајдт]], го игра Паул Орлак *[[Александра Сорина]], ја игра Ивона Орлак *[[Фриц Кортнерс]], како Нера *[[Фриц Страсни]], како таткото на Паул *[[Паул Асконас]], како помошник ==Продукција== Филмот е заснован на [[книга]]та напишана од страна на [[Морис Ренард]] која го имала истиот наслов на француски јазик (Les Mains d'Orlac). Овој филм бил еден од првите филмови во кои бил застапен [[мотив]]от рацете да дејствуваат по нивна желба, независно дали тие биле раце прикачени на нечиво тело. Исто така можеме да го забележиме тогашниот голем [[страв]] кој го имале луѓето од хируршките пресадувања, во време кога овие пресадувања сè уште биле невозможни. Филмот се снимал во [[студио]] во [[Виена]] и бил сниман од страна на продукциската компанија [[Пан-Филм]]. [[Премиера]]та на филмот била во [[Австрија]] на 6 Мај 1924 година. Подоцна за првпат филмот во [[Германија]] бил прикажан во [[кино]] во [[Берлин]] на 24 Септември 1924 година. Во [[САД|Америка]] филмот бил прикажан дури во [[1928]] година. [[Категорија:Филмови од 1924 година]] [[Категорија:Германски филмови]] 7zgd80szr0dtlrb4oubwk50s1bitgxg 0 1222484 5532715 3843208 2026-04-01T09:27:30Z BosaFi 115936 5532715 wikitext text/x-wiki '''Тим Талер или момчето што ја продаде својата насмевка''' — германски [[семеен филм]] од [[2017]] година во [[режија]] на [[режисер|режисерот]] [[Андреас Дрезен]]. Филмот е авантуристичка драма. Главните улоги ги играат [[Арвед Фризе]], [[Јустус фон Донануј]] и [[Аксел Прал]] и филмот трае 102 минути. Јазикот во филмот е [[германски јазик|германски]]. [[Сценарио|Сценариото]] во филмот е напишано од страна на [[Александер Адолф]]. [[Музика|Музиката]] е од [[Јоханес Репка]], а камерман е [[Михаел Хамон]]. == Заплет == Германија, почетокот на 1930-тите. Протагонистот е момче по име Тим Талер. Неговите родители починале, а сега тој живее во сиромаштија со својата маќеа и нејзиниот син. Еден ден, Тим го среќава мистериозниот Барон Троч, кој му нуди необичен договор: во замена за неговиот смеа, Тим ќе ја добие можноста да победи на кој било облог. Оваа способност го прави Тим богат, но не му носи среќа. Тој одлучува да го раскине договорот и да најде начин да ја врати насмевката. [[Категорија:Германски филмови]] 34uotk8vfpdzmhtgxjw6d11d29cow5q 0 1222485 5532716 4858005 2026-04-01T09:30:23Z BosaFi 115936 5532716 wikitext text/x-wiki '''Во време кога светлината згаснува''' — германски филм од [[2017]] година во [[режија]] на германскиот [[режисер]] [[Мати Гешонек]]. Јазикот во филмот е [[германски јазик|германски]]. Позначајните улоги во филмот ги играат [[Бруно Ганц]], [[Хилдегард Шмал]] и [[Силвестер Грот]] и филмот трае 101 минута. Филмот е [[комедија]]. [[Сценарио]]то е напишано од страна на [[Волфганг Колхасе]] и [[Еуген Руге]]. Оригиналниот наслов на филмот е In Zeiten des abnehmenden Lichts. Камерман е [[Ханес Хубах]]. „Синееуропа“ го опишува ова: „Тематски, драматично и визуелно, ова е мрачно, интелигентно дело во кое психолошката финеса се комбинира со историската анализа за да резултира со вистинска драматична тежина.“ Во време кога светлината згаснува“ е дело за ансамбл. Гешонек придонесува кон оваа мрачна тема предизвикувајќи ги општествените идеали, кои ја разоткриваат суровоста на еден нов историски ден.<ref>https://de.wikipedia.org/wiki/In_Zeiten_des_abnehmenden_Lichts_(Film)</ref> == Наводи == [[Категорија:Германски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] 7lnr6g7evdwjr99mqse4skbvic6tc2b 0 1222512 5532717 4366577 2026-04-01T09:31:47Z BosaFi 115936 5532717 wikitext text/x-wiki '''Помош, ги смалив родителите''' — германско-австриски филм од [[2018]] година во режија на германскиот [[режисер]] [[Тим Трагезер]]. Оваа [[семејна драма]] и [[комедија]] трае 99 минути. [[Сценарио]]то е напишано од страна на [[Герит Херманс]]. [[Музика]]та е создадена од [[Ане-Катрин Дерн]]. Камерман е [[Феликс Поплавски]]. Позначајни улоги во филмот ги играат [[Оскар Кејмер]], [[Лина Хиескер]], [[Аксел Штајн]], [[Андреа Савацки]] и [[Ото Валкес]]. Филмот доживеал голем успех и е номиниран за многу награди на голем број на филмски фестивали.<ref>https://de.wikipedia.org/wiki/Hilfe,_ich_hab_meine_Eltern_geschrumpft</ref> == Наводи == [[Категорија:Германски филмови]] ajwdeco1pwx831y08vg9onxj5ll1u2p 0 1223614 5532718 3845520 2026-04-01T09:34:51Z BosaFi 115936 5532718 wikitext text/x-wiki '''''Тато пред портата''''' е германска [[комедија]] од [[1991]] година во режија на Лориот, кој не само што е режисер на филмот туку ја игра и главната улога во него , и Ренате Вестфал-Лоренц. Ова бил втор и последен игран филм на Лориот, по [[1988]] година, кога ја изрежирал германската комедијата Одипуси. == Заплет == Хајнрих Лозе е менаџер во компанијата за производство на цевки „Дојче Рорен АГ“ кој сè повеќе губи контрола. Откако нарачува 40-годишна залиха на хартија за пишување и гуми за бришење поради попуст на количината, неговиот шеф го принудува да се пензионира. Соочени со оваа нова ситуација, семејството на Лозе реагира шокирано. Се испоставува дека сопругата на Хајнрих, Ренате, и неговиот син тинејџер Дитер, биле доста задоволни со отсутниот сопруг и татко и не сакаат да видат нарушена нивната ситуација. Хајнрих, сепак, одбива да дозволи неговата кариера да заврши и веднаш почнува да го преуредува домаќинството на Лозе врз основа на неговите сомнителни менаџерски вештини. Ова води до сè побизарна серија конфликти со неговата сопруга, син и пријатели. Во супермаркетот, Хајнрих нарачува десетици пакувања сенф (повторно за попуст на големо). Подоцна, тој ѝ наредува на чистачката како шеф на компанијата пред да се напие со неа. Тој исто така станува непосакувана љубовна атракција на две сестри на средна возраст во соседството. На крајот, Хајнрих продолжува да поканува филмска екипа да снима телевизиска серија во домаќинството на Лозе. Колку повеќе се обидува да ја импресионира сопругата, толку полошо станува, а Рената сериозно го доведува во прашање нивниот брак. Во средината на нивната брачна криза, тие присуствуваат на роденденската забава на мајката на Рената. Задушната сестра на Рената, Хедвиг, и нејзиниот сопруг Хелмут, првично се претставуваат како совршен пар на забавата, но потоа влегуваат во жестока расправија. Гледајќи го ова, Хајнрих и Рената ја прифаќаат својата нова ситуација и повторно се обидуваат да најдат задоволство заедно како пар. Тие сфаќаат дека иако нивниот брак не е совршен, сепак може да биде полош. Последната снимка ги прикажува Хајнрих и Рената како свират многу аматерски концерт со флејта во нивната дневна соба пред нивниот син Дитер и г-ѓа Клајнерт, нивната чистачка. [[Категорија:Филмови на германски јазик]] [[Категорија:Филмови од 1991 година]] [[Категорија:Германски филмови]] 3rzrt02oq2mwszcf9lxj8as1iqc7ft3 0 1223776 5532719 3846366 2026-04-01T09:36:09Z BosaFi 115936 5532719 wikitext text/x-wiki '''''Затвореникот на кралот''''' (на германски: '''''Der Gefangene des Königs''''' ) е германска историска комедија од [[1935]] година во [[режија]] на [[Карл Боезе|Карл Боезе,]] и во неа глумат [[Michael Bohnen|Мајкл Боен]], [[Paul Kemp (actor)|Пол Кемп]] и [[Susi Lanner|Суси Ланнер]] . Филмот се заснова врз развојот на [[Meissen porcelain|порцелан Меисен]] во текот на [[XVIII век]], особено на улогата на [[Алхемија|алхемичарот]] [[Johann Friedrich Böttger|Јохан Фридрих Ботгер]] . Филмските сцени биле дизајнирани од уметничкиот директор [[Max Seefelder|Макс Зеефелдер]]. Сцените биле снимани во студиото Баварија во [[Минхен]]. [[Категорија:Филмови на германски јазик]] [[Категорија:Филмови од 1935 година]] [[Категорија:Германски филмови]] q67anp03tqkd2xuplfqcodtmmx48r5b 0 1227507 5532720 4890542 2026-04-01T09:44:57Z BosaFi 115936 5532720 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за фудбалска репрезентација|Name=Georgia|Badge=Georgia national football team crest.svg|Badge_size=190px|Nickname={{lang|ka|ჯვაროსნები}}<br>''Jvarosnebi'' (Крстоносци)|Association={{nowrap|{{lang|en|[[Фудбалска федерација на Грузија]]}} (GFF)}}|Confederation=[[УЕФА]] (Европа)|Coach=[[Вили Сагњол]]|Captain=[[Гурам Кашија]]|Most caps=[[Гурам Кашија]] (128)|Top scorer=[[Шота Арвелѕе]] (26)|Home Stadium=[[Борис Пичџа Динам Арена]] (Главна), [[Адхиарабет Арена]] (Втора), [[Стадион Михаил Мески]] и [[Стадион Рамаз Сенгелија]] (Третоа)|FIFA Trigramme=GEO|FIFA Rank={{FIFA World Rankings|GEO}}|FIFA max=42|FIFA max date=September 1998|FIFA min=156|FIFA min date=March 1994|Elo Rank={{World Football Elo Ratings|Georgia}}|Elo max=49|Elo max date=11 October 1995|Elo min=108|Elo min date=late 2009|pattern_la1=_geo25h|pattern_b1=_geo25h|pattern_ra1=_geo25h|pattern_sh1=_geo25h|pattern_so1=_geo25hl|leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF|pattern_la2=_geo25a|pattern_b2=_geo25a|pattern_ra2=_geo25a|pattern_sh2=_geo25a|pattern_so2=_geo25al|leftarm2=000000|body2=000000|rightarm2=000000|shorts2=000000|socks2=000000|pattern_la3=_geo22a|pattern_b3=_geo22a|pattern_ra3=_geo22a|pattern_sh3=_geo22a|pattern_so3=_redtop|leftarm3=FF0000|body3=FF0000|rightarm3=FF0000|shorts3=000000|socks3=000000|First game='''Unofficial'''<br>{{flagdeco|Georgian SSR|1922}} '''Georgian SSR''' 2–4 [[Azerbaijan national football team|Azerbaijan SSR]] {{flagicon image|Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924–1927).svg}}<br>([[Tbilisi]], [[Georgian Soviet Socialist Republic|Georgian SSR]]; December 1926)<br>'''Official'''<br>{{fb|LTU|1988}} 1–0 {{fb-rt|GEO|1990}}<br>([[Kaunas]], [[Lithuania]]; 2 September 1992)|Largest win={{fb|GEO|2023}} 8–0 {{fb-rt|THA}}<br>([[Tbilisi]], Georgia; 12 October 2023)|Largest loss={{fb|GEO}} 1–7 {{fb-rt|ESP}}<br>([[Tbilisi]], Georgia; 8 September 2023)|World cup apps=|World cup first=|World cup best=|Regional name=[[UEFA European Championship|European Championship]]|Regional cup apps=1|Regional cup first=[[UEFA Euro 2024|2024]]|Regional cup best=Round of 16 ([[UEFA Euro 2024|2024]])|website={{URL|https://nakrebi.ge/ka|nakrebi.ge}} {{in lang|ka}}}} '''Грузискиот фудбалски тим''' бил фудбалскиот тим на Грузија, под контрола на Фудбалскиот формирањето се случи по прогласувањето независност на Грузија и отцепувањето од СССР. Фудбалската асоцијација на Грузија, која ги игра своите натпревари на натпревари организирани од УЕФА и ФИФА. * [[Светско првенство во фудбал 1930|1930]] - [[Светско првенство во фудбал 1994|1994 година]] - ''видете [[Фудбалска репрезентација на Советскиот Сојуз|Фудбалскиот тим на СССР]]'' * [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]] - [[Светско првенство во фудбал 2018|2018 година]] - не се квалификувале == Европско првенство == * 1960 - 1992 година - ''видете [[Фудбалска репрезентација на Советскиот Сојуз|Фудбалскиот тим на СССР]]'' * 1996 - [[Европско првенство во фудбал 2016|2016 година]] - не се квалификувале == Надворешни врски == * [http://www.gff.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=114 Грузиска фудбалска федерација] {{En}} * [http://www.rsssf.com/tablesg/geor-intres.html Список на натпревари во грузиската репрезентација] {{En}} [[Категорија:Фудбалот во Грузија]] [[Категорија:Фудбалски репрезентации од Европа|Грузија]] [[Категорија:Страници со застарена синтакса за слики]] btw5eiyexiemtvzlu1mvx39y2wapns8 0 1228187 5532744 4974354 2026-04-01T11:22:24Z BosaFi 115936 5532744 wikitext text/x-wiki '''Тија''' (грчки јазик|Θυία) во [[старогрчка митологија|старогрчката митологија]] била ќерка на [[Деукалион]] и [[Пира]]. Со [[Зевс]] имала два сина, [[Македон]] и [[Магнет (митологија)|Магнет]].<ref>[[Aleksandrina Cermanović Kuzmanović|Цермановић-Кузмановић, А.]] & [[Драгослав Срејовић|Срејовић, Д]]. 1992. Лексикон религија и митова. Савремена администрација. Београд.</ref> == Нимфа == Во грчката традиција позната е и [[нимфа]] со оваа име. Била една од [[Најади]]те и нимфа на [[извор]]от на [[планина]]та [[Парнас]] во [[Фокида (округ)|Фокида]] во централна [[Грција]]. Нејзиниот [[храм]] бил место за собирање на [[Менади]]те, жени кои [[оргија]]стички го славеле богот [[Дионис]]. Според [[Херодот]], нејзин татко бил [[Кефис]], а спред [[Пасуанија]] [[Касталије]]. Паусанија наведува и дека ја сакал [[Аполон]], на кого му го родила [[јунак]]от [[Делф]], основачот на едно село во [[Делфи]], во близина на [[прорекување|пророчиште]]то. Се поврзува со [[Касталија]], која била нимфа на истоимениот извор, но и со [[Најади]]те, [[Мелена]] и [[Корикија]].<ref>[http://www.theoi.com/Nymphe/NympheThyia.html -{theoi.com: THYIA}-], Посетено на 25. 4. 2013.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Зевсови жени]] [[Категорија:Нимфи]] [[Категорија:Древномакедонска митологија]] [[Категорија:Старогрчка митологија]] jkjkehdbvbo2ipjb0r13fq86q018qd7 0 1228651 5532743 5444690 2026-04-01T11:20:34Z BosaFi 115936 5532743 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за книга | name = Извештај на Меѓународната комисија за испитување на причините и однесувањето на Балканските војни | title_orig = Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars | image = Report of the International Commission on the Balkan Wars.jpg | image_caption = | author = Фондација Карнеги за меѓународен мир | translator = | country = [[Вашингтон]], [[САД]] | language = [[англиски]] | genre = | publisher = | release_date = [[1914]] | pages = | isbn = }} '''Карнегиева анкета''' ([[англиски]]: Carnegie Report) е популарното име на '''Извештајот на меѓународната комисија за истрага причините и водењето на [[Балкански војни|Балканските војни]]''' (''Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars'') изготвен со средствата на фондацијата Карнеги за меѓународен мир во 1913-1914 година. Претежно, врз основа на сведочења на очевидци и директно набудување во разорените области, извештајот станал широко познат како непристрасен одраз на воените злосторства и нивното трајно влијание врз соживотот меѓу соседните нации. Дел од заклучоците му се оспоруваат како елемент од пропагандната војна, која траела долго по завршувањето на воените дејствија меѓу поранешните [[Балкански сојуз]]ници.<ref name="michailidis">Michailidis, I. [http://www.macedonian-heritage.gr/Contributions/contr_Carnegie_1.html The Carnegie Commission in Macedonia, Summer 1913] (Macedonian Heritage, 10.09.2009)</ref> Независно од тоа, во историографија анкетата се гледа како „документ за балканската историја“ и „првокласно сведоштво за етничката карта на [[Балкан]]от до пресрет на [[Прва светска војна|Првата светска војна]].“ == Воспоставување и маршрута на Анкетната комисија == Големиот меѓународен одек од Првата и Втората балканска војна и конфликтните информации за кршењето на меѓународното право, направени од страна на завојуваните страни, се главните мотиви за спроведување на независна истрага. Иницијативата е на Одделот за дружење и едукација до Фондацијата „Карнеги“ за меѓународен мир. Во јули 1913 година, фондацијата му наложила на славниот француски пацифист Пол д'Естурнел со раководството на 8-члена комисија да ја спроведе истрагата.<ref>Бътлър, Н. М. [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/predgovor.html Предговор към доклада] (преземено од „Книги за Македония“, 11.09.2009)</ref> На 26 август 1913 година - непосредно по завршувањето на [[Меѓу-сојузничката војна|Втора балканска војна]] - истражниот комитет ги започнал своите истражувања со посета на Белград. До 22 септември, некои членови на комитетот ги посетиле и [[Солун]], [[Атина]], [[Цариград]], [[Софија]] и дел од борбените полиња во [[Источна Тракија]] и [[Македонија (област)|Македонија]] (Кукуш, Сер и др.). Српските власти го попречувале спроведувањето на анкетата во [[Вардарска Македонија]], но не и сведоштвата на бегалците, кои нашле засолниште во Бугарија.<ref name="ilchev">Илчев, Ив. ''Карнегиевата анкета на Балканите през 1913 г.'', стр. 244-246, в: Македония. История и историческа съдба (1912-1941), Том II, „Знание“, София 1998</ref><ref name="dbv11">Другите балкански войни, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/uvod_4.html стр. 9-11], [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/uvod_5.html стр. 12] (преземено од „Книги за Македония“, 11.09.2009)</ref> == Резултати од истрагата == Собраниот материјал (писмени сведоштва, коментари на композиторите, фотографии, историски и етнографски карти) бил нареден и објавен во јули 1914 година во [[Вашингтон]] во име на Фондацијата Карнеги,<ref>Илчев, Ив. ''Карнегиевата анкета на Балканите през 1913 г.'', стр. 247, в: Македония. История и историческа съдба (1912-1941), Том II, „Знание“, София 1998</ref> а главните заклучоци се презентирани преку медиумите уште два месеци порано.<ref name="nyt180514">The New York Times Article Archive, 10.09.2009: [http://query.nytimes.com/gst/abstract.htmlres=9C00EED71730E733A2575BC1A9639C946596D6CF ''Greek and Bulgar Both Held Guilty'']{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (статија на "Њујорк Тајмс" од 18.05.1914, стр. 3)</ref> Објавени се 13,000 парчиња на англиски и 5,000 на француски јазик во САД, Европа и Јапонија.<ref>Илчев, Ив. ''Карнегиевата анкета на Балканите през 1913 г.'', стр. 250, в: Македония. История и историческа съдба (1912-1941), Том II, „Знание“, София 1998</ref> На бугарски јазик извештајот излегува уште истата година. Извештајот на истражната комисија започнува со објаснување на историските и дипломатските предуслови за вооружен судир на Балканот. Следниве се неколку поглавја за постапките на армиите и нередовните трупи со фокус на протести против цивилното население (примери: масовниот глад и погроми против Турците во опсадата на Одрин, присилното крштевање во Родопите и Пиринскиот крај, антибугарската политика на српската и грчката влада во Македонија, бегалските бранови од Македонија и Тракија,<ref>Другите балкански войни [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava4_2a.html стр. 155 сл.]</ref> уништувањето на [[Кукуш]],<ref>Другите балкански войни, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava2_3.html стр. 92-94]</ref> масакрите над грчкото население во Доксат и [[Валовишта|Демир Хисар]], уништувањето на [[Сер]]<ref>Другите балкански войни, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava2_2.html стр. 74-89]</ref> и др.) Како заклучок, извештајот претставува анализа на меѓународните прекршувања,<ref>Другите балкански войни, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava5.html стр. 194 сл.]</ref> статистички податоци за економските и демографските порази од војната<ref>Другите балкански войни, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava6.html стр. 220 сл.]</ref> како и коментари за моралните последици.<ref>Другите балкански войни, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava7.html стр. 250 сл.]</ref> == Прегледи == Првите реакции по објавувањето на извештајот не биле едногласни. Весникот [[Њујорк Тајмс]] забележал дека „ниту една балканска нација не ја поштеди вината“ за злосторствата за време на војната и последователната нестабилност во регионот.<ref name="nyt180514"/> Србија и Грција официјално го отфрлиле извештајот. Со декларација од 7 септември 1913 година, српските власти одбиле да ја потврдат непристрасноста на комисијата на почетокот на својата работа, бидејќи Павел Миљуков таму работел.<ref name="ilchev"/><ref name="dbv11"/> Во текот на летото на 1914 година грчката влада побила тврдењата на Карнеги комисија како „лажни“ и „неоправдани“.<ref>The New York Times Article Archive, 10.09.2009: [http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9F0CE1D61730E733A2575BC0A9609C946596D6CF ''Greeks Denounce Carnegie Board''] (статија во „Њујорк Тајмс“, 08.06.1914, стр. 3)</ref> Сепак, во поновите историски студии, дефинициите за истражувањето Карнеги се чини дека се „можеби најобјективната изјава за прашањето на злосторствата за време на балканските војни“.<ref>Hall, R. ''The Balkan Wars 1912-1913: Prelude to the First World War'', Routledge, 2000, ISBN 0203138058, стр. 138</ref> == Членови на Анкетната комисија == Списокот е надополнет со националноста и професијата на учесниците: * Јозеф Редлих ([[Австроунгарија]], професор по државно право во Виенскиот универзитет) * Волтер Шукинг ([[Германија]], професор по право на Универзитетот во Марбург) * Франсис Хирст ([[Велика Британија]], уредник на „[[Економист]]“) * Хенри Браилсфорд ([[Велика Британија]], новинар) * Пол д'Естурнел ([[Франција]], сенатор) * Жjустен Годар ([[Франција]], член на Претставничкиот дом) * Павел Миљуков ([[Русија]], историчар, член на Државната дума * Самуел Датон ([[Соединетите Американски Држави|САД]], Колумбиски универзитет). == Надворешни врски == * [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/index.html Другите балкански войни] (Фондация „Карнеги“, Фондация „Свободна и демократична България“, София 1995, електронско издание од „Книги за Македония“, посетен на 11.09.2009) * [http://www.archive.org/details/reportofinternat00inteuoft Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan War] (Internet Archive, 08.09.2009) * [http://www.sitebulgarizaedno.com/index.php?option=com_content&view=article&id=315 Карнегиевата анкета], „Сите бугари заедно“ посетен на 24 април 2012 == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Балкански војни]] saijtvu1rkjera2kigl3edqg5rhp17p 0 1230867 5532696 5460948 2026-04-01T08:30:51Z Bjankuloski06 332 5532696 wikitext text/x-wiki [[File:Refraction photo.png|thumb|Светлински [[зрак]] кој се [[прекршување (физика)|прекршува]] во пластичен блок|alt=refer to caption]] '''Показател на прекршување''' или '''индекс на прекршување''' — [[бездимензионален број]] на [[оптичка средина|материјал]] кој укажува со колкава брзина се движи [[електромагнетно зрачење|светлината]] низ материјалот. Се дефинира како :<math>n = \frac{c}{v},</math> каде ''c'' е [[брзина на светлината|брзината на светлината]] во [[вакуум]] и ''v'' е [[фазна брзина|фазната брзина]] на светлината во средината. На пример, показателот на прекршување на водата е 1,333, што пак значи дека светлината се движи со брзина 1,333 пати помала од онаа во вакуум. [[File:Refraction at interface.svg|thumb|170px|Прекршување на светлински зрак|alt=Illustration of the incidence and refraction angles]] Показателот на прекршување колку е свиена патеката на движење на светлината, или [[прекршување (физика)|прекршена]], кога навлегува во материјалот. Ова се опишува со [[Снелов закон|Снеловиот закон]] за прекршување, ''n''<sub>1</sub>&nbsp;sin''θ''<sub>1</sub>&nbsp;=&nbsp;''n''<sub>2</sub>&nbsp;sin''θ''<sub>2</sub>, каде ''θ''<sub>1</sub> и ''θ''<sub>2</sub> се [[упаден агол|упадниот агол]] и аголот на прекршување, соодветно, на зрак кој минува низ граничната површина меѓу двете срединисо показатели на прекршување ''n''<sub>1</sub> и ''n''<sub>2</sub>. Показателот на прекршување ито така го определува количеството на светлина [[одбивање (физика)|одбиено]] од меѓуграничната површина, како и за критичниот агол на [[тотално прекршување|тоталното прекршување]] и [[Брустеров агол|Брустеровиот агол]].<ref name="Hecht">{{Наведена книга | author = Hecht, Eugene | title = Optics | publisher = Addison-Wesley | year = 2002 | isbn = 978-0-321-18878-6}}</ref> Показателот на прекршување може да се разгледува како фактор според кој брзината и [[бранова должина|брановата должина]] на зрачењето се намалени во однос на нивните вредности за вакуум: брзината на светлината за некоја средина е ''v'' = ''c''/''n'',и слично брановата должина во таа средина е ''λ'' = ''λ''<sub>0</sub>/''n'', каде ''λ''<sub>0</sub> е брановата должина во ваккум. ова укажува дека показателот на прекршување на вакуумот е 1, и дека [[честотата]] (''f'' = ''v''/''λ'') не е изменета од самиот показател. Како резултат, восприемените бои од прекршената светлина во човековото око, кои зависат од честотата не се изменети од прекршувањето или пак од показателот на прекршување за таа средина. Иако показателот на прекршување ја изменува брановата должина, тој зависи од честотата, бојата и енергијата, па добиената разлика во аглите на прекршување предизвикува светлината да се подели на составните бои. Оваа појава е позната под името [[расејување (оптика)|расејување]]. Може да се забележи кај [[призма (оптика)|призмите]] и [[виножито|виножитата]], и [[хроматска аберација|хроматските аберации]] кај лежите. Движењето на светлината во [[впивање (електромагнетно зрачење)|впивачките]] материјали може да се опише со [[комплексен број|комплексно]]-вредносниот показател на прекршување.<ref name="Attwood">{{Наведена книга|title=Soft X-rays and extreme ultraviolet radiation: principles and applications|author=Attwood, David |page=60|isbn=978-0-521-02997-1|year=1999}}</ref>[[Имагинарен број|Имагинарниот]] дел кој се однесува на [[згаснување]]то, додека пак [[реален број|реалниот]] дел се однесува за прекршувањето. Замислата за показателот на прекршување важи за целиот [[електромагнетен спектар]], од [[рендгенско зрачење|рендгенското зрачење]] до [[радиобран]]овите. Може да се примени и кај [[бран]]овите појави како што е [[звук]]от. Во овој случај се користи брзината на звукот на местото на брзината на светлината, и средината мора да биде поразлична од вакуум.<ref name=Kinsler>{{Наведена книга | author = Kinsler, Lawrence E. | title = Fundamentals of Acoustics | publisher = John Wiley | year = 2000 | isbn = 978-0-471-84789-2 | page = 136}}</ref> ==Дефинирање== Показателот на прекршување ''n'' ofна оптичката средина се дефинира како однос на брзината на светлината во вакуум, ''c'' = {{вред|299792458|u=м/с}}, и [[фазна брзина|фазната брзина]] ''v'' на светлината во средината,<ref name=Hecht/> :<math>n=\frac{c}{v}.</math> Фазната брзина е брзината со која се движат испакнувањата или [[фаза (бранови)|фазата]] на [[бран]]овите, што пак е поразлично од [[групна брзина|групната брзина]], брзината со која пулсира светлината или пак се движи [[обвиток (бранови)|обвитокот]]. Погоре спомнатата дефиниција е позната и како '''апсолутен показател на прекршување''' или '''апсолутен индекас на прекршување''' за да се разликува од дефинициите каде се користи брзината на светлината во други појдовни средини.<ref name=Hecht/> Историски [[воздух]]от при стандарден [[притисок]] и [[температура]] се користи како појдовна средина. ==Историја== [[File:Portrait of Thomas Young with printed autograph.jpg|thumb|120px|alt=Stipple engraving of Thomas Young|Научникот [[Томас Јунг]] го осмислил изразот ''показател на прекршување''.]] [[Томас Јунг]] е првата личност која го користела и осмислила поимот „показател на прекршување“, во 1807 година.<ref>{{Наведена книга|last=Young|first=Thomas|title=A course of lectures on natural philosophy and the mechanical arts|year=1807|page=413|url=https://books.google.com/books?id=YPRZAAAAYAAJ&pg=PA413|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170222083944/https://books.google.com/books?id=YPRZAAAAYAAJ&pg=PA413|archivedate=2017-02-22}}</ref> Во истиот период ја изменил вредноста на моќноста на прекршувањето во едноцифрен број, замена за воспоставениот однос од два броја. Односот имал недостатоци поради постоењето на различни резултати. [[Исак Њутн|Њутн]], го нарекувал „пропорција на синусите на упадните агли и прекршувањето“, и го запишал како однос на два броја, како на пример „529 на 396“ (или „близу 4 на 3“; за водата).<ref name=Newton>{{Наведена книга|last=Newton|first=Isaac|title=Opticks: Or, A Treatise of the Reflections, Refractions, Inflections and Colours of Light|year=1730|page=247|url=https://books.google.com/books?id=GnAFAAAAQAAJ&printsec=frontcover|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151128124054/https://books.google.com/books?id=GnAFAAAAQAAJ&printsec=frontcover|archivedate=2015-11-28}}</ref> [[Франсис Хоксби|Хоксби]],кој го нарекувал „однос на прекршување“, го запишал како однос за неменлив [[броител]], како на пример „10000 на 7451.9“ (за урината).<ref name=Hauksbee>{{Наведено списание|doi=10.1098/rstl.1710.0015|last=Hauksbee|first=Francis|title=A Description of the Apparatus for Making Experiments on the Refractions of Fluids|year=1710|page=207|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=27|issue=325–336}}</ref> [[Чарлс Хатон|Хатон]] го запишал како однос со неменлив броител, како на пример 1,3358 на 1 (вода).<ref name=Hutton>{{Наведена книга|last=Hutton|first=Charles|title=Philosophical and mathematical dictionary|year=1795|page=299|url=https://books.google.com/books?id=lsdJAAAAMAAJ&pg=PA299|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170222031446/https://books.google.com/books?id=lsdJAAAAMAAJ&pg=PA299|archivedate=2017-02-22}}</ref> Јунг не користел ознака за показателот на прекршување, во 1807 година. Во следните години, и други научници започнале да користат различни ознаки: n, m и µ.<ref name=Fraunhofer>{{Наведено списание|last=Joseph von Fraunhofer|first=Joseph|title=Bestimmung des Brechungs und Farbenzerstreuungs Vermogens verschiedener Glasarten|journal=Denkschriften der Königlichen Akademie der Wissenschaften zu München|year=1817|volume=5|page=208|url=https://books.google.com/books?id=lMRSAAAAcAAJ&pg=PA208|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170222074213/https://books.google.com/books?id=lMRSAAAAcAAJ&pg=PA208|archivedate=2017-02-22}} Exponent des Brechungsverhältnisses is index of refraction</ref><ref name=Brewster>{{Наведено списание|last=David Brewster|first=David|title=On the structure of doubly refracting crystals|journal=Philosophical Magazine|year=1815|volume=45|issue=202|page=126|url=https://books.google.com/books?id=GhpRAAAAYAAJ&pg=PA124|doi=10.1080/14786441508638398|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170222103726/https://books.google.com/books?id=GhpRAAAAYAAJ&pg=PA124|archivedate=2017-02-22}}</ref><ref name=Herschel>{{Наведена книга|last=John Herschel|first=John F.W.|title=On the Theory of Light|year=1828|page=368|url=https://books.google.com/books?id=Lo4_AAAAcAAJ&printsec=frontcover|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124000212/https://books.google.com/books?id=Lo4_AAAAcAAJ&printsec=frontcover|archivedate=2015-11-24}}</ref> Постепено преовладала ознаката n. ==Вообичаени вредности== <!-- the lead section links here --> [[File:Brillanten.jpg|left|thumb|alt=Gemstone diamonds|[[Дијамант]]ите имаат висок показател на прекршување од 2,42.]] {| style="float:right;" class="wikitable" |+Избрани показатели на прекршување при λ=589&nbsp;nm. За повеќе информации, Погледајте ја статијата [[список на показатели на прекршување]]. !Материјал||''n'' |- |[[Вакуум]] || {{вред|1}} |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Гас]]ови при [[стандардна температура и притисок|0&nbsp;°C и 1&nbsp;atm]] |- |[[Воздух]] || {{вред|1,000293}} |- |[[Хелиум]] || {{вред|1,000036}} |- |[[Водород]] || {{вред|1,000132}} |- |[[Јаглерод диоксид]] || {{вред|1,00045}} |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Течност]]и при 20&nbsp;°C |- |[[Вода]] || 1,333 |- |[[Етанол]] || 1,36 |- |[[Маслиново масло]] || 1,47 |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Цврста супстанца|Цверти материјали]] |- |[[Мраз]] || 1,31 |- |[[Кварцно стакло]] (кварц) || 1,46<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://refractiveindex.info/?shelf=glass&book=fused_silica&page=Malitson|author=Malitson|year=1965|title=Refractive Index Database|website=refractiveindex.info|accessdate=June 20, 2018}}</ref> |- |[[Поли(метил метакрилат)|ПММА]] (акрил, плексиглас, луцит, перспекс) || 1,49 |- |[[Стакло]] || 1,52<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=Faick, C.A.|author2=Finn, A.N.|title=The Index of Refraction of Some Soda-Lime-Silica Glasses as a Function of the Composition|url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/6/jresv6n6p993_A2b.pdf|publisher=National Institute of Standards and Technology|accessdate=11 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230105725/http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/6/jresv6n6p993_A2b.pdf|archivedate=December 30, 2016|language=en|format=.pdf|date=July 1931|url-status=live}}</ref> |- |[[Поликарбонат]] (Лексан™) || 1,58<ref>{{Наведено списание|last1=Sultanova|first1=N.|last2=Kasarova|first2=S.|last3=Nikolov|first3=I.|title=Dispersion Properties of Optical Polymers|journal=Acta Physica Polonica A|date=October 2009|volume=116|issue=4|pages=585–587|doi=10.12693/APhysPolA.116.585}}</ref> |- |[[Флинтно стакло]] (вообичаено) || 1,62 |- |[[Сафир]] || 1,77<ref>{{Наведено списание|last1=Tapping|first1=J.|last2=Reilly|first2=M. L.|title=Index of refraction of sapphire between 24 and 1060°C for wavelengths of 633 and 799 nm|journal=Journal of the Optical Society of America A|date=1 May 1986|volume=3|issue=5|pages=610|doi=10.1364/JOSAA.3.000610|bibcode=1986JOSAA...3..610T|df=}}</ref> |- |[[Кубичен циркон]] || 2,15 |- |[[Дијамант]] || 2,42 |- |[[Муасанит]] || 2,65 |} {{Поврзано|Список на показатели на прекршување}} За [[видлива светлина|видливата светлина]] повеќето [[прозрачна средина|прозрачни]] средини имаат показатели кои се со вредности меѓу 1 и 2. Неколку примери се дадени во придружната табела. Овие вредности се мерени при вредност на двојната жолта линија, односно [[D2 линија|D-линијата]] на [[натриум]]от, при бранова должина од 589 [[нанометар|нанометри]], што е всушност воспоставената практика.<ref name=FBI/> Гасовите и атмосферскиот притисок имаат показатели на прекршување близу до 1 поради малата густина. Скоро сите цврсти материјали и течности имаат показатели на прекршување поголеми од 1,3, при што [[аерогел]]от е исклучок. Аерогелот е цврст материјал со многу мала густина и има показател на прекршување во опсегот од 1,002 до 1,265.<ref>{{Наведено списание| author=Tabata, M.| title=Development of Silica Aerogel with Any Density| journal=2005 IEEE Nuclear Science Symposium Conference Record| volume=2| pages=816–818| year=2005| url=http://www.ppl.phys.chiba-u.jp/~makoto/publication/N14-191.pdf| display-authors=etal| url-status=live| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518075319/http://www.ppl.phys.chiba-u.jp/~makoto/publication/N14-191.pdf| archivedate=2013-05-18| doi=10.1109/NSSMIC.2005.1596380| isbn=978-0-7803-9221-2}}</ref> [[Муасанит]]от е на другиот крај со опсег на показател на прекршување кој достигнува и до 2,65. Повеќето пластики имаат показатели на прекршување во опсег од 1,3 до 1,7, но некои од [[полимер со висок показател на прекршување|полимерите со високи показатели на прекршување]] може да имаат показател и до 1,76.<ref>Naoki Sadayori and Yuji Hotta "Polycarbodiimide having high index of refraction and production method thereof" [http://www.google.com/patents?vid=va2WAAAAEBAJ US patent 2004/0158021 A1] (2004)</ref> За [[инфрацрвена светлина]] показателите може да се значително повисоки. [[Германиум]]от е проѕирен за бранови должини од 2 до 14&nbsp;µm и има показател на прекршување 4.<ref>Tosi, Jeffrey L., article on [http://www.photonics.com/EDU/Handbook.aspx?AID=25495 Common Infrared Optical Materials] in the Photonics Handbook, accessed on 2014-09-10</ref> Нов вид на материјали, наречени тополошки изолатори, имаат повисоки показатели на прекршување сè до 6 во блискоро или средното инфрацрвено зрачење. Дополнително, тополошките изолатори се провидни кога имаат дебелина од неколку нанометри. Овие одлични својства ги прават да бидат значајни материјали во инфрацрвената оптика.<ref>{{Наведено списание|last=Yue|first=Zengji|last2=Cai|first2=Boyuan|last3=Wang|first3=Lan|last4=Wang|first4=Xiaolin|last5=Gu|first5=Min|date=2016-03-01|title=Intrinsically core-shell plasmonic dielectric nanostructures with ultrahigh refractive index|journal=Science Advances|language=en|volume=2|issue=3|pages=e1501536|doi=10.1126/sciadv.1501536|issn=2375-2548|pmc=4820380|pmid=27051869|bibcode=2016SciA....2E1536Y|df=}}</ref> ===Показатели на прекршување помали од еден=== Според [[теорија за релативноста|теоријата за релативноста]], информациите не може да се движат со брзини поголеми од брзината на светлината во вакуум, но ова не значи дека показателот на прекршување не може да биде помал од 1. Показателот на прекршување ја определува [[фазна брзина|фазната брзина]] на светлината, која не е носител на [[информација]].<ref name=Als-Nielsen2011>{{Наведена книга|last=Als-Nielsen|first=J.; McMorrow, D.|title=Elements of Modern X-ray Physics|year=2011|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-0-470-97395-0|page=25|quote=One consequence of the real part of ''n'' being less than unity is that it implies that the phase velocity inside the material, ''c''/''n'', is larger than the velocity of light, ''c''. This does not, however, violate the law of relativity, which requires that only signals carrying information do not travel faster than ''c''. Such signals move with the group velocity, not with the phase velocity, and it can be shown that the group velocity is in fact less than ''c''.}}</ref> Фазната брзина е брзината при која максимумите на бранот и истата може да биде поголема од брзината на светлината во вакуум, и на тој начин да има показател на прекршување помал од 1. Ова се случува близу до [[резонантна честота|резонантните честоти]], за впивачките средини, кај [[плазма (физика)|плазмите]], и за [[рендгенско зрачење|рендгенското зрачење]]. При режим на рендгенско зрачење показателите не прекршување се пониски, но многу блиски до 1 (исклучок при резонатни честоти).<ref name=CXRO>{{Наведена мрежна страница |url = http://henke.lbl.gov/optical_constants/ |title = X-Ray Interactions With Matter |publisher = The Center for X-Ray Optics |accessdate = 2011-08-30 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110827214322/http://henke.lbl.gov/optical_constants/ |archivedate = 2011-08-27 }}</ref> Како на пример, водата има показател на прекршување {{вред|0.99999974}} = 1 − {{вред|2.6|e=-7}} за рендгенското зрачење при енергии на фотонот од {{вред|30|u=keV}} (при бранова должина од 0.04&nbsp;nm).<ref name=CXRO/> Пример за плазма со показател на прекршување помал од еден е Земјината [[јоносфера]]. Па бидејќи показателот на прекршување на јоносферата ([[плазма (физика)|плазма]]), е помал од еден, електромагнетните бранови кои се движат низ плазмата се завиени „подалеку од нормалата“ (Погледајте [[геометриска оптика]]) овозможувајќи има на радиобрановите да се одбијат назад кон површината на Земјата, и на тој начин овозможувајќи ги радиокомуникациите на големи далечини. Погледајте и [[радиодвижење]] и [[Скајвејв]].<ref>{{Наведена книга|last1=Lied|first1=Finn|title=High Frequency Radio Communications with Emphasis on Polar Problems|date=1967|publisher=The Advisory Group for Aerospace Research and Development|pages=1–7}}</ref> ===Негативен показател на прекршување=== {{Поврзано|Метаматеријали со негативен показател на прекршување}} [[File:Split-ring resonator array 10K sq nm.jpg|thumb|250px|alt=A 3D grid of open copper rings made from interlocking standing sheets of fiberglass circuit boards|Мрежа на [[поделен прстенест резонатор]] подреден на начин да предизвикува негативен показател на прекршување за [[микробранови]]те.]] Неодамнешните истражувања покажале дека постојат материјали со негативен показател на прекршување, од причина што [[диелектрична спроводливост|диелектричната спроводливост]] и [[магнетна пермеабилност|пермеабилност]] имаат истовремено негативни вредности.<ref name=veselago1968>{{Наведено списание|last=Veselago|first=V. G.|title=The electrodynamics of substances with simultaneously negative values of ε and μ|journal=Soviet Physics Uspekhi|year=1968|volume=10|issue=4|pages=509–514|doi=10.1070/PU1968v010n04ABEH003699|bibcode = 1968SvPhU..10..509V }}</ref> Ова може да се постигне со периодично составени [[метаматеријали]]. Добиениот [[негативен показател на прекршување]] (т.е., реципрочна вредност на [[Снелов закон|Снеловиот закон]]) овозможува можност за добивање на [[суперлеќа]] и други егзотични појави.<ref name=shalaev2007>{{Наведено списание | last = Shalaev | first = V. M. | title = Optical negative-index metamaterials | journal = Nature Photonics | volume = 1 | issue = | pages = 41–48 | date = 2007 | jstor = | issn = | doi = 10.1038/nphoton.2006.49 | id = | mr = | zbl = | jfm = | bibcode = 2007NaPho...1...41S | df = }}</ref> ==Микроскопско објаснување== {{Главна|Евалд–Осинова придушна теорема}} Во атомски размери, фазната брзина на електромагнетните брановие намалена во материјалот од причина што [[електрично поле|електричното поле]] создава неурамнотеженост во полнежите на атомите (односно [[електрон]]ите) пропорционално на [[електрична сусцептибилност|сусцептибилноста]] на средината. (Слично, [[магнетно поле|магнетното поле]] создава неурамнотеженост пропорционална на [[магнетна сусцептибилност|магнетната сусцептибилност]].) Како што електромагнетните полиња осцилираат во бранот, полнежите во материјалот ќе бидат „потресени“ напред-назад при истата честота.<ref name = Hecht />{{rp|67}} Па така полнежите ќе оддаваат сопствен електромагнетен бран при истата честота, но вообичаено со [[фаза (бран)|фазно поместување]], како што полнежите ќе се поместат од фазата со силата која ги насочува (Погледајте [[Хармониски треперник#Синусоидна придвижна сила|синусоидно придвижуван хармониски осцилатор]]). Светлосниот бран кој се движи во средината е макроскопската [[принцип на суперпозиција|суперпозицијата]] о сите тие придонеси во материјалот: оригиналниот бран плус брановите оддадени од сите подвижни полнежи. Бранот е вообичаено бран со иста честота но пократка бранова должина од оригиналната, што доведува до намалување на брановата фазна брзина. Поголемиот дел од зрачењето од полнежите на осоцилирачкиот материјал ќе го изменат упадниот бран, менувајќи му ја брзината. Сепак, дел од вкупната енергија ќе биде оддадена во други насоки и дури при други честоти (Погледајте [[расејување]]). Во зависност од релативната фаза придвижувачки бран и брановите оддадени од движењето на полнежите, постојат неколку можности: * Ако електроните оддаваат светлински бран кој е фазно поместен за 90° со светлинскиот зрак кој ги протресува, ќе предизвика вкупниот светлиснки бран да се движи поспоро. Овде станува збор за вообичаеното прекршување низ провидни материјали како што се гасовите или водата, и соодвествува спо показателот на прекршување кој е реален и поголем од 1.<ref name="Feynman, Richard P. 2011">{{Наведена книга | author = Feynman, Richard P. | title = Feynman Lectures on Physics 1: Mainly Mechanics, Radiation, and Heat | publisher = Basic Books | year = 2011 | page = | isbn = 978-0-465-02493-3}}</ref> * Ако електроните оддаваат светлински бран кој е фазно поместен за 270° со светлинскиот зрак кој ги протресува, ќе предизвика бранот да се движи побрзо. Овде станува збор за т.н. „аномалично прекршување“, и се набљудува близу впивачките линии (вообичаено во инфрацрвеното подрачје), како што е случајот со [[рендгенско зрачење|рендгенското зрачење]] во обичните материјали, исо радиобрановите во Земјината [[јоносфера]]. Соодвествува на [[диелектрична спроводливост]] помала од 1, што предизвикува показателот на прекршување да биде помал од 1 и [[фазна брзина|фазната брзина]] на светлината е поголема од [[брзина на светлината|брзината на светлината во вакуум]] ''c'' (треба да се има предвид [[брзина на сигнал|брзината на сигналите]] е сепак помала од ''c'', како што е спомнато погоре). Доколку резултатот е доволно силен и фазно поместен, се добива негативна вредност за [[диелектрична спроводливост|диелектричната спроводливост]] и имагинарниот показател на прекршување, како што е забележано кај металите и плазмата.<ref name="Feynman, Richard P. 2011"/> * Ако електроните оддаваат светлински бран које фазно поместен за 180° со светлинскиот бран кој ги протресува, ќе дојде до поништувачка интерференција со оригиналната светлина и ќе дојде до намалување на вкупната јачина на светлината. Станува збор за [[впивање (електромагнетно зрачење)|впивање на светлината во непровидни материјали]] и соодвествува на [[имагинарен број|имагинарен]] показател на прекршување. * Ако електроните оддаваат светлински бран кој е во фаза со светлинскиот бран кој ги протресува, ќе дојде до засилување на светлисниот бран. ова е реткост, но се случува кај [[ласер]]ите поради [[стимулирано оддавање|стимулираното оддавање]]. Соодвестува на имагинарен показател на прекршување, со спротивен знак од оној при впивањето. За повеќето материјали при честоти на видливата светлина, tфазата е некаде помеѓу 90° и 180°, што соодвествува на комбинирање на прекршувањето и впивањето. ==Расејување== [[File:WhereRainbowRises.jpg|thumb|150px|alt=A rainbow|Светлината од различни бои има малку поразични показатели во вода и така на тој начин може да се забележат различните местоположби во [[виножито]]то.]] [[File:Prism-rainbow.svg|thumb|left|alt=|Бел светлиснки сноп расејан во различни бои кога минува низ триаголна призма.]] [[File:Mplwp dispersion curves.svg|right|thumb|320px|alt=|График на кој се прикажува намалувањето на показателот на прекршување со зголемувањето на брановата должина за различни видови на стакла, засенчаната област е делот на видливата светлина.]] {{Главна|Расејување (оптика)}} Показателот на прекршување се менува и зависи од брановата должина (и [[честота]]) на светлината.<ref name=dispersion_ELPT>R. Paschotta, article on [https://www.rp-photonics.com/chromatic_dispersion.html chromatic dispersion] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629012047/http://www.rp-photonics.com/chromatic_dispersion.html |date=2015-06-29 }} in the [https://www.rp-photonics.com/encyclopedia.html Encyclopedia of Laser Physics and Technology] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813044135/http://www.rp-photonics.com/encyclopedia.html |date=2015-08-13 }}, accessed on 2014-09-08</ref> Оваа појава е позната како расејување и предизвикува [[призма (оптика)|призмите]] и [[виножито|виножитата]] да ја расејат белата светлина во составните спектрални [[боја|бои]].<ref name=hyperphysics_dispersion>Carl R. Nave, page on [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/geoopt/dispersion.html Dispersion] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924222742/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/geoopt/dispersion.html |date=2014-09-24 }} in [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/hph.html HyperPhysics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028155517/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/hph.html |date=2007-10-28 }}, Department of Physics and Astronomy, Georgia State University, accessed on 2014-09-08</ref> Како што показателот на прекршување се менува со брановата должина, на тој начин ќе се менува и аголот на прекршување како што светлината минува од една во друга средина. Расејувањето исто така е причина за зависноста на [[фокусно растојание|фокусното растојание]] на [[леќа (оптика)|леќите]] од брановата должини. Всушност станува збор за [[хроматска аберација]], која е непожелна и честопати треба да се отстрани кај системите за снимање. Во областите на спектарот каде материјаот не ја впива светлината, показателот на прекршување тежнее да се намалува со зголемувањето на брановата должина, и со зголемувањето на честотата. Ова се нарекува „нормално расејување“, за разлика од „аномалното расејување“, каде показателот на прекшување се зголемува со зголемувањето на брановата должина.<ref name=dispersion_ELPT/> За видливата светлина ова значи дека при нормалното расејување показателот на прекршување е повисок за сината светлина отколку за црвената. За оптиката при видлива светлина, обемот на расејување на материјалот од кој е изработена леќата, честопати се опишува со употреба на [[Абев број]]:<ref name=hyperphysics_dispersion/> :V=(n<sub>жолта</sub>-1)/(n<sub>сина</sub>-n<sub>црвена</sub>) За попрецизен опис на зависноста на показателот на прекршување од брановата должина, може да се искористи [[Селмајерова равенка|Селмајеровата равенка]].<ref>R. Paschotta, article on [https://www.rp-photonics.com/sellmeier_formula.html Sellmeier formula] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150319205203/http://www.rp-photonics.com/sellmeier_formula.html |date=2015-03-19 }} in the [https://www.rp-photonics.com/encyclopedia.html Encyclopedia of Laser Physics and Technology] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813044135/http://www.rp-photonics.com/encyclopedia.html |date=2015-08-13 }}, accessed on 2014-09-08</ref> Станува збор за емпириска равенка која функционира добро при опишувањето на расејувањето. ''Селмајеровите коефициенти'' се честопати во употреба како замена на показателите на прекршување во табелите. Поради расејувањето, важно е да се определи брановата должина во вакуум на светлината за која се определува показателот на прекршување. Вообичаено, мерењата се направени при различни добро определени спектрални [[оддавна линија|оддавни линии]] како на пример, ''n''<sub>D</sub> со кое се означува показателот на прекршување при [[Фраунхоферови линии|Фраунхоферовата]] „D“ линија, центарот на жолтата [[натриум]]ова двојна оддавна линија при бранова должина од 589,29 [[нанометар|nm]].<ref name=FBI>{{Наведена мрежна страница |url = https://www.fbi.gov/about-us/lab/forensic-science-communications/fsc/jan2005/index.htm/standards/2005standards9.htm |title = Forensic Science Communications, Glass Refractive Index Determination |publisher = FBI Laboratory Services |accessdate = 2014-09-08 |url-status = dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140910195815/http://www.fbi.gov/about-us/lab/forensic-science-communications/fsc/jan2005/index.htm/standards/2005standards9.htm |archivedate = 2014-09-10 }}</ref> ==Комплексен показател на прекршување== [[File:Gradndfilter.jpg|thumb|alt=A glass plate, half of which is darkened| [[Градиран неутрален густински филтер]] кај кој може да се забележи впивањето во втората половина.]] {{Поврзано|Математички опис на провидноста}} Кога светлината минува низ некоја средина, секогаш дел од истата ќе биде [[згаснување|згасната]]. Ова може на удобен начин да се земе предвид со помош на дефинирање на комплексен показател на прекршување, :<math>\underline{n} = n + i\kappa.</math> Овде, реалниот дел ''n'' е оказателот на прекршување и ја покажува [[фазна брзина|фазната брзина]], додека пак имагинарниот дел ''κ'' се нарекува '''коефициент на згаснување''' — иако ''κ'' може и да се нарекува [[масен коефициент на згаснување]]—<ref>{{Наведена мрежна страница |url = http://web.mit.edu/course/6/6.732/www/6.732-pt2.pdf |title = Solid State Physics Part II Optical Properties of Solids |last = Dresselhaus |first = M. S. |date = 1999 |website = Course 6.732 Solid State Physics |publisher = MIT |accessdate = 2015-01-05 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150724051216/http://web.mit.edu/course/6/6.732/www/6.732-pt2.pdf |archivedate = 2015-07-24 }}</ref>{{rp|3}} и покажува колкав дел згаснува од електромагнетниот бран кој се движи низ средината.<ref name="Hecht"/>{{rp|128}} ''κ'' соодвествува на згаснувањето кое може да се искористи преку внесување на показателот на прекршување во изразот за [[електрично поле|електричното поле]] на [[рамнински бран|рамнински]] електромагнетен бран кој се движи во ''z''-насока. Ова можеме да го направиме поврзувајќи ги комплексниот бранов број <u>''k''</u> со комплексниот показател на прекршување <u>''n''</u> како <u>''k''</u> = 2π<u>''n''</u>/''λ''<sub>0</sub>, со што ''λ''<sub>0</sub> ќе биде брановата должина во вакуум; ова може да се внесе во изразот за рамнински бран како: :<math>\mathbf{E}(z, t) = \operatorname{Re}\! \left[\mathbf{E}_0 e^{i(\underline{k}z - \omega t)}\right] = \operatorname{Re}\! \left[\mathbf{E}_0 e^{i(2\pi(n + i\kappa)z/\lambda_0 - \omega t)}\right] = e^{-2\pi \kappa z/\lambda_0} \operatorname{Re}\! \left[\mathbf{E}_0 e^{i(kz - \omega t)}\right].</math> Тука забележуваме дека ''κ'' го дава експоненционалниот распад, како штто се очекува од [[Бер–Ламберов закон|Бер-Ламберовиот закон]]. Ако јачината е пропорционална со квадратот на електричното поле, ќе зависи од длабината до која ќе продре во материјалот како exp(−4π''κz''/''λ''<sub>0</sub>), и [[коефициент на згаснување|коефициентот на згаснување]] станува ''α'' = 4π''κ''/''λ''<sub>0</sub>.<ref name="Hecht"/>{{rp|128}} Ова се однесува и на [[упадно пробивање|упадното пробивање]], растојанието по кое јачината се намалува за 1/''e'', ''δ''<sub>p</sub> = 1/''α'' = ''λ''<sub>0</sub>/(4π''κ''). Заедно ''n'' и ''κ'' зависат од честотата. Во повеќето случаи ''κ'' > 0 (светлината е впиена) или ''κ'' = 0 (светлината се движи без загуби). Во специјални случаи, особено во [[активна ласерска средина|активната ласерска средина]] на [[ласер]]ите, можно е да имаме ''κ'' < 0, при што имаме засилување на светлината. Поинаков запис е <u>''n''</u> = ''n'' − ''iκ'' наспроти <u>''n''</u> = ''n'' + ''iκ'', но каде ''κ'' > 0 соодвествува на загубата. Па така, овие два записи се различни и не треба да се истоветуваат. Разликата е поврзано со определеното синусоидна временска зависност како Re[exp(−''iωt'')] наспроти Re[exp(+''iωt'')]. Погледајте [[Математички описи на провидноста]]. Диелектричната загуба и ненултната еднонасочна спроводливост во материјалите предизвикува впивање. Добрите диелектрични материјали како стаклото имаат многу мала спроводливост на еднонасочна струја, и при ниски честоти диелектричните загуби се занемарливи, што би значело дека скоро и да нема впивање. Сепак, при високи честоти (како при видлива светлина), диелектричната загуба може да го зголеми значително впивањето намалувајќи ја [[провидност]]а на материјалот при овие честоти. Реалното, ''n'', и имагинарното, ''κ'', се делови од сложениот показател на прекршување и се објаснети преку [[Крамерс–Кронигов однос|Крамерс-Крониговиот однос]]. Во 1986 А.Р. Форуи и И. Блумер извеле [[показател на прекршување и коефициент на згаснување на тенки филмови материјали|равенка]] за опис на ''κ'' како функција од енергијата на фотонот, ''E'', и применлива кај аморфните материјали. Форуи и Блумер го примениле Крамерс–Крониговиот однос за да ја изведат соодветната равенка за [[показател на прекршување и коефициент на згаснување на тенки филмови материјали|''n'' како функција од ''E'']]. Истиот формализам бил применет и за кристалните материјали од страна на Форуи и Блумер во 1988 година. Показателот на прекршување и коефициентот на згаснување, ''n'' и''κ'', не можат да се измерат директно. Тие ммора да се определат индиректно преку мерливите величини кои зависат од нив, како што се [[показател на прекршување и коефициент на згаснување на тенки филмови материјали|одбивноста, ''R'', или проидноста, ''T'']], или елипсометриските параметри, [[елипсометрија|''ψ'' и ''δ'']]. Определувањето на ''n'' и ''κ'' од овие измерени величини ќе вклучува и развивање на теоретски израз за ''R'' или ''T'', или пак ''ψ'' и ''δ'' преку валиден физички модел за ''n'' и ''κ''. Со усогласување на теорискиот модел со мерените ''R'' или ''T'', или пак ''ψ'' и ''δ'' и користејќи регресиона анализа, може да се определат ''n'' и ''κ''. За [[рендгенско зрачење|рендгенското зрачење]] и [[крајно ултравиолетово зрачење|крајното ултровиолетово зрачење]], коплексниот показател на прекршувањето се поместува многу малку од единица и вообичаено има реален дел помал од 1. И од таа причина се запишува како <u>''n''</u> = 1 − ''δ'' + ''iβ'' (или <u>''n''</u> = 1 − ''δ'' − ''iβ'' според другиот запис спомнат погоре).<ref name=Attwood/> За вредности над атомската резонатна честота, делта може да се определи според: :<math> \delta = \frac{r_0 \lambda^2 n_e}{2 \pi} </math> каде <math>r_0</math> е [[класичен електронски полупречник]], <math> \lambda </math> е брановата должина на рендгенското зрачење, и <math>n_e</math> е електронската густина. Може да се претпостави електронската густина е едноставно бројот во атомот односно Z помножено со атомската густина, но попрецизните пресметки на показателот на прекршување побарува замена на Z со комплексниот [[атомски фактор на обликот]] <math> f = Z + f' + i f'' </math>. Од што следи :<math> \delta = \frac{r_0 \lambda^2}{2 \pi} (Z + f') n</math><sub>атом</sub> :<math> \beta = \frac{r_0 \lambda^2}{2 \pi} f'' n</math><sub>атом</sub> каде <math>\delta</math> и <math>\beta</math> се вообичаено од редот 10<sup>−5</sup> и 10<sup>−6</sup>. ==Односот со други величини== ===Оптичка должина на патот=== [[File:Soap bubble sky.jpg|thumb|alt=Soap bubble|Боите во [[меур од сапуница]] се определени од [[оптичка должина на патот|оптичката должина на патот]] низ тенкиот сид на меурот преку појава наречена [[интерференција низ тенок филм]].]] [[оптичка должина на патот|оптичката должина на патот]] (ОДП) е производ од геометриската должина ''d'' на патната светлина низ системот, и показателот на прекршување низ средината низ која што минува,<ref>R. Paschotta, article on [https://www.rp-photonics.com/optical_thickness.html optical thickness] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322115346/http://www.rp-photonics.com/optical_thickness.html |date=2015-03-22 }} in the [https://www.rp-photonics.com/encyclopedia.html Encyclopedia of Laser Physics and Technology] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813044135/http://www.rp-photonics.com/encyclopedia.html |date=2015-08-13 }}, accessed on 2014-09-08</ref> :<math>\text{OPL} = nd.</math> Ова е важен концепт во оптиката бидејќи ја определува [[фаза (бранови)|фазата]] на светлината и е причина за [[бранова интерференција|интерференцијата]] и [[дифракцијата]] на светлината додека истата е во движење. Според [[Фермово начело|Фермовото начело]], светлинските зраци може да се окарактеризираат како криви кои ја [[математичка оптимизација|оптимизираат]] оптичката должина на патот.<ref name=Hecht/>{{rp|68–69}} ===Прекршување=== {{Главна|Прекршување (физика)}} [[Податотека:Snells law.svg|мини|alt=refer to caption|[[Прекршување (физика)|Прекршување]] на светлината при интерференција на границата меѓу две средини со различни показатели на прекршување, ''n''<sub>2</sub> > и ''n''<sub>1</sub>. Бидејќи [[фазна брзина|Фазната брзина]] е помала во втората средина (''v''<sub>2</sub> < ''v''<sub>1</sub>), аголот на прекршување ''θ''<sub>2</sub> е помал од упадниот агол ''θ''<sub>1</sub>; односно, зракот во средината со поголем показател на прекршување е поблиску до нормалата.]] [[Податотека:27. Зависност на фокусното растојание од индексот на прекршување.ogv|мини|Зависност на [[Жариште (оптика)|жаришното]] растојание од показателот на прекршување.]] Кога светлината се движи од една до друга средина, ја менува својата насока, т.е. се [[Прекршување (физика)|прекршува]]. Ако се движи од средина со показател на прекршување ''n''<sub>1</sub> во друга средина со показател на прекршување ''n''<sub>2</sub>, со [[упаден агол]] кон [[нормала|нормалната]] ''θ''<sub>1</sub>, аголот на прекршување ''θ''<sub>2</sub> може да се пресмета со користење на [[Снелов закон|Снеловиот закон]]:<ref>R. Paschotta, article on [https://www.rp-photonics.com/refraction.html refraction] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150628174941/https://www.rp-photonics.com/refraction.html |date=2015-06-28 }} in the [https://www.rp-photonics.com/encyclopedia.html Encyclopedia of Laser Physics and Technology] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813044135/http://www.rp-photonics.com/encyclopedia.html |date=2015-08-13 }}, accessed on 2014-09-08</ref> :<math>n_1 \sin \theta_1 = n_2 \sin \theta_2.</math> Кога светлината налегува во средина со поголем показател на прекршување, аголот на прекршување ќе биде помал од упадниот агол и аветлината ќе се прекршува кон нормалата на површината. Колку е поголем показателот на прекршување, толку поблиску до нормалате ќе се приближи светлината по прекршувањето. Кога ќе помине низ средина со помал показател на прекршување, тогаш светлината по прекршувањето ќе се оддалечи од нормалата кон површината. ===Тотално внатрешно одбивање=== {{Главна|Тотално внатрешно одбивање}} [[File:Total internal reflection of Chelonia mydas.jpg|thumb|Морска желка и нејзинот одраз во морката површина над нејзе.]] Ако нема агол ''θ''<sub>2</sub> тогаш Снеловиот закон го добива обликот, :<math>\frac{n_1}{n_2} \sin \theta_1 > 1,</math> светлината не може да се оддаде и наместо тоа ќе имаме [[тотално внатрешно одбивање]].<ref name = bornwolf />{{rp|49–50}}Ова се случува само кога имаме премин низ средина со помала оптичка густина, односно, со помал показател на прекршување. За да се добие тотално внатрешно прекршување упадниот агол ''θ''<sub>1</sub> мора да биде поголем од критичниот агол<ref>{{наведена енциклопедија |first=R. |last=Paschotta |url=https://www.rp-photonics.com/total_internal_reflection.html|title=Total Internal Reflection|work=RP Photonics Encyclopedia |accessdate=2015-08-16 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150628175307/https://www.rp-photonics.com/total_internal_reflection.html |archivedate=2015-06-28 }}</ref> :<math>\theta_\mathrm{c} = \arcsin\!\left(\frac{n_2}{n_1}\right)\!.</math> ===Одбивање=== Покрај премин на светлината постои и дел што се [[одбивање (физика)|одбива]]. Аголот на одбивање е еднаков со упадниот агол, и количеството на светлина кое е одбиено се определува според [[рефлективност]]а на површината. Рефлексивноста може да се пресмета од показателот на прекршување и упадниот агол според [[френелови равенки|Френеловите равенки]], што за [[упаден агол|упадниот агол]] се сведува на:<ref name = bornwolf />{{rp|44}} :<math>R_0 = \left|\frac{n_1 - n_2}{n_1 + n_2}\right|^2\!.</math> За обично стакло во воздух, ''n''<sub>1</sub> = 1 и ''n''<sub>2</sub> = 1,5, и така околу 4% од опадната моќ е одбиена.<ref name=ri-min>{{Наведена мрежна страница|last=Swenson|first=Jim|author2=Incorporates Public Domain material from the U.S. Department of Energy|title=Refractive Index of Minerals|publisher=Newton BBS, Argonne National Laboratory, US DOE|date=November 10, 2009<!--[http://www.newton.dep.anl.gov/]-->|url=http://www.newton.dep.anl.gov/askasci/env99/env234.htm|accessdate=2010-07-28|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528092315/http://www.newton.dep.anl.gov/askasci/env99/env234.htm|archivedate=May 28, 2010}}</ref> При други упадни агли рефлективноста ќе зависи исто така од [[поларизација (бранови)|поларизацијата]] на упадната светлина. При определен агол наречен [[Брустеров агол]], p-поларизиран светлина (светлина со електрично поле во [[упадна рамнина|упадната раманина]]) целосно ќе е оддадена. Брустеровиот агол може да се пресмета од двата показатели на прекршување од граничната површина.<ref name=Hecht/>{{rp|245}} :<math>\theta_\mathrm{B} = \arctan\!\left(\frac{n_2}{n_1}\right)\!.</math> ===Леќи=== [[File:Lupa.na.encyklopedii.jpg|thumb|alt=A magnifying glass|[[оптичка моќ|Моќноста]] на [[лупа]]та е определена од обликот и показателот на прекршувањер на леќата.]] [[Фокусно растојание|Фокусното растојание]] кај [[леќа (оптика)|леќите]] е определен од показателот на прекршување ''n'' и [[полупречник на закривеност (оптика)|полупречникот на закривеноста]] ''R''<sub>1</sub> и ''R''<sub>2</sub> на површините. Моќноста на [[тенка леќа]] во воздух е определена според [[равенка за леќа|равенката за леќа]]:<ref>Carl R. Nave, page on the [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/geoopt/lenmak.html Lens-Maker's Formula] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140926153405/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/geoopt/lenmak.html |date=2014-09-26 }} in [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/hph.html HyperPhysics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028155517/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/hph.html |date=2007-10-28 }}, Department of Physics and Astronomy, Georgia State University, accessed on 2014-09-08</ref> :<math>\frac{1}{f} = (n - 1)\!\left(\frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2}\right)\!,</math> каде ''f'' е фокусното растојание на леќата. ===Разделна моќ на микроскоп=== [[Оптичка разделна моќ|Разделната моќ]] на добар оптички [[микроскоп]] е претежно определена од [[бројчена апертура|бројчената апертура]] (НА) на [[објектив]]от. Бројчената апертура па е определена од показателот на прекршување ''n'' на средината која го исполнува просторот меѓу примерокот и леќата и половината од аголот на собирната светлина ''θ'' според:<ref name=Carlsson>{{Наведена мрежна страница |first = Kjell |last = Carlsson |url = https://www.kth.se/social/files/542d1251f276544bf2492088/Compendium.Light.Microscopy.pdf |title = Light microscopy |year = 2007 |accessdate = 2015-01-02 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150402122840/https://www.kth.se/social/files/542d1251f276544bf2492088/Compendium.Light.Microscopy.pdf |archivedate = 2015-04-02 }}</ref>{{rp|6}} :<math>\mathrm{NA} = n\sin \theta.</math> Од оваа причина [[потопување во масло|потопувањето во масло]] вообичаено се користи за добивање голема разделна моќ во микроскопијата. При оваа техника објективот се потопува во капка масло со голем показател на прекршување и се набљудува примерокот.<ref name=Carlsson/>{{rp|14}} ===Релативна пермитативност и пермеабилност=== Показателот на прекршување за електромагнетното зрачење е добиен како: :<math>n = \sqrt{\varepsilon_\mathrm{r} \mu_\mathrm{r}},</math> каде ''ε''<sub>r</sub> е [[релативна диелектрична константа|релативната диелектрична константа]], и ''μ''<sub>r</sub> е [[пермеабилност (електромагнетизам)|релативната пермеабилност]].<ref name = bleaney>{{Наведена книга | last1 = Bleaney| first1 = B.|last2 = Bleaney |first2 = B.I. | title = Electricity and Magnetism | publisher = Oxford University Press | edition = Third | date = 1976 | isbn = 978-0-19-851141-0 }}</ref>{{rp|229}} Показателот на прекршување се користи во оптиката кај [[Френелови равенки|Френеловите равенки]] и [[Снелов закон|Снеловиот закон]]; додека пак релативната пермитативност и пермеабилност се користат кај [[Максвелови равенки|Максвеловите равенки]] и електрониката. Повеќето природни материјали се немагнетни при оптичките честоти, односно ''μ<sub>r</sub>'' е многу близу до 1, оттука ''n'' е приближно {{sqrt|''ε''<sub>r</sub>}}. Во овој случај, комплексната релативна диелектрична константа <u>''ε''</u><sub>r</sub>, со реални и имагинарни делови''ε''<sub>r</sub> и ''ɛ̃''<sub>r</sub>, и комплексниот показател на прекршување <u>''n''</u>,со реални и имагинарни делови ''n'' и ''k'' (каде k е „коефициентот на згаснување“), се добива следнава релација: :<math>\underline{\varepsilon}_\mathrm{r} = \varepsilon_\mathrm{r} + i\tilde{\varepsilon}_\mathrm{r} = \underline{n}^2 = (n + i\kappa)^2,</math> и нивните компоненти се поврзани преку:<ref>{{Наведена книга|first=Frederick|last=Wooten|title=Optical Properties of Solids|page=49|publisher=Academic Press|location=New York City|year= 1972|isbn=978-0-12-763450-0}}[http://www.lrsm.upenn.edu/~frenchrh/download/0208fwootenopticalpropertiesofsolids.pdf (online pdf)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003034948/http://www.lrsm.upenn.edu/~frenchrh/download/0208fwootenopticalpropertiesofsolids.pdf |date=2011-10-03 }}</ref> :<math>\varepsilon_\mathrm{r} = n^2 - \kappa^2,</math> :<math>\tilde{\varepsilon}_\mathrm{r} = 2n\kappa,</math> и: :<math>n = \sqrt{\frac{|\underline{\varepsilon}_\mathrm{r}| + \varepsilon_\mathrm{r}}{2}},</math> :<math>\kappa = \sqrt{\frac{|\underline{\varepsilon}_\mathrm{r}| - \varepsilon_\mathrm{r}}{2}}.</math> каде <math>|\underline{\varepsilon}_\mathrm{r}| = \sqrt{\varepsilon_\mathrm{r}^2 + \tilde{\varepsilon}_\mathrm{r}^2}</math> е [[модул на комплексен број|модулот на комплексниот број]]. ===Бранова импеданса=== {{Поврзано|Бранова импеданса}} брановата импеданса на рамнински електромагнетен бран во неспроводна средина е определен од: :<math>Z = \sqrt{\frac{\mu}{\varepsilon}} = \sqrt{\frac{\mu_\mathrm{0}\mu_\mathrm{r}}{\varepsilon_\mathrm{0}\varepsilon_\mathrm{r}}} = \sqrt{\frac{\mu_\mathrm{0}}{\varepsilon_\mathrm{0}}}\sqrt{\frac{\mu_\mathrm{r}}{\varepsilon_\mathrm{r}}} = Z_0\sqrt{\frac{\mu_\mathrm{r}}{\varepsilon_\mathrm{r}}} = Z_0\frac{\mu_\mathrm{r}}{n}</math> каде <math>Z_0</math> е брановата импеданса во вакуум, ''μ'' и ''ϵ'' се апсолутната диелектрична константа и магнетна пермеабилност на средината, ''ε''<sub>r</sub> е [[релативна диелектрична константа|релативната диелектрична константа]], и ''μ''<sub>r</sub> е [[пермеабилност (електромагнетизам)|релативната магнетна пермеабилност]]. Во немагнетните средини,<math>\mu_\mathrm{r}=1</math> па следи: :<math>Z = \frac{Z_0}{n},</math> :<math>n = \frac{Z_0}{Z}.</math> Па така показателот на прекршување за немагнетните средини е односот на брановата импеданса во вакуум и брановата импеданса во средината. Рефлексивноста <math>R_0</math> меѓу двете средини може да се изрази преку брановата импеданса и показателот на прекршување како: :<math>R_0 = \left|\frac{n_1 - n_2}{n_1 + n_2}\right|^2\! = \left|\frac{Z_2 - Z_1}{Z_2 + Z_1}\right|^2\!.</math> ===Густина=== [[File:density-nd.GIF|thumb|upright=1.7|Врската меѓу показателот на прекршување и густината на [[силикатно стакло|силикатното]] и [[боросиликатно стакло|боросиликатното стакло]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.glassproperties.com/refractive_index/|title=Calculation of the Refractive Index of Glasses|work=Statistical Calculation and Development of Glass Properties|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071015124852/http://glassproperties.com/refractive_index/|archivedate=2007-10-15}}</ref>|врска=Special:FilePath/Density-nd.GIF]] Воопшто, показателот на прекршување на стаклото се зголемува со зголемувањето на [[густина]]та на стаклото. Сепак, не постои линиска врска меѓу показателот на прекршување и густината за сите силикатни и боросиликатни стакла. Релативно големиот показател на прекршување и малата густина може да се постигната со додавање на лесни метални оксиди како што се: [[литиум оксид|Li<sub>2</sub>O]] и [[магнезиум оксид|MgO]], додека кај стаклата кои содржат [[олово (II) оксид|PbO]] и [[бариум оксид|BaO]] се набљудува поинаков тренд што може да се види на дијаграмот десно. Многу масла (на пример [[маслиново масло]]) и [[етил алкохол]] се примери на течности кои се со поголеми показатели на прекршување, но со мала густина, од водата, спротивно на општото правило за врската меѓу густината и показателот на прекршување. За воздухот, ''n'' − 1 е пропорционално со густината на гасот сè до оној момент додека не се промени хемискиот состав.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://emtoolbox.nist.gov/Wavelength/Documentation.asp | first1 = Jack A. | last1 = Stone | first2 = Jay H. | last2 = Zimmerman | date = 2011-12-28 | website = Engineering metrology toolbox | publisher = National Institute of Standards and Technology (NIST) | title = Index of refraction of air | accessdate = 2014-01-11 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140111155252/http://emtoolbox.nist.gov/Wavelength/Documentation.asp | archivedate = 2014-01-11 }}</ref> Ова значи дека е пропорционален со притисокот и обратнопропорционален со температурата на [[Клапејрон-Менделеева равенка|идеалните гасови]]. ===Збирен показател=== Понекогаш, се дефинира и „показател на прекршување на групната брзина“, вообичаено наречен ''збирен показател'': :<math>n_\mathrm{g} = \frac{\mathrm{c}}{v_\mathrm{g}},</math> каде ''v''<sub>g</sub> е [[групна брзина|групната брзина]]. Оваа вредност не треба да се поистоветува со ''n'', што се дефинира преку [[фазна брзина|фазната брзина]]. Кога [[расејување]]то е мало, групната брзина може да се поврзе со фазнат брзина преку изразот:<ref name=bornwolf>{{Наведена книга | title=Principles of Optics | edition=7 expanded | last1=Born | first1=Max | last2=Wolf | first2=Emil | url=https://books.google.com/books?id=oV80AAAAIAAJ&pg=PA22 | isbn=978-0-521-78449-8 | date=1999 | url-status=live | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170222111359/https://books.google.com/books?id=oV80AAAAIAAJ&pg=PA22 | archivedate=2017-02-22 }}</ref>{{rp|22}} :<math>v_\mathrm{g} = v - \lambda\frac{\mathrm{d}v}{\mathrm{d}\lambda},</math> каде ''λ'' е брановата должина на средината. Во овој случај збирниот показател може да се запише преку зависноста од брановата должина на показателот на прекршување преку: :<math>n_\mathrm{g} = \frac{n}{1 + \frac{\lambda}{n}\frac{\mathrm{d}n}{\mathrm{d}\lambda}}.</math> Кога показателот на прекршување на средината е познат како функција од брановата должина во вакуум (наместо брановата должина во средината), соодветните изрази за групната брзина и показателот се (за сите вредности на расејувањето) <ref>{{Наведено списание | doi = 10.1016/0030-4018(90)90104-2 | title = Group refractive index measurement by Michelson interferometer | year = 1990 | journal = Optics Communications | pages = 109–112 | volume = 78 | last1 = Bor | first1 = Z. | last2 = Osvay | first2 = K. | last3 = Rácz | first3 = B. | last4 = Szabó | first4 = G. |bibcode = 1990OptCo..78..109B | issue = 2 }}</ref> :<math>v_\mathrm{g} = \mathrm{c}\!\left(n - \lambda_0 \frac{\mathrm{d}n}{\mathrm{d}\lambda_0}\right)^{-1}\!,</math> :<math>n_\mathrm{g} = n - \lambda_0 \frac{\mathrm{d}n}{\mathrm{d}\lambda_0},</math> Каде ''λ''<sub>0</sub> е брановата должина во вакуум. ===Импулс (Абрахам–Минковскиева противречност)=== {{Главна|Абрахам–Минковскиева противречност }} Во 1908 година, [[Херман Минковски]] го преметал импулсот ''p'' на прекршен зрак на следниов начин:<ref>{{Наведено списание|last=Minkowski|first=Hermann|year=1908|title=Die Grundgleichung für die elektromagnetischen Vorgänge in bewegten Körpern|journal=Nachrichten von der Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Mathematisch-Physikalische Klasse|volume=1908|issue=1|pages=53–111|url=http://www.digizeitschriften.de/resolveppn/GDZPPN00250152X}}</ref> :<math>p = \frac{nE}{\mathrm{c}},</math> where ''E'' is the energy of the photon, c is the speed of light in vacuum and ''n'' is the refractive index of the medium. In 1909, [[Max Abraham]] proposed the following formula for this calculation:<ref>{{Наведено списание|first=Max|last=Abraham|title=Zur Elektrodynamik bewegter Körper |journal=Rendiconti del Circolo Matematico di Palermo|volume=28|year=1909|issue=1|title-link=:de:s:Zur Elektrodynamik bewegter Körper (Abraham)|url=https://zenodo.org/record/1428462/files/article.pdf}}</ref> :<math>p = \frac{E}{n\mathrm{c}}.</math> Истражување спроведено во 2010 година укажува дека и ''двете'' равенки се точни, со тоа што Абрахамовата равенка е [[импулс|кинетичкиот импулс]] а пак Минковскиевата равенка е пак [[канонични координати|каноничен импулс]], и ги разјаснува спротивставените експериментални резултати.<ref>{{Наведено списание |doi=10.1103/PhysRevLett.104.070401 |title=Resolution of the Abraham-Minkowski Dilemma |first=Stephen |last=Barnett |journal=Phys. Rev. Lett. |date=2010-02-07 |volume=104 |issue=7 |page=070401 |pmid=20366861|bibcode = 2010PhRvL.104g0401B |url=https://strathprints.strath.ac.uk/26871/5/AbMinPRL.pdf }}</ref> ===Други односи=== Како што е прикажано во [[Физоов експеримент|Физовиот експеримент]], кога светлината минува низ подвижна средина, со брзина релативна со брзината на движење на набљудувачот ''v'', во иста насока како и светлината: :<math>V = \frac{\mathrm{c}}{n} + \frac{v\left(1-\frac{1}{n^2}\right)}{1+\frac{v}{cn}}\approx \frac{\mathrm{c}}{n} + v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ .</math> Показателот на прекршување на супстаниција може да се надоврзе со нејзината [[поларизативност]]а и [[Клаузиус-Мосотиева равенка|Лоренц-Лоренцовата равенка]] или пак со [[моларно прекршување|моларното прекршување]] на составните делови преку [[Гладстон–Дејлов однос|Гладстон-Дејловиот однос]]. ===Рефрактивност=== При атмосфферски примени, ''рефрактивноста'' се разгледува како ''N'' = ''n'' – 1. Атмосферската рефрактивност честопати е изразена или преку<ref>{{Citation | last = Young | first = A. T. | title = Refractivity of Air | year = 2011 | url = http://mintaka.sdsu.edu/GF/explain/atmos_refr/air_refr.html | accessdate = 31 July 2014 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150110053602/http://mintaka.sdsu.edu/GF/explain/atmos_refr/air_refr.html | archivedate = 10 January 2015 }}</ref> ''N'' = {{вред|e=6}}(''n'' – 1)<ref>{{Citation | last = Barrell | first = H. | last2 = Sears | first2 = J. E. | title = The Refraction and Dispersion of Air for the Visible Spectrum | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London | series = A, Mathematical and Physical Sciences | volume = 238 | issue = 786 | pages = 1–64 | year = 1939 | url = | jstor = 91351 | doi=10.1098/rsta.1939.0004|bibcode = 1939RSPTA.238....1B }}</ref><ref>{{Наведено списание |last=Aparicio |first=Josep M. |last2=Laroche |first2=Stéphane |date=2011-06-02 |title=An evaluation of the expression of the atmospheric refractivity for GPS signals |journal=Journal of Geophysical Research |volume=116 |issue=D11 |pages=D11104 |doi=10.1029/2010JD015214 |bibcode=2011JGRD..11611104A |df= }}</ref> или ''N'' = {{вред|e=8}}(''n'' – 1)<ref>{{Citation | last = Ciddor | first = P. E. | title = Refractive Index of Air: New Equations for the Visible and Near Infrared | journal = Applied Optics | volume = 35 | issue = 9 | pages = 1566–1573 | year = 1996 | url = | jstor = | doi=10.1364/ao.35.001566| pmid = 21085275 |bibcode = 1996ApOpt..35.1566C }}</ref> Факторите на мултипликација се користат поради тоа што показателот на прекршување во воздухот, ''n'' се менува од единица до неколку делови десет илијадитинки. [[Моларно прекршување|Моларното прекршување]], од друга страна, е мерка за тоталната [[поларизативност]] на [[мол (единица)|мол]] супстанција и може да се пресмета од показателот на прекршување на следниов начин: :<math>A = \frac{M}{\rho} \frac{n^2 - 1}{n^2 + 2},</math> каде''ρ'' е [[густина]]та, и ''M'' е [[моларна маса|моларната маса]].<ref name = bornwolf />{{rp|93}} ==Нескаларно, нелиниско, или нехомогено прекршување== Досега, се претпоставуваше дека прекршувањето е определено преку линиски равенки со просторна константа, скаларен показател на прекршување. Овие претпоставки може да се разгледуваат на различни начини, кои се опишани во следните поднаслови. ===Дволомност=== {{Главна|Дволомност}} [[File:Calcite.jpg|thumb|alt=A crystal giving a double image of the text behind it|[[Калцит]]ен кристал поставен на хартија при што може да се забележи дека одредени букви се [[дволомност|двојно прекршени]].]] [[File:Plastic Protractor Polarized 05375.jpg|thumb|alt=A transparent plastic protractor with smoothly varying bright colors| Дволомните материјали може да дадат бои кога ќе бидат сместени меѓу накрсни поларизатори. Ова е всушност основата на [[фотоеластичност]]а.]] Кај некои материјали показателот на прекршување зависи од [[поларизација (бранови)|поларизацијата]] и насоката на движење на светлината.<ref>R. Paschotta, article on [https://www.rp-photonics.com/birefringence.html birefringence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703221334/http://www.rp-photonics.com/birefringence.html |date=2015-07-03 }} in the [https://www.rp-photonics.com/encyclopedia.html Encyclopedia of Laser Physics and Technology] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813044135/http://www.rp-photonics.com/encyclopedia.html |date=2015-08-13 }}, accessed on 2014-09-09</ref> Оваа појава е наречена [[дволомност]] или оптичка [[анизотропија]]. Во најпрост облик, едноосната дволомност, постои само при една специјална насока во материјалот. Оваа оска е позната како [[оптичка оска на кристалот|оптичка оска]] на материјалот.<ref name=Hecht/>{{rp|230}} Светлината со линиска поларизација нормална на оската ќе биде под влијание на ''обичниот'' показател на прекршување ''n''<sub>o</sub> додека пак светлината поларизирана паралелно ќе биде под влијание на ''невообичаен'' показател на прекршување ''n''<sub>n</sub>.<ref name=Hecht/>{{rp|236}} Дволомноста на материјалот ќе биде разликата меѓу показателите на прекршување, Δ''n'' = ''n''<sub>n</sub> − ''n''<sub>o</sub>.<ref name=Hecht/>{{rp|237}} Светлината која се движи во насока на оптичката оска нема да биде опфатена од дејството на дволомноста бидејќи показателот на прекршување ќе бид ''n''<sub>o</sub> кој е независен од поларизацијата. За други насоки на движење светлината ќе се подели на два линиски поларизирани зраци. За светлината која се движи нормално на оптичката оска зраците ќе ја имаат истата насока.<ref name=Hecht/>{{rp|233}} Ова може да се искористи за да се измени поларизационата насока на линиски поларизираната насоко или да се претвори помеѓу линиска, кружна или елиптична поларизација со помош на [[бранова плочка|бранови плочки]].<ref name=Hecht/>{{rp|237}} Многу [[кристал]]и се природно дволомни, но [[изотропија|изотропните]] материјали како што се [[пластика|пластиките]] и [[стакло]]то може да постанат дволомни со внсување на посакувана насока низ на пример, надворешна сила или електрично поле. Овој ефект е познат како [[фотоеластичност]], и може да се искористи зџа да се забележат напрегањата во структурата. Дволомниот материјал е поставен меѓу накрсни [[поларизатор]]и. Промената во дволомноста ја изменува поларизацијата а со тоа и делот од светлината кој е пропуштен низ вториот поларизатор. Во поопшт случај на триломните материјали опишани во теоријата на [[кристална оптика|кристалната оптика]], ''диелектричната константа'' е [[тензор]] од втор ранк (односно матрица 3 x 3). Во овој случај движењето на светлината еедноставно не може да се опише со показателот на прекршување, тоа ќе биде возможно само во случајот за поларизациите долж главната оска. ===Нелиниска оптика=== {{Главна|Нелинсика оптика}} Силното [[електрично поле]] од силна светлина ([[ласер]]) може да предизвика промена на показателот на прекршување како што светлината минува низ истата, добивајќи се [[нелиниска оптика]].<ref name=Hecht/>{{rp|502}} Ако показателот се менува квадратично со полето (линиски со јачината), се нарекува [[Керов ефект|оптички Керов ефект]] и е причина за појави како што се [[самофокусирање]]то и [[самофазна модулација|самофазната модулација]].<ref name=Hecht/>{{rp|264}} Ако показателот се менува линиски со полето (независен линиски коефициент ќе постои во материјали кои не поседуваат [[централна симетрија]]), позната е како [[Покелсов ефект]].<ref name=Hecht/>{{rp|265}} ===Нехомогеност=== [[File:Grin-lens.svg|thumb|alt=Illustration with gradually bending rays of light in a thick slab of glass|Градиентна леќа со параболична промена на показателот на прекршување (''n'') при радијално растојание (''x''). Леќата ја фокусира светлината на ист начин како и вообичаените леќи.]] Ако показателот на прекршување на средината е променлив, но таа промена се менува постепено со местоположбата, материјалот е познат како градиент-показател или ГРПО средина опишана со помош на [[градиентна оптика|градиентната оптика]].<ref name="Hecht"/>{{rp|273}} Светлината која минува низ таква средина може да биде закривена или фокусирана, и овој ефект може да се искористи за да се добие [[леќа (оптика)|леќа]], некои [[оптичко влакно|оптички влакна]] и други направи. Внесувајќи ГРПО елементиво замислата на оптичкиот систем, може во голема мера да го воедностави системот, намалувајќи го бројот на елементи за скоро третина но притоа негубејќи ни најмалку од способностите.<ref name="Hecht"/>{{rp|276}} Кристалните леќи на човековите очи се пример за ГРПО леќи со променлив показател на прекршување од 1,406 во внатрешното јадро до приближно 1,386 во обвивката со помала густина.<ref name="Hecht"/>{{rp|203}} Некои од почестите [[фатаморгана|фатаморгани]] се предизвикани од просторно променливиот показател на прекршување во [[Земјина атмосфера|воздухот]]. ==Определување на показателот на прекршување== ===Хомогени средини=== {{Главна|Рефрактометрија|Рефрактометар}} [[File:Pulfrich refraktometer en.png|thumb|alt=Illustration of a refractometer measuring the refraction angle of light passing from a sample into a prism along the interface|Начинот на работа на многу рефрактометри]] Показателот на прекршување на течностите или цврстите материјали може да се измери со [[рефрактометар|рефрактометри]]. Тие вообичаено мерат некаков агол на прекршување или критичен агол за тотално внатрешно прекршување. Првите [[Абев рефрактометар|лабораториските рефрактометри]] кои се комерцијално во продажба биле осмислени и изработени од [[Енст Абе]] кон крајот на {{римски|19}} век.<ref>{{Наведена мрежна страница |url = http://www.humboldt.edu/scimus/Essays/EvolAbbeRef/EvolAbbeRef.htm |title = The Evolution of the Abbe Refractometer |publisher = Humboldt State University, Richard A. Paselk |year = 1998 |accessdate = 2011-09-03 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110612000645/http://www.humboldt.edu/scimus/Essays/EvolAbbeRef/EvolAbbeRef.htm |archivedate = 2011-06-12 }}</ref> Истите начела се во употреба и денес. Во овој инструмент тенок слој на течноста која се мери е сместена меѓу две призми. Упадната светлина минува низ течноста под упадни агли до 90°, односно, светлински зраци [[паралелност|паралелни]] на површината. Втората призма треба да има показател на прекршување поголем од оној на испитуваната течност, па така светлината влегува во призмата при агли помали од критичниот агол за тотално прекршување. Овој агол подоцна може да се измери со набљудување низ [[телескоп]], или пак со дигитален [[фотодетектор]] сместен во фокусната рамнина на леќата. Показателот на прекршување ''n'' на течноста може да се пресмета од максималниот агол на пропустливост ''θ'' како ''n'' = ''n''<sub>G</sub> sin ''θ'', каде ''n''<sub>G</sub> е показателот на прекршување на призмата.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.refractometer.pl/ | title = Refractometers and refractometry | publisher = Refractometer.pl | year = 2011 | accessdate = 2011-09-03 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111020123455/http://www.refractometer.pl/ | archivedate = 2011-10-20 }}</ref> [[File:Refractometer.jpg|thumb|alt=A small cylindrical refractometer with a surface for the sample at one end and an eye piece to look into at the other end|Рачен рефрактометар кој се користи за определување на шеќерните единици во овошјата.]] Овој вид на направи честопати се користат во [[хемија|хемиските]] лаборатории за препознавање на [[хемиска супстанца|супстанциите]] и за [[контрола на квалитет]]от. [[дигитален рачен рефрактометар|Рачните рефрактометри]] се во употреба во [[земјоделство]]то на пример од, [[винар]]ите за да се определат [[Бриксова скала|шеќерните единици]] во сокот од [[грозје]], и [[внатрешно процесен рефрактометар|внатрешно процесните рефрактометри]] се користат на пример, во [[хемиска индустрија|хемиската]] и [[фармакологија|фармаколошката индустрија]] за [[контрола на процес]]от. Во [[гемологија]]та се користи поинаков тип на рефрактометри за да се измери показателот на прекршување и дволомноста кај [[скапоцен камен|скапоцените камења]]. Скампоцениот камен е сместен на призма со голем показател на прекршување и е осветлен одоздола. Течност со голем показател на прекршување се користи за да се постигне оптички контакт меѓу скапоцениот камен и призмата. При мали упадни агли поголем дел светлината ќе биде пропуштена во скапоцениот камен, но при големи агли тоталното внатрешно прекршување ќе настане во призмата. Критичниот агол е мерен нормално преку набљудување низ телескопот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url = http://gemologyproject.com/wiki/index.php?title=Refractometer |title = Refractometer |publisher = The Gemology Project |accessdate = 2011-09-03 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110910082406/http://www.gemologyproject.com/wiki/index.php?title=Refractometer |archivedate = 2011-09-10 }}</ref> ===Промени на показателот на прекршување=== {{Главна|Фазно-контасно снимање}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|alt=Yeast cells with dark borders to the upper left and bright borders to lower right|Диференцијално интерферентна контрасна микроскопска слика на клетки од квасец.]] Биолошките структури се провидни под [[светлосна микроскопија]] како и повеќето клеточни структури доволно не ја згаснуваат упадната светлина. Сепак, промените во материјалите од кои се состојат овие структури соодвествуваат со промената на показателот на прекршувањето. Следниве техники ја претвораат оваа промена во мерливи разлики на амплитудите: За да се измери просторната промена на показателот на прекршување при едноставно [[фазно-контрасно снимање|фазно-контрасното снимање]] се користат различни методи. Овие методи ги мерат промените во [[фаза (бранови)|фазата]] на светлината која го напушта примерокот. Фазата е пропорционална со [[оптичка должина на патот|оптичката должина на патот]] што светлината го изминува, и на тој начин се добива [[интеграл]]от за показателот на прекршување по должината на зракот. Фазата не може да се измери директно при оптичките и повисоките честоти, и треба да се претвори во [[јачина (физика)|јачината]] на [[бранова интерференција|интерференцијата]] во однос на појдовниот зрак. Во видливиот дел од спектарот ова се постигнува со користење на Церникеева [[фазно-контрасна микроскопија]], [[диференцијално-интерферентна контрасна микроскопија]] (ДИК) или [[интерферометрија]]. Церникиевата фазно-контрасна микроскопија воведува употреба на фазна промена при ниските [[просторна честота|просторни честоти]] составните делови од [[реален лик|ликот]] со фазно поместување на [[прстен (геометрија)|прстен]] во [[Фурјеова оптика|Фурјеовата рамнина]] на примерокот, на начин што деловите со големи просторни честоти на сликата можат да интерферираат со нискочестотниот појдовен зрак. При ДИК осветлувањето е поделено на два зраци со различни појдовни поларизации, се на различен начин фазно поместени, и се поместени трансферзално со малку поразлични чекори. По примерокот, двата делови се во интерференција, давајќи слика од изводот на оптичката должина на патот во насока на разликите во трансферзалната промена.<ref name=Carlsson/> Во интерферометријата осветлувањето се дели на два зраци преку [[делител на зраци|полупропустливо огледало]]. Еден од зраците е пропуштен низ примерокот пред да се комбинираат и интерферираат и дадат директна слика на фазните промени. Ако промените во оптичката должина на патот се поголеми од брановата должина сликата ќе има прстени. Постојат неколку техники на [[фазно-контрасно рендгенско снимањер]] за да се определат 2D или 3D просторни распределби на показателот на прекршување на примероците во рендгенскиот режим.<ref>{{Наведено списание | first = Richard | last = Fitzgerald | title = Phase‐Sensitive X‐Ray Imaging | journal = Physics Today | volume = 53 | page = 23 | date = July 2000 | doi = 10.1063/1.1292471|bibcode = 2000PhT....53g..23F | issue = 7 }}</ref> ==Примени== Показателот на прекршување е многу важно својство на компонентите на кој и да е [[оптички инструмент]]. Ја определува фокусната моќ на леќите, расејната моќ на призмите, отсјајноста на [[антисјајните премази|премазаите на леќите]], и спроводната природа на [[оптички влакна|оптичките влакна]]. Бидејќи показателот на прекршувањето е основно физичко својство на супстанцијата, честопати се користи за да се препознае одредена супстанција, потврди нејзината чистост или пак да се определи концентрацијата. Показателот на прекршување се користи за мерење на цврстите тела, течностите и гасовите. Најчесто се користи за да се измери концентрацијата на растворената супстанција во [[воден раствор|воден]] [[раствор]]. Може да се користи и како алатка за да се разликуваат различните видови на скапоцени камења, единствените [[мачкино око (гемологија)|мачкини ока]] на секој од видовите скапоцени камења. [[Рефрактометар]]от е инструмент кој се користи за определување на показателот на прекршувањето. За раствор на шеќер, tпокаателот на прекршување може да се користи за да се определи содржината на шеќерот во самиот раствор (Погледајте [[Бриксова скала]]). ==Поврзано== {{Div col}} * [[Ферматово начело]] * [[Пресметување на својствата на стаклото]] * [[Клаузиус–Мосотиев однос]] * [[Елипсометрија]] * [[Материјал со соодветен показател на прекршување]] * [[Елипсоид на показател на прекршување]] * [[Ласерска Шлиеренова дефлектометрија]] * [[Оптички својства на вода и мраз]] * [[Призмен спарувач]] * [[Фазно-контрастно рендгенско сннимање]] {{Div col end}} {{среди}} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Refraction}} * [http://emtoolbox.nist.gov/Wavelength/Documentation.asp NIST calculator for determining the refractive index of air] * [http://www.tf.uni-kiel.de/matwis/amat/elmat_en/index.html Dielectric materials] * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/IndexofRefraction.html Science World] * [http://www.filmetrics.com/refractive-index-database Filmetrics' online database] Free database of refractive index and absorption coefficient information * [http://RefractiveIndex.INFO/ RefractiveIndex.INFO] Refractive index database featuring online plotting and parameterisation of data * [http://www.sopra-sa.com/ sopra-sa.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090228155502/http://www.sopra-sa.com/ |date=2009-02-28 }} Refractive index database as text files (sign-up required) * [http://luxpop.com/ LUXPOP] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130907062841/http://www.luxpop.com/ |date=2013-09-07 }} Thin film and bulk index of refraction and photonics calculations {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Показател на прекршување}} [[Категорија:Бездимензионални броеви]] [[Категорија:Физички величини]] [[Категорија:Прекршување]] [[Категорија:Оптички величини]] qtn5oxqerfo7s4oczhxm2x7l5z5000c 0 1230984 5532752 5258809 2026-04-01T11:44:00Z BosaFi 115936 5532752 wikitext text/x-wiki '''Грчко решение''' е [[Грција|грчка]] политичка партија, основана од поранешниот пратеник, Киријакос Велопулос. Партијата се смета дека е десничарска, или екстремно десно од грчката политичка сцена. Киријакос Велопулос тврди дека партијата не припаѓа на класичниот и добро познат политички спектар. Партијата првпат влегла во [[Европски парламент|Европскиот парламент]] кога добила 4,18% од гласовите на изборите за Европскиот парламент во Грција во 2019 година, освојувајќи едно место и во грчкиот парламент кога добила 3,7% од гласовите на грчките законодавни избори во 2019 година и освоила 10 места.<ref>{{Наведени вести|url=https://time.com/5622028/greece-far-right-election-recount/|title=Greece's Far-Right Party Golden Dawn Seeks Recount After 'Scandalous' Election Results|work=Time|access-date=2026-04-01|language=en}}</ref> == Заднина == Грчкото решение беше официјално формирано на 28 јуни 2016 година од поранешниот член на ЛАОС и новинарот Киријакос Велопулос. Претходно, тој најавил формирање на нова партија. На 7 октомври 2016 година на настан во СЕФ, официјално започнала новата партија. == Ставови и идеологија == Според мрежната страница на партијата, Грчкото решение главно инвестира во примарно производство и во геостратегија. Партијата го поддржува развојот на пријателски односи со Русија, се спротивставува на именувањето на [[Македонија]] за Северна Македонија и е во прилог на прогласувањето на ЕЕЗ и експлоатацијата на грчкото минерално богатство и тешката индустрија. Исто така, го поддржува реструктуирањето на образовните и здравствените системи. Во интервјуто со Никос Евангелатос во 2016 година, тој изјавил дека поддржува голема држава, имено автопати, пристаништа да бидат во државна сопственост и државата да ја регулира економијата. Тој, исто така, негирал дека е десничар. Тој изјавил дека сака гласачите на Златна зора, иако „многу нацисти“, да му се спротивстават и дека ако неговата партија ќе ги искорени нацистите од Грција, тој би бил горд. По освоеното место на европските избори во 2019 година, Киријакос Велопулос тврдел дека партијата е политичка сопственост на Бога со кого ќе „работи“ додека избегнувал каква било дискусија за десничарската идеологија или припадност со партијата ЛАОС. Таа се залага за враќање на смртната казна во Грција, во прекршителите кои се вклучени со педофилија, трговија со луѓе и трговија наркотици. Перцепциите на партијата и манифестот се поврзани со екстремна десница и национализмот, додека честопати новинарскиот свет тврди дека партијата се појавила заради македонското издавање на номенклатурата, за што е обвинет за погрешно гласање на гласачите, но и за честа употреба на расистички дискурс од страна на Киријакос Велопулос. Партијата е во центарот на критики за прашањата за валидноста и политичкиот темперамент што се појавиле во минатото во врска со позициите на партијата, што ги искажале Киријакос Велопулос и медиумите што го претставуваат. == Изборните резултати == === Грчкиот парламент === {| class="wikitable" !Година !Водач на партијата !Број на гласови !Процент на гласови !Столици !Позиција |- !2019 година |Киријакос Велопулос |208.805 година |3,70% |10/300 |5-та партија |} === Европскиот парламент === {| class="wikitable" !Година !Водач на партијата !Број на гласови !Процент на гласови !Столици !Позиција !Тим |- !2019 година |Киријакос Велопулос |236.365 |4,18% |1/21 |6-ти |ЕСМ |} == Наводи == {{наводи}} {{Грчки политички партии}} [[Категорија:Грчки политички партии]] 4nuhoxkct7chtn4cwdoeheg2boh78jo 5532753 5532752 2026-04-01T11:44:22Z BosaFi 115936 5532753 wikitext text/x-wiki '''Грчко решение''' е [[Грција|грчка]] политичка партија, основана од поранешниот пратеник, Киријакос Велопулос. Партијата се смета дека е десничарска, или екстремно десно од грчката политичка сцена. Киријакос Велопулос тврди дека партијата не припаѓа на класичниот и добро познат политички спектар. Партијата првпат влегла во [[Европски парламент|Европскиот парламент]] кога добила 4,18% од гласовите на изборите за Европскиот парламент во Грција во 2019 година, освојувајќи едно место и во грчкиот парламент кога добила 3,7% од гласовите на грчките законодавни избори во 2019 година и освоила 10 места.<ref>{{Наведени вести|url=https://time.com/5622028/greece-far-right-election-recount/|title=Greece's Far-Right Party Golden Dawn Seeks Recount After 'Scandalous' Election Results|work=Time|access-date=2026-04-01|language=en}}</ref> == Заднина == Грчкото решение беше официјално формирано на 28 јуни 2016 година од поранешниот член на ЛАОС и новинарот Киријакос Велопулос. Претходно, тој најавил формирање на нова партија. На 7 октомври 2016 година на настан во СЕФ, официјално започнала новата партија. == Ставови и идеологија == Според мрежната страница на партијата, Грчкото решение главно инвестира во примарно производство и во геостратегија. Партијата го поддржува развојот на пријателски односи со Русија, се спротивставува на именувањето на [[Македонија]] за Северна Македонија и е во прилог на прогласувањето на ЕЕЗ и експлоатацијата на грчкото минерално богатство и тешката индустрија. Исто така, го поддржува реструктуирањето на образовните и здравствените системи. Во интервјуто со Никос Евангелатос во 2016 година, тој изјавил дека поддржува голема држава, имено автопати, пристаништа да бидат во државна сопственост и државата да ја регулира економијата. Тој, исто така, негирал дека е десничар. Тој изјавил дека сака гласачите на Златна зора, иако „многу нацисти“, да му се спротивстават и дека ако неговата партија ќе ги искорени нацистите од Грција, тој би бил горд. По освоеното место на европските избори во 2019 година, Киријакос Велопулос тврдел дека партијата е политичка сопственост на Бога со кого ќе „работи“ додека избегнувал каква било дискусија за десничарската идеологија или припадност со партијата ЛАОС. Таа се залага за враќање на смртната казна во Грција, во прекршителите кои се вклучени со педофилија, трговија со луѓе и трговија наркотици. Перцепциите на партијата и манифестот се поврзани со екстремна десница и национализмот, додека честопати новинарскиот свет тврди дека партијата се појавила заради македонското издавање на номенклатурата, за што е обвинет за погрешно гласање на гласачите, но и за честа употреба на расистички дискурс од страна на Киријакос Велопулос. Партијата е во центарот на критики за прашањата за валидноста и политичкиот темперамент што се појавиле во минатото во врска со позициите на партијата, што ги искажале Киријакос Велопулос и медиумите што го претставуваат. == Изборните резултати == === Грчкиот парламент === {| class="wikitable" !Година !Водач на партијата !Број на гласови !Процент на гласови !Столици !Позиција |- !2019 година |Киријакос Велопулос |208.805 година |3,70% |10/300 |5-та партија |} === Европскиот парламент === {| class="wikitable" !Година !Водач на партијата !Број на гласови !Процент на гласови !Столици !Позиција !Тим |- !2019 година |Киријакос Велопулос |236.365 |4,18% |1/21 |6-ти |ЕСМ |} == Наводи == {{наводи}} {{Грчки политички партии}} [[Категорија:Политички партии во Грција]] bys0uoy4cgoevvruiqtpnmxqeiri7p5 0 1231111 5532747 5127420 2026-04-01T11:24:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532747 wikitext text/x-wiki '''Меѓународните празници''' (исто така познати и како меѓународни годишници) одбележуваат ден, недела, година, деценија или некој друг временски период според [[грегоријански календар|грегоријанскиот календар]] кој служи за привлекување на вниманието на светската јавност кон некои важни меѓународни интереси или проблеми, за обележување или промовирање. Многу од овие празници се основани [[Генерално собрание на ООН|од Генералното собрание на Обединетите нации]], [[Економски и социјален совет на ООН|Економско-социјалниот совет]] или [[УНЕСКО]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.un.org/en/sections/observances/international-days/|title=International Days, UN|publisher=UN|accessdate=31 јули 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.unesco.org/celebrations/international-days|title=International Days|publisher=UNESCO|accessdate=31 јули 2018}}</ref> Во овој случај, водечката агенција за одреден празник ја користи симболиката на [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ООН) или УНЕСКО, специјално дизајнирано лого за години, и нивната инфраструктура за координирање на настаните ширум светот. Исто така, доставуваат писмено соопштение за настаните што се случиле низ целиот свет под покровителство на меѓународниот празник и дава препораки за идните. == Денови == ; јануари * [[1 јануари]] - Светски ден на семејството <small>(порано ''Еден ден на мирот'', признаен од ООН)</small> * [[27 јануари]] - Меѓународен ден на сеќавање на холокаустот <small>(признаен од ООН)</small> * [[28 јануари]] - Ден на заштита на податоците <small>(признаен од Советот на Европа)</small> * [[31 јануари]] - Национален ден за пушење без чад ; февруари * [[2 февруари]] - Меѓународен ден за зачувување на мочуриштата * [[12 февруари]] - Ден на Дарвин * [[20 февруари]] - Светски ден на социјалната правда <small>(признаен од ООН)</small> * [[21 февруари]] - [[Меѓународен ден на мајчиниот јазик|Меѓународен ден на мајчин јазик]] <small>(признаен од ООН)</small> ; Март * [[5 март]] - Светски ден на енергетска ефикасност * [[8 март]] - [[Меѓународен ден на жената|Ден на Обединетите нации за женски права и меѓународен мир]] <small>(признаен од ООН)</small> * [[14 март]] - Меѓународен ден на реката * [[15 март]] - Светски ден на правата на потрошувачите * [[19 март]] - Светски ден на ластовиците * [[20 март]] - Светски ден на среќата <small>(признаен од ООН)</small> * [[20 март]] - Светски ден без месо * [[21 март]] - Меѓународен ден за елиминација на расна дискриминација <small>(признаен од ООН)</small> * [[21 март]] - Светски ден на шумата * [[21 март]] - Светски ден на поезијата * [[22 март]] - Светски ден на водата <small>(признаен од ООН)</small> * [[23 март]] - Светски ден на метеорологијата <small>(признаен од ООН)</small> * [[24 март]] - Светски ден на туберкулоза <small>(признаен од ООН)</small> * [[27 март]] - Светски ден на театарот * 21-28. Март - Недела на солидарност на луѓето и борба против расизмот и расна дискриминација ; април * [[1 април]] - Ден на екологијата душа * [[1 април]] - [[Ден на шегата]] * [[2 април]] - Меѓународен ден на книгата за деца * [[4 април]] - Светски ден за безбедност при работа * [[4 април]] - Меѓународен ден за подигнување на свеста за мини и помош за деминирање * [[7 април]] - [[Светски ден на здравјето]] <small>(признаен од ООН)</small> * [[8 април]] - Светски ден на Ромите * [[17 април]] - Светски ден на Младите Мајмуни (признаен од ООН) * [[22 април]] - [[Ден на планетата Земја]] * [[23 април]] - Светски ден на книгата и авторските права <small>(признаен од ООН)</small> * [[24 април]] - Светски ден на лабораториските животни * [[25 април]] - Ден за борбата против маларија * [[26 април]] - Светски ден на интелектуална сопственост <small>(признаен од ООН)</small> * [[27 април]] - Светски ден на дизајнот * [[28 април]] - Светски ден на кучиња водичи ; Мај * [[1 мај]] - [[Меѓународен ден на трудот|Ден на трудот]] * [[1 мај]] - Светски ден за заштита на носорозите * [[2 мај]] - Светски ден на делфините * [[3 мај]] - Светски ден на слободата на печатот <small>(признаен од ООН)</small> * [[3 мај]] - Светски ден на сонцето * [[4 мај]] - Меѓународен ден на пожарникарите * [[5 мај]] - Меѓународен ден на акушерството * [[8 мај]] - Светски ден на црвениот крст * [[10 мај]] - Светски ден на птиците и дрвјата * [[12 мај]] - Меѓународен ден на медицинска сестра * [[14 мај]] - Светски ден на птиците песелници <small>(втора сабота во мај, признаена од ООН)</small> * [[15 мај]] - Меѓународен ден на семејството <small>(признаен од ООН)</small> * [[15 мај]] - Меѓународен ден за климатска акција * [[15 мај]] - Ден за борба против злоќудниот меланом на кожата * [[16 мај]] - Меѓународен ден на С. О. С. телефон * [[17 мај]] - Светски ден на телекомуникациите <small>(признаен од ООН)</small> * [[21 мај]] - Светски ден за културна разноликост за дијалог и развој <small>(признаен од ООН)</small> * [[22 мај]] - Меѓународен ден за биолошка разновидност <small>(признаен од ООН)</small> * [[22 мај]] - Светски ден на биоразновидноста - Заштита на природата * [[24 мај]] - Европски ден на паркот * [[25 мај]] - Ден на крпите <small>(во чест на [[Даглас Адамс]] )</small> * [[28 мај]] - Светски ден на пеперугата * [[29 мај]] - Меѓународен ден на Обединетите нации за мировни сили <small>(признаен од ООН)</small> * [[31 мај]] - Светски ден без пушење <small>(признаен од ООН)</small> * [[31 мај]] - Светски ден на папагали * Прв [[вторник]] во [[мај]] - Светски ден против астма * Втора [[сабота]] во [[мај]] - Светски ден на саемот и светски ден на птиците преселници ; Јуни * [[1 јуни]] - Меѓународен ден на децата * [[3 јуни]] - Меѓународен ден за децата жртви на вакцини * [[4 јуни]] - Меѓународен ден за деца жртви на насилство <small>(признаен од ООН)</small> * [[5 јуни]] - Светски ден на животната средина <small>(признаен од ООН)</small> * [[8 јуни]] - Светски ден на океаните * [[12 јуни]] - Светски ден против детската работа * [[14 јуни]] - Светски ден на донирање на крв * [[17 јуни]] - Светски ден на опустинување и суши <small>(признаен од ООН)</small> * [[20 јуни]] - Светски ден на бегалците <small>(признаен од ООН)</small> * [[21 јуни]] - Светски ден на музиката * [[23 јуни]] - Ден на јавната служба на Обединетите нации <small>(признаен од ООН)</small> * [[24 јуни]] - Светски ден на родот * [[26 јуни]] - Меѓународен ден против злоупотреба на дрога и трговија со луѓе <small>(признаен од ООН)</small> * [[26 јуни]] - Меѓународен ден за поддршка на жртвите на насилство <small>(признаен од ООН)</small> * [[29 јуни]] - Европски ден на Дунав ; Јули * [[7 јули]] - Светски ден на чоколадата * [[11 јули]] - Светски ден на популацијата <small>(признаен од ООН)</small> * [[20 јули]] - Светски ден на скокање * [[21 јули]] - Светски ден на борбата против кока-кола * Прва [[сабота]] во [[јули]] - Меѓународен ден на соработка <small>(признаен од ООН)</small> ; Август * [[8 август]] - Светски ден на мачките * [[9 август]] - Меѓународен ден на сиромашните <small>(признаени од ООН)</small> * [[12 август]] - Меѓународниот ден на младите <small>(признати од страна на ОН)</small> * [[19 август]] - Светски ден на хуманитарните-хуманитарните работници * [[23 август]] - Меѓународен ден за сеќавање на трговијата со робови и неговата забрана <small>(признаен од ООН)</small> * [[25 август]] - Европска ноќ на лилјаци * Трета [[сабота]] во август - ден на напуштените животните ; септември * [[8 септември]] - Меѓународен ден на писменоста <small>(признаен од ООН)</small> * [[10 септември]] - Меѓународен ден за спречување на самоубиство * [[11 септември]] - денови на европско * [[15 септември]] - Светска акција „„ Да го исчистиме светот “ * [[15 септември]] - Меѓународен ден на демократијата * [[16 септември]] - Меѓународен ден за зачувување на озонската обвивка <small>(признаен од ООН)</small> * [[18 септември]] - Светски ден на геолозите * [[21 септември]] - Меѓународен ден на мирот <small>(признаен од ООН, Светски ден на Алцхајмеровата болест)</small> * [[22 септември]] - Светски ден без автомобили * [[26 септември]] - Светски ден на чистите планини * [[27 септември]] - Светски ден на туризмот * [[29 септември]] - Светски ден на гуските * Последната [[недела]] во [[септември]] - Светски ден на поморството <small>(признаена од ООН)</small> ; октомври * [[1 октомври]] - Меѓународен ден за стари лица <small>(признаен од ООН)</small> * [[1 октомври]] - Светски ден на хепатитот * [[1 октомври]] - Светски ден на вегетаријанците * [[1 октомври]] - Меѓународен ден за елиминација на јадрено оружје * [[4 октомври]] - Светски ден на животните * [[5 октомври]] - Светски ден на наставниците * [[6 октомври]] - Светски ден на живеалиштата * [[6 октомври]] - Светски ден на небезбедна работа * [[9 октомври]] - Светски ден на поштата * [[10 октомври]] - Светски ден на менталното здравје <small>(признаен од ООН)</small> * [[10 октомври]] - Светска благодарност за плодовите на земјата * [[11 октомври]] - Светски ден на девојчињата <small>(признаен од ООН)</small> * [[11 октомври]] - Меѓународен ден за борбата против природни непогоди * [[12 октомври]] - Европски ден на донирање на органи * [[13 октомври]] - Светски ден на неносење градник <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://zena.blic.rs/Zdravlje/18116/Danas-je-Svetski-dan-nenosenja-grudnjaka|title=Данас је Светски дан неношења грудњака|date=13 октомври 2013|work=zena.blic.rs|publisher=Жена - Блиц|accessdate=27 октомври 2013|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193720/http://zena.blic.rs/Zdravlje/18116/Danas-je-Svetski-dan-nenosenja-grudnjaka|url-status=dead}}</ref> * [[15 октомври]] - Европски ден на донирање на органи * [[15 октомври]] - Светски ден на пешачењето * [[15 октомври]] - Светски ден на чистите раце * [[16 октомври]] - Светски ден на храната <small>(признаен од ООН)</small> * [[16 октомври]] - Светски ден на леб * [[17 октомври]] - Меѓународен ден за искоренување на сиромаштијата <small>(признаен од ООН)</small> * [[20 октомври]] - Светски ден на јаболкото * [[24 октомври]] - Ден на Обединетите нации <small>(признаен од ООН)</small> * [[24 октомври]] - Светски ден за развој на информатиката <small>(признаен од ООН)</small> * [[31 октомври]] - Меѓународен ден на Црното Море * 24-30. октомври - Недела за разоружување * Прв [[понеделник]] во [[октомври]] - Светски ден на населението * Втора [[среда]] во [[октомври]] - Меѓународен ден на последици од природни катастрофи ; ноември * [[1 ноември]] - Светски ден на растителноста * [[4 ноември]] - Светски ден на климатски промени * [[6 ноември]] - Меѓународен ден за спречување на експлоатација на животната средина во војна и вооружен судир <small>(признаен од ООН)</small> * [[6 ноември]] - Светски ден на урбаниота регија * [[9 ноември]] - Светски ден на откривање * [[13 ноември]] - Светски ден на љубезноста * [[14 ноември]] - Светски ден на дијабетес * [[16 ноември]] - Меѓународен ден на толеранција <small>(признаен од ООН)</small> * [[17 ноември]] - Меѓународен ден на студентите * [[19 ноември]] - Меѓународен ден на мажите * [[19 ноември]] - Светски ден на тоалетите <small>(признаен од ООН)</small> * [[20 ноември]] - Светски ден на правата на децата <small>(признаен од ООН)</small>, Ден на индустријализацијата на Африка <small>(признаен од ООН)</small> * [[21 ноември]] - Светски ден на телевизијата <small>(признаен од ООН)</small> * [[25 ноември]] - Меѓународен ден за елиминација на насилството врз жените <small>(признаен од ООН)</small> * [[27 ноември]] - Меѓународен ден на воздржување од купување * [[29 ноември]] - Меѓународен ден на солидарноста со палестинскиот народ <small>(признаен од ООН)</small> * Последниот [[петок]] во [[ноември]] - Меѓународен ден на трговија со крзно * Трета [[недела]] во [[ноември]] - Светски ден за жртвите од сообраќајни несреќи * ноември - месец на борбата против зависности ; декември * [[1 декември]] - Светски ден борбата против СИДА <small>(признаен од ООН)</small> * [[2 декември]] - Меѓународен ден за елиминација на ропството <small>(признаен од ООН)</small> * [[3 декември]] - Меѓународен ден на инвалидитетот <small>(признаен од ООН)</small> * [[3 декември]] - Светски ден против ловот * [[5 декември]] - Светски ден на волонтерите <small>(признаен од ООН)</small> * [[7 декември]] - Меѓународен ден на цивилното воздухопловство <small>(признаен од ООН)</small> * [[9 декември]] - Меѓународен ден за борба против корупцијата * [[10 декември]] - Светски ден на човековите права <small>(признаен од ООН)</small> * [[11 декември]] - Светски ден на планините * [[18 декември]] - [[Меѓународен ден на иселениците|Меѓународен ден на мигрантите]] <small>(признаен од ООН)</small> * [[19 декември]] - Ден на Обединетите нации за југ-југ соработка * [[20 декември]] - Меѓународен ден на човечката солидарност * [[22 декември]] - Светски ден на оргазмот == Години == * [[1959]]/[[1960]] година. - Светска година наа бегалците * [[1961]] година - Меѓународна година на здравјето и медицинските истражувања * [[1965]] година - Меѓународна година на соработка * [[1967]] година - Меѓународна година на туристи * [[1968]] година - Меѓународна година за човекови права * [[1970]] година - Меѓународна година на образование * [[1971]] година - Меѓународна година за борба против расизмот и расната дискриминација * [[1974]] година - Светска година на население * [[1975]] година Меѓународна година на жените * [[1978]]/[[1979]] година. - Меѓународна година против Апартхејдот * [[1979]] година - Меѓународна година на детето * [[981]] година - Меѓународна година на инвалидите * [[1982]] година - Меѓународна година на мобилизација на санкциите за Јужна Африка * [[1983]] година - Светска година на комуникации * [[1984]] година - Година на жени во Јужна Африка * [[1985]] година - Година на Обединетите нации * [[1985]] година - Меѓународна година на младоста * [[1986]] година - Меѓународна година на мирот * [[1987]] година - Меѓународна година на засолниште за бездомници * [[1990]] година - Меѓународна година на писменоста * [[1992]] година - Меѓународна година на универзумот * [[1993]] година - Меѓународна година на сиромашните * [[1994]] година - Меѓународна година на спортот и Олимпискиот идеал * [[1994]] година - Меѓународна година на семејството * [[1995]] година - Светска година на сеќавање за жртвите од Втората светска војна * [[1995]] - Година на толеранција на Обединетите нации * [[1996]] година - Меѓународна година за искоренување на сиромаштијата * [[1998]] година - Меѓународна година на океанот * [[1999]] година - Меѓународна година на стари лица * [[2000]] година - Меѓународа година за денот на благодарноста * [[2000]] година - Меѓународна година на културата и мирот * [[2001]] година - Меѓународна година на мобилизација против расизмот, расна дискриминација, ксенофобија и слична нетрпеливост * [[2001]] година - Меѓународна година на волонтери * [[2001]] година - Година на Обединетите нации за дијалог меѓу цивилизациите * [[2002]] година - Меѓународна година на екотуризам <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D3204%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|title=Међународна година екотуризма|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124204057/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D3204%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|archive-date=24 јануари 2017|accessdate=24 октомври 2018}}</ref> * [[2002]] година - Меѓународна година на планините <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.fao.org/iym/en/ |title=Међународна година планина |accessdate=2019-10-06 |archive-date=2017-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706011325/http://www.fao.org/iym/en/ |url-status=dead }}</ref> * [[2002]] година - Година на културно наследство на Обединетите нации * [[2003]] година - Меѓународна година на вода за пиење * [[2003]] година - Година на инвалиди * [[2004]] година - Меѓународна година на сеќавање за борба против ропството и нејзиното укинување * [[2004]] година - Меѓународна година на ориз <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.fao.org/rice2004/ |title=Међународна година пиринча |accessdate=2019-10-06 |archive-date=2011-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424135820/http://www.fao.org/rice2004/ |url-status=dead }}</ref> * [[2005]] година - Меѓународна година на спорт и физичко образование * [[2005]] година - Меѓународна година на микрокредитирање <ref>[http://www.un.org/en/events/pastevents/microcredit_2005/ Међународна година микрокредита]</ref> * [[2005]] година - Светска година на физиката (прогласена од ИУПАП ) <ref>[https://phys.org/news/2004-12-international-year-physics-100th.html Светска година физике]</ref> * [[2006]] година - Меѓународна година на пустината и опустинувањето <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.iydd.org/ |title=Међународна година пустиња и дезертификације |accessdate=2019-10-06 |archive-date=2012-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616031509/http://iydd.org/ |url-status=dead }}</ref> <small>(признаена од Обединетите нации)</small> * [[2008]] година - Меѓународна година на планетата Земја <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.yearofplanetearth.org/ |title=Међународна година планете Земље |accessdate=2019-10-06 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130105540/http://www.yearofplanetearth.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[2008]] година - Меѓународна година на компир <small>(предложен од ФАО, усвоен од Генералното собрание, резолуција 60/191)</small> == Декади == * [[1976]]—[[1985]] година Декада на Обединетите нации за жени ( [http://www.un.org/documents/ga/res/37/a37r058.htm Обединетите нации, Генерално собрание, A / RES / 37/58] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180928115132/http://www.un.org/documents/ga/res/37/a37r058.htm |date=2018-09-28 }} ) * [[1994]]–[[2004]] година. - Прва меѓународна деценија на сиромашните [http://www.unhchr.ch/indigenous/decade.htm] * [[1997]]–[[2006]] година. - Прва деценија на Обединетите нации за искоренување на сиромаштијата [https://web.archive.org/web/20010127081600/http://www.un.org/esa/socdev/poverty/poverty.htm] * [[2000]]–[[2010]] година. - Втора меѓународна деценија за искоренување на колонијализмот [https://web.archive.org/web/20060623193325/http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/302/66/PDF/N0130266.pdf?OpenElement] (pdf) * [[2001]]–[[2010]] година. - Меѓународна деценија за култура на мирот и ненасилството врз децата [https://web.archive.org/web/20120218141829/http://www.unac.org/peacecp/decade/background.html], признаена од ООН * [[2003]]—[[2012]] година. - Декада за писменост на Обединетите нации [https://web.archive.org/web/20090531100410/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D5000%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html] * [[2005]]—[[2014]] година. - Втора меѓународна деценија на сиромашните [https://web.archive.org/web/20050113162546/http://www.un.org/esa/socdev/unpfii/news/a59500/a59500eng.pdf] * [[2005]]—[[2015]] година. - Декадата „Вода за живот“ [http://www.un.org/waterforlifedecade] == Поврзано == * Празници во СФРЈ * [[УНЕСКО|Празници на УНЕСКО]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Меѓународни денови на Обединетите нации]] [[Категорија:Календари]] n0lx8zrt8q79tiybp7uh8r4u8beneju 0 1231163 5532745 5218537 2026-04-01T11:23:20Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Фондација Livestrong]] на [[Фондација Ливстронг]]: Погрешно напишан наслов 5218537 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Организација|name=Ливестронг фондација|image=Livestrong_fondacija.jpg|image_size=240px|type=|location=[[Аустин, Текас]]|key_people=Грег Ли <small>([[President (corporate title)|President]])</small>|num_volunteers=|motto=Единството е силата, знаењето е моќ а ставот е сè.|website=www.livestrong.org}}<nowiki> </nowiki>'''Фондацијата''' „ '''Лајвстронг“''' (позната како LIVE '''STRONG''' ) е непрофитна организација во САД која обезбедува поддршка за лицата погодени од [[Рак (болест)|карцином]] . Фондацијата е со седиште во [[Остин (Тексас)|Остин, Тексас]], основана во 1997 година од личност што преживел карцином и поранешен професионален [[Друмски велосипедизам|велосипедист]] [[Ленс Армстронг|Ленс Амстронг]], како '''Фондација Ланс Амстронг''' . <ref name="Chic">{{Наведени вести|url=http://www.chicagotribune.com/sports/olympics/sns-rt-us-cycling-armstrong-livestrongbre8ae000-20121114,0,6273785.story|title=Exclusive: Livestrong cancer charity drops Lance Armstrong name from title|last=Corrie MacLaggan|date=14 November 2012|work=Chicago Tribune|access-date=23 January 2013|archive-date=2012-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117151550/http://www.chicagotribune.com/sports/olympics/sns-rt-us-cycling-armstrong-livestrongbre8ae000-20121114,0,6273785.story|url-status=dead}}</ref> Марката „Лајвстронг“ беше основана од фондацијата во 2003 година. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/2012/10/17/us-cycling-armstrong-idUSBRE89G0S020121017|title=Lance Armstrong steps down from charity, Nike drops him|last=Corrie MacLaggan|date=17 October 2012|access-date=23 January 2013|publisher=[[Reuters]]|archive-date=2013-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118163745/http://www.reuters.com/article/2012/10/17/us-cycling-armstrong-idUSBRE89G0S020121017|url-status=dead}}</ref> Армстронг поднесе оставка од фондацијата во 2012 година по приемот на допинг . [[Податотека:Livestrong_wristband.jpg|мини|250x250пкс| Силиконска нараквица „Livestrong” ]] == Силиконски нараквици „Livestrong” == ''Ливерстронг'' нараквица со силиконски гел во жолта боја <ref>Note: The yellow jersey is worn by the leader of the [[general classification in the Tour de France]].</ref> Програмата е започната во мај 2004 година како артикал за собирање средства. <ref name="livestrong-purpose">[http://www.livestrong.org/What-We-Do/Our-Approach/Where-the-Money-Goes ''Where the Money Goes''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160504014636/http://www.livestrong.org/what-we-do/our-approach/where-the-money-goes/ |date=2016-05-04 }}; Livestrong.org; retrieved January 14, 2013.</ref> Нараквицата е развиена од [[Nike, Inc.|Најк]] и нејзината рекламна агенција Виден + Кенеди . Нараквицата стана популарна модна ставка во САД до крајот на летото 2004 година се појави кај мнозинството кандидати на Тур де Франс во 2004 година . cl4mpjrdk7bbdjw2e3rkuxbasp9bkjn 5532750 5532745 2026-04-01T11:33:48Z BosaFi 115936 5532750 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Организација|name=Фондација Ливстронг|image=Livestrong_fondacija.jpg|image_size=240px|type=|location=[[Остин (Тексас)]], САД|key_people=Грег Ли <small>([[претседател]])</small>|num_volunteers=|motto=Единството е силата, знаењето е моќ а ставот е сè.|website=www.livestrong.org}}<nowiki> </nowiki>'''Фондацијата''' „'''Ливстронг“''' (позната како LIVE '''STRONG''') е непрофитна организација во САД која обезбедува поддршка за лицата погодени од [[Рак (болест)|рак]]. Фондацијата е со седиште во [[Остин (Тексас)|Остин, Тексас]], основана во 1997 година од личност која преживела карцином и поранешен професионален [[Друмски велосипедизам|велосипедист,]] [[Ленс Армстронг|Ленс Амстронг]], како '''Фондација Ленс Амстронг'''.<ref name="Chic">{{Наведени вести|url=http://www.chicagotribune.com/sports/olympics/sns-rt-us-cycling-armstrong-livestrongbre8ae000-20121114,0,6273785.story|title=Exclusive: Livestrong cancer charity drops Lance Armstrong name from title|last=Corrie MacLaggan|date=14 November 2012|work=Chicago Tribune|access-date=23 January 2013|archive-date=2012-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117151550/http://www.chicagotribune.com/sports/olympics/sns-rt-us-cycling-armstrong-livestrongbre8ae000-20121114,0,6273785.story|url-status=dead}}</ref> Марката „Ливстронг“ била основана од фондацијата во 2003 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/2012/10/17/us-cycling-armstrong-idUSBRE89G0S020121017|title=Lance Armstrong steps down from charity, Nike drops him|last=Corrie MacLaggan|date=17 October 2012|access-date=23 January 2013|publisher=[[Reuters]]|archive-date=2013-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118163745/http://www.reuters.com/article/2012/10/17/us-cycling-armstrong-idUSBRE89G0S020121017|url-status=dead}}</ref> Армстронг поднел оставка од фондацијата во 2012 година по признанието за допинг. [[Податотека:Livestrong_wristband.jpg|мини|250x250пкс| Силиконска нараквица „Ливстронг” ]] == Силиконски нараквици „Ливстронг” == ''Ливестронг'' нараквица од силикон во жолта боја.<ref>Note: The yellow jersey is worn by the leader of the [[general classification in the Tour de France]].</ref> Програмата започнала во мај 2004 година како артикал за собирање средства.<ref name="livestrong-purpose">[http://www.livestrong.org/What-We-Do/Our-Approach/Where-the-Money-Goes ''Where the Money Goes''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160504014636/http://www.livestrong.org/what-we-do/our-approach/where-the-money-goes/ |date=2016-05-04 }}; Livestrong.org; retrieved January 14, 2013.</ref> Нараквицата била развиена од [[Nike, Inc.|Најк]] и нејзината рекламна агенција Виден + Кенеди. Нараквицата станала популарна модна ставка во САД до крајот на летото 2004 година се појавила кај мнозинството кандидати на Тур де Франс во 2004 година. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Непрофитни организации]] t6h667rv5iiybc2fafbcnqt1mqe726q 0 1234060 5532474 5490963 2026-03-31T18:44:19Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532474 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Clematis-vitalba-Waldrebe(Samenstand).jpg|мини]] '''Павит''', лат. (), — припаѓа на семејството Љутиќ, лат. (Ranunculaceae). Природното живеалиште им е [[Европа]], Кавказ и Северна Африка. Цвета од јули до август. == Опис == [[Податотека:Clematis_vitalba_flowers_230702.jpg|лево|мини| Цваст со хермафродитни цветови.]] Дрвенесто растение, лијана, високо до 20 метри и широко од 6 до 10 см. Стеблото има многу мала ширина. Како лијана, ова растение мора да се потпре на стебло од друго растение за да се овозможи раст и развој. Кората на растението е слаба и сивкаста. Коренот, за разлика од дрвото, е добро развиен и не лежи длабоко во земјата. Листовите се состојат од 5 ливчиња, цели или не, долги до 10 см и без влакненца. Тие се прикачени на друго растение со помош на сталони.<ref>{{Наведена книга|title=Атлас дрвећа и грмља|last=Шилић|first=Чедомил|publisher=Свјетлост Сарајево|year=1983|location=|pages=|id=ISBN 86-01-02454-4}}</ref> Плодот е орешница со едно семе. Опрашувањето се врши со инсекти и расејување со помош на ветер. == Размножување == Се размножуваат со 'ртење семе или вегетативно, делови од растението, коренот или стеблото. Ова растение има широка еколошка валентност, многу е толерантно за екстремни климатски услови. == Живеалиште == Листопадни шуми, особено дабови и букови дрвја, со висока содржина на хумус и каде што pH е неутрална. Тоа е коровско растение, го запира одронот со силен коренов систем. == Ареал во Србија == Северна Србија: Суботица, Нови Сад; Западна Србија: Ваjeево, Чачак и Јужна Србија, долината на Јужна Морава.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bioras.petnica.rs/rasprostranjenost.php?id=26719|title=BioRas Map|work=www.bioras.petnica.rs|accessdate=2019-07-09|archive-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129074742/http://www.bioras.petnica.rs/rasprostranjenost.php?id=26719|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] lg1q867q8lpwuxeo7ho2qpxxclyu9eg 5532475 5532474 2026-03-31T18:45:35Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Павит]] на [[Clematis vitalba]] 5532474 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Clematis-vitalba-Waldrebe(Samenstand).jpg|мини]] '''Павит''', лат. (), — припаѓа на семејството Љутиќ, лат. (Ranunculaceae). Природното живеалиште им е [[Европа]], Кавказ и Северна Африка. Цвета од јули до август. == Опис == [[Податотека:Clematis_vitalba_flowers_230702.jpg|лево|мини| Цваст со хермафродитни цветови.]] Дрвенесто растение, лијана, високо до 20 метри и широко од 6 до 10 см. Стеблото има многу мала ширина. Како лијана, ова растение мора да се потпре на стебло од друго растение за да се овозможи раст и развој. Кората на растението е слаба и сивкаста. Коренот, за разлика од дрвото, е добро развиен и не лежи длабоко во земјата. Листовите се состојат од 5 ливчиња, цели или не, долги до 10 см и без влакненца. Тие се прикачени на друго растение со помош на сталони.<ref>{{Наведена книга|title=Атлас дрвећа и грмља|last=Шилић|first=Чедомил|publisher=Свјетлост Сарајево|year=1983|location=|pages=|id=ISBN 86-01-02454-4}}</ref> Плодот е орешница со едно семе. Опрашувањето се врши со инсекти и расејување со помош на ветер. == Размножување == Се размножуваат со 'ртење семе или вегетативно, делови од растението, коренот или стеблото. Ова растение има широка еколошка валентност, многу е толерантно за екстремни климатски услови. == Живеалиште == Листопадни шуми, особено дабови и букови дрвја, со висока содржина на хумус и каде што pH е неутрална. Тоа е коровско растение, го запира одронот со силен коренов систем. == Ареал во Србија == Северна Србија: Суботица, Нови Сад; Западна Србија: Ваjeево, Чачак и Јужна Србија, долината на Јужна Морава.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bioras.petnica.rs/rasprostranjenost.php?id=26719|title=BioRas Map|work=www.bioras.petnica.rs|accessdate=2019-07-09|archive-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129074742/http://www.bioras.petnica.rs/rasprostranjenost.php?id=26719|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] lg1q867q8lpwuxeo7ho2qpxxclyu9eg 5532479 5532475 2026-03-31T18:47:28Z Виолетова 1975 5532479 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Clematis-vitalba-Waldrebe(Samenstand).jpg|мини]] '''''Clematis vitalba''''' — припаѓа на семејството [[Лутичиња|Ranunculaceae]]. Природното живеалиште им е [[Европа]], Кавказ и Северна Африка. Цвета од јули до август. == Опис == [[Податотека:Clematis_vitalba_flowers_230702.jpg|лево|мини| Цваст со хермафродитни цветови.]] Дрвенесто растение, високо до 20 метри и широко од 6 до 10 см. Стеблото има многу мала ширина. Како лијана, ова растение мора да се потпре на стебло од друго растение за да се овозможи раст и развој. Кората на растението е слаба и сивкаста. Коренот, за разлика од дрвото, е добро развиен и не лежи длабоко во земјата. Листовите се состојат од 5 ливчиња, цели или не, долги до 10 см и без влакненца. Тие се прикачени на друго растение со помош на сталони.<ref>{{Наведена книга|title=Атлас дрвећа и грмља|last=Шилић|first=Чедомил|publisher=Свјетлост Сарајево|year=1983|location=|pages=|id=ISBN 86-01-02454-4}}</ref> Плодот е орешница со едно семе. Опрашувањето се врши со инсекти и расејување со помош на ветер. == Размножување == Се размножуваат со 'ртење семе или вегетативно, делови од растението, коренот или стеблото. Ова растение има широка еколошка валентност, многу е толерантно за екстремни климатски услови. == Живеалиште == Листопадни шуми, особено дабови и букови дрвја, со висока содржина на хумус и каде што pH е неутрална. Тоа е коровско растение, го запира одронот со силен коренов систем. == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] kspvlxytedc6lajrd7nxlo91bvmkmmg 1 1234061 5532477 3899799 2026-03-31T18:45:35Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Разговор:Павит]] на [[Разговор:Clematis vitalba]] 3899799 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{Вики Клуб}} fmfd2stxmmu6bqaumz8yml8bh5zjn49 0 1237454 5532497 5455669 2026-03-31T18:55:48Z Виолетова 1975 /* Надворешни */ 5532497 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ластовичкина опашка | image = PapilioMachaon2016 001.JPG | image_width = 250px | image_caption = Поглед од грбниот дел на пеперутката] | image2 = Old World swallowtail (Papilio machaon gorganus) underside Italy.jpg | image2_width = 250px | image2_caption = Долниот дел од телото на пеперутката, | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Arthropod]]a | classis = [[Insect]]a | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Ластовичарки|Papilionidae]] | genus = ''[[Ластовичарка (род)|Papilio]]'' | species = '''''P. machaon''''' | binomial = ''Papilio machaon'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Систем на природата|1758]] |synonyms_ref = |synonyms = {{collapsible list|bullets = true |''Papilio machaon'' var. ''marginalis'' <small>Robbe, 1891</small> |''Papilio machaon'' ab. ''nigrofasciata'' <small>Rothke, 1895</small> |''Papilio machaon'' ab. ''niger'' <small>Heyne, [1895]</small> |''Papilio machaon'' var. ''aurantiaca'' <small>Speyer, 1858</small> |''Papilio machaon'' var. ''asiatica'' <small>Ménétriés, 1855</small> |''Papilio hippocrates'' <small>C. & R. Felder, 1864</small> |''Papilio machaon'' var. ''micado'' <small>Pagenstecher, 1875</small> |''Papilio bairdii'' <small>Edwards, 1866</small> |''Papilio asterius'' var. ''utahensis'' <small>Strecker, 1878</small> |''Papilio hollandii'' <small>Edwards, 1892</small> |''Papilio aliaska'' <small>Scudder, 1869</small> |''Papilio machaon joannisi'' <small>Verity, [1907]</small> |''Papilio machaon petersii'' <small>Clark, 1932</small> |''Papilio hippocrates'' var. ''oregonia'' <small>Edwards, 1876</small> |''Papilio ladakensis'' <small>Moore, 1884</small> |''Papilio sikkimensis'' <small>Moore, 1884</small> |''Papilio machaon'' var. ''centralis'' <small>Staudinger, 1886</small> |''Papilio brucei'' <small>Edwards, 1893</small> |''Papilio brucei '' <small>Edwards, 1895</small> |''Papilio machaon dodi'' <small>McDunnough, 1939</small> |''Papilio machaon'' var. ''montanus'' <small>Alphéraky, 1897</small> |''Papilio machaon alpherakyi'' <small>Bang-Haas, 1933</small> |''Papilio machaon minschani'' <small>Bang-Haas</small> |''Papilio machaon chinensomandschuriensis'' <small>Eller, 1939</small> |''Papilio machaon hieromax'' <small>Hemming, 1934</small> |''Papilio machaon mauretanica'' <small>Verity, 1905</small> |''Papilio machaon'' var. ''mauretanica'' <small>Blachier, 1908</small> |''Papilio machaon'' var. ''mauretanica'' <small>[[Nicolas Josef Eugene Holl|Holl]], 1910</small> |''Papilio machaon'' var. ''asiatica'' ab. ''caerulescens'' <small>Holl, 1910</small> |''Papilio machaon'' var. ''asiatica'' ab. ''djezïrensis'' <small>Holl, 1910</small> |''Papilio sphyrus'' <small>Hübner, [1823]</small> |''Papilio machaon machaon maxima'' <small>Verity, 1911</small> |''Papilio machaon maxima gen.aest. angulata'' <small>Verity, 1911</small> |''Papilio machaon'' f. ''chrysostoma'' <small>Chnéour, 1934</small> |''Papilio machaon'' f. ''archias'' <small>Fruhstorfer, 1907</small> |''Papilio machaon chishimana'' <small>Matsumura, 1928</small> |''Papilio machaon sylvia'' <small>Esaki, 1930</small> |''Papilio machaon venchuanus'' <small>Moonen</small> |''Papilio machaon schantungensis'' <small>Eller, 1936</small> }}}} '''Ластовичкина опашка''' (''Papilio machaon'') е име на вид на пеперутка од семејството пеперуги [[Ластовичарки]]. == Латинско име == Зборот „папилио“ на [[латински јазик|латински]] значи „пеперутка“, а зборот „махаон“ е лик од старогрчката митологија.<ref>{{Наведена книга |author=Michael A. Salmon, Peter Marren & Basil Harley |year=2000 |title=The Aurelian legacy: British butterflies and their collectors |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-22963-1 |chapter=The Swallowtail – ''Papilio machaon'' Linnaeus |pages=252–254 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cAUTW-ax-SgC&pg=PA252}}</ref> == Таксономија == Пеперутката била именувана од [[Карл Линеаус]] во 1758 година, заедно со уште други 200 видови пеперутки. Подоцна [[Пје Андре Латреј]] ја класифицирал како дел од групата на [[Ластовичарки]].<ref>{{Наведена книга |author=E. D. Edwards, J. Newland & L. Regan |year=2001 |title=Lepidoptera: Hesperioidea, Papilionoidea |series=Volume 31 of Zoological Catalogue of Australia |publisher=[[CSIRO Publishing]] |isbn=978-0-643-06700-4 |pages=409–443 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=iVHDuVVelGMC&pg=PA424 |chapter=Papilionoidea: Papilionidae. Swallowtails }}</ref> ''Papilio appalachiensis'' и ''Papilio xuthus'' се истиот вид. == Распространетост и статус == Оваа пеперутка е присутна во целиот палеарктички регион, почнувајќи од [[Русија]] до [[Кина]] и [[Јапонија]], (вклучувајќи ги и [[Хималаи]]те и [[Тајван]]), и секаде низ [[Алјаска]], [[Канада]] и [[САД]]. Во Азија се појавува уште јужно од [[Саудиска Арабија]], [[Оман]], високите планини на [[Јемен]], [[Либан]], [[Иран]] и [[Израел]]. Во јужна Азија се јавува во [[Пакистан]] и [[Кашмир]], северна [[Индија]] (Сиким, до Асам и Аруначал Прадеш), [[Непал]], [[Бутан]] и северен [[Мјанмар]].<ref name="IUCN">{{Наведена книга |last1=Collins |first1=N. Mark |last2=Morris |first2=Michael G. |title=Threatened Swallowtail Butterflies of the World: The IUCN Red Data Book |chapter-url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/98674#page/105/mode/1up |chapter=''Papilio (Papilio) machaon'' Linnaeus, 1758 |year=1985 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature|IUCN]] |location=Gland & Cambridge |pages=93–94 |isbn=978-2-88032-603-6 |via=Biodiversity Heritage Library}}</ref> Оваа пеперутка е широко распространета во Европа. Во Македонија доста се среќава по планините. Бидејќи пеперугата е распространета низ цела Евроазија и често е вообичаен, таа не е загрозена како вид.<ref name="IUCN"/> Таа е наведена како „ранлива“ во Јужнокорејската и Австриската книга за црвени податоци и во Црвената книга на податоци на поранешниот Советски Сојуз.<ref name="IUCN"/> Во Ерменија видовите демонстрираат стабилен популациски тренд и се оценуваат како Најмала загриженост.<ref name="IUCN"/> Во некои земји, П. махаон и неговите подвидови се заштитени со закон. Видот е заштитен во Велика Британија, а подвидовите се заштитени во Индија.<ref name="IUCN"/> == Животен циклус == Обично има од два до три раѓања во една година. {{Multiple image | header = [[Биолошки животен циклус]] на ластовичкина опашка | direction = horizontal | align = center | width1 = 160 | image1 = Papilio-machaon-180502.jpg | caption1 = Пар се пари. | width2 = 220 | image2 = Papilio machaon egg (3695270849).jpg | caption2 = [[Јајце (биологија)|Јајце]] | width3 = 198 | image3 = Papilionidae - Papilio machaon-2.JPG | caption3 = [[Гасеница]] | width4 = 198 | image4 = Machaon fenouil.jpg | caption4 =Гасеница која се храни | width5 = 100 | image5 = Papilio machaon chrysalis 01.jpg | caption5 = [[Кукла (биологија)|Кукла]] }} {{Multiple image | direction = horizontal | align = center | width6 = 220 | image6 = 04 Métamorphose chenille Machaon.jpg | caption6 = Завршена метаморфоза | width7 = 220 | image7 = 07 Emergence Machaon.jpg | caption7 = Пеперуткаѕа излегива со расширени крилја. | width8 = 220 | image8 = 08 Emergence Machaon.jpg | caption8 = Крилјата се зацврстуваат | width9 = 200 | image9 = Papilionidae - Papilio machaon-003.JPG | caption9 = Возрасна фаза. }} ==Наводи== {{Reflist|2}} ==Надворешни== {{рвр-авто}} {{Wikispecies}} * [http://galicica.org.mk/gallery/papilio-machaon-lastovickina-opaska/ Ластовичкина опашка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200217170233/http://galicica.org.mk/gallery/papilio-machaon-lastovickina-opaska/ |date=2020-02-17 }}, НП Галичица * [https://web.archive.org/web/20160304100710/http://fauna.naturkundemuseum-berlin.de/full_results.php?id=440671 Европска фауна] * [http://www.leps.it/indexjs.htm?SpeciesPages/PapilMacha.htm Пеперуги и молци во Европа] * [http://www.ukbutterflies.co.uk/species.php?species=machaon Пеперуги во Велика Британија] [[Категорија:Ластовичарки]] [[Категорија:Фауна на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] jzy8d1eeiok1mo94273jg53c0g6m0m6 0 1238007 5532725 5271465 2026-04-01T10:17:22Z Bjankuloski06 332 5532725 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Interferometer.svg|мини|250x250пкс| Слика 1. Светлосната патека низ Мајкелсоновиот интерферометар. Двата светлосни зраци со заеднички извор се комбинираат на полупосребреното огледало за да стигнат до детекторот. Тие можат да се мешаат конструктивно (да зајакнат во интензитет) ако нивните светлосни бранови пристигнат во фаза, или да се мешаат деструктивно (да ослабат во интензитетот) ако пристигнат вон фаза, во зависност од точните растојанија помеѓу трите огледала.]] '''Интерферометријата''' е семејство на техники во кои брановите, обично [[Електромагнетно зрачење|електромагнетни бранови]], се [[Начело на суперпозиција|суперпонира]], предизвикувајќи феномен на [[бранова интерференција]], кој се користи за издвојување информации.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=MlQ7NK9dw7IC&pg=PA695|title=The History of Science and Technology|last=Bunch|first=Bryan H|last2=Hellemans|first2=Alexander|date=April 2004|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-618-22123-3|page=695}}</ref> Интерферометријата е важна истражувачка техника во областа на [[астрономија]]та, [[Оптичко влакно|оптичките влакна]], [[Инженерство|инженерската]] [[метрологија]], оптичката метрологија, [[океанографија]]та, [[сеизмологија]]та, [[спектроскопија]]та (и нејзините примени во [[хемија]]та), [[Квантна механика|квантната механика]], [[Јадрена физика|јадрената]] и [[Честична физика|физиката на честички]], физиката [[плазма]], [[далечинска детекција|далечинската детекција]], [[интерактом|биомолекуларните заемодејства]], профилирање на површината, [[Микрохидродинамика|микрофлуиди]], механичко мерење на стрес/напнатост, [[велосиметрија]], оптиметрија и правење [[Холографија|холограми]].<ref name="HariharanBasics2007">{{Наведена книга|title=Basics of Interferometry|last=Hariharan|first=P.|date=2007|publisher=Elsevier Inc.|isbn=978-0-12-373589-8}}</ref>{{Rp|1–2}} '''Интерферометрите''' се користат во науката и индустријата за мерење на мали поместувања, промена на [[Показател на прекршување|показателот на прекршување]] и површински неправилности. Во повеќето интерферометри, светлината од еден извор е поделена на два снопа кои патуваат по различни [[оптички пат]]еки, кои потоа повторно се комбинираат за да се добие интерференција; меѓутоа, под извесни околности, може да се добие и два неповрзани извори за да интерферираат.<ref>{{Наведено списание|last=Patel|first=R.|last2=Achamfuo-Yeboah, S.|last3=Light R.|last4=Clark M.|date=2014|title=Widefield two laser interferometry|url=https://www.osapublishing.org/oe/abstract.cfm?uri=oe-22-22-27094|journal=Optics Express|volume=22|issue=22|pages=27094–27101|bibcode=2014OExpr..2227094P|doi=10.1364/OE.22.027094|pmid=25401860}}</ref> Резултатната бранова анвелопа дава информации за разликата во [[Должина на оптичката патека|должините на оптичките патеки]]. Во аналитичката наука, интерферометрите се користат за мерење на должините и обликот на оптичките компоненти со нанометарска прецизност; тие се постојни инструменти за мерење со најголема прецизност. Во спектроскопијата со [[Фурјеова трансформација]], тие се користат за анализирање на одликите на апсорпција (впивање) или емисија (оддавање) на карактеристична супстанција или раствор. [[Астрономски интерферометар|Астрономскиот интерферометар]] се состои од два или повеќе одделни телескопи кои ги комбинираат нивните сигнали, и на тој начин се добива разделна моќ (резолуција) еднаква на онаа на телескоп со пречник еднаков на најголемата поделба помеѓу неговите поединечни елементи. == Основни принципи == [[Податотека:Michelson_interferometer_fringe_formation.svg|мини|300x300пкс| Слика 2. Формирање на рабовите во Мајкелсоновиот интерферометар]] [[Податотека:Colored_and_monochrome_fringes.png|мини|225x225пкс| Слика 3. Обоени и монохроматски линии во Мајкелсоновиот интерферометар : (а) &nbsp; Бела светлина, каде двата снопа се разликуваат по бројот на фазни инверзии; (б) &nbsp; Бела светлина, каде двата снопа имаат ист број на фазни инверзии; (в) &nbsp; Дифракциона слика при користење монохроматска светлина ( [[Фраунхоферови линии]] ) ]] Интерферометријата го користи принципот на суперпозиција за да ги комбинира брановите на тој начин што ќе предизвика резултатот од нивната комбинација да има некое значајно својство што ја дијагностицира првобитната состојба на брановите. Ова функционира така затоа што кога двата бранови со иста [[честота]] се комбинираат, и добиената шема на интензитетот се одредува со [[Фаза (бранови)|фазната разлика]] помеѓу двата бранови - брановите што се во фаза ќе претрпат конструктивно мешање додека брановите коишто не се во фаза ќе претрпат деструктивно мешање. Брановите кои не се целосно во фаза, ниту целосно вон фаза, имаат шема со среден интензитет, којшто може да се искористи за да се утврди нивната релативна фаза на различностите. Повеќето интерферометри ја користат [[светлина]]та или друга форма на [[Електромагнетно зрачење|електромагнетен бран]].<ref name="HariharanBasics2007"/> {{Rp|3–12}} Обично (види Сл.1, добро познатата конфигурација на [[Алберт Мајкелсон|Мајкелсон]]) еден влезен сноп на [[Кохерентност (физика)|кохерентна]] светлина ќе биде поделен на два идентични снопа со распрскувач на [[Сплитер на зрак|зрак]] (делумно рефлектирачко огледало). Секој од овие снопови патува на поинаков начин, таканаречена патека, и тие се рекомбинираат пред да пристигнат во детекторот. Разликата во патеката, разликата во растојанието поминато од секој сноп, создава фаза помеѓу нив. Токму оваа воведена различна фаза создава шема на пречки помеѓу првично идентичните бранови.<ref name="HariharanBasics2007"/> {{Rp|14–17}} Ако еден сноп бил поделен по две патеки, тогаш фазната разлика е дијагностичка за сè што ја менува фазата по патеките. Ова може да биде физичка промена во самата должина на патеката или промена во [[Показател на прекршување|показателот на прекршување]] по патеката. {{Rp|93–103}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Интерферометрија]] [[Категорија:Оптички инструменти]] [[Категорија:Астрономски инструменти]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] shz1huffybr9s5gjxyqa7yhmpcysuu7 0 1238051 5532656 4859131 2026-04-01T08:07:29Z Bjankuloski06 332 5532656 wikitext text/x-wiki '''Фурјеова преобразба''' или '''Фурјеова трансформација''' — преобразба што ја разлага временската функција (сигналот) во [[честота|честоти]] што го сочинуваат, на сличен начин како што музичките акорди може да бидат изразени како честоти од нивните составни [[нота|ноти]]. == Историја == Во 1822 година [[Жозеф Фурие]] покажал дека некои функции може да бидат запишани како бесконечна сума на хармоници.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TDQJAAAAIAAJ&pg=PA525&dq=%22c%27est-%C3%A0-dire+qu%27on+a+l%27%C3%A9quation%22&hl=en|title=Théorie analytique de la chaleur|last=Fourier|first=Jean Baptiste Joseph baron|year=1822|publisher=Chez Firmin Didot, père et fils|language=fr}}</ref> == Определба == Фурјеовата преобразба на сигналот <math>f(t)</math> се пресметува на следниот начин: <math>F(j\omega) = \int\limits_{-\infty}^{\infty} f(t)e^{-j\omega t}dt</math> <math>F(j\omega)</math> е [[Комплексен број|сложена]] величина. Нејзиниот модул се нарекува спектрална густина на амплитудите, а аргументот спектрална густина на фазите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://automatika.ftn.uns.ac.rs/images/predmeti/Neuroinzenjering/Predavanja/Furijeova_transformacija.pdf|title=Furijeova transformacija|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{мртва врска|date=04. 2019. |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Инверзија == Инверзната Фурјеова преобразба е: <math>f(t) = \frac{1}{2\pi}\int\limits_{-\infty}^{\infty} F(j\omega)e^{j\omega t}d\omega</math> == Особини на Фурјеовата преобразба == === Линеарност === За кои било [[комплексен број|комплексни броеви]] <math>a</math> и <math>b</math>, ако е <math>h(x) = af(x) + bg(x)</math>, важи <math>H(j\omega) = aF(j\omega) + bG(j\omega)</math>. === Транслација === За кој било [[реален број]] <math>x_0</math>, ако е <math>h(x) = f(x-x_0)</math>, важи дека <math>H(j\omega) = e^{j\omega tx_0}F(j\omega)</math>. == Поврзано == * [[Дискретна Фурјеова преобразба]] * [[Брза Фурјеова преобразба]] * [[Фурјеов ред]] == Наводи == {{наводи|30em}} {{нормативна контрола}} [[Категорија:Фурјеова анализа]] [[Категорија:Математичка физика]] 8mpfeseeln9wtzhos2kspyc7qmy5kvj 5532658 5532656 2026-04-01T08:07:41Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Фуриеова преобразба]] на [[Фурјеова преобразба]] 5532656 wikitext text/x-wiki '''Фурјеова преобразба''' или '''Фурјеова трансформација''' — преобразба што ја разлага временската функција (сигналот) во [[честота|честоти]] што го сочинуваат, на сличен начин како што музичките акорди може да бидат изразени како честоти од нивните составни [[нота|ноти]]. == Историја == Во 1822 година [[Жозеф Фурие]] покажал дека некои функции може да бидат запишани како бесконечна сума на хармоници.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TDQJAAAAIAAJ&pg=PA525&dq=%22c%27est-%C3%A0-dire+qu%27on+a+l%27%C3%A9quation%22&hl=en|title=Théorie analytique de la chaleur|last=Fourier|first=Jean Baptiste Joseph baron|year=1822|publisher=Chez Firmin Didot, père et fils|language=fr}}</ref> == Определба == Фурјеовата преобразба на сигналот <math>f(t)</math> се пресметува на следниот начин: <math>F(j\omega) = \int\limits_{-\infty}^{\infty} f(t)e^{-j\omega t}dt</math> <math>F(j\omega)</math> е [[Комплексен број|сложена]] величина. Нејзиниот модул се нарекува спектрална густина на амплитудите, а аргументот спектрална густина на фазите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://automatika.ftn.uns.ac.rs/images/predmeti/Neuroinzenjering/Predavanja/Furijeova_transformacija.pdf|title=Furijeova transformacija|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{мртва врска|date=04. 2019. |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Инверзија == Инверзната Фурјеова преобразба е: <math>f(t) = \frac{1}{2\pi}\int\limits_{-\infty}^{\infty} F(j\omega)e^{j\omega t}d\omega</math> == Особини на Фурјеовата преобразба == === Линеарност === За кои било [[комплексен број|комплексни броеви]] <math>a</math> и <math>b</math>, ако е <math>h(x) = af(x) + bg(x)</math>, важи <math>H(j\omega) = aF(j\omega) + bG(j\omega)</math>. === Транслација === За кој било [[реален број]] <math>x_0</math>, ако е <math>h(x) = f(x-x_0)</math>, важи дека <math>H(j\omega) = e^{j\omega tx_0}F(j\omega)</math>. == Поврзано == * [[Дискретна Фурјеова преобразба]] * [[Брза Фурјеова преобразба]] * [[Фурјеов ред]] == Наводи == {{наводи|30em}} {{нормативна контрола}} [[Категорија:Фурјеова анализа]] [[Категорија:Математичка физика]] 8mpfeseeln9wtzhos2kspyc7qmy5kvj 5532729 5532658 2026-04-01T10:20:40Z Bjankuloski06 332 5532729 wikitext text/x-wiki '''Фурјеова трансформација''' или '''Фурјеова трансформација''' — трансформација што ја разлага временската функција (сигналот) во [[честота|честоти]] што го сочинуваат, на сличен начин како што музичките акорди може да бидат изразени како честоти од нивните составни [[нота|ноти]]. == Историја == Во 1822 година [[Жозеф Фурие]] покажал дека некои функции може да бидат запишани како бесконечна сума на хармоници.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TDQJAAAAIAAJ&pg=PA525&dq=%22c%27est-%C3%A0-dire+qu%27on+a+l%27%C3%A9quation%22&hl=en|title=Théorie analytique de la chaleur|last=Fourier|first=Jean Baptiste Joseph baron|year=1822|publisher=Chez Firmin Didot, père et fils|language=fr}}</ref> == Определба == Фурјеовата трансформација на сигналот <math>f(t)</math> се пресметува на следниот начин: <math>F(j\omega) = \int\limits_{-\infty}^{\infty} f(t)e^{-j\omega t}dt</math> <math>F(j\omega)</math> е [[Комплексен број|сложена]] величина. Нејзиниот модул се нарекува спектрална густина на амплитудите, а аргументот спектрална густина на фазите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://automatika.ftn.uns.ac.rs/images/predmeti/Neuroinzenjering/Predavanja/Furijeova_transformacija.pdf|title=Furijeova transformacija|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{мртва врска|date=04. 2019. |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Инверзија == Инверзната Фурјеова трансформација е: <math>f(t) = \frac{1}{2\pi}\int\limits_{-\infty}^{\infty} F(j\omega)e^{j\omega t}d\omega</math> == Особини на Фурјеовата трансформација == === Линеарност === За кои било [[комплексен број|комплексни броеви]] <math>a</math> и <math>b</math>, ако е <math>h(x) = af(x) + bg(x)</math>, важи <math>H(j\omega) = aF(j\omega) + bG(j\omega)</math>. === Транслација === За кој било [[реален број]] <math>x_0</math>, ако е <math>h(x) = f(x-x_0)</math>, важи дека <math>H(j\omega) = e^{j\omega tx_0}F(j\omega)</math>. == Поврзано == * [[Дискретна Фурјеова трансформација]] * [[Брза Фурјеова трансформација]] * [[Фурјеов ред]] == Наводи == {{наводи|30em}} {{нормативна контрола}} [[Категорија:Фурјеова анализа]] [[Категорија:Математичка физика]] qbsdby0mg8cdrkljwx25ztwwh0o616h 5532730 5532729 2026-04-01T10:20:54Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Фурјеова преобразба]] на [[Фурјеова трансформација]] презапишувајќи врз пренасочување 5532729 wikitext text/x-wiki '''Фурјеова трансформација''' или '''Фурјеова трансформација''' — трансформација што ја разлага временската функција (сигналот) во [[честота|честоти]] што го сочинуваат, на сличен начин како што музичките акорди може да бидат изразени како честоти од нивните составни [[нота|ноти]]. == Историја == Во 1822 година [[Жозеф Фурие]] покажал дека некои функции може да бидат запишани како бесконечна сума на хармоници.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TDQJAAAAIAAJ&pg=PA525&dq=%22c%27est-%C3%A0-dire+qu%27on+a+l%27%C3%A9quation%22&hl=en|title=Théorie analytique de la chaleur|last=Fourier|first=Jean Baptiste Joseph baron|year=1822|publisher=Chez Firmin Didot, père et fils|language=fr}}</ref> == Определба == Фурјеовата трансформација на сигналот <math>f(t)</math> се пресметува на следниот начин: <math>F(j\omega) = \int\limits_{-\infty}^{\infty} f(t)e^{-j\omega t}dt</math> <math>F(j\omega)</math> е [[Комплексен број|сложена]] величина. Нејзиниот модул се нарекува спектрална густина на амплитудите, а аргументот спектрална густина на фазите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://automatika.ftn.uns.ac.rs/images/predmeti/Neuroinzenjering/Predavanja/Furijeova_transformacija.pdf|title=Furijeova transformacija|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{мртва врска|date=04. 2019. |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Инверзија == Инверзната Фурјеова трансформација е: <math>f(t) = \frac{1}{2\pi}\int\limits_{-\infty}^{\infty} F(j\omega)e^{j\omega t}d\omega</math> == Особини на Фурјеовата трансформација == === Линеарност === За кои било [[комплексен број|комплексни броеви]] <math>a</math> и <math>b</math>, ако е <math>h(x) = af(x) + bg(x)</math>, важи <math>H(j\omega) = aF(j\omega) + bG(j\omega)</math>. === Транслација === За кој било [[реален број]] <math>x_0</math>, ако е <math>h(x) = f(x-x_0)</math>, важи дека <math>H(j\omega) = e^{j\omega tx_0}F(j\omega)</math>. == Поврзано == * [[Дискретна Фурјеова трансформација]] * [[Брза Фурјеова трансформација]] * [[Фурјеов ред]] == Наводи == {{наводи|30em}} {{нормативна контрола}} [[Категорија:Фурјеова анализа]] [[Категорија:Математичка физика]] qbsdby0mg8cdrkljwx25ztwwh0o616h 1 1238052 5532660 4833241 2026-04-01T08:07:41Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Фуриеова преобразба]] на [[Разговор:Фурјеова преобразба]] 3931759 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 5532732 5532660 2026-04-01T10:20:54Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Фурјеова преобразба]] на [[Разговор:Фурјеова трансформација]] 3931759 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1238060 5532436 4391397 2026-03-31T18:19:56Z Виолетова 1975 5532436 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Јонче Чинговски | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = 6 февруари 1926 | роден-место = [[Велгошти]] | починал-дата = 8 февруари 1983 | починал-место = [[Скопје]], [[Македонија]] | починал-причина = | националност = | наставка = <!-- ова е наставка за полињата „Роден“ и „Починал“. ако го нема ова поле, ништо нема да се смени --> | наставка1 = <!-- ова е наставка само за полето „Роден“ --> | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = <!-- овде треба да стои по што е позната личноста. пр. „по улогата во Бетмен“ --> | занимање = Ентомолог | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Јонче Чинговски''' ({{роден на|6|февруари|1926}}, Велгошти, Охрид - {{починат на|8|февруари|1983}}, Скопје) — македонски [[Ентомологија|ентомолог]], доктор на биолошки науки. ==Кариера== Јонче Чинговски е роден во [[Велгошти]], Охрид на 6 февруари 1926 година. Во 1946 г. се запишал на [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факлутет]] во Скопје по завршување на основно и средно образование во Охрид, тој дипломирал по биологија во 1953 г. Први негови работни места биле како професор и наставник по биологија во Средното земјоделско училиште во [[Битола]] и во гимназијата во [[Прилеп]]. Во 1955 г. Чинговски бил поставен како кустос во [[Природонаучен музеј на Македонија|Природнонаучниот музеј на Македонија]] во Скопје, каде што за кратко време станал раководител на Ентомолошкото одделение, а во 1958 г. бил назначен за виш кустос. Во овој период тој работел и на својата докторска дисертација „Биолошки и еколошки проучувања на бадемовата лисна оса ''Paleocimbex quadrimaculata Müll.'' во Македонија“, кое го одбранува на Природно-математичкиот факултет во Скопје во 1963 г., со кое што станал доктор на биолошките науки. Во 1974 година тој бил избран за виш научен соработник, а година подоцна и во највисоката позиција на музејот, кустос советник.<ref>Д-р Јонче Д. Чинговски, Fragmenta Balcanica, Природнонаучен музеј на Македонија - Скопје, 1983, Скопје, Yu ISSN 0015-9298, стр. 189-191</ref> ==Научно истражување== Неговата научна дејност започнува во 1955 г. кога започнал да работи во Природнонаучниот музеј на Македонија во Скопје, каде што ги проучувал растителните оси ([[Sympthyta]]) на Македонија, кои дотогаш не биле познати не само во Македонија, туку и во Југославија. Неговото капитално дело „Фауна на растителните оси на Македонија“ претставува синтеза на неговото целокупно долгогодишно истражување. Тој во текот на својот живот имал објавено 25 научни труда, во кои биле обработени над 50 видови на растителни оси кои биле нови во ентомофауната на Македонија и Југославија. По него е наречена пеперутката која ја има во околина на Плетвар, ''[[Чингова окатка|Pseudochazara cingovskii]].'' ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Македонски ентомолози]] 2j5260l68ldet1n6gzg52vdx3iaabnv 0 1238577 5532627 5526390 2026-04-01T06:38:31Z Bjankuloski06 332 5532627 wikitext text/x-wiki {{УНЕСКО - Нематеријално културно наследство | Име на наследството = Гласоечко | imagestyle = border-top: 1px #aaa solid; padding-top:0.4em; | Image = [[File: Tradicionalni narodni nosii vo Najmaliot etnoloshki muzej na svetot - Dzepchishte, Tetovo.JPG |250px]] | Caption = Традиционални народни носии во најмалиот етнолошки музеј на светот, Џепчиште | State Party= {{{Македонија}}} | Domains = Изведбена уметност (музика) | Criteria = | ID = 01104 | Region = Европа и Северна Америка | Year = 2015 | Session = 4 | Link = https://ich.unesco.org/en/USL/glasoechko-male-two-part-singing-in-dolni-polog-01104 | Below = [[File:Unesco Cultural Heritage logo.svg|100px]] | Note = }} '''Гласоечко''' — традиционален облик на вокална музика, машко двогласно пеење од Долни Полог, карактеристично за оваа област.<ref>[https://a1on.mk/culture/glasoechko-vpishano-vo-listata-na-unesko-2/ „Гласоечко“ впишано на списокот на УНЕСКО]{{Мртва_врска|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на семрежното место на A1on</ref> Ова пеење се препознава како симбол на културниот идентитет на македонскиот народ од оваа област кој токму во гласоечките песни ги вградил својата [[историја]], [[митологија]], [[традиција]] и [[култура]]. Прогласено е за [[нематеријално културно наследство]] на [[УНЕСКО]]. Машкото [[многугласие|повеќегласно пеење]] од [[Долни Полог]] е вклучено во рамките на точката 3.1.4.2.1. (вид) според националната класификација на културно наследство. ==Пеење== Песните се пеат полифониски, додека дронскиот глас се движи спротивно во однос на водечкиот мелодиски глас, често следен со [[кавал]] и [[гајда]]. Гласоечкото се изведува неусилено од два-тројца [[пејач]]и, на свечености, [[свадба|свадби]], вечерни забави и други дружби. Гласоечките пејачи се истакнати и талентирани поединци кои се стекнале со знаење со подражавање на техниките и вештините од претходниците. ==Датирање на доброто== За првпат ''Машкото повеќегласно пеење од Долни Полог'' се спомнало во пишаните извори од крајот на XX век. ==Опис на доброто== Машкото повеќегласно пеење од Долни Полог припаѓа на бурдонскиот тип на двогласје, кое воедно претставува најстариот облик на македонското повеќегласно пеење. Бурдонот претставува основен облик на звучење на една мелодија врз основа на друг глас. Овој специфичен начин на пеење има свој закономерен карактер, кој, до извесен степен, го поврзува македонското двогласно пеење со другите музички култури на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]]. Тоа претставува посебен вид музичко-фолклорно наследство кое постои во еден функционален систем на различни типови музички слоеви. Припаѓа на старата обредно-пејачка традиција врзана за семејните празнувања и празнувањата на селските заедници. Машкото повеќегласно пеење од десетте долнополошки села: [[Подбреге]], [[Жилче]], [[Ратае]], [[Копанце]], [[Ротинце]], [[Јегуновце]], [[Сиричино]], [[Шемшево]], [[Прељубиште]] и [[Јанчиште]], е во тесна врска со празничниот календарски циклус. Во минатото имало големо значење за селските заедници при нивните празнувања, проследени со пеење (особено на слави и свадби т.е. ''на трпеза''). ==Потекло== Машкото повеќегласно пеење од долнополошки села: [[Подбреге]], [[Жилче]], [[Ратае]], [[Копанце]], [[Ротинце]], [[Јегуновце]], [[Сиричино]], [[Шемшево]], [[Прељубиште]] и [[Јанчиште]], кое е предмет на валоризација, во минатото имало огромно значење за селските заедници при нивните празнувања (слави и свадби) од страна на најдобрите изведувачи на овие двогласни пејачки облици. ==Употреба на доброто== Машкото повеќегласно пеење од Долни Полог, Република Македонија, не само што се применува во месните пејачки средини од страна на носителите на овие традиционални пејачки облици во долнополошките села, се применува и на репертоарот на познатото ''Трио Гавровци'' како и меѓу преселничките родови од овој крај во Република Србија. Овој тип на пеење е претставен и на научната јавност во Републиката и надвор од неа, во вид на: -лесна апликатура во различни облици на [[културен туризам]]; -аудио и видео презентации на научни собири, трибини и фестивали на регионално и интернационално ниво; ==Вредност и значење на доброто== *Машкото повеќегласно пеење од Долни Полог обединува повеќе одлики на старата машка двогласна пејачка традиција. *Како автентично и зачувано добро во паметењето на носителите на овие традиционални пејачки облици, тоа е од непроценливо значење за културниот идентитет на населението од посочените долнополошки села. *Брендирање на културен идентитет. *Неговите вредности како интегрален израз на уметничкото творење на народниот гениј се изразува преку единството на неговите облици и функции кое во висока мера ги задоволува критериумите за неговото културно, уметничко, научно и општествено значење. ==Критериуми врз кои е извршена валоризација на доброто== ===Критериуми кои се однесуваат на '''својствата''' на доброто=== *'''Автентичноста''' - се одликува со сопствен стил на двогласно машко пеење. Автентичноста не е изразена преку зачуваните архаични елементи на бурдонското машко двогласно пеење, како локално-амбиентална категорија со своите стилски особености, како и антифониот начин на изведување; *'''Реткоста''' - степенот на зачуваноста на Машкото повеќегласно пеење од Долни Полог претставува вистинска реткост што постои како збирно духовно добро кое е зачувано во оваа мера, како културно наследство во меморија; *'''Единственоста'''- единствено во Република Македонија како тип на машко повеќегласно пеење; *'''Разновидноста'''- машкото повеќегласно пеење од Долни Полог претставува комплекс од разновидни жанровски особености на национален македонски музички фолклор преку кој се изразува целото богатство на музичко-фолклорните дијалекти својствени на овој крај; *'''Интегралноста''' - е изразена преку спојот на облиците и функциите на машкото повеќегласно пеење од Долни Полог; *'''Зачуваноста'''- машкото повеќегласно пеење од Долни Полог е сочувано до одредена мера, сепак се појавуваат тенденции на преобликување (додавање на нови елементи) на овој вид традиционално пејачко изразување; *'''Староста'''- Машкото повеќегласно пеење од Долни Полог претставува најстар и најархаичен слој на двогласно (бурдонско) пејачко изразување, се идентификува според анкетираните жители на овој регион, дека ваквиот стил на машкото изразување се негувало со векови, пренесувано од поколение на поколение, а тоа се показателите за неговата старост; ===Критериуми кои се однесуваат на '''функциите''' на доброто=== *'''Воспитно-образовна функција''' - едукација на младите генерации на Машкото повеќегласно пеење за едно поблиско или подалечно минато од Долни Полог; *'''Научна функција''' - со проучувањето на Машкото повеќегласно пеење се добиваат значајни и релевантни податоци за музичко-фолклорните особености и стил на Машкото повеќегласно пеењеод Долнополошките села. Социо-културната димензија што ја пројавува Машкото повеќегласно пеење од долни Полог е цврсто втемелена во функционирањето на машките пејачки групи од фолклорниот аматеризам посебно изразени во руралните средини на северозападна Македонија; *'''Комуникациска функција'''- на Машкото повеќегласно пеење од Долни Полог најсилно се изразува преку пренесувањето на традиционалните музичко-фолклорни вредности врз младите генерации; ===Критериуми кои се однесуваат на '''значењето''' на доброто=== *'''Културното значење''' е дека машкото повеќегласно пеење од Долни Полог како традиционална институција, негувана со векови и пренесувана со генерации од колено на колено, денес, претставува едно од најсочуваните облици на традиционално машко пејачко изразување; *'''Историското значење''' е дека преку проучувањето на машкото повеќегласно пеење од Долни Полог, може да се добијат релевантни податоци за историските збиднувања и процеси коишто се одвивале во минатото до денес на територијата на Република Македониј; *'''Уметничкото значење''' се состои во тоа што преку бројните изразни елементи на машкото повеќегласно пеење од Долни Полог се нудат нови естетски можности за нивна понатамошна обработка и создавање на нови облици на музичко изразување во доменот на македонската популарна музика и слично; *'''Научното значење''' лежи во фактот што со идентификацијата, заштитата и заштитната евиденција се збогатува националната научна датабаза за компаративни регионални проучувања од областа на етномузикологијата; ==Светско културно наследство== Гласоечкото е впишано во список на светското нематеријално културно наследствосписокот на светското нематеријално културно наследство во 2015 година и тоа веднаш на списокот на итна заштита <ref name=UNESCO>[https://ich.unesco.org/en/USL/glasoechko-male-two-part-singing-in-dolni-polog-01104 Glasoechko, male two-part singing in Dolni Polog] на семрежното место на УНЕСКО {{en}} Пристапено 10 март 2020.</ref>. Имено, гласоечкот се соочува со бројни многу озбилни закани за одржливост, бидејќи бројот на поединци и групи кои го пеат и пренесуваат забрзано се смалува, делумно заради трајната миграција на изведувачите после [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воените конфликти во 2001 година]]<ref name=UNESCO/>. ==Библиографија== *Величковска, Родна: македонско архаично повеќегласно пеење, предавање на трибината насловена како „Балканска полифонија“ која се одржала во рамките на 34-те Белградски музички свечености БЕМУС во 2002 година; *Величковска, Родна: Жетварското пеење во Македонија, Институт за фолклор „марко Цепенков“, посебни изданија, кн.45, Скопје, 2002; *Константинов, Милош: етничката територија на Македонците, Етнолошки преглед, 17, Белград, 1982, стр.25-47; *Константинов, Милош:Македонци, Народите на светот, кн.6, Скопје, 1992; == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [https://www.youtube.com/watch?v=y1goBOK5PEo Прилог за гласоечкото пеење], Телма (Јутјуб) * [https://www.youtube.com/watch?v=G1FTqH_-GIM „Море два се змеја“ (Кругот не е тркалезен)] од [[Анастасија (музичка група)|Анастасија]] изведена во гласоечко пеење [[Категорија:Македонска народна музика]] [[Категорија:Нематеријално културно наследство]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Културно наследство на Македонија]] [[Категорија:Полошки Регион]] h1hwc5m0hkb8ax0ruui4uubid4kh74z 0 1253294 5532742 5286470 2026-04-01T11:13:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532742 wikitext text/x-wiki [[Генерално собрание на ООН|Генералното собрание на Обединетите нации]] ја прогласило 2008 година за '''Меѓународна година на планетата Земја''' со цел да се зголеми свеста за важноста на [[Науки за Земјата|науките за Земјата]] за унапредување на [[Одржлив развој|одржливиот развој]].<ref name="UN_ARES60192">{{Документ на ООН|docid=A-RES-60-192|type=Resolution|body=General Assembly|session=60|resolution_number=192|accessdate=2008-09-17|date=22 December 2005}}</ref> [[УНЕСКО]] била назначена за водечка агенција. Активностите на годината се протегале во текот на три години 2006–2009 година.<ref>[http://www.yearofplanetearth.org/content/downloads/FAQs25May.pdf International Year of Planet Earth: FAQ]</ref> == Цели == Годината имала за цел да соберат 20,000,000$ од индустријата и владите, од кои половина требало да се потрошат за кофинансирање на истражување, а половина за теренски активности. Имала за цел да биде најголемиот досега меѓународен напор за промовирање на [[Науки за Земјата|науките за Земјата]]. Освен истражувачите, од кои се очекувало да имаат корист во рамките на [[Годишна програма за наука|Годишната програма за наука]], главните целни групи за пошироките пораки на годината биле: * Подобро информирање на носителите на одлуки и политичарите за тоа како научното знаење на Земјата може да се искористи за одржлив развој. * За да и’ комуницира на јавноста што гласа, како научното знаење на Земјата може да придонесе за подобро општество. * За да им помогнат на геолозите да го искористат своето знаење за различни аспекти на Земјата за доброто на светската популација. Темите за истражување на годината, утврдени во десет проспекти за наука, биле избрани за нивната општествена важност, мултидисциплинарна природа и потенцијал за доближување. Годината имала дванаесет партнери основачи, 23 здружени партнери и била поддржана политички од 97 земји, што претставува 87% од светската популација. Годината била промовирана политички во [[УНЕСКО]] и во [[Обединетите нации во Њујорк]] од Народна Република [[Танзанија]]. Годината ги охрабрила придонесите на истражувачите во рамките на десет одделни теми. Програмата за теренски работи работела на сличен начин, добивајќи понуди за поддршка од поединци и организации ширум светот. Водител на проектот за Годината бил поранешниот претседател на ''IUGS'', професор Едуардо Ф Џ де Мулдер. Со [[Годишен научен комитет|Годишниот научен комитет]] претседавал професорот Едвард Дербишир ([[Ројал Холовеј, универзитет во Лондон|Ројал Холовеј]]) и неговиот комитет за теренски работи бил д-р Тед Нилд ([[Геолошко друштво на Лондон|геолошко друштво од Лондон]]). Проектот ''Меѓународна година на планетата Земја'' бил инициран заеднички од [[Меѓународен сојуз за геолошки науки|Меѓународната унија на геолошки науки]] (''IUGS'') и Образовната научна и културна организација на [[Обединетите нации]] ([[УНЕСКО]]). Во соопштението за печат на [[ООН]]: „''Со нацрт за Меѓународната година на планетата Земја, 2008 година, што Комитетот го одобри без гласање на 11 ноември, Собранието ќе ја прогласи 2008 година за Меѓународна година на планетата Земја.'' ''Исто така, ќе ги назначи Образовната, научната и културната организација на Обединетите нации (УНЕСКО) да организира активности што треба да се преземат во текот на годината, во соработка со УНЕП и други релевантни тела на Обединетите нации, Меѓународната унија на геолошки науки и други здруженија и групи на науки за Земјата низ светот. Исто така, преку тој нацрт, Собранието ќе ги охрабри земјите-членки, системот на Обединетите нации и другите глумци да ја користат годината за да ја зголемат свесноста за важноста на науките за Земјата во постигнувањето одржлив развој и промовирање на локално, национално, регионално и меѓународно дејствување“''. == Заднина == Проектот бил поддржан од следниве партнери-основачи:{{Пст|colwidth=30em}} *[[Меѓународен сојуз за геодезија и геофизика]] (IUGG) *[[Меѓународен географски сојуз]] (IUSS) *[[Меѓународна програма за литосфера]] (ILP) *[[Национален геолошки институт на Холандија]] (NITG-TNO) *[[Геолошко друштво од Лондон]] *[[Меѓународен центар за наводи и информации за почва]] (ISRIC) *Конзорциум на [[Меѓународна асоцијација за инженерска геологија и животна средина]](IAEG) *[[Меѓународно друштво за механика на карпи]] (ISRM) *[[Меѓународно друштво за механика на почвата и геотехника]] (ISSMGE) *[[Меѓународна унија за кватернерни истражувања]] (INQUA) *[[Американски геолошки институт]] (AGI) *[[Американска асоцијација на геолози за нафта]] (AAPG) *[[Американски институт за професионални геолози]] (AIPG){{Пстк}}Годината била поддржана и од 23 здружени партнери, вклучувајќи ги сите големи меѓународни гео-научни и други релевантни организации:{{Пст}} *[[Меѓународен совет за наука]] (ICSU) *[[Меѓувладина океанографска комисија]] of UNESCO (IOC) *[[Меѓународна асоцијација Пермафрост]] (IPA) *[[Меѓународно здружение за генезата на депозитите на руди]] (IAGOD) *[[Друштво на економски геолози]] (SEG) *[[Друштво за геологија применето на минерални наслаги]] (SGA) *[[Меѓународно здружение на хидрогеолози]] (IAH) *[[Меѓународна програма за геологија]] (IGCP) *[[Европската федерација на гео-научници]] (EFG) *[[Африканско здружение за далечинско насетување на животната средина]] (AARSE) *[[Научен совет на Азија]] (SCA) *[[Европската асоцијација за зачувување на геолошкото наследство]] (ProGEO) *[[Друштво за седиментна геологија]] (SEPM) *[[Координативен комитет за програми за геологија во Источна и Југоисточна Азија]] (CCOP) *[[Геолошко друштво на Африка]] (GSAf) *[[Универзитет на Обединетите нации]] (UNU) *[[Здружение на гео-научници за меѓународен развој]] (AGID) *[[Меѓународна стратегија на Обединетите нации за намалување на катастрофи]] (UN/ISDR) *[[Североисточна фондација за наука (САД)]] (NESF) *[[Здружение на американски државни геолози]] (AASG) *[[Меѓународно друштво за фотограметрија и далечинско набудување]] (ISPRS) *[[Геолошко друштво на Америка]] (GSA) *[[Северноамерикански комитет за стратиграфска номенклатура]] (NACSN) {{Пстк}} == Цели == Наведената цел на годината била:<blockquote>Намалување на ризиците за општеството предизвикани од природни и од човечки опасности, намалување на здравствените проблеми со подобрување на разбирањето за медицинските аспекти на [[Науки за Земјата|науката за Земјата]], откривање нови [[природни ресурси]] и нивно ставање на располагање на [[Одржливост|одржлив]] начин, градење побезбедни структури и проширување на [[Град|урбаните области]], користејќи природни подземни услови, да се утврди нечовечкиот фактор во климатските промени, да се подобри разбирањето на појавата на природни ресурси за да се придонесе во напорите за намалување на политичката напнатост, откривање на длабоки и слабо достапни [[Подземни води|подземни]] ресурси, подобрување на разбирањето на [[Еволуција|еволуцијата на животот]], зголемување на интересот во науките за Земјата во општото општество, охрабри повеќе млади луѓе да студираат наука за Земјата на универзитет.</blockquote> == Теми == Темите за истражување за годината вклучуваат:{{Пст|colwidth=22em}} *[[Подземни води]]: резервоар за жедна планета? *[[Природна катастрофа]]: минимизирање на ризикот, максимизирање на свеста *Земја и [[Здравје]]: градење побезбедна средина *[[Климатски промени]]: „камена лента“ *[[Природни ресурси]] Прашања: кон одржлива употреба *[[Мегаградови]]: оди подлабоко, гради побезбедно *Длабока [[Земја]]: од [[Земјина кора]] до [[Земјино јадро]] *[[Океан]]: бездна на времето *[[Почва]]: Жива кожа на Земјата *Земјата и Животот: потекло на различноста{{Пстк}} == Излез и наследство == Како дел од наследството на ''IYPE'', биле формирани 80 национални и регионални комитети на ''Меѓународниот ден на Земјата'' за да соберат клучни фигури од различни организации во единствена кампања посветена на подигнување на свеста за науките на Земјата кај носителите на одлуки и јавноста. Исто така била создадена иницијативата за млади науки за земјата (ДА), која обезбедувала платформа за млади професионалци во [[Науки за Земјата|науките за Земјата]]. Иницирана од двајца италијански гео-научници, [[Давид Говони|Дејвид Говони]] и [[Лука Микучи]], започнала во 2007 година и брзо се развила на Глобалниот настан за започнување на ''IYPE'' во [[Париз]] во 2008 година, на кој биле поканети да учествуваат многу млади гео-научници. Оттаму, ДА иницијативата се проширила, на крајот донела формална структура, мрежа на организации за поддршка (вклучувајќи го и Меѓународниот ден на Земјата) и покана од [[Народна Република Кина|кинеската]] влада да биде домаќин на првата меѓународна конференција за ДА во октомври 2009 година во [[Пекинг]]. Започнал меѓународен проект за соработка познат како ''OneGeology'', чија цел била да ги собере геолошките податоци од сите нации во дигитална база на податоци и на тој начин да ги трансформира во единствен компјутерски јазик, обезбедувајќи бесплатен пристап до онлајн дигиталната геолошка мапа на светот во размер 1:1 милиони. Таа иницијатива, предводена од Ијан Џексон од британскиот геолошки институт, се нашла под знамето на ''IYPE'' во 2007 година. == Поврзано == * [[Меѓународна геофизичка година]] * [[Научно мислење за климатските промени]] * [[Меѓународни празници|Меѓународни години на Обединетите нации]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.yearofplanetearth.org Yearofplanetearth.org: официјално мрежно место на '''Меѓународната година на планетата Земја'''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201130105540/http://www.yearofplanetearth.org/ |date=2020-11-30 }} * [http://www.esfs.org Мрежно место ESFS.org] * [https://web.archive.org/web/20061207050001/http://www.esfs.org/downloads/PlanetEarthBP.pdf ESFS.org: Податотека со планетата Земја (pdf)] [[Категорија:Науки за Земјата]] [[Категорија:Празници на Обединетите нации]] 4e9rtpb7ezo00c52r0qmohc47lcspsr 0 1253959 5532468 4561528 2026-03-31T18:41:51Z Виолетова 1975 /* Користена литература */ 5532468 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Краповидни | fossil_range = [[миоцен]]–денес | image = Cyprinus carpio.jpeg | image_caption = Див [[крап]] (''C. carpio'') | taxon = Cyprinus | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | type_species = ''[[Cyprinus carpio]]'' | type_species_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | subdivision_ranks = Species | subdivision = 19 живи видови<br />5 можно скорешно истребени<br />1 фосил | synonyms = * ''Mesocyprinus'' <small>Fang, 1936</small> }} '''''Краповидни''''' '''(Cyprinus)''' — [[Род (биологија)|род]] на риби од семејството [[крапови]]. Повеќето видови од родот потекнуваат од источна Азија, додека во Западна Азија и Европа живее само [[Крап|обичниот крап]] (''C. carpio''). Овој [[инвазивен вид]] е воведен и во многу други региони низ целиот свет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iucngisd.org/gisd/speciesname/Cyprinus+carpio|title=Cyprinus carpio|date=4 October 2010|publisher=[[ISSG]]|accessdate=26 February 2017}}</ref> ''Краповидните'' се тесно поврзани со некои родови, како што ''Cyclocheilichthys'' и ''Barbonymus''. ''[[Караши]]те'' од западна [[Евроазија]], во кои спаѓа златната рипка (''C. auratus'' ), очигледно не се толку тесно поврзани со краповидните.<ref>de Graaf ''et al.'' (2007)</ref> == Видови == [[Податотека:Six_koi.jpg|мини| [[Јапонски крап]] (украсен домашен крап) со разни бои]] Следните видови во моментов се препознаваат во родот.<ref name="fishbase">{{FishBase genus|genus=Cyprinus|month=February|year=2017}}</ref> * ''[[Cyprinus acutidorsalis]]'' <small>[[Chen Hsiang-Lin|H. L. Chen]] & H. Q. Huang, 1977</small> * ''[[Cyprinus barbatus]]'' <small>[[Chen Hsiang-Lin|H. L. Chen]] & H. Q. Huang, 1977</small> * ''[[Cyprinus carpio]]'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Систем на природата|1758]]</small> * ''[[Cyprinus chilia]]'' <small>[[Wu Hsien-Wen|H. W. Wu]], [[Yang Gan-Rong|G. R. Yang]], [[Yue Pei-Qi|P. Q. Yue]] & [[Huang Hong-Jin|H. J. Huang]], 1963</small> * ''[[Cyprinus dai]]'' <small>([[Nguyễn Văn Hảo|V. H. Nguyễn]] & [[Doan Le Hoa|L. H. Doan]], 1969)</small> * ''[[Cyprinus daliensis]]'' <small>[[Chen Hsiang-Lin|H. L. Chen]] & H. Q. Huang, 1977</small> * ''[[Cyprinus exophthalmus]]'' <small>[[Mai Đinh Yên|Đ. Y. Mai]], 1978</small> * ''[[Cyprinus fuxianensis]]'' <small>Yang et al., 1977</small> * ''[[Cyprinus hieni]]'' <small>[[Nguyen Thai Tu|T. T. Nguyen]] & [[Hồ Anh Tuấn|A. T. Ho]], 2003</small> * ''[[Cyprinus hyperdorsalis]]'' <small>[[Nguyễn Văn Hảo|V. H. Nguyễn]], 1991</small> * ''[[Cyprinus ilishaestomus]]'' <small>[[Chen Hsiang-Lin|H. L. Chen]] & H. Q. Huang, 1977</small> * ''[[Cyprinus intha]]'' <small>[[Nelson Annandale|Annandale]], 1918</small> * ''[[Cyprinus longipectoralis]]'' <small>[[Chen Hsiang-Lin|H. L. Chen]] & H. Q. Huang, 1977</small> * ''[[Cyprinus longzhouensis]]'' <small>Y. J. Yang & H. Q. Huang, 1977</small> * ''[[Cyprinus megalophthalmus]]'' <small>[[Wu Hsien-Wen|H. W. Wu]] et al., 1963</small> * ''[[Cyprinus melanes]]'' <small>([[Mai Đinh Yên|Đ. Y. Mai]], 1978)</small> * ''[[Cyprinus micristius]]'' <small>[[Charles Tate Regan|Regan]], 1906</small> * ''[[Cyprinus multitaeniata]]'' <small>[[Jacques Pellegrin|Pellegrin]] & [[Pierre Chevey|Chevey]], 1936</small> * ''[[Cyprinus pellegrini]]'' <small>[[Tchang Tchung-Lin|T. L. Tchang]], 1933</small> * ''[[Cyprinus qionghaiensis]]'' <small>[[Liu Chen-Han|C. H. Liu]], 1981</small> * ''[[Cyprinus quidatensis]]'' <small>[[Nguyen Thai Tu|T. T. Nguyen]], [[Le Viet Thang|V. T. Le]], [[Le Thi Binh|T. B. Le]] & [[Nguyễn Xuân Khoa|X. K. Nguyễn]], 1999</small> * ''[[Cyprinus rubrofuscus]]'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1803</small> * [[extinct|†]]''[[Cyprinus yilongensis]]'' <small>Yang et al., 1977</small> * ''[[Cyprinus yunnanensis]]'' <small>[[Tchang Tchung-Lin|T. L. Tchang]], 1933</small> === Фосилни видови === * [[Фосил|†]] ''Cyprinus priscus'' <small>von Meyer</small> (фосилни видови од миоценска Германија) == Наводи == {{Наводи}} == Користена литература == {{Commons category}} {{Wikispecies}} * {{Smallcaps|de Graaf, Martin; Megens, Hendrik-Jan; Samallo, Johannis & Sibbing, Ferdinand A.}} (2007): Evolutionary origin of Lake Tana's (Ethiopia) small ''Barbus'' species: indications of rapid ecological divergence and speciation. ''[[Биологија на животните (весник)|Anim. Biol.]]'' '''57'''(1): 39-48. <small>{{DOI|10.1163/157075607780002069}}</small> (HTML abstract) {{Taxonbar|from=Q134653}} [[Категорија:Краповидни]] [[Категорија:Крапови]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] ebw2ob7islueatg52zhdgydyazerxik 0 1256264 5532350 5531917 2026-03-31T14:33:14Z Gurther 105215 5532350 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Сања Атанасовска | image = Sanja_Atanasova.jpg | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birthdate = [[1985]] | birthplace = [[Куманово]], [[СФР Југославија|Македонија]] | occupation = поет, новинар | nationality = Македонка | ethnicity = | citizenship = [[Македонија|македонско]] | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Сања Атанасовска''' — македонска новинарка и поетеса, родена е на [[21 декември]] [[1985]] година во [[Куманово]].<ref>Шафране мој, поезија, Слово љибве - Буквибукс, Скопје, 2020</ref> ==Животопис== Гимназиско образование завршила во [[Гимназија „Гоце Делчев“ - Куманово|Гимназијата „Гоце Делчев“ во Куманово]]. Образованието го продолжила во Школата за новинарство при Македонскиот Институт за медиуми во Скопје. Работела во повеќе медиуми, меѓу кои и во [[Националната телевизија А1]]. Во [[2015]] година ја објави збирката поезија „Писмото на десетте прсти“ која ја доби наградата Лесновски ѕвона за најдобра дебитантска книга. Во [[2017]] година ја објавува електронската книга поезија „Тапија од животот“ на [[Фондација Македоника]], а истата година ја доби и наградата Караманов за збирката поезија „Стаклена градина“. Стихозбирката „Стаклена градина“ има и аудио верзија<ref>https://nssrm.org.mk/staklena-gradina-sanja-atanasovska/</ref>. Во 2017 година го освоила третото место на книжевниот фестивал Панонски галеб во [[Суботица]], [[Србија]]. Во [[2019]] година авторката била на книжевна резиденција во [[Цетиње]], [[Црна Гора]]<ref>https://kumanovskimuabeti.mk/kumanovskata-poetesa-sanja-atanasovska-na-knizhevna-rezidencija-vo-cetinje/</ref>. Во 2019 година Атанасовска ја објави збирката поезија „Шафране мој“ во издание на [[Слово љубве - букви букс]] од [[Скопје]], а во [[2020]] година ја објави стихозбирката „Афродита трча по ветерници“ кај истиот издавач. Во 2025 година излезе од печат стихозбирката „Хортензија на клада“. Поетесата објавува поезија во повеќе списанија во регионот и пошироко. Дел од нејзините песни се преведени на [[шпански]], [[француски]] и [[српски јазик]]. ==Дела== * Писмото на десетте прсти, поезија, 2015 година: * Тапија од животот, поезија, (електронска книга), 2017 година; * Стаклена градина, поезија, 2017 година; * Шафране мој, поезија, 2019 година; * Афродита трча по ветерници, поезија, 2020 година * Хортензија на клада, поезија, 2025 година ==Награди== * Наградата Лесновски ѕвона; * [[Награда „Караманов“|Наградата Караманов]]; * Третета награда на меѓународниот книжевни фестивал „Панонски галеб“ - Суботица ==Наводи== {{Наводи}} {{Македонска книжевност}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Атанасовска, Сања}} [[Категорија:Македонски писателки]] [[Категорија:Луѓе од Куманово]] e7fpsm1me5y08mz8scemegmxry08s02 5532351 5532350 2026-03-31T14:33:58Z Gurther 105215 5532351 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Сања Атанасовска | image = Sanja_Atanasova.jpg | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birthdate = [[1985]] | birthplace = [[Куманово]], [[СФР Југославија|Македонија]] | occupation = поет, новинар | nationality = Македонка | ethnicity = | citizenship = [[Македонија|македонско]] | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Сања Атанасовска''' (р. [[21 декември]] [[1985]], [[Куманово]]) — [[Македонци|македонска]] новинарка и поетеса.<ref>Шафране мој, поезија, Слово љибве - Буквибукс, Скопје, 2020</ref> ==Животопис== Гимназиско образование завршила во [[Гимназија „Гоце Делчев“ - Куманово|Гимназијата „Гоце Делчев“ во Куманово]]. Образованието го продолжила во Школата за новинарство при Македонскиот Институт за медиуми во Скопје. Работела во повеќе медиуми, меѓу кои и во [[Националната телевизија А1]]. Во [[2015]] година ја објави збирката поезија „Писмото на десетте прсти“ која ја доби наградата Лесновски ѕвона за најдобра дебитантска книга. Во [[2017]] година ја објавува електронската книга поезија „Тапија од животот“ на [[Фондација Македоника]], а истата година ја доби и наградата Караманов за збирката поезија „Стаклена градина“. Стихозбирката „Стаклена градина“ има и аудио верзија<ref>https://nssrm.org.mk/staklena-gradina-sanja-atanasovska/</ref>. Во 2017 година го освоила третото место на книжевниот фестивал Панонски галеб во [[Суботица]], [[Србија]]. Во [[2019]] година авторката била на книжевна резиденција во [[Цетиње]], [[Црна Гора]]<ref>https://kumanovskimuabeti.mk/kumanovskata-poetesa-sanja-atanasovska-na-knizhevna-rezidencija-vo-cetinje/</ref>. Во 2019 година Атанасовска ја објави збирката поезија „Шафране мој“ во издание на [[Слово љубве - букви букс]] од [[Скопје]], а во [[2020]] година ја објави стихозбирката „Афродита трча по ветерници“ кај истиот издавач. Во 2025 година излезе од печат стихозбирката „Хортензија на клада“. Поетесата објавува поезија во повеќе списанија во регионот и пошироко. Дел од нејзините песни се преведени на [[шпански]], [[француски]] и [[српски јазик]]. ==Дела== * Писмото на десетте прсти, поезија, 2015 година: * Тапија од животот, поезија, (електронска книга), 2017 година; * Стаклена градина, поезија, 2017 година; * Шафране мој, поезија, 2019 година; * Афродита трча по ветерници, поезија, 2020 година * Хортензија на клада, поезија, 2025 година ==Награди== * Наградата Лесновски ѕвона; * [[Награда „Караманов“|Наградата Караманов]]; * Третета награда на меѓународниот книжевни фестивал „Панонски галеб“ - Суботица ==Наводи== {{Наводи}} {{Македонска книжевност}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Атанасовска, Сања}} [[Категорија:Македонски писателки]] [[Категорија:Луѓе од Куманово]] pnysbxf9tmiz4uolk3z19a65reazg9c 5532352 5532351 2026-03-31T14:39:04Z Gurther 105215 5532352 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Сања Атанасовска | image = Sanja_Atanasova.jpg | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birthdate = [[1985]] | birthplace = [[Куманово]], [[СФР Југославија|Македонија]] | occupation = поет, новинар | nationality = Македонка | ethnicity = | citizenship = [[Македонија|македонско]] | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Сања Атанасовска''' (р. [[21 декември]] [[1985]], [[Куманово]]) — [[Македонци|македонска]] новинарка и поетеса.<ref>Шафране мој, поезија, Слово љибве - Буквибукс, Скопје, 2020</ref> ==Животопис== Родена на [[21 декември]] [[1985|1985 година]] во [[Куманово|градот Куманово]]. Стекнала [[Гимназија „Гоце Делчев“ - Куманово|гимназиско образование во нејзиниот мајчин град]]. Продолжила со нејзиното образование во [[Скопје]]. Во [[2015|2015 година]] ја објавил збирката поезија „''Писмото на десетте прсти''“ која ја доби наградата Лесновски ѕвона за најдобра дебитантска книга. Во [[2017|2017 година]] ја објавува електронската книга поезија „''Тапија од животот''“ на [[Фондација Македоника]], а истата година ја доби и наградата Караманов за збирката поезија „''Стаклена градина''“. Стихозбирката има и аудио верзија. Во 2017 година го освоила третото место на книжевниот фестивал Панонски галеб во [[Суботица]], [[Србија]]. Во [[2019|2019 година]] авторката била на книжевна резиденција во [[Цетиње]], [[Црна Гора]]. Истата година Атанасовска ја објави збирката поезија „''Шафране мој''“ во издание на [[Слово љубве - букви букс]] од [[Скопје]], а [[2020|следната година]] ја објави стихозбирката „''Афродита трча по ветерници''“ кај истиот издавач. Во [[2025|2025 година]] излезе од печат стихозбирката „''Хортензија на клада''“. Поетесата објавува поезија во повеќе списанија во регионот и пошироко. Дел од нејзините песни се преведени на [[шпански]], [[француски]] и [[српски јазик]]. ==Дела== * Писмото на десетте прсти, поезија, 2015 година: * Тапија од животот, поезија, (електронска книга), 2017 година; * Стаклена градина, поезија, 2017 година; * Шафране мој, поезија, 2019 година; * Афродита трча по ветерници, поезија, 2020 година * Хортензија на клада, поезија, 2025 година ==Награди== * Наградата Лесновски ѕвона; * [[Награда „Караманов“|Наградата Караманов]]; * Третета награда на меѓународниот книжевни фестивал „Панонски галеб“ - Суботица ==Наводи== {{Наводи}} {{Македонска книжевност}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Атанасовска, Сања}} [[Категорија:Македонски писателки]] [[Категорија:Луѓе од Куманово]] bkwq9an7syfd20395euymlbae73yy9f 5532353 5532352 2026-03-31T14:40:03Z Gurther 105215 5532353 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Инфокутија за писател | name = Сања Атанасовска | image = Sanja_Atanasova.jpg | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birthdate = [[1985]] | birthplace = [[Куманово]], [[СФР Југославија|Македонија]] | occupation = поет, новинар | nationality = Македонка | ethnicity = | citizenship = [[Македонија|македонско]] | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Сања Атанасовска''' (р. [[21 декември]] [[1985]], [[Куманово]]) — [[Македонци|македонска]] новинарка и поетеса.<ref>Шафране мој, поезија, Слово љибве - Буквибукс, Скопје, 2020</ref> ==Животопис== Родена на [[21 декември]] [[1985|1985 година]] во [[Куманово|градот Куманово]]. Стекнала [[Гимназија „Гоце Делчев“ - Куманово|гимназиско образование во нејзиниот мајчин град]]. Продолжила со нејзиното образование во [[Скопје]]. Во [[2015|2015 година]] ја објавил збирката поезија „''Писмото на десетте прсти''“ која ја доби наградата Лесновски ѕвона за најдобра дебитантска книга. Во [[2017|2017 година]] ја објавува електронската книга поезија „''Тапија од животот''“ на [[Фондација Македоника]], а истата година ја доби и наградата Караманов за збирката поезија „''Стаклена градина''“. Стихозбирката има и аудио верзија. Во 2017 година го освоила третото место на книжевниот фестивал Панонски галеб во [[Суботица]], [[Србија]]. Во [[2019|2019 година]] авторката била на книжевна резиденција во [[Цетиње]], [[Црна Гора]]. Истата година Атанасовска ја објави збирката поезија „''Шафране мој''“ во издание на [[Слово љубве - букви букс]] од [[Скопје]], а [[2020|следната година]] ја објави стихозбирката „''Афродита трча по ветерници''“ кај истиот издавач. Во [[2025|2025 година]] излезе од печат стихозбирката „''Хортензија на клада''“. Поетесата објавува поезија во повеќе списанија во регионот и пошироко. Дел од нејзините песни се преведени на [[шпански]], [[француски]] и [[српски јазик]]. ==Дела== * Писмото на десетте прсти, поезија, 2015 година: * Тапија од животот, поезија, (електронска книга), 2017 година; * Стаклена градина, поезија, 2017 година; * Шафране мој, поезија, 2019 година; * Афродита трча по ветерници, поезија, 2020 година * Хортензија на клада, поезија, 2025 година ==Награди== * Наградата Лесновски ѕвона; * [[Награда „Караманов“|Наградата Караманов]]; * Третета награда на меѓународниот книжевни фестивал „Панонски галеб“ - Суботица ==Наводи== {{Наводи}} {{Македонска книжевност}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Атанасовска, Сања}} [[Категорија:Македонски писателки]] [[Категорија:Луѓе од Куманово]] ta1jzngio01nkxxsvo7bifjgs1j9qf2 0 1259438 5532609 5467003 2026-04-01T04:31:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532609 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Pharaoh's Daughter -Pas de Fleche -Mathilde Kschessinska -1898 -2.jpg|мини|Кшесинска во 1898 година, во костум за ,,Ќерката на Фараонот"]] '''Матилда Кшесинска''' била примабалерина на Царскиот балет во Русија. Таа е родена во [[1872|1872 година]] во Лигово, кај [[Петроград]] во семејство на [[балет]]ски [[Уметник|уметници]]. == Образование == Своето балетско образование го стекнала на Царскиот балет, во денешната Академија Ваган. Таа била дисциплинирана ученичка и за време своето школување одлично ја совладала техниката на руското училиште. Веднаш по дипломирањето ја примиле во театарот Мари, но уште имала потреба за учење и започнала да посетува приватни часови по балет кај [[Италијанци|Италијанецот]] Е. Цекетија и брзо ги совладала елементите на италијанското училиште. == Кариера == Веднаш по дипломирањето, таа се вработила во театарот ''Мари'' и 27 години била на чело на овој театар. Таа играла бројни улоги во првата фаза од широк спектар („Залудна претпазливост“ итн.), Драма („Бајадера“, „Есмералда“, „Dерка на фараонот“ итн.). Таа била првиот изведувач на принцезата Аврора во [[Петар Илич Чајковски|балетот на Чајковски]] „Заспаната убавица“, додека во [[Лебедово езеро|„Лебедово езеро“]] прва ја извела „Фует 32“ во варијацијата на Одилија, како втора балерина во светот (по Пиерина Лањани ) и прва руска балерина. Во [[1904]] г. ја добила титулата ''примабалерина асолута'', која сè уште ја носела само другата голема ѕвезда на Мари, која играла во време на Матилда, а тоа е италијанката Пиерина Лагнани. Таа не се приспособила со новите тенденции во балетот што ги донеле Фокин и Дјагилев и крајот на нејзината кариера ја сметале за претставник на старото училиште. == Поврзување со Романови == Таа била во блиска врска со Романови и престолонаследникот [[Николај II (Русија)|Николај Втори]] бил заљубен во неа, но нивната врска траела кратко, бидејќи ја прекинала мајката на Николај. Подоцна, таа се омажила за големиот војвода Александар Владимирович Романов, со кого го добила синот Владимир. По избувнувањето на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција,]] таа морала да ја напушти [[Русија]]. Таа се преселила во [[Париз]], каде што била неколкупати. Таа починала на 99-годишна возраст во Париз, [[1971|1971 година]]. == Надворешни врски == * [http://www.krugosvet.ru/articles/65/1006556/1006556a1.htm Биографија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081224162917/http://www.krugosvet.ru/articles/65/1006556/1006556a1.htm |date=2008-12-24 }} * [http://www.peoples.ru/art/theatre/ballet/kshesinska/index1.html Односи со Романови] * [http://www.peoples.ru/art/theatre/ballet/kshesinska/photo.html Фото галерија] * [http://www.ballerinagallery.com/kschessi.htm Биографија на англиски јазик и фотографии]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категорија:Луѓе од Санкт Петербург]] [[Категорија:Починати во 1971 година]] [[Категорија:Родени во 1872 година]] [[Категорија:Руски балерини]] [[Категорија:Починати во Париз]] lee7arppib0utrzz3klrb8e4l2t4u5i 0 1260370 5532712 4850044 2026-04-01T09:21:16Z BosaFi 115936 5532712 wikitext text/x-wiki '''Иберискиот центар''', сместен во [[Лондон]], во 70-тите години на минатиот век бил шпански центар за поддршка на анархистите, кој откако се преселил во сквотираните згради на некогашните училишта во Нотинг Хил, станал и самоуправуван социјален центар, место за живеење и студио. == Потекло == Иберискиот центар првично бил основан на Чок Фарм (урбан дистрикт) во раните 70-ти на минатиот век од страна на [[Шпанска граѓанска војна|шпанските]] ветерани од [[Шпанска граѓанска војна|граѓанската војна]], каде главен меѓу нив бил Мигел Гарсија Гарсија, затвореник кој отслужил дваесет години поради режимот на [[Франциско Франко]]. Гарсија и неговите другари биле активни во групата за потпомагање на затворениците, позната како Црвен крст на анархистите. Подоцна, бил познат како '''Анархија''' или '''Алтернативен центар „А“''', кој се состанувал во парохиска сала во Холборн, пред да се пресели во 1982-тата година во училишната зграда, на улица 421 Хароу Роуд во Нотинг Хил.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historytalk.org/Notting%20Hill%20History%20Timeline/timelinechap16.pdf|title=Notting Hill History Timeline - 16 - Notting Hill Babylon (Early 1980s)|archive-url=https://web.archive.org/web/20091228215204/http://www.historytalk.org/Notting%20Hill%20History%20Timeline/timelinechap16.pdf|archive-date=2009-12-28|accessdate=2010-08-31}}</ref><ref name="Meltzer">{{Наведена книга|url=https://libcom.org/library/14-spanish-war-continued-centro-iberico-greek-tragedy-haverstock-hill-invisible-woman-gu|title=I couldn't paint golden angels: Sixty years of commonplace life and anarchist agitation|last=Meltzer|first=Albert|date=1996|publisher=AK Press|isbn=9781873176931|access-date=2 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502232129/https://libcom.org/library/14-spanish-war-continued-centro-iberico-greek-tragedy-haverstock-hill-invisible-woman-gu|archive-date=2 May 2019}}</ref><ref name="City">{{Наведено списание|last=Chatterton|first=P|last2=Hodkinson|first2=S|date=2006|title=Autonomy in the city|journal=City|volume=10|issue=3|doi=10.1080/13604810600982222}}</ref> Неговото оригинално политичко дејствување престанало по обновувањето на парламентарната влада во Шпанија и смртта на Гарсија во 1981 година. == Бендови == Центарот во Нотинг Хил станал место за [[Анархопанк|анархо-панк-]] свирки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brainwashed.com/tg/live/centro.htm|title=Centro Iberico, London, England, 21 January 1979|work=Brainwashed|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402224346/http://brainwashed.com/tg/live/centro.htm|archive-date=2 April 2016|accessdate=3 May 2019}}</ref> Некогашниот продуцент на [[Мадона (пејачка)|Мадона]], Вилијам Орбит ја започнал својата кариера таму а ја основал и неговата продукциска куќа „Герила рекордс“ додека живеел на истоимената локација <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.coldwarnightlife.com/features/2015/06/shine-on-william-orbit/|title=Shine on: William Orbit|last=Staff|work=Cold War Nightlife|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503120318/http://www.coldwarnightlife.com/features/2015/06/shine-on-william-orbit/|archive-date=3 May 2019|accessdate=3 May 2019}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Британска култура]] jn6bttn1q7u9rpt7o04kfolj0p33for 0 1260723 5532711 5102095 2026-04-01T09:13:54Z BosaFi 115936 5532711 wikitext text/x-wiki '''Интеграциско испробување''' (скратено '''I&T''') е фаза во [[испробување на програмска опрема]] во која одделни софтверски модули се комбинираат и испробуваат како група. Интеграциското испробување се спроведува за да се оцени усогласеноста на системот или компонентата со специфичните [[функционални барања]].<ref>{{Наведена книга|title=ISO/IEC/IEEE International Standard - Systems and software engineering|publisher=ISO/IEC/IEEE 24765:2010(E)|year=2010|pages=vol., no., pp.1–418, 15 Dec. 2010}}</ref> Тоа се случува по [[единица за испробување]] и пред [[валидациско испробување]]. Интеграциското испробување ги зема влезните [[Модул (програмирање)|модули]] кои се испробувани по unit/единица, ги групира во поголеми агрегати, применува тестови дефинирани во [[План за испробување|план]] за интеграциско испробување на тие агрегати и го дава како излез интегралниот систем подготвен за [[Испробување на системот|системско испробување]].<ref>[https://books.google.com/books?id=utFCImZOTEIC&pg=PA73&dq=integration+test&hl=en&sa=X&ei=4EpTVOvJMayu7Aak5YCIDA&ved=0CDwQ6AEwAg#v=onepage&q=integration%20test&f=false Martyn A Ould & Charles Unwin (ed), ''Testing in Software Development'', BCS (1986), p71]. Accessed 31 Oct 2014</ref> == Пристап == Некои различни типови на интеграциско испробување се голема ексползија, мешани (сендвичи), најризични, од горе надолу и оддолу нагоре. Други модели на интеграција<ref>Binder, Robert V.: ''Testing Object-Oriented Systems: Models, Patterns, and Tools''. Addison Wesley 1999. {{ISBN|0-201-80938-9}}</ref> се: интеграција на соработка, интеграција на ’рбетот, интеграција на слоеви, интеграција клиент-сервер, интеграција на дистрибуирани услуги и интеграција на висока честота. Во пристапот голема експлозија, повеќето развиени модули се споени заедно за да формираат комплетен софтверски систем или голем дел од системот, а потоа се користат за интеграциско испробување. Овој метод е многу ефикасен за заштеда на време во процесот на интеграциско испробување. Меѓутоа, ако случаите на испробување и нивните резултати не се запишат правилно, целиот процес на интеграција ќе биде покомплициран и може да го спречи тимот за испробување да ја постигне целта за интеграциско испробување. Испробување оддолу(bottom-up) е пристап на интеграциско испробување каде што прво се испробуваат компоненти од најниско ниво, а потоа се користат за олеснување на испробувањето на компонентите од повисоко ниво. Процесот се повторува сè додека не се испробува компонентата на врвот на хиерархијата. Сите модули, постапки или функции на дното или на ниско ниво се интегрирани и потоа се испробуваат. По интеграциското испробување на интегрираните модули на пониско ниво, ќе се формира следното ниво на модули и може да се користи за испробување на интеграција. Овој пристап е корисен само кога сите или повеќето од модулите на исто ниво на развој се подготвени. Овој метод исто така помага да се утврдат нивоата на развиен софтвер и го олеснува известувањето за напредокот на испробувањето во форма на процент. Испробување од горе надолу(top-down) е пристап кон интеграциско испробување каде што се испробуваат врвните интегрирани модули и гранката на модулот се испробува чекор по чекор до крајот на сродниот модул. Сендвич (мешано) испробување е пристап за комбинирање на испробување од горе надолу со испробување оддолу нагоре. Едно ограничување на овој вид испробување е дека сите услови што не се наведени во наведените интеграциски тестови, надвор од потврдата за извршување на дизајнерските елементи, генерално нема да бидат испробувани. == Поврзано == * [[Функционално испробување]] * [[Континуирана интеграција]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Софтвер]] 0s62aknp9t47shk93hq4i5guiq2de0o 0 1260726 5532713 5037386 2026-04-01T09:22:25Z BosaFi 115936 /* Поврзано */ 5532713 wikitext text/x-wiki '''Агилното моделирање''' (АМ) — методологија за моделирање и [[Документација|документација на]] софтверски системи засновани на најдобрите практики. Тоа е колекција на вредности и принципи, што може да се примени на (агилен) проект за развој на софтвер. Оваа методологија е пофлексибилна од традиционалните методи на моделирање, што овозможува подобро да се вклопи во средина што брзо се менува.<ref>[http://www.agilemodeling.com/ Agile modeling (AM) home page, effective practices for modeling and documentation]</ref> Дел е од агилниот развој на софтвер. Агилното моделирање е додаток на другите агилни методологии за развој како што се [[:en:Scrum_(development)|Scrum]], [[:en:Extreme_programming|extreme programming]] (XP) и [[:en:Rational_Unified_Process|Rational Unified Process]] (RUP). Експлицитно е вклучен како дел од рамката за [[:en:Disciplined_agile_delivery|disciplined agile delivery]] (DAD). Според статистичките податоци за 2011 година, агилното моделирање сочинува 1% од целиот агилен развој на софтвер.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/2011/ |title=State of Agile Development Survey Results, 2011 |accessdate=2021-02-20 |archive-date=2015-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717120712/http://www.versionone.com/state%5Fof%5Fagile%5Fdevelopment%5Fsurvey/2011/ |url-status=dead }}</ref> == Основни практики == Постојат неколку основни практики: === Документација === # Документирајте постојано. Документацијата се прави во текот на целиот животен циклус, паралелно со создавањето на остатокот од решението. # Задоцнета документација. Документацијата се прави што е можно подоцна, избегнувајќи шпекулативни идеи кои веројатно ќе се променат во корист на стабилна информација. # Спецификации што може да се извршат. Барањата се наведени во форма на извршни „тестови на клиенти“, наместо неизвршна „статичка“ документација. # Информации од еден извор. Информациите (модели, документација, софтвер), се чуваат на едно место и само на едно место, за да се спречат прашања за тоа што е „точната“ верзија/информација. === Моделирање === # Активно учество на засегнатите страни. Заинтересираните страни на решението/софтверот што се моделира треба активно да се вклучат во тоа. Ова е продолжение на практиката за клиенти на лице место од [[Екстремно програмирање]]. # Замислување на архитектурата. Тимот изведува моделирање на мала тежина и високо ниво, што е само едвај доволно добро (JBGE) на почетокот на софтверскиот проект за да се истражи стратегијата за архитектура за која тимот верува дека ќе успее. # Инклузивни алатки. Претпочитајте алатки за моделирање, како што се бели табли и хартија, со кои е лесно да се работи. # Моделирање на повторување. Кога одредено барање/работна ставка не е доволно детално истражено преку моделирање од напред, тимот може да избере да го направи тоа истражување за време на нивната сесија за планирање на итерација. Потребата да се направи ова генерално се гледа како симптом дека тимот не прави доволно моделирање однапред. # Едвај доволно добро (JBGE). Целиот артефакт, вклучително и моделите и документите, треба да бидат доволно доволни за задачата што е предмет. JBGE е од контекстуална природа, во случај на моделот, тоа се определува со комбинација на сложеност на кој било модел што го опишува и вештините на публиката за тој модел. # Моделирање од напред. Агилен тим ќе ги разгледа своите заостанати една или повеќе итерации прво за да осигура дека за барање/работна ставка е подготвена да се работи. Исто така наречено „заостанување на дотерување“ или „рафинирање на заостанат број“ во [[:en:Scrum_(software_development)|Scrum]]. # Модерно невреме. Кратка, честопати импровизирана, агилна сесија за моделирање. Се одржуваат моделски сесии за бура за да се истражат деталите за барање или аспект на вашиот дизајн. # Повеќе модели. Агилните моделири треба да знаат како да создадат низа типови модели (како што се кориснички приказни, мапи со приказни, модели на податоци, дијаграми на [[унифициран јазик за моделирање]] (UML) и многу повеќе) за да го применат најдобриот модел за ситуацијата во која се наоѓаат. # Приоритетни барања. На барањата треба да се работи по редослед по приоритет. # Предвидени барања. Тимот изведува моделирање со мала тежина и високо ниво што е JBGE на почетокот на софтверскиот проект за истражување на барањата на засегнатите страни. == Ограничувања == Постои значителна зависност од лична комуникација и соработка со клиенти. Агилното дисциплини за моделирање може да биде тешко да се применат. * На големи тимови (да речеме 30 или повеќе) без соодветна поддршка за инструменти. * Каде што членовите на тимот не се во можност да споделуваат и да соработуваат на модели (што воопшто би го отежнило агилниот развој на софтвер). * Кога вештините за моделирање се слаби или недостасуваат. == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [http://www.AgileModeling.com/ Почетна страница за агилно моделирање] * [http://www.agileModeling.com/essays/amdd.htm Развој на управување со агилен модел (AMDD)] [[Категорија:Софтвер]] k96pa2gr6i4rsar9ajakc6g85wno7xy 0 1262869 5532486 5122738 2026-03-31T18:52:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532486 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = [[Доцна Креда]], {{fossil range|earliest=84.9|72|70}} | image = Lirainosaurus.jpg | image_caption = | genus = Лираиносаурус | parent_authority = | species = astibiae | authority = }} '''''Лираиносаурус''''' (што значи „виткав гуштер“; од [[Баскиски јазик|баскискиот]] ''лиреин'', што значи „витка“, и грчки ''саурос'', што значи „гуштер“ <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.paleofile.com/Miscellaneous/Intigument/SkinScales/Lirainosaurus.asp |title=архивска копија |accessdate=2021-03-07 |archive-date=2024-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212150608/http://www.paleofile.com/Miscellaneous/Intigument/SkinScales/Lirainosaurus.asp |url-status=dead }}</ref>) — род на [[Титаносаурија|титаносауруски]] [[сауропод]]ски [[диносаурус]] кој живеел во денешна [[Шпанија]] . Типскиот вид, ''Lirainosaurus astibiae'', бил опишан од Санц, Пауел, Ле Лоф, Мартинес и Переда-Субербиола во 1999 година.<ref>J. L. Sanz, J. E. Powell, J. Le Loeuff, R. Martinez, and X. Pereda-Suberbiola (1999). "Sauropod remains from the Upper Cretaceous of Laño (north central Spain). Titanosaur phylogenetic relationships." ''Estudios del Museo de Ciencias Naturales de Alava'' 14(1):235-255</ref> == Систематика == Овој род бил заснован на фрагмент на черепот, изолирани заби, неколку пршлени вклучувајќи го и холотипот - предниот каудален пршлен и коските на слепото црево од доцна креда. Материјалот од Лано, Шпанија бил опишан од Дијаз и неговите колеги (2013), и вклучува цервикални, грбни и каудални пршлени, дорзални ребра.<ref>Díez Díaz, V., Pereda Suberbiola, X. and Sanz, J.L. 2013. The axial skeleton of the titanosaur Lirainosaurus astibiae (Dinosauria: Sauropoda) from the latest Cretaceous of Spain. Cretaceous Research, 43:145-160.</ref> == Палеоекологија == Примероци се пронајдени на северно-пиринејскиот локалитет Белви, кој се наоѓа во основата на членот Марнс де ла Маурин. Морското биостратраграфско тестирање на формацијата ја става својата возраст некаде помеѓу доцниот Кампан до раниот мастрихт. Другите современи диносауруси во слојот Белви вклучуваат титаносаурусите сауроподи ''Ампелосаурус'', ''Рабодон'' и неопределени елементи на анкилосаурус и Дромеосауриди .<ref>{{Наведено списание|last=B. Vila|last2=A. Galobart|last3=J.U. Canudo|last4=J. Le Loeff|displayauthors=etal|year=2012|title=The diversity of sauropod dinosaurs and their first taxonomic succession from the latest Cretaceous of southwestern Europe: Clues to demise and extinction|journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|volume=350-352|issue=15|pages=19–38|doi=10.1016/j.palaeo.2012.06.008}}</ref> == Класификација == {{clade|style=font-size:85%; line-height:85%; |label1=[[Титаносаурија]] |1={{clade |1=''[[Андесаурус]]'' |label2=[[Литостротија]] |2={{clade |1={{clade |1={{clade |1=''[[Рукватитан]]'' |2=''[[Малависаурус]]'' }} |2={{clade |1=''[[Пуертасаурус]]'' |2={{clade |1=''[[Австропосејдон]]'' |label2=[[Логнкосаурија]] |2={{clade |1=''[[Мендозасаурус]]'' |2=''[[Футалогнкосаурус]]'' }} }} }} }} |2={{clade |1=''[[Кветексаурус]]'' |2={{clade |1=''[[Исисаурус]]'' |2={{clade |1=''[[Епактосаурус]]'' |2={{clade |1=''[[Пелегринисаурус]]'' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Максакалисаурус]]'' |2=''[[Тапуијасаурус ]]'' |3=''[[Тригоносаурус]]'' }} |2={{clade |1=''Лираиносаурус'' |2={{clade |1=''[[Ампелосаурус]]'' |2=''[[Бонитасаура]]'' |3=''[[Дреднаутус]]'' |label4=[[Салтасауридеја]] |4={{clade |1={{clade |1=''[[Аламосаурус]]'' |2=''[[Опистоцеликаудија]]'' }} |label2=[[Салтасаурус]] |2={{clade |1=''[[Неукенсаурус]]'' |2={{clade |1=''[[Рокасаурус]]'' |2=''[[Салтасаурус]]'' }} }} }} |label5=[[Еолосаурус]] |5={{clade |1=''[[Рапетосаурус]]'' |2={{clade |1=''[[Бразилосаурус]]'' |2=''[[Уберабатитан]]'' |3={{clade |1={{clade |1=''[[Еолосаурус|Еолосаурус максимус]]'' |label2=[[Ринкосаурија]] |2={{clade |1=''[[Мујеленсаурус]]'' |2=''[[Ринконсаурус]]'' }} }} |2={{clade |1=''[[Оверосаурус]]'' |2={{clade |1=''[[Гондванатитан]]'' |2=''[[Еолосаурус|Еолосаурус colhuehuapensis]]'' |3=''[[Еолосаурус|Еолосаурус рионегринус]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} == Наводи == {{наводи}} {{Гуштероноголики|T.}} [[Категорија:Диносауруси од доцната креда во Јужна Америка]] [[Категорија:Титаносаурус]] 6e8dl9ymj5cdten219wm5t7ijg3rn94 0 1268219 5532649 4885744 2026-04-01T08:01:17Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Фуриерова анализа]] → [[Категорија:Фурјеова анализа]] 5532649 wikitext text/x-wiki Во [[математика]]та, во областа на [[хармониска анализа|хармониската анализа]], '''Лемата на Ван дер Корпут''' е проценка за осцилаторните интеграли именувана по [[Холандија|холандскиот]] математичар [[Јоханес ван дер Корпут]]. Следниот резултат го наведува [[Елијас Стајн]]:<ref>Elias Stein, ''Harmonic Analysis: Real-variable Methods, Orthogonality and Oscillatory Integrals''. Princeton University Press, 1993. {{ISBN|0-691-03216-5}}</ref> Да претпоставиме дека реалната функција <math>\phi(x)</math> е монотона во отворениот интервал <math>(a,b)</math>, и тоа <math>|\phi^{(k)}(x)|\ge 1</math> за сите <math>x\in (a,b)</math>. Да претпоставиме дека или <math>k\ge 2</math>, или дека <math>k=1</math> и <math>\phi'(x)</math> е монотон за <math>x\in\R</math>. Постои константа <math>c_k</math>, што не зависи од <math>\phi</math>, таква што : <math> \Big|\int_a^b e^{i\lambda\phi(x)}\Big|\le c_k\lambda^{-1/k}, </math> за секоја <math>\lambda\in\R</math>. == Проценки на множество на подниво== Лемата на Ван дер Корпут е тесно поврзана со проценките на множеството на подниво (види на пример <ref>M. Christ, ''Hilbert transforms along curves'', Ann. of Math. '''122''' (1985), 575--596</ref> ), кои ја даваат горната граница на [[Мера (математика)|мерката]] на множеството каде што функцијата зема вредности не поголеми од <math>\epsilon</math>. Да претпоставиме дека реалната функција <math>\phi(x)</math> е монотона на конечен или бесконечен интервал <math>I\subset\R</math>, и тоа <math>|\phi^{(k)}(x)|\ge 1</math> за сите <math>x\in I</math>. Постои константа <math>c_k</math>, што не зависи од <math>\phi</math>, таква што за кој било <math>\epsilon\ge 0</math> мерката на множеството на подниво <math>\{x\in I:|\phi(x)|\le\epsilon\}</math> е ограничена со <math>c_k\epsilon^{1/k}</math>. == Наводи == <references /> [[Категорија:Фурјеова анализа]] [[Категорија:Хармониска анализа]] [[Категорија:Неравенства]] hn2faj1ujr0vrqwa2hqaax22vqs0bks 0 1270906 5532501 5513687 2026-03-31T18:57:30Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532501 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Doronicum_plantagineum_StG_040418B.jpg |genus = Doronicum |species = plantagineum |authority = L. 1753 not C.A.Mey. 1831 nor Roth 1788 Poir. 1817 |synonyms_ref = <ref name=l>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-120595 The Plant List, ''Doronicum plantagineum'' L. ]</ref> |synonyms = {{collapsible list| *''Aronicum atlanticum'' <small>Chabert, syn of subsp. ''atlanticum''</small> *''Doronicum atlanticum'' <small>(Chabert) Rouy, syn of subsp. ''atlanticum''</small> *''Doronicum emarginatum'' <small>H.J.Coste, syn of subsp. ''emarginatum ''</small> *''Doronicum subcordatum'' <small>H.J.Coste, syn of subsp. ''emarginatum ''</small> *''Doronicum willdenowii'' <small>(Rouy) A.W.Hill, syn of subsp. ''emarginatum ''</small> *''Doronicum tournefortii'' <small>Rouy, syn of subsp. ''tournefortii ''</small> }} }} '''''Леопардов отров (Doronicum plantagineum)''''' — [[Европа|европски]] растителен вид од семејството [[главоцветни]]. Потекнува од југоисточна [[Европа]] од [[Грција]] и [[Италија]] до [[Украина]] и [[Чешка]].<ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=doronicum+plantagineum Altervista Flora Italiana, Doronico piantagineo, Wegerich-Gämswurz, stor gemsrot, ''Doronicum plantagineum'' L.]</ref> Постојат извештаи за видови натурализирање во државата [[Орегон]] во северозападна [[Соединети Американски Држави|САД]] .<ref>[http://bonap.net/MapGallery/County/Doronicum%20plantagineum.png Biota of North America Program 2014 county distribution map]</ref> Леопардов отров е повеќегодишна билка која расте до 80&nbsp;cm висина. Лисјата се заоблени, долги до 11&nbsp;cm (4,4 инчи). Толчникот создава жолти цветни глави една по една, секоја до 5&nbsp;cm (2 инчи) во пречник и содржи и феј цветови и дискови.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=110834 Flora of North America, Plantain-leaved leopard’s-bane, ''Doronicum plantagineum'' Linnaeus, Sp. Pl. 2: 885. 1753. ]</ref> Леопардов отров е вид на повеќе годишно цветно растение од фамилијата Asteraceae. Цвета во пролет и лето, со жолт цвет кој најмногу личи на сончоглед. Најзастапени се во [[Европа]], југозападна [[Азија]] и [[Сибир]]. Во [[Национален парк Галичица]] се среќава во буковата шума на планинарската патека кон врвот [[Магаро]].<ref>[ http://galicica.org.mk/gallery/doronicium-plantagineum// {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210711163800/http://galicica.org.mk/gallery/doronicium-plantagineum/ |date=2021-07-11 }} НП Галичица]</ref> ; Подвидови * ''Doronicum plantagineum'' subsp. ''атлантикум'' <small>(Руј) Гројтер</small> * ''Doronicum plantagineum'' subsp. ''emarginatum'' <small>(HJCoste) P.Fourn.</small> * ''Doronicum plantagineum'' subsp. ''плантагинеум'' * ''Doronicum plantagineum'' subsp. ''tournefortii'' <small>(Руј) Cout.</small> Латинскиот специфичен епитет ''plantagineum се'' однесува на лисјата на растението кои се слични на лисјата на [[Тегавец|хлебните]] .<ref>W. T. Parsons, William Thomas Parsons and E. G. Cuthbertson {{Google books|sRCrNAQQrpwC|Noxious Weeds of Australia|page=325}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] 95uwctl2mfabuadhfpddhohaevsn1l6 10 1275765 5532395 5456203 2026-03-31T17:13:52Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5532395 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Жил Верн |title = [[Жил Верн#Творештво|Дела на Жил Верн]] |image = [[Податотека:Jules_Verne_by_Étienne_Carjat.jpg|125px]] |bodyclass = hlist |state = {{{state|<includeonly>collapsed</includeonly>}}} |group1 = ''[[Необични патувања|Необични<br>патувања]]'' |list1= |list1 = {{navbox|subgroup |group1 = Објавени во<br/>текот на животот |list1 = * ''[[Пет недели во балон]]'' (1863) * ''[[Патување во центарот на Земјата]]'' (1864) * ''[[Од Земјата на Месечината]]'' (1865) * ''[[Доживувањата на капетанот Хатерас]]'' (1866) * ''[[Децата на капетанот Грант]]'' (1867–68) * ''[[20000 милји под морето]]'' (1869–70) * ''[[Околу Месечината]]'' (1870) * ''[[Пловечки град]]'' (1871) * ''[[Доживувањата на тројца Руси и тројца Англичани во Јужна Африка]]'' (1872) * ''[[Земја на крзната]]'' (1873) * ''[[Пат околу светот за 80 дена]]'' (1873) * ''[[Таинствениот остров]]'' (1874–75) * ''[[Ченслор]]'' (1875) * ''[[Михаел Строгов]]'' (1876) * ''[[Ектор Сервадак]]'' (1877) * ''[[Црна Индија]]'' (1877) * ''[[Петнаесетгодишен капетан]]'' (1878) * ''[[500 милиони на бегумата]]'' (1879) * ''[[Страдањата на еден Кинез во Кина]]'' (1879) * ''[[Куќа на пареа]]'' (1880) * ''[[Жангада]]'' (1881) * ''[[Школата на Робинзонови]]'' (1882) * ''[[Зелениот зрак]]'' (1882) * ''[[Тврдоглавиот Керабан]]'' (1883) * ''[[Јужна ѕвезда]]'' (1884) * ''[[Архипелагот во оган]]'' (1884) * ''[[Матијас Сандорф]]'' (1885) * ''[[Лотариско ливче]]'' (1886) * ''[[Робур освојувачот]]'' (1886) * ''[[Север против Југ]]'' (1887) * ''[[Пат до Франција]]'' (1887) * ''[[Две години распуст]]'' (1888) * ''[[Безимено семејство]]'' (1889) * ''[[Купувањето на Северниот Пол]]'' (1889) * ''[[Сезар Каскабел]]'' (1890) * ''[[Госпоѓа Браникан]]'' (1891) * ''[[Замокот во Карпатите]]'' (1892) * ''[[Клодиус Бомбарнак]]'' (1892) * ''[[Добродушното момче ]]'' (1893) * ''[[Чудесните доживувања на капетан Антифер]]'' (1894) * ''[[Пловечки остров]]'' (1895) * ''[[Поздрав на знамето]]'' (1896) * ''[[Кловис Дардантор]]'' (1896) * ''[[Ледената сфинга]]'' (1897) * ''[[Моќниот Ориноко]]'' (1898) * ''[[Завештание на еден чудак]]'' (1899) * ''[[Втора татковина]]'' (1900) * ''[[Село во воздухот]]'' (1901) * ''[[Морска змија (роман)|Морска змија]]'' (1901) * ''[[Браќата Кип]]'' (1902) * ''[[Патничка стипендија]]'' (1903) * ''[[Драма во Ливонија]]'' (1904) * ''[[Господар на светот (роман)|Господар на светот]]'' (1904) * ''[[Инвазија на морето]]'' (1905) |group2 = Посмртно<br/>објавени |list2 = *''[[Светилник на крајот на светот]]'' (1905) *''[[Златниот вулкан]]'' (1906) *''[[Патничката агенција Томпсон]]'' (1907) од [[Мишел Верн]] *''[[Лов на метеор]]'' (1908) *''[[Дунавскиот пилот]]'' (1908) *''[[Преживеаните од бродот „Џонатан“]]'' (1909) *''[[Тајната на Вилхелм Сториц]]'' (1910) *''[[Чудното доживување на мисијата Барсак]]'' ([[1919.]])}} }}<noinclude>{{documentation|content= {{расклоп}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Верн, Жил}} [[Категорија:Предлошки за писатели]] [[Категорија:Предлошки за француски уметници]] [[Категорија:Прегледнички кутии за писатели]] }}</noinclude> m2t4byjyoyp2dmn0jhk79r43qugkxcf 0 1280735 5532645 4794748 2026-04-01T08:00:22Z BosaFi 115936 5532645 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Tingvalla IP.JPG|мини|378x378пкс|Стадион Тингвала ИП]] '''Тингвала Идротсплат'''с (скратено како Тингвала ИП) е стадион во [[Карлстад]], [[Шведска]] и е домашен терен на фудбалскиот тим Карлстад Јунајтед и американскиот фудбалски тим Карлстад Крусејдерс. Исто така се користи за спортски настани и други спортски и собири. Изграден во 1919 година, има капацитет од 10.000 (од кои само 1.100 седат).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.football-lineups.com/stadium/2574/|title=Tingvalla IP - Football Stadium|work=Football-Lineups|language=en|accessdate=2026-04-01}}</ref> Рекордот на посетеност бил поставен на 24 август 2000 година, кога 10.421 гледачи го гледале натпреварот помеѓу Карлстад Јунајтед и С.С. Лацио. Бидејќи фудбалскиот клуб Карлстад БК (КБК) се подготвува да ги игра своите натпревари во Дивизија 2 (4-то највисоко ниво) на Тингвала ИП, општината одлучи во 2010 година да направи мала реновација на објектот, вклучувајќи нова трибина за 250 лица, нов часовник за натпревари и нови огради. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] m087nfu4pfmwe1drn5qewf6f8fij663 0 1280738 5532657 4684549 2026-04-01T08:07:39Z BosaFi 115936 5532657 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Linköpings Arena.jpg|мини|368x368пкс|Стадион Линшепинг]]'''Стадион Линшепинг''', позната и под спонзорираното име „Билберсен Арена“, е фудбалски стадион во [[Линшепинг]], Шведска. Отворен во 2013 година, стадионот има капацитет од 7.400<ref>{{Наведени вести|url=https://www.linkopingfc.com/linkoping-arena/|title=Linköping Arena - Damfotboll i världsklass!|work=Linköpings Fotboll Club|access-date=2026-04-01|language=sv-SE}}</ref> и бил домаќин на четири натпревари на турнирот за жени на УЕФА Евро 2013. По турнирот, стадионот станал дом на женскиот фудбалски тим на ФК Линкопинг. Името било дискутирано некое време и името на проектот бил „Арена Линшепинг“. Во април 2023 година, Билберсен ги купил правата за стадионот и тој бил преименуван во „Арена Билберсен“. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] c8yyzis939ewfts1dn20vofw886dk7w 0 1280739 5532631 4684553 2026-04-01T07:16:00Z BosaFi 115936 5532631 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Jämtkraft Arena.jpg|мини|309x309пкс|Јамткрафт Арена]] '''Јемткрафт Арена''' е фудбалски стадион во Естерсунд, [[Шведска]]. Неговиот моментален капацитет е 8.466 и бил отворен на 13 јули 2007 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ostersund.se/uppleva-och-gora/evenemang/arenor-for-stora-evenemang/evenemangsarena-jamtkraft-arena.html|title=Evenemangsarena: Jämtkraft Arena|work=www.ostersund.se|language=sv|accessdate=2026-04-01}}</ref> Официјални закупци се ФК Естерсундс и ДФФ Естерсундс, но многу други фудбалски клубови во областа редовно играат таму. Еден од неговите најпознати посетители бил фудбалскиот клуб Арсенал. На 15 февруари 2018 година, тие го победиле ФК Естерсундс со 3-0 во првиот натпревар од 1/32-финалето на Лигата на Европа. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] 73m2kwusphbm9lbsij4gqhoyllhw8bu 5532632 5532631 2026-04-01T07:16:58Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Јамткрафт Арена]] на [[Јемткрафт Арена]] 5532631 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Jämtkraft Arena.jpg|мини|309x309пкс|Јамткрафт Арена]] '''Јемткрафт Арена''' е фудбалски стадион во Естерсунд, [[Шведска]]. Неговиот моментален капацитет е 8.466 и бил отворен на 13 јули 2007 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ostersund.se/uppleva-och-gora/evenemang/arenor-for-stora-evenemang/evenemangsarena-jamtkraft-arena.html|title=Evenemangsarena: Jämtkraft Arena|work=www.ostersund.se|language=sv|accessdate=2026-04-01}}</ref> Официјални закупци се ФК Естерсундс и ДФФ Естерсундс, но многу други фудбалски клубови во областа редовно играат таму. Еден од неговите најпознати посетители бил фудбалскиот клуб Арсенал. На 15 февруари 2018 година, тие го победиле ФК Естерсундс со 3-0 во првиот натпревар од 1/32-финалето на Лигата на Европа. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] 73m2kwusphbm9lbsij4gqhoyllhw8bu 0 1280743 5532642 4684564 2026-04-01T07:50:48Z BosaFi 115936 5532642 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Kopparvallen.jpg|мини|300x300пкс|Стадион Копарвален]] '''Копарвален''' е повеќенаменски стадион во Отвидаберг, Шведска. Се користи претежно за фудбалски натпревари и е домашен стадион на ФФ Отвидаберг. Стадионот има капацитет од 8.100 гледачи и е изграден во 1907 година. Познати играчи кои настапувале на овој стадион: Ралф Едстром, Роланд Сандбер, Корни Тортенсон, [[Пеле]] и [[Златан Ибрахимовиќ]]. [[Категорија:Стадиони]] 7p22jz31dntl2obhwrk0n1z09djx8we 0 1280751 5532637 4824367 2026-04-01T07:46:23Z BosaFi 115936 5532637 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Umeå Energi Arena Vind (.jpg|мини|375x375пкс|Гамлијавален]] '''Гамлијавален''' е повеќенаменски стадион во [[Умео]], Шведска. Моментално се користи претежно за фудбалски натпревари и е домашен стадион на Умеа ИК, Умеа ФК и Тим ТГ ФФ. Стадионот има капацитет од 10.000 луѓе. Спортскиот комплекс, исто така, содржи и затворени спортски сали и конференциски објекти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vk.se/|title=Västerbottens nyhetsportal {{!}} Västerbottens-Kuriren|work=www.vk.se|language=sv-SE|accessdate=2026-04-01}}</ref> === Историја === Стадионот бил инаугуриран на 7 јуни 1925 година како главна фудбалска арена на Умео и се наоѓа под надворешната област Гамлија во областа Хага. Гамлијавален е најголемиот фудбалски стадион во [[Умео]]. Рекордот на публиката од 12.127 луѓе е од 1996 година кога Умео ФК се сретнал со ИФК Гетеборг на Алсвенскан, натпревар кој завршил 1-1. Од 2003 година подлогата е вештачка трева. Во текот на 2009–2011 година, арената била реновирана и повторно изградена, патеките за трчање биле отстранети откако било одлучено да се изгради нов атлетски објект до Иксу. Фудбалското игралиште потоа било доближено до главната трибина во исто време кога постарата трибина, која била преместена во атлетскиот објект, била заменета со нова дрвена трибина. Била изградена и помала трибина кај новата сала за топки на јужната кратка страна на фудбалското игралиште. Вештачката трева била заменета со онаа што го исполнува статусот на две ѕвезди според ФИФА. Тоа значи дека бил одобрен планот за играње на европските клупски тимски турнири. Гамлијавален е дом, меѓу другите, на тимот на Умео ИК во Елитата и на луѓето на Умео ФК во дивизија 1 Север. Фудбалскиот фестивал Умео ја има својата инаугурација во арената, а тука се играат и финалните натпревари во постарите возрасни групи. На крајот на јуни 2011 година, работната комисија на општината објавила дека дала зелено светло на Умео ИК и Умео ФК да добијат право да го продаваат името на арената. На 28 јули 2011 година, телекомуникациската компанија Т3 објавила дека компанијата станала ново име спонзор за арената. Договорот бил на три години, а партнери во Кооперација Арената во Умео АБ се Умео ИК и Умео ФК. Во средината на септември 2011 година, било одлучено Гамлијавален да се вика Т3 Арена. Во септември 2015 година Умео Енерџи го презело името на спонзорот за целата област. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] 9c929v29ntl70jffnlrbn3nrj2q3l0f 5532638 5532637 2026-04-01T07:46:39Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Умео Енерџи Арена]] на [[Гамлијавален]] 5532637 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Umeå Energi Arena Vind (.jpg|мини|375x375пкс|Гамлијавален]] '''Гамлијавален''' е повеќенаменски стадион во [[Умео]], Шведска. Моментално се користи претежно за фудбалски натпревари и е домашен стадион на Умеа ИК, Умеа ФК и Тим ТГ ФФ. Стадионот има капацитет од 10.000 луѓе. Спортскиот комплекс, исто така, содржи и затворени спортски сали и конференциски објекти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vk.se/|title=Västerbottens nyhetsportal {{!}} Västerbottens-Kuriren|work=www.vk.se|language=sv-SE|accessdate=2026-04-01}}</ref> === Историја === Стадионот бил инаугуриран на 7 јуни 1925 година како главна фудбалска арена на Умео и се наоѓа под надворешната област Гамлија во областа Хага. Гамлијавален е најголемиот фудбалски стадион во [[Умео]]. Рекордот на публиката од 12.127 луѓе е од 1996 година кога Умео ФК се сретнал со ИФК Гетеборг на Алсвенскан, натпревар кој завршил 1-1. Од 2003 година подлогата е вештачка трева. Во текот на 2009–2011 година, арената била реновирана и повторно изградена, патеките за трчање биле отстранети откако било одлучено да се изгради нов атлетски објект до Иксу. Фудбалското игралиште потоа било доближено до главната трибина во исто време кога постарата трибина, која била преместена во атлетскиот објект, била заменета со нова дрвена трибина. Била изградена и помала трибина кај новата сала за топки на јужната кратка страна на фудбалското игралиште. Вештачката трева била заменета со онаа што го исполнува статусот на две ѕвезди според ФИФА. Тоа значи дека бил одобрен планот за играње на европските клупски тимски турнири. Гамлијавален е дом, меѓу другите, на тимот на Умео ИК во Елитата и на луѓето на Умео ФК во дивизија 1 Север. Фудбалскиот фестивал Умео ја има својата инаугурација во арената, а тука се играат и финалните натпревари во постарите возрасни групи. На крајот на јуни 2011 година, работната комисија на општината објавила дека дала зелено светло на Умео ИК и Умео ФК да добијат право да го продаваат името на арената. На 28 јули 2011 година, телекомуникациската компанија Т3 објавила дека компанијата станала ново име спонзор за арената. Договорот бил на три години, а партнери во Кооперација Арената во Умео АБ се Умео ИК и Умео ФК. Во средината на септември 2011 година, било одлучено Гамлијавален да се вика Т3 Арена. Во септември 2015 година Умео Енерџи го презело името на спонзорот за целата област. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] 9c929v29ntl70jffnlrbn3nrj2q3l0f 0 1280908 5532310 4685057 2026-03-31T12:07:31Z BosaFi 115936 5532310 wikitext text/x-wiki '''Стадион Јевлевален''' е фудбалски стадион во [[Јевле]], Шведска. Проектот бил инициран од страна на Алвскан ФК и општина Јевле за изградба на нов стадион со капацитет од 6.500 луѓе во областа Сатраасен во Јевле, Шведска.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.gefleiffotboll.se/2013/05/30/pressmeddelande-forenat-framtidsfokus-for-fotbollen/|title=Pressmeddelande: Förenat framtidsfokus för fotbollen!|access-date=2026-03-31|language=sv-SE}}</ref> [[Податотека:Gavlevallen.jpg|мини|десно|Стадион Јевлевален]] == Историја == За нов стадион во [[Јевле]] се разговарало четири години пред да се објави дека Јевле ИФ и општина Јевле се договориле. Главната причина за изградба на нов стадион се критериумите за новиот стадион од Шведската фудбалска асоцијација кои стапиле на сила во 2014 година. Новиот стадион ќе го замени Стромвален. Стадионот го добил своето име на 30 ноември 2014 година по јавното гласање иницирано од општина Јевле. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] icjjv3fd1fi8b189bp46fwneyus8yeh 0 1280914 5532635 4685072 2026-04-01T07:23:50Z BosaFi 115936 5532635 wikitext text/x-wiki '''Домнарвсвален''' е фудбалски стадион во општина [[Борленге]] и домашна арена на ИК Браге и ФФ Далкурд. Домнарвсвален има вкупен капацитет од 6.500 гледачи. Арената е претежно дрвена и е изградена во 1925 година кога е основан ИК Браге.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ikbrage.se/pages/domnarvsvallen/historik/default.aspx|title=Historik - IK Brage|work=www.ikbrage.se|accessdate=2026-04-01}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] i3546neuoxgch7vfpofxgz4r77sx9o2 5532636 5532635 2026-04-01T07:24:43Z BosaFi 115936 5532636 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Borlänge Domnarvsvallen hörnflagga.JPG|мини|Стадион Домнарсвален]] '''Домнарвсвален''' е фудбалски стадион во општина [[Борленге]] и домашна арена на ИК Браге и ФФ Далкурд. Домнарвсвален има вкупен капацитет од 6.500 гледачи. Арената е претежно дрвена и е изградена во 1925 година кога е основан ИК Браге.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ikbrage.se/pages/domnarvsvallen/historik/default.aspx|title=Historik - IK Brage|work=www.ikbrage.se|accessdate=2026-04-01}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] ouppnuezep1ddwdt5qtwzhot026i1ri 0 1280916 5532308 4685074 2026-03-31T12:03:08Z BosaFi 115936 5532308 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Södertälje Fotbollsarena.jpg|мини|309x309пкс|Седертелје Фудбалс Арена]] '''Седертелје Фудбалс Арена''' е повеќенаменски стадион во [[Седертелје]], Шведска. Моментално се користи претежно за фудбалски натпревари и е домашен стадион на ФК „Асириска“, ФК „Сиријанска“ и ФК „Нордик Јунајтед“. Стадионот има капацитет од 6.400 гледачи и е изграден во 2005 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://syrianskafc.com/arenan/|title=ARENAN|work=Syrianska FC|language=sv-SE|accessdate=2026-03-31}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] o4yftm2rwglalwg0zq7rjp5iv07gbg8 0 1280919 5532634 4794747 2026-04-01T07:21:00Z BosaFi 115936 5532634 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Stadsparksvallen.jpg|мини|443x443пкс|Стадион Стадспарксвален]]'''Стадспарксвален''', локално понекогаш наречен Вален, е класичен спортски објект сместен во [[Јеншепинг]], [[Шведска]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jonkoping.se/upplevagora/sportochfritidsanlaggningar/fotbollsplaner/stadsparksvallen.4.74fef9ab15548f0b800853.html|title=Stadsparksvallen|last=Walltegen|first=Joakim|work=www.jonkoping.se|language=sv|accessdate=2026-04-01}}</ref> Стадспарксвален бил инаугуриран во 1902 година и се наоѓа во градскиот парк Јеншепинг, на врвот на планината сместена западно од градот. Функционира како домашен терен за фудбалскиот клуб Јеншепинг Седра ИФ. ИК Торд, исто така, ги играл своите домашни натпревари овде во текот на некои сезони. До 1981 година се користел и за атлетски настани. Јеншепинг Седра ИФ има одиграно 10 сезони во шведскиот Алсвенскан во Стадспарксвален. Женската фудбалска репрезентација на [[Шведска]] одиграла трипати на теренот, првпат во 1985 година против [[Белгија]]. За време на 100-годишнината на Шведската спортска конфедерација во 2003 година, Стадспарксвален бил назначен како едно од 100-те спортски историски места во [[Шведска]]. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] ro4od1rzafpn5kcv6u0d5i2ozf5pq2h 0 1280924 5532306 5532305 2026-03-31T11:59:00Z BosaFi 115936 5532306 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Falconalkoholfriarena.jpg |мини|443x443пкс|Фалкон Алкохолфри Арена]] '''Фалкон Алкохолфри Арена''' е фудбалски стадион во Фалкенберг, [[Шведска]]. Тој е дом на клубот од Првата дивизија Фалкенбергс ФФ и има капацитет од 5.500 гледачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kommun.falkenberg.se/fritidochkultur/anlaggningarochsporthallar/falkenbergarena.4.45cbb2d615f957f40332b886.html|title=Falkenberg Arena - Falkenbergs kommun|work=kommun.falkenberg.se|language=sv|accessdate=2026-03-31}}</ref> Правата за именување на стадионот се во сопственост на групацијата „Карлсберг“, а стадионот е именуван по брендот за пиво „Фалкон“ во сопственост на „Карлсберг“. Шведскиот закон не дозволува продажба на алкохолни пијалоци, па оттука и изборот да се именува по нивната безалкохолна варијанта. Стадионот бил отворен на 2 април 2017 година со натпреварот на Суперетан помеѓу Фалкенбергс ФФ и Остерс ИФ, 0–2. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] oku3atn73ea3hy1gqdoer18ex5jf0iv 0 1281181 5532614 5445719 2026-04-01T05:10:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532614 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Kerstin_Maria_Fjaestad_-_from_Svenskt_Porträttgalleri_XX.png|мини|Маја Фјештад (1901)]] '''Керстин Марија (Маја) Фјештад''' моминско '''Хален''' (1873–1961) била шведски уметник која била успешна како сликар на портрети, како и [[Текстилна уметност|текстилен уметник]] и гравер. Заедно со нејзиниот сопруг Густаф Фјештад, на крајот на векот таа станала активен член на колонијата на уметници Ракштад во Вермланд. Во блиската Арвика, во 1922 година таа била една од дванаесетте уметници кои го основале занаетчиското здружение ''Арвика Крафтс'' кој таа претседаваше до 1948 година. Таа е особено запаметена по нејзините многу [[Дрвопис|дрвописи]] од 1910-тите, комбинирајќи ги нордиските и азиските традиции со приказ на гранки од цреша или пролетни цвеќиња. Некои од нив се наоѓаат во збирките на [[Викторија и Алберт (музеј)|музејот Викторија и Алберт]] и [[Британски музеј|Британскиот музеј]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.varmlandsmuseum.se/1/1.0.1.0/291/1/#|title=Maja Fjaestad (1873-1961)|publisher=Värmlands Museum|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20130318094345/http://www.varmlandsmuseum.se/1/1.0.1.0/291/1/#|archive-date=2013-03-18|accessdate=13 March 2021}}</ref><ref name="sfa">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.saundersfineart.co.uk/item/2244/maja-fjaestad--blaringklocka?r=collectables%2Favailable%2Frecent-acquisitions%3Fgroup%3D1|title=Maja Fjaestad (1873-1961): Blåklocka (Harebells)|publisher=Saunders Fine Art|language=|accessdate=13 March 2021|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120215142/http://www.saundersfineart.co.uk/item/2244/maja-fjaestad--blaringklocka?r=collectables%2Favailable%2Frecent-acquisitions%3Fgroup%3D1|url-status=dead}}</ref> == Ран живот == Родена на 30 мај 1873 година во Хорби, [[Сканија]], Керстин Марија Хален била ќерка на свештеникот Ларс Хален и неговата сопруга Софија Бенедикта родено Тредгард. По завршувањето на школското образование во Ландскрона, таа ги продолжила студиите на Техничкиот колеџ во [[Малме]], добивајќи приватна школарина по сликарство. Со задачи од Културно-историскиот музеј Лунд, таа се фокусирала на текстилната уметност. Откако била одбиена од Шведската академија за ликовни уметности, во раните 1890-ти таа студирала сликарство под [[Керстин Кардон]] и од 1893 до 1895 година посетувала Училиште за асоцијација на уметници, студирајќи под Ричард Берг, Карл Ларсон и [[Андерс Цорн]]. == Кариера == Во 1895 година, Маја Хален станала членка на Здружението на уметници каде го запознала уметникот Густаф Фјестад. Откако се венчале во 1898 година, тие се преселиле во студио во Арвика што му припаѓа на вајарот Кристијан Ериксон. Тие подоцна се преселиле во нивниот простран дом, дизајниран од Густаф Фјестад, каде што ги охрабриле културните пријатели од Стокхолм, како и локалните уметници и занаетчии да ги посетат. Ова довело до колонијата на уметниците позната како Ракен Група (Rackengruppen), составена од голем број играчи со различни културни интереси. Истакнати членови биле уметниците Фриц Линдстром (1874–1962) и Бјорн Алгернсон (1872–1918).<ref name="sfa"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rackstadmuseet.se/english/the-rackstad-colony/|title=The Rackstad Colony|publisher=Rackstadmuseet|language=|accessdate=15 March 2021|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120215158/https://www.rackstadmuseet.se/english/the-rackstad-colony/|url-status=dead}}</ref> Покрај креациите со текстил, Маја Фјештад се занимавала и со дизајни на столарија и продолжила да слика. Во 1901 година основала сопствена работилница за ткаење. Нејзините дизајни биле базирани на локална вегетација, често во геометриски распореди. Нејзината поранешна работа се смета за поимагинативна од нејзините подоцнежни креации. Околу 1915 година, почнала да работи со дрворез на растенија и цвеќиња, создавајќи вкупно околу 170 теми. Генерално печатени на јапонска хартија, тие биле широко изложени во 1920-тите и 1930-тите, не само во Шведска, туку и во Англија и САД. Примери може да се најдат во лондонскиот музеј Викторија и Алберт и во Британскиот музеј. Во 1922 година, заедно со дванаесет локални уметници, таа го основала Арвика Крафтс со која претседавала до 1948 година Маја Фјештад починала на 15 ноември 1961 година и е погребана во Арвика. == Наводи == {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фјештад, Маја}} [[Категорија:Шведски сликари]] [[Категорија:Починати во 1961 година]] [[Категорија:Родени во 1873 година]] <references /> [[Категорија:Текстилни уметници]] 03kx8904nxlpqu3s02j1dhopcwa9mi4 0 1281230 5532692 5456137 2026-04-01T08:29:58Z Bjankuloski06 332 5532692 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Venus-real_color.jpg|мини|Обид за приказ на Венера, како би изгледала со голо око]] [[Податотека:Venus-pacific-levelled.jpg|алт=A photograph of the night sky taken from the seashore. Many glimmers of sunlight is on the horizon. There are many stars visible. Venus is at the center, much brighter than any of the stars, and its light can be seen reflected in the ocean.|мини| Венера е секогаш посветла од најсветлите ѕвезди надвор од [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]], како што може да се види овде над [[Тихиот Океан]]]] [[Податотека:Phases_Venus.jpg|мини|Фази на Венера и еволуција на нејзиниот привиден пречник]] '''Набљудувањата и истражувања на планетата Венера''' ги вклучуваат оние во антиката, телескопски набљудувања и од посета на вселенски летала. Вселенските летала извршиле различни прелетувања, орбити и слетувања на [[Венера (планета)|Венера]], вклучително и сонди со балони кои лебделе во [[атмосфера на Венера|атмосферата на Венера]]. Проучувањето на планетата е потпомогнато од нејзината релативно блиска близина до [[Земјата]], во споредба со другите планети, но површината на Венера е заматена од атмосфера непроѕирна за видлива светлина. == Историски опсервации и влијание == [[Податотека:Venus-bonatti.png|мини|Венера, од изданието на ''Liber astronomiae'' на Гвидо Бонати од 1550 година.]] Како еден од најсветлите објекти на небото, Венера е позната уште од праисторијата, и како таква, многу древни култури направиле набљудувања на планетата. [[валчест печат|Цилиндарскиот печат]] од [[период Џемдет Наср|периодот Џемдет Наср]] покажува дека древните [[Сумер]]и веќе знаеле дека утринските и вечерните ѕвезди се истиот небесен објект. Сумерите ја нарекле планетата по [[божица]]та [[Инана]], која подоцнежните [[Акад]]ци и [[Вавилонци]] ја нарекувале ''Иштар''.<ref name="Cooley">{{Наведено списание|last=Cooley|first=Jeffrey L.|year=2008|title=Inana and Šukaletuda: A Sumerian Astral Myth|url=https://www.academia.edu/1247599|journal=KASKAL|volume=5|pages=161–172|issn=1971-8608}}</ref> Таа имала двојна улога како божица и на љубовта и на војната, а со тоа претставувала божество кое претседавала со раѓањето и смртта.<ref>{{Наведена книга|title=Inanna, Lady of Largest Heart: Poems of the Sumerian High Priestess Enheduanna|last=Meador|first=Betty De Shong|date=2000|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-75242-9|page=15}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=u27FpnXoyJQC&pg=PA760|title=Gods, Goddesses, and Mythology|last=Littleton|first=C. Scott|date=2005|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0761475651|volume=6|page=760}}</ref> Еден од најстарите преживеани астрономски документи, од [[вавилон]]ската библиотека [[Асурбанипал|Ашурбанипал]] околу 1600 п.н.е., е 21-годишен запис за појавувањето на [[Венера]]. [[Податотека:Dresden_Codex_p09.jpg|лево|мини]] Бидејќи движењата на Венера се смета дека се прекинати (таа исчезнува поради нејзината близина до Сонцето, многу денови во исто време, а потоа повторно се појавува на другиот хоризонт), некои култури веднаш не ја препознавале Венера како единствен ентитет; наместо тоа, тие претпоставувале дека се две посебни ѕвезди на секој хоризонт: утринска и вечерна ѕвезда. [[Стар Египет|Старите Египќани]], на пример, верувале дека Венера е две одвоени тела и ја нарекувале утринската ѕвезда како ''Тиумутири'' а вечерната ѕвезда како ''Оуаити''.<ref>{{Наведена книга|title=Atlas of Venus|last=Cattermole, Peter John|last2=Moore, Patrick|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-49652-0|page=9}}</ref> [[Стара Грција|Старите Грци]] ја нарекувале утринската ѕвезда {{Јаз|grc|Φωσφόρος}} , ''{{Јаз|grc-Latn|Phosphoros}}'' (латинизирано ''фосфор''), „''Носител на светлината''“ или {{Јаз|grc|Ἐωσφόρος}} , ''{{Јаз|grc-Latn|Eosphoros}}'' (латинизирано ''Еосфор''), „''Донесител на зората''“. Вечерната ѕвезда што ја нарекле ''{{Јаз|grc-Latn|Hesperos}}'' (латинизирано ''Хесперус'' ) ( {{Јаз|grc|Ἓσπερος}} , „ѕвездата на вечерта“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thefreedictionary.com/Hesperus|title=Definition of Hesperus|publisher=www.thefreedictionary.com|accessdate=12 May 2013}}</ref> Во [[Хеленистички период|хеленистичко]] време, старите Грци ја идентификувале како единствена планета,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lEUTAAAAYAAJ|title=The Mythology of All Races: Greek and Roman|last=Fox|first=William Sherwood|date=1916|publisher=Marshall Jones Company|isbn=978-0-8154-0073-8|page=247|access-date=2009-05-16}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Reading Sappho: contemporary approaches|last=Greene|first=Ellen|date=1996|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-20601-4|page=54}}</ref> која ја именувале по нивната божица на љубовта, [[Афродита]] (''Αφροδίτη'') (феникиска Астарта),<ref>{{Наведена книга|title=Reading Sappho: contemporary approaches|last=Greene|first=Ellen|date=1999|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-20601-4|page=54}}</ref> планетарно име кое е задржано во современиот [[грчки јазик]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/|title=Greek Names of the Planets|accessdate=2012-07-14|quote=''Aphrodite'' is the Greek name of the planet Venus, which is named after Aphrodite, the goddess of Love.}} See also the [[:el:Αφροδίτη (πλανήτης)|Greek article about the planet]].</ref> Хесперос станал [[заемка]] на [[Латински јазик|латински]] како Веспер, а ''Фосфорос'' бил преведен како Луцифер („Светлоносец“). Венера се смета за најважното небеско тело забележано од страна на [[Мајанска цивилизација|Маите]], и Венера била позната како ''Чак ек'',<ref name="Volume 7 of Mayan studies">{{Наведена книга|title=The Book of Chumayel: The Counsel Book of the Yucatec Maya, 1539–1638|date=1899|publisher=Richard Luxton|isbn=9780894122446|pages=6,194}}</ref> или ''Них ек'' (во превод „Големата ѕвезда". Маите внимателно ги следеле движењата на Венера и ја набљудувале во текот на денот. Се сметало дека положбите на Венера и другите планети влијаат на животот на Земјата, така што Маите и другите [[Список на претколумбовски култури|древни мезоамерикански култури]] ги темпираат војните и другите важни настани врз основа на нивните набљудувања. Во [[Дрезденски кодекс|Дрезденскиот кодекс]], Маите вклучиле алманах што го прикажува целосниот циклус на Венера, во пет групи од по 584 дена (приближно осум години), по што шемите се повторувале (бидејќи Венера има [[Орбитален период|синодичен период]] од 583,92 дена).<ref name="Milbrath">{{Наведена книга|title=Star Gods of The Mayans : Astronomy in Art, Folklore, and Calendars|last=Milbrath|first=Susan|date=1999|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-79793-2|location=Austin, TX|pages=200–204, 383}}</ref> Цивилизацијата на Маите развиле [[Мајански календар|религиозен календар]], делумно заснован на движењата на планетата и ги задржал движењата на Венера за да го одреди погодното време за настани како што е војната. Маите биле свесни за синодскиот период на планетата и можеле да го пресметаат во рок од стотинка од денот.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|title=The Ancient Maya|last=Sharer|first=Robert J.|last2=Traxler, Loa P.|date=2005|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4817-9|url-access=registration}}</ref> == Фази == [[Податотека:Phases-of-Venus.svg|мини|Фази на Венера]] Бидејќи нејзината [[орбита]] ја носи помеѓу Земјата и Сонцето, Венера гледана од Земјата покажува видливи фази на речиси ист начин како и Земјината Месечина. [[Галилео Галилеј]] бил првиот човек што ги набљудувал фазите на Венера во декември [[1610]] година, набљудување што го поддржал тогаш спорниот [[хелиоцентризам|хелиоцентричен]] опис на [[Никола Коперник|Коперник]] на [[Сончевиот Систем]]. Тој, исто така, забележал промени во големината на видливиот пречник на Венера кога била во различни фази, што укажува на тоа дека била подалеку од Земјата кога била полна и поблиску кога била полумесечина. Оваа опсервација силно го поддржала хелиоцентричниот модел. Венера (а исто така и Меркур) не е видлива од Земјата кога е полна, бидејќи во тоа време е во горна врска, изгрева и заоѓа истовремено со Сонцето и оттука се губи во сјајот на Сонцето. Венера е најсветла кога приближно 25% од нејзиниот диск е осветлен; ова обично се случува 37 дена и пред (на вечерното небо) и по (на утринското небо) неговата долна врска. Нејзините најголеми издолжувања се случуваат приближно 70 дена пред и по долната врска, во кое време е до половина полна; помеѓу овие два интервали Венера е всушност видлива среде бел ден, доколку набљудувачот знае конкретно каде да ја бара. Периодот на повратно движење на планетата е 20 дена од двете страни на долната врска. Всушност, преку телескоп, Венера при најголемо издолжување изгледа помалку од половина полна поради Шретеровиот ефект првпат забележан во 1793 година и прикажан во 1996 година поради нејзината густа атмосфера. [[Податотека:Venus_in_daylight_2005_12_05.jpg|десно|мини| Венера на дневна светлина во 17 часот на јужната полутопка - декември 2005 година]] Во ретки прилики, Венера всушност може да се види и наутро (пред изгрејсонце) и навечер (по зајдисонце) во ист ден. Ова сценарио се јавува кога Венера е на максимално одвојување од [[еклиптика]]та и истовремено во долна врска; тогаш едната полутопка (северна или јужна) ќе може да ја види во двата моменти. Оваа можност се појавила неодамна за набљудувачите на северната полутопка во рок од неколку дена од двете страни на [[29 март]] [[2001]] година, и за оние на јужната полутопка, на и околу [[19 август]] [[1999]] година. Овие соодветни настани се повторуваат на секои осум години во согласност со синодскиот циклус на планетата. == Приземни набљудувања == [[Податотека:Transit_of_Venus_on_June_8th_2004.jpg|лево|мини| Премин на Венера преку [[Сонце]]то во 2004 година]] Преминувањето на Венера директно помеѓу Земјата и видливиот диск на Сонцето се ретки астрономски настани. Првиот таков [[Премин (астрономија)|премин]] што бил предвиден и забележан бил во 1639 година, виден и снимен од англиските астрономи [[Џеремаја Хорокс]] и Вилијам Крабтри. Набљудувањето од [[Михаил Ломоносов]] на преминот од 1761 година го дал првиот доказ дека Венера има атмосфера, а набљудувањата на [[паралакса]]та во [[19 век]] за време на преминот на Венера овозможиле прецизно да се пресмета растојанието помеѓу Земјата и Сонцето за прв пат. Премините можат да се случат само на почетокот на јуни или почетокот на декември, тоа се точките во кои Венера ја преминува еклиптиката (орбиталната рамнина на Земјата) и се случуваат во парови во интервали од осум години, со секој таков пар оддалечен повеќе од еден век. Најновиот пар премин на Венера се случил во 2004 и 2012 година, додека претходниот пар се случил во 1874 и 1882 година. Во 19 век, многу набљудувачи изјавиле дека Венера имала вртежен период од приближно 24 часа. Италијанскиот астроном [[Џовани Скиапарели|Џовани Скијапарели]] бил првиот кој предвил значително побавна ротација, предлагајќи дека Венера е плимно сврзана со Сонцето (како што предложил и за Меркур). Иако всушност не е точно за ниту едно тело, ова сепак било разумно точна проценка. Блиската резонанца помеѓу нејзината ротација и нејзиното најблиско приближување до Земјата помогнало да се создаде овој впечаток, бидејќи Венера секогаш изгледала како да е свртена во истата насока кога била на најдобрата местоположба за набљудување. Стапката на ротација на Венера првпат била измерена за време на спојувањето во 1961 година, забележана со радар од антена од 26 метри во Голдстон, Калифорнија, Радио опсерваторијата Џодрел Банк во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] и [[Советски Сојуз|советската]] длабинска вселенска постројка во [[Евпаторија]], [[Крим (полуостров)|Крим]]. Точноста била рафинирана на секоја следна врска, првенствено од мерењата направени од Голдстон и Еупаторија. Фактот дека ротацијата била повратна не бил потврден дури до 1964 година. Пред радио набљудувањата во 1960-тите, многумина верувале дека Венера содржи бујна средина слична на Земјата. Ова се должело на големината на планетата и орбиталниот полупречник, што сугерирало прилично слична ситуација на Земјата, како и на дебелиот слој на облаци што спречувал да се види површината. Меѓу шпекулациите за Венера биле дека има средина слична на џунгла или дека има океани или [[нафта]]. Сепак, микробрановите набљудувања од К. Мајер <ref>{{Наведено списание|last=Mayer|first=C. H.|last2=McCollough|first2=T. P.|last3=Sloanaker|first3=R. M.|date=1958|title=Observations of Venus at 3.15-CM Wave Length|journal=Astrophysical Journal|volume=127|pages=1–9|bibcode=1958ApJ...127....1M|doi=10.1086/146433}}</ref> означиле извор со висока температура (600 К). Чудно, набљудувањата со милиметарски опсег направени од А.Д. Кузмин укажуваат на многу пониски температури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.org/details/nasa_techdoc_19750018887|title=Fizika Planety Venera|last=Kuz'min|first=A. D.|last2=Marov|first2=M. Y.|date=1 June 1975|publisher="Nauka" Press|page=46|trans-title=Physics of the Planet Venus|accessdate=19 September 2020|quote=The lack of evidence that the Venusian atmosphere is transparent at 3 cm wavelength range, the difficulty of explaining such a high surface temperature, and a much lower brightness temperature measured by Kuz'min and Salmonovich [80, 81] and Gibson [310] at a shorter wavelength of 8 mm all provided a basis for a different interpretation of the radio astronomy measurement results offered by Jones [366].}}</ref> Две конкурентни теории го објасниле необичниот радио спектар, едната сугерира дека високите температури потекнуваат од јоносферата, а другата сугерира дека има топла планетарна површина. Во септември 2020 година, тим од Универзитетот во Кардиф објавил дека набљудувањата на Венера со помош на телескопот Џејмс Клерк Максвел и Големата милиметарска низа Атакама во 2017 и 2019 година покажале дека атмосферата на Венера содржи [[фосфин]] (PH3) во концентрации 10.000 пати повисоки од оние што може да се припишат на кој било познат небиолошки извор на Венера. Фосфинот е откриен на височини од најмалку 48 километри над површината на Венера и е откриен првенствено на средните географски широчини, а ниту еден не е откриен на половите на Венера. Ова укажува на потенцијалното присуство на биолошки организми на Венера.<ref name="Greaves et al">{{Наведено списание|last=Greaves|first=Jane S.|last2=Richards|first2=A.M.S.|last3=Bains|first3=W|date=14 September 2020|title=Phosphine gas in the cloud decks of Venus|url=https://www.nature.com/articles/s41550-020-1174-4#citeas|journal=Nature Astronomy|volume=5|issue=7|pages=655–664|arxiv=2009.06593|bibcode=2020NatAs.tmp..178G|doi=10.1038/s41550-020-1174-4|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2020/sep/14/scientists-find-gas-linked-to-life-in-atmosphere-of-venus|title=Scientists find gas linked to life in atmosphere of Venus|last=Sample|first=Ian|date=14 September 2020|work=The Guardian|access-date=16 September 2020}}</ref> == Мапирање на копнени радари == По Месечината, Венера бил вториот објект во [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]] што бил истражен со радар од Земјата. Првите студии биле спроведени во 1961 година на [[НАСА]] воопсерваторијата во Голдстон. На последователни внатрешни врзувања, Венера била набљудувана и од Голдстон и од Националниот центар за астрономија и јоносфера во [[Аресибо (Порторико)|Аресибо]]. Спроведените студии биле слични на претходното мерење на премините на меридијанот, кое открило во 1963 година дека ротацијата на Венера е [[Повратно движење|повратна]] (таа ротира во спротивна насока од онаа во која кружи околу Сонцето). Набљудувањата на радарот, исто така, им овозможило на астрономите да утврдат дека [[Вртежен период|периодот]] на ротација на Венера е 243,1 денови и дека нејзината [[Вртење околу неподвижна оска|оска на вртење]] е речиси нормална на нејзината [[орбитална рамнина]]. Исто така, било утврдено дека [[полупречник]]от на планетата е 6,052 километри, околу 70 километри помалку од најдобрата претходна бројка добиена со копнени телескопи. Интересот за [[планетарна геологија|геолошките]] одлики на Венера бил поттикнат од усовршувањето на техниките за сликање помеѓу 1970 и 1985 година. Раните радарски набљудувања сугерирале само дека површината на Венера е понабиена од правливата површина на Месечината. Првите радарски снимки направени од Земјата покажале многу светли (радарски рефлектирачки) висорамнини наречени [[Алфа Регио]], [[Бета Регио]] и [[Максвел Монтес]]; подобрувањата во радарските техники подоцна постигнале резолуција на сликата од 1-2 километри. == Набљудување со вселенско летало == Имало бројни мисии без екипаж до Венера. Десет [[Советски Сојуз|советски]] сонди постигнале меко слетување на површината, со до 110 минути комуникација од површината, сето тоа без враќање. === Рани прелетувања === На 12 февруари 1961 година, советското вселенско летало ''[[Венера-1|Венера 1]]'' била првата сонда лансирана на друга планета. Прегреаниот сензор за ориентација предизвикало негово неправилно функционирање, и губење контакт со Земјата пред нејзиното најблиско приближување до Венера од 100.000&nbsp;км. Сепак, сондата прва ги комбинирала сите потребни одлики на меѓупланетарни вселенски летала: сончеви плочи, параболична телеметриска антена, стабилизација со 3 оски, мотор за корекција на курсот. [[Податотека:Mariner_10_UV_Venus.gif|мини|Глобален поглед на Венера во ултравиолетова светлина направена од ''Маринер 10''.]] Првата успешна сонда на Венера била [[Соединети Американски Држави|американското]] вселенско летало ''[[Маринер 2]]'', кое прелетало покрај Венера во 1962 година, на растојание од 35.000&nbsp;км. Модифицираната ''сонда Ренџер'', утврдила дека Венера практично нема внатрешно [[магнетно поле]] и ја измерила температурата на атмосферата на планетата на приближно {{Convert|500|C|C K F}}.<ref name="nasa.gov">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_964.html|title=Mariner 2|date=6 March 2015}}</ref> [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] ја лансирал сондата ''[[Зонд 1]]'' до Венера во 1964 година, но таа не функционирала некаде по нејзината телеметриска сесија на [[16 мај]]. За време на друго американско прелетување во 1967 година, ''[[Морнар 5|Маринер 5]]'' ја измерил јачината на [[Магнетно поле|магнетното поле]] на Венера. Во 1974 година, ''[[Маринер 10]]'' поминал преку Венера на пат кон Меркур и направил ултравиолетови фотографии од облаците, откривајќи ги извонредно високите брзини на ветерот во [[атмосфера на Венера|атмосферата]] на Венера. === Рани слетувања === [[Податотека:Mapa_de_sondas_sobre_Venus.png|мини|Локација на советските слетувачи на Венера]] На 1 март 1966 година, советската [[вселенска сонда]] ''[[Венера-3|Венера 3]]'' слетала на Венера, со што станала првото вселенско летало кое стигнало до површината на друга планета. Нејзиното сестринско летало ''[[Венера-2|Венера 2]]'' не успеала поради прегревање непосредно пред да ја заврши својата мисија на прелетување. Капсулата за спуштање на ''[[Венера-4|Венера 4]]'' влегла во атмосферата на Венера на [[18 октомври]] [[1967]] година, со што станала првата сонда која вратила директни мерења од атмосферата на друга планета. Капсулата ја измерила температура, притисокот, густината и извршила 11 автоматски хемиски експерименти за анализа на атмосферата. Открила дека атмосферата на Венера е 95% [[јаглерод диоксид]] ({{хем|C|O|2}}), и во комбинација со податоците за радиоприкривање од сондата ''[[Морнар 5|Маринер 5]]'', се покажало дека површинските притисоци се далеку поголеми од очекуваните (75 до 100 атмосфери). Овие резултати биле потврдени и рафинирани од ''[[Венера-5|Венера 5]]'' и ''[[Венера-6|Венера 6]]'' во мај 1969 година. Но, досега, ниту една од овие мисии не стигнала на површината. Батеријата на ''Венера 4'' се испразнила додека полека лебдела низ огромната атмосфера, а ''Венера 5'' и ''6'' биле згмечени од висок притисок, 18&nbsp;км (60.000&nbsp;ft) над површината. Првото успешно слетување на Венера било од страна на ''[[Венера-7|Венера 7]]'' на 15 декември 1970 година — првото успешно меко (без удар) слетување на друга планета, како и првиот успешен пренос на податоци од површината на друга планета на Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html|title=Science: Onward from Venus|date=8 February 1971|work=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221214000/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html|archive-date=December 21, 2008|accessdate=2 January 2013}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/beyond-earth-tagged.pdf|title=Beyond Earth: A Chronicle of Deep Space Exploration, 1958–2016|last=Siddiqi|first=Asif A.|publisher=NASA History Program Office|year=2018|isbn=9781626830424|edition=second|series=The NASA history series|location=Washington, DC|pages=1, 3|lccn=2017059404|id=SP2018-4041}}</ref> ''Венера 7'' останала во контакт со Земјата 23 минути, пренесувајќи површински температури од 455 до 475 степени. ''[[Венера-8|Венера 8]]'' слетала на [[22 јули]] [[1972]] година. Покрај профилите за притисок и температура, фотометар покажал дека облаците на Венера формирале слој кој завршува на 35 километри над површината. [[Спектрометар на гама-зраци]] го анализирал хемискиот состав на кората. === Лендери/орбитери === ==== Венера 9 и 10 ==== [[Податотека:Foto_de_Venera_9.png|мини|700x700пкс| [[Венера-9|Венера 9 ја]] врати првата слика од површината на друга планета во 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.planetary.org/space-images/20120907_venera_9_panorama_stryk|title=Venera 9's landing site|work=The Planetary Society|language=en|accessdate=16 September 2020}}</ref>]] Советската сонда ''[[Венера-9|Венера 9]]'' влегла во орбитата на [[22 октомври]] [[1975]] година, станувајќи првиот вештачки сателит на [[Венера]]. Батерија од камери и спектрометри вратиле информации за облаците, јоносферата и магнетосферата на планетата, како и за вршење би-статички радарски мерења на површината. 660 килограмско возило <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.braeunig.us/space/planet.htm|title=Planetary Spacecraft|last=Braeunig|first=Robert A.|date=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320092733/http://www.braeunig.us/space/planet.htm|archive-date=2017-03-20|accessdate=2009-02-15}}</ref> се одвоило од ''Венера 9'' и слетало, правејќи ги првите слики на површината и анализирајќи ја кората со спектрометар на [[гама-зраци]] и дензитометар. За време на спуштањето, биле направени мерења на притисокот, температурата и фотометриски мерења, како и мерења на густината на облакот. Било откриено дека облаците на Венера се формираат во три различни слоеви. На 25 октомври пристигнала ''[[Венера 10]]'' и спровела слична програма за студирање. ==== Пионер ==== [[Податотека:2438_pioneer_venus_map_of_venus.jpg|мини|Карта на Венера составена од податоци снимени од вселенското летало на НАСА почнувајќи од 1978 година.]] Во 1978 година, [[НАСА]] испратила две вселенски летала [[Проект Пионер-Венера|''Пионер'']] во [[Венера]]. Мисијата ''се'' состоела од две компоненти, лансирани одделно: орбитер и мултисонда. Мултисондата ''Пионер-Венера'' носела една голема и три мали атмосферски сонди. Големата сонда била ослободена на [[16 ноември]] [[1978]] година, а трите мали сонди на [[20 ноември]]. Сите четири сонди влегле во атмосферата на Венера на [[9 декември]], по што следело возилото за испорака. Иако не се очекувало да го преживее спуштањето низ атмосферата, една сонда продолжила да работи 45 минути откако стигнала до површината. [[Орбитер Пионер-Венера|''Орбитерот Пионер-Венера'']] бил вметнат во елипсовидна орбита околу Венера на [[4 декември]] [[1978]] година. Спровел 17 експерименти и работел сè додека горивото што се користело за одржување на неговата орбита не било исцрпено и влезот во атмосферата го уништило вселенското летало во август [[1992]] година. ==== Понатамошни советски мисии ==== Исто така, во 1978 година, ''[[Венера 11]]'' и ''[[Венера 12]]'' летале покрај [[Венера]], испуштајќи ги возилата за спуштање на 21 и 25 декември соодветно. Лендерите носеле камери во боја и дупчалка и анализатор за земја, кои за жал не функционирале. Секој лендер правел мерења со [[нефелометар]], [[масена спектрометрија|масен спектрометар]], [[гасен хроматограф]] и хемиски анализатор со капки облак користејќи [[Флуоресценција на Х-зраци|рендгенска флуоресценција]] што неочекувано открило голем дел од [[хлор]] во облаците, покрај [[сулфур]]от. Откриена била и силна [[молња]]. Во 1982 година, советската ''[[Венера 13]]'' ја испратила првата слика во боја на површината на Венера и ја анализирала [[Флуоресценција на Х-зраци|флуоресценцијата на Х-зраците]] на ископаниот примерок од почва. Сондата работела рекордни 127 минути на непријателската површина на планетата. Исто така во 1982 година, лендерот ''[[Венера 14]]'' открил можна [[Сеизмологија|сеизмичка]] активност во кората на планетата. Во декември 1984 година, за време на појавувањето на [[Халеева Комета|Халеевата Комета]], [[Советскиот Сојуз]] ги лансирал двете ''сонди Вега'' кон Венера. ''[[Вега 1]]'' и ''[[Вега 2]]'' се сретнале со Венера во јуни [[1985]] година, при што секој распоредил лендер и хелиумски балон со инструменти. Аеростатските сонди кои се носат со балон лебделе на околу 53 километри надморска височина за 46 и 60 часа соодветно, патувајќи околу 1/3 од патот околу планетата и овозможувајќи им на научниците да ја проучуваат [[Метеорологија|динамиката]] на најактивниот дел од атмосферата на Венера. Тие ја мереле брзината на ветерот, температурата, притисокот и густината на облаците. Откриена е поголема турбуленција и активност на конвекција од очекуваното, вклучувајќи повремени падови од 1 до 3&nbsp;км во надолни струи. Возилата за слетување извршиле експерименти фокусирани на составот и структурата на облакот аеросол. Секој од нив носел спектрометар за апсорпција на ултравиолетови, анализатори со големина на честички на аеросол и уреди за собирање аеросолен материјал и негова анализа со масен спектрометар, гасен хроматограф и спектрометар на флуоресценција на Х-зраци. Утврдено е дека горните два слоја на облаците се капки [[сулфурна киселина]], но долниот слој веројатно е составен од раствор на [[фосфорна киселина]]. Кората на Венера била анализирана со експеримент со дупчење почва и спектрометар на [[гама-зраци]]. Бидејќи слетувачите не носеле камери на бродот, ниту една слика не била вратена од површината. Тие би биле последните сонди што слетале на Венера со децении. Вселенското летало ''Вега'' продолжило да се сретнува со [[Халеева Комета|Халеевата Комета]] девет месеци подоцна, носејќи дополнителни 14 инструменти и камери за таа мисија. Повеќецелната советска [[мисија Веста]], развиена во соработка со европските земји за реализација во 1991-1994 година, но откажана поради [[Распад на Советскиот Сојуз|распаѓањето на Советскиот Сојуз]], вклучувала испорака на балони и мал лендер до Венера, според првиот план. === Орбитери === ==== Венера 15 и 16 ==== Во октомври 1983 година, ''[[Венера 15]]'' и ''[[Венера 16]]'' влегле во поларните орбити околу Венера. Сликите имале 1-2 километри резолуција, споредлива со оние добиени од најдобрите радари на Земјата. ''Венера 15'' ја анализирала и мапираше горната атмосфера со инфрацрвен Фуерјеов спектрометар. Од [[11 ноември]] [[1983]] година до [[10 јули]] [[1984]] година, двата сателити ја мапирале северната третина од планетата со синтетички радар со отвор. Овие резултати го дале првото детално разбирање на површинската геологија на Венера, вклучувајќи го и откривањето на необични масивни штитни вулкани како што се короните и арахноидите. Венера немала докази за тектоника на плочи, освен ако северната третина од планетата не се случи да биде една плоча. Податоците за надморска височина добиени од мисиите имале четири пати подобра резолуција од онаа на ''Пионер''. ==== Магелан ==== [[Податотека:PIA00233-_Venus_-_3D_Perspective_View_of_Eistla_Regio.jpg|мини|Дел од западниот дел на Ејстла Регио прикажан во тридимензионален перспективен приказ добиен од сондата Магелан.]] На 10 август 1990 година, американската сонда ''[[Магелан (сонда)|Магелан]]'', именувана по истражувачот [[Фернандо Магелан]], пристигнала во својата орбита околу планетата и започнала мисија за детално радарско мапирање на честота од 2,38&nbsp;GHz.<ref>W. T. K. Johnson, "Magellan Imaging Radar Mission To Venus," ''PROCEEDINGS OF THE IEEE, Vol 19'', No 6, June 1991, available from [http://ieeexplore.ieee.org/iel1/5/2988/00090157.pdf?arnumber=90157 IEEE]</ref> Додека претходните сонди создале радарски карти ''со'' мала резолуција на формации со големина на континент'', Магелан'' мапирал 98% од површината со резолуција од приближно 100 m. Добиените карти биле споредливи со фотографиите на други планети со видлива светлина и сè уште се најдетални што постојат. ''Магелан'' значително го подобрил научното разбирање за [[Геологија на Венера|геологијата на Венера]]: сондата не нашла знаци на [[Тектоника на плочите|тектоника]] на плочи, но недостатокот на ударни кратери сугерирал дека површината е релативно млада и дека има канали од лава долги илјадници километри. По четиригодишна мисија, ''Магелан'', како што било планирано, паднал во атмосферата на [[11 октомври]] [[1994]] година и делумно испарил; се смета дека некои делови удриле во површината на планетата. ==== Венера експрес ==== ''[[Венера експрес]]'' била мисија на [[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]] за проучување на атмосферата и површинските одлики на Венера од орбитата. Дизајнот бил заснован на мисиите на ''Марс Експрес'' и ''[[Розета]].'' Главната цел на сондата била долгорочното набљудување на атмосферата на Венера, со надеж дека ќе придонесе и за разбирање на атмосферата и климата на Земјата. Исто така, биле направени и глобални мапи на температурите на површината. ''Венера експрес'' успешно ја презела поларната орбита на [[11 април]] [[2006]] година. Првично било планирано мисијата да трае две Венеријански години (околу 500 Земјини денови), но била продолжена до крајот на [[2014]] година додека не се исцрпил нејзиниот погон. Некои од првите резултати кои произлегле од ''[[Венера Експрес]]'' вклучуваат докази за минати океани, откривање на огромен двоен [[Поларен Вортекс|атмосферски вител]] на јужниот пол и детекција на [[Хидроксилен радикал|хидроксил]] во атмосферата. ==== Акацуки ==== ''[[Акацуки]]'' бил лансиран на [[20 мај]] [[2010]] година од страна на [[Јапонски центар за вселенски истражувања|JAXA]], а било планирано да влезе во орбитата на Венера во декември 2010 година. Меѓутоа, маневарот за вметнување на орбитата не успеал и леталото било оставено во хелиоцентрична орбита. Тоа било поставено на алтернативна елиптична орбита на [[7 декември]] [[2015]] година со палење на погоните за контрола.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/2015/12060740-live-from-sagamihara.html|title=Live from Sagamihara: Akatsuki Orbit Insertion - Second Try}}</ref> Сондата ја сликала површината со ултравиолетови, инфрацрвени, микробранови и радио и бара докази за молњи и вулканизам на планетата. Астрономите кои работеле на мисијата објавиле дека откриле можен гравитациски бран што се случил на планетата [[Венера (планета)|Венера]] во декември 2015 година.<ref name="NYT-20170116">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html|title=Venus Smiled, With a Mysterious Wave Across Its Atmosphere|last=Chang|first=Kenneth|date=16 January 2017|work=[[New York Times]]|access-date=17 January 2017}}</ref> === Флајбис === [[Податотека:MESSENGER_-_Venus_630_nm_stretch.jpg|мини|220x220пкс| Венера во 2007 година од ''Месинџер'']] Неколку вселенски сонди на пат кон други дестинации го искористиле прелетот на Венера за да ја зголемат својата брзина преку методот на [[гравитациски маневар]]. Тие ја вклучуваат мисијата ''Галилео'' до [[Јупитер]] и ''мисијата Касини-Хајгенс'' до [[Сатурн (планета)|Сатурн]], која направила две прелетувања. За време на испитувањето на ''Касини на'' емисиите на радиочестотата на Венера со нејзиниот научен инструмент за радио и плазма бранови за време на прелетувањето во 1998 и 1999 година, тој не пријавил радио бранови со висока честота (0,125 до 16&nbsp;MHz), кои најчесто се поврзуваат со гром. Ова било директно спротивно на наодите на советските мисии ''Венера'' 20 години порано. Се претпоставува дека можеби ако Венера навистина има молња, тоа би можело да биде некој вид електрична активност со ниска честота, бидејќи радио сигналите не можат да навлезат во јоносферата на честоти под околу 1 мегахерци. Испитувањето на радио емисиите на Венера од вселенското летало ''Галилео за'' време на неговото прелетување во 1990 година било толкувано во тоа време како индикативно за молња. Меѓутоа, сондата ''Галилео'' била 60 пати подалеку од Венера отколку ''Касини за'' време на нејзиното прелетување, што ги прави нејзините набљудувања значително помалку значајни. Во 2007 година, мисијата ''[[Венера експрес|Венера Експрес]]'' го потврдила присуството на [[молња]] на Венера, откривајќи дека таа е почеста на Венера отколку на Земјата.<ref> {{Наведено списание|last=Hand|first=Eric|date=2007-11-27|title=European mission reports from Venus|journal=Nature|issue=450|pages=633–660|doi=10.1038/news.2007.297}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm|title=Venus offers Earth climate clues|date=November 28, 2007|work=BBC News|access-date=2007-11-29}}</ref> ''[[Месинџер (сонда)|Месинџер]]'' двапати поминал покрај Венера на пат кон [[Меркур]]. Првиот пат прелетал на [[24 октомври]] [[2006]] година, минувајќи 3000&nbsp;км од [[Венера (планета)|Венера]]. Бидејќи [[Земја (планета)|Земјата]] била од другата страна на [[Сонце]]то, не биле забележани никакви податоци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sse.jpl.nasa.gov/news/display.cfm?News_ID=16655|title=MESSENGER performs first flyby of Venus|work=NASA's Solar System Exploration: News & Events: News Archive|archive-url=https://web.archive.org/web/20081005123815/http://sse.jpl.nasa.gov/news/display.cfm?News_ID=16655|archive-date=2008-10-05|accessdate=2007-08-20}}</ref> Второто прелетување се случило на [[6 јули]] [[2007]] година, каде што леталото поминало само 325&nbsp;км од облаците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sse.jpl.nasa.gov/news/display.cfm?News_ID=21335|title=MESSENGER performs second flyby of Venus|work=NASA's Solar System Exploration: News & Events: News Archive|archive-url=https://web.archive.org/web/20081005102038/http://sse.jpl.nasa.gov/news/display.cfm?News_ID=21335|archive-date=2008-10-05|accessdate=2007-08-20}}</ref> ''БепиКоломбо'' прелетал покрај Венера на [[15 октомври]] [[2020]] година. Било предвидено да помине во близина на [[Венера]] по втор пат пред да пристигне на [[Меркур]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sci.esa.int/web/bepicolombo/-/bepicolombo-flies-by-venus-en-route-to-mercury|title=BepiColombo flies by Venus en route to Mercury|work=ESA|accessdate=25 June 2021}}</ref> За време на овој пристап, биле вклучени две камери за следење и седум научни инструменти. === Идни мисии === [[Податотека:Venus_Rover.jpg|мини|220x220пкс| Уметничкиот впечаток за ''Стирлинг'']] [[Податотека:Venus_airplane.JPG|мини]] Вселенското летало ''[[Венера-Д]]'' било предложено на [[Федерална вселенска агенција (Русија)|Роскосмос]] во 2003 година и оттогаш концептот е созреан. Ќе биде лансиран во [[2029]] година и неговата главна цел е да ја мапира површината на Венера со помош на моќен радар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.russianspaceweb.com/venera-d-2021.html|title=New promise for the Venera-D project|last=Zak|first=Anatoly|date=5 March 2021|work=RussianSpaceWeb|accessdate=7 March 2021}}</ref> Мисијата би вклучила и лендер способен да функционира долго време на површината. Од крајот на [[2018]] година, [[НАСА]] работи со [[Русија]] на концептот на мисијата, но соработката не е формализирана.<ref name="2018 status">[https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2018/pdf/1243.pdf Development of the Venera-D Mission Concept, from Science Objectives to Mission architecture.] 49th Lunar and Planetary Science Conference 2018 (LPI Contrib. No. 2083).</ref> [[Индиска организација за вселенско истражување|Индиската организација за вселенско истражување]] го развива концептот на орбитарот ''Shukrayaan-1'', кој од 2018 година е во фаза на конфигурација. Се предлага да биде лансирана во 2023 година, но сè уште не е побарано негово финансирање.<ref name="Express_venus">{{Наведена мрежна страница|url=http://indianexpress.com/article/technology/science/isro-invites-scientists-from-across-country-for-venus-mission-4627259/|title=ISRO gears up for Venus mission, invites proposals from scientists|date=25 April 2017}}</ref> ''БепиКоломбо'', лансиран во 2018 година за проучување на [[Меркур (планета)|Меркур]], направила две прелетувања на Венера, на 15 октомври 2020 година и на 10 август 2021 година. Јоханес Бенхоф, научник на проектот, верува дека ''МЕРТИС'' би можел да открие [[фосфин]], но „''не знаеме дали нашиот инструмент е доволно чувствителен''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.forbes.com/sites/jonathanocallaghan/2020/09/16/in-a-complete-fluke-a-european-spacecraft-is-about-to-fly-past-venus--and-could-look-for-signs-of-life/|title=In A Complete Fluke, A European Spacecraft Is About To Fly Past Venus – And Could Look For Signs Of Life|last=O'Callaghan|first=Jonathan|work=Forbes|access-date=27 September 2020|language=en}}</ref> Во јуни 2021 година, НАСА објавила две потенцијални мисии на Венера, орбитер ''ВЕРИТАС'' и ''ДАВИНЧИ+'', комбинирана мисија орбитер/лендер, и двете од класата ''Дискавери''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2021/06/02/science/nasa-neptune-venus.html|title=New NASA Missions Will Study Venus, a World Overlooked for Decades|last=Chang|first=Kenneth|work=New York Times|access-date=2 June 2021|language=en}}</ref> На 6 октомври 2021 година, [[Обединети Арапски Емирати|Обединетите Арапски Емирати]] ја објавиле својата намера да испратат сонда до Венера во 2028 година. Сондата би направила набљудување на планетата додека ја користи за помош на [[Гравитациски маневар|гравитацијата]] за да ја придвижи до [[Астероиден појас|појасот]] на астероидите.<ref name="UAE Venus">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnet.com/news/daring-new-mission-to-venus-and-the-asteroid-belt-announced-by-the-uae/|title=Daring mission to Venus and the asteroid belt announced by the UAE|last=Ryan|first=Jackson|date=October 6, 2021|work=cnet.com|accessdate=October 7, 2021}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.esa.int/SPECIALS/Venus_Express/SEMYGQEFWOE_0.html Откриен двоен вител на јужниот пол на Венера!] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/projects.html Планетарни мисии во Националниот центар за вселенска наука (НАСА)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210502082805/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/projects.html |date=2021-05-02 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=970qGmm0Y9Q Советски Венера-ровер ХМ-ВД2] * [https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20020022923_2002030243.pdf Истражување на Венера со сончев авион - Г. Лендис] {{Сончев Систем}} [[Категорија:Истражување на Сончевиот Систем|Венера]] [[Категорија:Вселенски летови]] [[Категорија:Венера]] ec8eu34xqg6xkw9jfyionp3uuu4kk0b 0 1283158 5532558 5139450 2026-03-31T22:02:53Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532558 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Norman M. WM13-003.JPG|мини|Магнус Норман во 2013]] '''Магнус Норман''' (роден на 30 мај 1976 година) е шведски тениски тренер и пензиониран професионален тенисер. Тој го достигнал највисокиот пласман во својата кариерата според [[Асоцијација на тениските професионалци|Здружението на тениски професионалци]] (АТП) тоа е светскиот рекет број 2 во поединечна конкуренција. Овој резултат го имал на 12 јуни 2000 година. Најдобрите моменти во неговата кариера се оние кога тој стигнал до финалето на Гренд слем [[Отворено тениско првенство на Франција|Отвореното првенство]] на Франција Ролан Гарос во 2000 година (поразен бил од Густаво Куертен), и освојувањето на титулата на АТП Мастерс турнирот во Рим во 2000 година (тогаш во финалето бил поразен тенисерот Куертен). Норман е сопственик на тениската академија „Добро до одлично“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://goodtogreatworld.com/ |title=Good to Great Tennis Academy |accessdate=2021-11-26 |archive-date=2018-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212080655/http://www.goodtogreatworld.com/ |url-status=dead }}</ref> Меѓу неговите ученици кои ја посетувале се [[Станислас Вавринка|Стен Вавринка]], [[Гаел Монфис]] и бугаринот [[Григор Димитров]]. Тој, исто така, играл спорт кој наречен бенди,кој го играл во младоста пред да одлучи да се концентрира на тенисот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://josephzohn.se/bandylexikon/bandylexikon_N.htm#magnusnorman|title=Magnus Norman|last=han Josephzohn|publisher=BAOB Bandylexikon|accessdate=15 May 2014|archive-date=2023-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230618171817/http://josephzohn.se/bandylexikon/bandylexikon_N.htm#magnusnorman|url-status=dead}}</ref> == Тениска кариера == Норман станал професионалец во 1995 година кога имал само 19 години. Неговата кариера била прекината кога се повредил токму во времето кога бил на врвот од својата кариера во 2000 година. Тогаш тој стигнал до полуфиналето на [[Отворено тениско првенство на Австралија|Австралија опен]] и финалето на [[Отворено тениско првенство на Франција|Отвореното првенство]] на Франција, како и титулата на Мастерсот на турнирот во Рим и неколку други титули освоени претходно во текот на сезоната. Тој бил на прагот да стане светски тренисер број 1. Неговиот последен натпревар го одиграл во септември 2003 година од кога и се повлекол на еден турнир во третото коло играјќи против Јиржи Новак. Тој се повлекол од тенисот поради сериозни повреди во делот на колкот и на коленото. Тоа го сторил во 2004 година кога имал само 27 години и се натпреварувал нешто повеќе од 8 години на АТП турнирите. === Јуниори === Како јуниор и помлад тенисер Норман постигнал добар резултат во поединечна конкуренција и тоа сооднос на победи-порази од 46:24. === Професионална играчка кариера === ==== 1995; 1996 и 1997 година ==== Во јуни 1995 Норман го направил своето прво достигнување на турнирите стигнувајќи до четвртфиналето на Отвореното првенство на Франција. Неговиот најзабележителен натпревар на турнирот бил неговиот натпревар од третото коло против светскиот рекет број 1 [[Пит Сампрас]], кога Норман бил воодушевен победувајќи го фаворизираниот американец во четири сета. Потоа тој го победил поранешниот полуфиналист на турнирот, но и олимписки освојувач на златен медал Марк Росет во 4 сета. На крајот Норман загубил од белгискиот квалификант на турнирот Филип Девулф во четири сета. Како резултат на оваа добра серија, Норман за прв пат во кариерата се пробил во Топ 50 светски играчи. Еден месец подоцна на Вимблдон, тој го вчудовидел тенискиот свет откако го победил вториот носител и двократниот финалист како и двократниот полуфиналист [[Горан Иванишевиќ]] во пет сета во второто коло на турнирот. Петтиот сет завршил со резултат од 14:12. Една седмица подоцна, Норман ја освоил својата прва титула на АТП турнирот во Баштад на Шведскиот опен, победувајќи го шпанецот Хуан Антонио Марин. Во октомври стигнал до уште едно финале овој пат во градот Острава во Чешка, но морал да се откаже ( поради повреда) откако го загубил првиот сет за помалку од половина час. Тој ја завршил годината како светски рекет број 22. ==== 1998 година ==== Поради неправилно чукање на срцето Норман бил подложен на корективна операција на срцето, поточно на срцевиот залисток во 1998 година. Во текот на годината тој имал клучна улога во победата во Дејвис купот за тимот Шведска, која била последната титула на Шведска до ден денес. ==== 1999 и 2000 година ==== Норман доживеал огромен успех во првата половина од 1999 година кога стигнал до полуфиналето на Австралија опен, потоа и освојувањето на Мастерсот во Рим, победувајќи го Густаво Куертен од [[Бразил]] во 4 сета како и играњето во финалето на Отвореното првенство на Франција, каде ги победил Тиери Гвардиола, Фабрис Санторо, Саргис Саргсијан, Андриј Медведев, [[Марат Сафин]] и Франко Сквилари пред да загуби од Густаво Куертен во финалето. Ако го победел бразилецот во тој натпревар Норман ќе станел првиот швеѓанец по неговиот идол Стефан Едберг кој се искачил на светската позиција број 1. Поразот, исто така, ја прекинал неговата серија од победи во 8 последователни финалиња кои траеле од 1998 година. Неговиот пад во играта и во кариерата започнал поради постојаните тешки повреди во колковите и колената. Тоа се случувало кон крајот на 2000 година по [[Тенис на Летните олимписки игри 2000 - мажи поединечно|Олимписките игри во Сиднеј]]. На олимписките игри тој загубил во третото коло од Французинот Арно ди Пасквал (ди Пасквал продолжил на турнирот сè до освојувањењто на третото место и бронзениот медал). Во 1999 и 2000 година, Норман освоил вкупно 10 титули, што биле повеќе од било кој друг играч од АТП листата во тој период. ==== 2001; 2002; 2003; 2004 година ==== === По пензионирањето (крајот на кариерата) === Откако се пензионирал како играч тој чувствувал горчина затоа што имал само 27 години и бил релативно многу млад. Норман решил да помине извесно време далеку од тенисот. Бил гневен и изговорил дека: „Не гледал тенис, ниту зел рекет во рака“. Во 2005 година работел и бил активен во Управен одбор на Шведската тениска федерација, а извесно време работел и со шведскиот тениски јуниорски тим. Помеѓу 2006 и 2008 година студирал маркетинг и економија на бизнис школата ИХМ во Стокхолм. Во исто време работел и во институцијата Катела Фонд Менаџмент. Норман постепено сфатил дека има уште многу да му подари на тенисот, но бил опортун и велел дека навистина е добро да биде извесно време далеку од тенисот, да придобива нови пријатели и да се развива како личност надвор од тенискиот свет.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/05/23/sports/tennis/magnus-norman-wants-to-give-back-to-tennis-as-a-coach.html|title=Magnus Norman Wants to Give Back to Tennis as a Coach|last=Clarey|first=Christopher|date=2014-05-22|work=The New York Times|access-date=2017-01-02|issn=0362-4331}}</ref> И поради неговата трагична кариера во смисла на повредите, Норман рекол дека сепак чувствувал дека сè уште има што да докажува и постигнува во однос на тенисот, дека сепак „оставил нешто на масата како неизбришлива трага“. Со оваа мотивација, тој решил подоцна уште еднаш да проба да се занимава со тенис. Тој започнал да работи со поранешниот партнер во двојки [[Томас Јохансон]] и тоа во последните моменти од неговата кариера.За време на неговиот одмор во 2008 година, работел како тренер на шведскиот олимписки тениски тим. Тој го предводел шведскиот тим до сребрениот медал во машки двојки на олимпијадата во Пекинг (Јохансон и [[Симон Аспелин]]). ==== Тренирање ==== Норман постепено си изградил репутација како еден од најголемите и најпочитуваните тениски тренери ширум светот.<ref>{{Наведени вести|url=https://realifetennis.com/good-to-great-an-interivew-with-tennis-legend-magnus-norman/|title=Good to Great: An Interview with Tennis Legend Magnus Norman - Realife Tennis|date=2016-09-08|work=Realife Tennis|access-date=2017-01-02|language=en-US}}{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Норман целосно ја напуштил Катела за да започне да го тренира својот колега, швеѓанецот [[Робин Седерлинг]], кој под негова палка успеал да стигне до неколку финалиња и тоа на [[Гренд слем|Грен слем]] финалето на [[Отворено тениско првенство на Франција|Отвореното]] првенство на Франција во 2009 и 2010 година, а потоа го освоил и Мастерсот во Париз во 2010 година. Норман како тренер заедно со Седерлинг како играч се квалификувале во финалето на светскиот АТП турнир. За тие две години и Седерлинг стигнал до светскиот рекет број 4. По ова Норман и Седерлинг се разделиле некаде до крајот на сезоната 2010. Норман одлучил дека во иднина своето слободно време сакал да го поминува повеќе со своето семејство и дека на Седерлинг му требало тренер со полно работно време. Седерлинг ја усвоил препораката на Норман за нов тренер. Седерлинг бил на дофат на уште една добра сезона пред повредите и мононуклеозата да му ја завршат неговата кариера, и тоа само 7 месеци по заминувањето на Норман. Во тој периодот бил рангиран на 5то место во светот и штотуку освоил 2 последователни титули со вкупно 10 победи. Во полуфиналињата и финалиињата загубил само 5 гемови. Норман подоцна бил посакуван тренер од неколку истакнати играчи на турнири. Норман ги одбил барањата на тенисерите бидејќи сè уште му требало повеќе време да минува со своето семејство, а и штотуку започнал да создава нова тениска академија за која му требало голема посветеност, наречена Тениска академија. Тоа била академијата „Добро до одлично“ формирана во 2011 година заедно со колегите и поранешни шведски тенисери Микаел Тилстром и [[Никлас Култи]]. Тој на крајот сепак одлучил да биде тренер на [[Станислас Вавринка|Стен Вавринка]] почнувајќи да работи со него од сезоната 2013. Норман заедно со тенисерот Вавринка како тренер ги има освоено Отвореното првенство на Австралија во 2014, Отвореното првенство на Франција во 2015 година и Отвореното првенство на САД во 2016 година,потоа титула на [[АТП Мастерс 1000|АТП Светскиот Мастерс куп 1000]] во Монте Карло 2014 година и првата титула во Дејвис купот на Швајцарија во 2014 година. Во тој период овој двоец успеал да ги победи големите играчи како [[Рафаел Надал]] и [[Новак Ѓоковиќ]] како и можеби најголемиот на сите времиња сонародникот на Вавринка ([[Роџер Федере]])). Стен во тој момент бил светски рекет број 3. Како признание на сите овие достигнувања, Норман ја освоил инаугуративната награда за [[Награди на асоцијацијата на тениските професионалци|тренер на годината на АТП]] во 2016 година. == Стил на играње == Магнус Норман бил познат како еден од најмоќните и најсилните спортисти на турнирите. Дополнително тој бил познат по својата работна етика и перфекционизмот на теренот. Во претходните фази од кариерата тој играл тенис со стилот сервис па волеј, под влијание на неговиот идол Стефан Едберг, но подоцна почнал да користи агресивна игра од основната линија. Норман поседувал многу опасен форхенд удар и честопати ги користел своите удари на земјените терени за да постигне успех во играта. Норман исто така можел да практикува одлично темпо со неговиот рамен бекхенд удар со две раце. Тој, исто така, користел ниски удари со многу слајс во нив, па така и повремено излегувал на мрежата. Норман исто така бил еден од играчите со најсилна ментална игра на сите времиња. Еден од најдобрите прикази било финалето на Отвореното првенство на Франција во 2000 година, кога Норман спасил 10 натпревар поени пред да го победи Густаво Куертен во тај-брејкот од четвртиот сет. == Личен живот == Норман почнал да игра тенис на 8-годишна возраст кога неговата баба му подарила рекет за роденден. Тој е најстарото дете во семејството на татко му Леиф (кој играл бенди во шведската втора лига) и мајка му Леена (која била пливачка во шведската репрезентација). Тој имал помлад брат со име Маркус, кој исто како татко им играл бенди спорт, но бил и генерален секретар на Шведската асоцијација за бенди спорт.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.vf.se/sport/bandy/marcus-norman-tar-steget-i-rampljuset|title=Marcus Norman tar steget in i rampljuset|last=Gustafsson|first=Sofie|date=4 January 2012|work=[[Värmlands Folkblad]]|access-date=15 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712203253/http://www.vf.se/sport/bandy/marcus-norman-tar-steget-i-rampljuset|archive-date=12 July 2015|language=sv}}</ref> Тој накратко бил во врска со швајцарската тениска шампионка [[Мартина Хингис]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/4773974/Shanghai-Open-Love-match-is-thrown-off-court.html|title=Shanghai Open: Love match is thrown off court|last=Scott|first=Bill|date=19 October 2000|work=The Telegraph|access-date=7 September 2014}}</ref> == Значајни финалиња == === Гренд слем финалиња === ==== Сингл: 1 (1 второпласиран) ==== {| class="sortable wikitable" ! style="width:40px" |Резултат ! style="width:35px" | Година ! style="width:160px" | Првенство ! style="width:50px" | Површина ! style="width:170px" | Противник ! class="unsortable" style="width:200px" | Резултат |- bgcolor="#EBC2AF" | style="background:#ffa07a;" | Пораз | 2000 година | [[Отворено тениско првенство на Франција|Франција опен]] | Земја |{{Знамеикона|BRA}} [[Густаво Куертен]] | 2–6, 3–6, 6–2, 6–7 <sup>(6–8)</sup> |} === Финале на Мастерс серијата === ==== Сингл: 1 (1 титула) ==== {| class="sortable wikitable" ! style="width:40px" |Резултат ! style="width:35px" | Година ! style="width:160px" | Турнир ! style="width:50px" | Површина ! style="width:170px" | Противник ! class="unsortable" style="width:200px" | Резултат |- bgcolor="EBC2AF" | style="background:#98fb98;" | Победи | 2000 година | Мастерс во Рим | Земја |{{Знамеикона|BRA}} [[Густаво Куертен]] | 6–3, 4–6, 6–4, 6–4 |} == Финале во кариерата == === Поединечна конкуренција: 18 (12 титули, 6 порази) === {| | {| class="wikitable sortable" ! Легенда |- bgcolor="#f3e6d7" | Гренд слем турнири (0–1) |- bgcolor="ffffcc" | Мастерс куп во тенис (0–0) |- bgcolor="#e9e9e9" | Мастерс серии на АТП (1–0) |- bgcolor="#d4f1c5" | Златна меѓународна серија на АТП (1–1) |- bgcolor="" | Меѓународна серија на АТП (10–3) |} | {| class="wikitable sortable" ! Површина |- | Тврда (5-3) |- | Трева (0-0) |- | Земја (7-2) |- | Тепих-синтелон (0–1) |} |} === Двојки: 1 (1 второпласиран) === == Временска рамка за изведба == === Слободни === {| class="wikitable" ! ! colspan="3" | ! colspan="9" |Професионална кариера ! colspan="2" | |- bgcolor="#efefef" !Турнир !1992 !1993 !1994 !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 !SR !Победа–Пораз |- | colspan="15" |'''Гренд слем турнир''' |- | style="background:#EFEFEF;" |[[Отворено тениско првенство на Австралија|Австралија опен]] | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#f0f8ff" |квалификации 2 коло | align="center" style="background:#f0f8ff" |квалификации 1 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:yellow;" |полу финале | align="center" style="background:#afeeee;" |4 коло | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 6 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |9–6 |- | style="background:#EFEFEF;" |[[Отворено тениско првенство на Франција|Франција опен]] | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#ffebcd;" |четврт финал | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#D8BFD8;" |финале | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 8 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |12–8 |- | style="background:#EFEFEF;" |[[Вимблдон]] | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |3 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |3 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 4 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |5–4 |- | style="background:#EFEFEF;" |[[Отворено тениско првенство на САД|УС опен]] | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |4 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |4 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 6 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |8–6 |- ! style="text-align:left" |Победа-пораз !0–0 !0–0 !0–0 !0–0 !1–2 !7–4 !2–4 !6–4 !15–4 !3–2 !0–2 !0–2 !0 / 24 !34–24 |- | colspan="15" |'''Година и натрепревари''' |- | style="background:#EFEFEF;" |Тенис Мастерс куп | colspan="8" align="center" |Не се квалификувал | align="center" style="background:#afeeee;" |игра во круг (секој со секого) | colspan="3" align="center" |не се квалификувал !0 / 1 !0–3 |- | colspan="15" |'''АТП Мастерс серии''' |- | style="background:#EFEFEF;" |Индијан Велс Мастерс | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#ffebcd;" |четврт финале | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#f0f8ff" |квалификации 2 коло | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 3 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |4–3 |- | style="background:#EFEFEF;" |Мајами Мастерс | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |3 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |3 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#f0f8ff" |квалификации 2 коло | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 4 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |3–4 |- | style="background:#EFEFEF;" |Монте Карло Мастерс | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |3 коло | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 5 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |5–5 |- | style="background:#EFEFEF;" |Рим Мастерс | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#f0f8ff" |квалификации 2 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#00ff00;" |'''победа''' | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#EFEFEF;" |1 / 5 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |7–4 |- | style="background:#EFEFEF;" |Хамбург Мастерс | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#ffebcd;" |четврт финале | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 3 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |4–3 |- | style="background:#EFEFEF;" |Канада Мастерс | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 3 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |1–3 |- | style="background:#EFEFEF;" |Синсинати Мастерс | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 3 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |1–3 |- | style="background:#EFEFEF;" |Мадрид Мастерс | colspan="10" align="center" |Мастерс серијата не е одиграна | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 1 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |1–1 |- | style="background:#EFEFEF;" |Штутгарт Мастерс | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |3 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |3 коло | align="center" |апстиненција | colspan="2" align="center" |Мастер серијата не е одиграна | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 4 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |2–4 |- | style="background:#EFEFEF;" |Париз Мастерс | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |1 коло | align="center" style="background:#afeeee;" |2 коло | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" |апстиненција | align="center" style="background:#EFEFEF;" |0 / 4 | align="center" style="background:#EFEFEF;" |2–4 |- ! style="text-align:left" |Победа-пораз !0–1 !0–0 !0–0 !0–0 !0–0 !1–1 !5–7 !2–3 !15–8 !4–7 !1–5 !2–2 !1 / 35 !30–34 |- | colspan="15" |'''Статистички податоци во кариерата''' |- ! style="text-align:left" |Финале !0 !0 !0 !0 !0 !2 !2 !5 !6 !2 !1 !0 ! colspan="2" |18 |- ! style="text-align:left" |Титула !0 !0 !0 !0 !0 !1 !1 !5 !5 !0 !0 !0 ! colspan="2" |12 |- bgcolor="efefef" | style="background:#EFEFEF;" |Тврда победа–пораз | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |6–6 | align="center" |10–11 | align="center" |6–13 | align="center" |23–11 | align="center" |39–15 | align="center" |19–12 | align="center" |7–10 | align="center" |5–7 | colspan="2" align="center" style="background:#EFEFEF;" |'''115–85''' |- bgcolor="efefef" | style="background:#EFEFEF;" |Земја победа-пораз | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |3–2 | align="center" |7–4 | align="center" |19–6 | align="center" |17–13 | align="center" |19–7 | align="center" |27–8 | align="center" |5–9 | align="center" |5–9 | align="center" |5–12 | colspan="2" align="center" style="background:#EFEFEF;" |'''107–70''' |- bgcolor="efefef" | style="background:#EFEFEF;" |Трева победа-пораз | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |2–2 | align="center" |2–2 | align="center" |2–3 | align="center" |1–1 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | colspan="2" align="center" style="background:#EFEFEF;" |'''7–8''' |- bgcolor="efefef" | style="background:#EFEFEF;" |Тепих-синтелон победа-пораз | align="center" |0–1 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | align="center" |11–7 | align="center" |3–3 | align="center" |0–1 | align="center" |0–1 | align="center" |1–1 | align="center" |0–0 | align="center" |0–0 | colspan="2" align="center" style="background:#EFEFEF;" |'''15–14''' |- ! style="text-align:left;" |Сооднос победа-пораз !0–1 !0–0 !0–0 !3–2 !13–10 !42–26 !28–31 !44–22 !67–25 !25–22 !12–19 !10–19 ! colspan="2" |244–177 |- ! style="text-align:left;" |Победа во % !0% !– !– !60% !57% !62% !47% !67% !73% !53% !40% !34% ! colspan="2" |57.96% |- | style="background:#EFEFEF;" |'''Година и рангирање''' | align="center" |690 | align="center" |588 | align="center" |1003 | align="center" |170 | align="center" |86 | align="center" |22 | align="center" |52 | align="center" |15 | align="center" style="background:#EEE8AA;" |'''4''' | align="center" |49 | align="center" |107 | align="center" |125 | colspan="2" align="center" style="background:#EFEFEF;" | |} == Топ 10 победи == {| class="wikitable sortable" |Сезона | 1992 година | 1993 година | 1994 година | 1995 година | 1996 година | 1997 година | 1998 година | 1999 година | 2000 година | 2001 година | 2002 година | 2003 година | '''Вкупно''' |- align="center" | Победи | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 3 | 1 | 4 | 3 | 0 | 1 | 0 | '''12''' |} {| class="wikitable sortable" !# ! width="200" | Играч ! Ранг ! width="250" | Настан ! Површина ! Ниво ! width="200" | Резултат !  |- ! colspan="8" | 1997 година |- | 1. |{{Знамеикона|USA}} [[Пит Сампрас]] | bgcolor="lime" | '''1''' | bgcolor="f3e6d7" | [[Отворено тениско првенство на Франција|Француски опен]], Париз, Франција | bgcolor="#ebc2af" | Земја | bgcolor="afeeee" | 3 коло | 6–2, 6–4, 2–6, 6–4 | 65 |- | 2. |{{Знамеикона|CRO}} [[Горан Иванишевиќ]] | bgcolor="99ccff" | 3 | bgcolor="f3e6d7" | [[Вимблдон]], Лондон, Обединетото Кралство | bgcolor="#cfc" | Трева | bgcolor="afeeee" | 2 коло | 6–3, 2–6, 7–6 <sup>(7–4)</sup>, 4–6, 14–12 | 38 |- | 3. |{{Знамеикона|ESP}} [[Серхи Бругуера]] | bgcolor="EEE8AA" | 8 | Острава, Чешка | bgcolor="thistle" | Тепих-синтелон(i) | bgcolor="ffebcd" | четврт финале | 6–4, 6–7 <sup>(4–7)</sup>, 7–5 | 27 |- ! colspan="8" | 1998 година |- | 4. |{{Знамеикона|ESP}} [[Алекс Кореча|Алекс Коретја]] | bgcolor="EEE8AA" | 9 | bgcolor="e9e9e9" | Индијан Велс, САД | bgcolor="CCCCFF" | Тврда | bgcolor="afeeee" | 1 коло | 7–5, 6–3 | 23 |- ! colspan="8" | 1999 година |- | 5. |{{Знамеикона|BRA}} [[Густаво Куертен]] | bgcolor="EEE8AA" | 5 | bgcolor="d4f1c5" | Штутгарт, Германија | bgcolor="#ebc2af" | Земја | bgcolor="afeeee" | 2 коло | 5-2, втор. | 49 |- | 6. |{{Знамеикона|RUS}} [[Евгениј Кафелников|Евгени Кафелников]] | bgcolor="99ccff" | 3 | Лонг Ајленд, САД | bgcolor="CCCCFF" | Тврда | bgcolor="ffebcd" | четврт финале | 3–6, 6–3, 6–1 | 34 |- | 7. |{{Знамеикона|CHI}} [[Марсело Риос]] | bgcolor="EEE8AA" | 7 | Шангај, Кина | bgcolor="CCCCFF" | Тврда | bgcolor="lime" | финале | 2–6, 6–3, 7–5 | 23 |- | 8. |{{Знамеикона|ECU}} [[Николас Лапенти]] | bgcolor="EEE8AA" | 8 | Стокхолм, Шведска | bgcolor="CCCCFF" | Тврда (i) | bgcolor="ffebcd" | четврт финале | 6–1, 6–4 | 19 |- ! colspan="8" | 2000 година |- | 9. |{{Знамеикона|GER}} [[Николас Кифер]] | bgcolor="EEE8AA" | 4 | bgcolor="f3e6d7" | [[Отворено тениско првенство на Австралија|Австралија опен]], Мелбурн, Австралија | bgcolor="CCCCFF" | Тврда | bgcolor="ffebcd" | четврт финале | 3–6, 6–3, 6–1, 7–6 <sup>(7–4)</sup> | 11 |- | 10. |{{Знамеикона|BRA}} Густаво Куертен | bgcolor="EEE8AA" | 6 | bgcolor="e9e9e9" | Рим, Италија | bgcolor="#ebc2af" | Земја | bgcolor="lime" | финале | 6–3, 4–6, 6–4, 6–4 | bgcolor="EEE8AA" | 4 |- | 11. |{{Знамеикона|SWE}} [[Томас Енквист]] | bgcolor="EEE8AA" | 7 | Лонг Ајленд, САД | bgcolor="CCCCFF" | Тврда | bgcolor="lime" | финале | 6–3, 5–7, 7–5 | bgcolor="99ccff" | 3 |- ! colspan="8" | 2002 година |- | 12. |{{Знамеикона|ESP}} [[Хуан Карлос Фереро]] | bgcolor="EEE8AA" | 6 | bgcolor="d4f1c5" | Токио, Јапонија | bgcolor="CCCCFF" | Тврда | bgcolor="afeeee" | 2 коло | 6–3, 6–3 | 212 |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{АТП}} * {{DavisCupplayerlink}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Н}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шведски тенисери]] [[Категорија:Луѓе од Филипстад]] dznjfvjl5p2rj6r4wynecot7et4osti 0 1283830 5532681 5515268 2026-04-01T08:21:54Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532681 wikitext text/x-wiki '''Местермир''' е сега главно исушено мочуриште западно од Хемсе на островот [[Готланд]], Шведска. Ковчегот Местермир бил пронајден овде во 1936 година.<ref name="mastermyr">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/6344172/THE_MASTERMYR_FIND_A_Viking_Age_Tool_Chest_from_Gotland|title=The Mästermyr find|last=Arwidsson|first=Greta|last2=Berg|first2=Gösta|date=1999|publisher=Larson Publishing Company|isbn=0-9650755-1-6|location=Lompoc, CA|author-link=Greta Arwidsson|access-date=2021-11-29|archive-date=2016-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110145803/http://www.academia.edu/6344172/THE_MASTERMYR_FIND_A_Viking_Age_Tool_Chest_from_Gotland|url-status=dead}}</ref> == Географија == [[Податотека:Workers_draining_Mästermyr_1902-1910.jpg|мини| Работници што го исушувале Местермир 1902-1910]] Предлогот за исушување на мочуриштето првпат бил претставен во 1898 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sok.riksarkivet.se/?postid=Arkis+5228e8a7-5312-44fd-9abe-0a029948a41a&s=TARKIS08_Balder|title=Förslag till utdikning av Mästermyr|work=www.riksarkivet.se/|publisher=[[National Archives of Sweden]]|accessdate=31 October 2015|archive-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129155539/https://sok.riksarkivet.se/?postid=Arkis%205228e8a7-5312-44fd-9abe-0a029948a41a&s=TARKIS08_Balder|url-status=dead}}</ref> Мочуриштето било исушено во 1902-1910 година. Некои од езерата кои пресушиле биле ''Туннганштреск'', ''Штортреск'', ''Нидтреск'', ''Рисалатреск'' и ''Ескестреск''.<ref name="stf">{{Наведена книга|url=http://libris.kb.se/bib/1379723|title=Gotland|date=1940|editor-last=Nihlén|editor-first=John|edition=5|series=Svenska turistföreningens resehandböcker, 99-0856560-5|location=Stockholm}}</ref> Јужно од мочуриштето е Хавор, ридска тврдина од [[железно време]]. Во времето кога била изградена тврдината, мочуриштето сè уште било езеро, а тврдината се наоѓала на брегот. Во 1961 година, [[Археолошко ископување|археолошкото ископување]] на градбата довело до откривање на богатсво кај Хавор.<ref name="hablingbo321">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fmis.raa.se/cocoon/fornsok/search.html?tab=3&page=1&objektid=10092800320001|title=RAÄ-nummer Hablingbo 32:1|work=www.raa.se|publisher=[[Swedish National Heritage Board]]|accessdate=12 May 2016}}</ref><ref name="hoard">{{Наведена книга|url=http://www.adlibris.com/se/bok/the-havor-hoard-the-gold---the-bronzes---the-fort-9789174023459|title=The Havor hoard: the gold, the bronzes, the fort|last=Nylén|first=Erik|last2=Lund Hansen|first2=Ulla|last3=Manneke|first3=Peter|date=2005|publisher=[[Royal Swedish Academy of Letters, History and Antiquities]]|isbn=9174023454|access-date=15 May 2016|archive-date=2016-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811200556/http://www.adlibris.com/se/bok/the-havor-hoard-the-gold---the-bronzes---the-fort-9789174023459|url-status=dead}}</ref> == Историја == Како дел од националната програма за јавни работи за намалување на невработеноста во 1920–21 година, вкупно 25 километри од патишта биле изградени во Местемир. Во 2008 година, шведската енергетска компанија Ватенфал почнала проект за изградба на [[ветроелектрана]] на Местермир.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.helagotland.se/start/samrad-om-vindkraft-pa-mastermyr-4406751.aspx|title=Samråd om vindkraft på Mästermyr|last=Olsson|first=Magdalena|date=30 October 2008|work=www.helagotland.se|publisher=HelaGotland|trans-title=Consultation about wind power on Mästermyr|accessdate=28 October 2015|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060451/http://www.helagotland.se/start/samrad-om-vindkraft-pa-mastermyr-4406751.aspx|url-status=dead}}</ref> Плановите биле прекинати поради одлука донесена од страна на шведскиот суд за земјиште и животна средина во јули 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.helagotland.se/start/ingen-vindkraft-pa-mastermyr-7817053.aspx|title=Ingen vindkraft på Mästermyr|last=Hjernquist|first=Anncatrin|date=12 July 2012|work=www.helagotland.se|publisher=HelaGotland|trans-title=No wind power on Mästermyr|accessdate=28 October 2015|archive-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129165307/https://helagotland.se/start/ingen-vindkraft-pa-mastermyr-7817053.aspx|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Шведска]] [[Категорија:Готланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] 3zpdmtxp2gloirh4yfe5emgj4fni1z1 0 1285697 5532577 5502051 2026-04-01T02:17:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532577 wikitext text/x-wiki '''Марина ДеБрис''' е името што го користи [[Австралија|уметницата која моментално живее во Австралија]], чија работа се фокусира на повторна употреба на ѓубрето<ref>{{Наведени вести|url=https://www.smh.com.au/national/the-sydney-morning-herald-photos-of-the-week-november-18-2021-20211116-h1ztmw.html|title=The Sydney Morning Herald Photos of the week, November 18, 2021|date=19 November 2021|access-date=27 November 2021|publisher=Sydney Morning Herald}}</ref> да се подигне свеста за загадувањето на океаните и плажите.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.spiegel.de/stil/trashion-marina-debris-macht-mode-aus-muell-a-1114213.html|title=Trash chic|date=May 10, 2016|access-date=February 12, 2017|publisher=Spiegel Online}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.greenmuze.com/art/artists/4000-washed-up-beach-art-.html|title=Washed Up Beach Art|last=Greenmuze Staff|date=19 June 2011|publisher=Greenmuze|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421022031/http://www.greenmuze.com/art/artists/4000-washed-up-beach-art-.html|archive-date=21 April 2012|accessdate=2012-02-04}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.dailybulletin.com/lifestyle/20140429/urban-ocean-festival-brings-music-art-food-and-more-to-aquarium-of-the-pacific-for-ocean-awareness|title=Urban Ocean Festival brings music, art, food and more to Aquarium of the Pacific for ocean awareness|last=Guzman|first=Richard|date=2014-04-29|access-date=2014-06-07|publisher=Daily Bulletin}}</ref><ref>{{Наведено списание|title=Throwaway society. On the rubbish trail with artist and ‘trashion’ creator Marina DeBris|url=https://journal.wilderness.org.au/issue-010/index.html?fbclid=IwAR2xbOewGW9syRqOA29NXMMHKtykfFRrGNUXABomKs_qdFTODCwNPOD1TaA#section-lzTgkH9No7|journal=Wilderness Journal|issue=010|access-date=20 June 2021}}{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ДеБрис користи ѓубре исфрлено од плажата за да создаде ѓубре-уметност, „аквариуми со риби“, декоративна уметност и други уметнички дела.<ref name="theguard">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2016/sep/13/trashion-designer-marina-debris-turns-ocean-rubbish-into-high-end-outfits-in-pictures|title='Trashion' designer Marina DeBris turns ocean rubbish into high-end outfits – in pictures|date=September 13, 2016|work=The Guardian|access-date=14 September 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://forthmagazine.com/art/2010/04/art-by-deb-ris/|title=Art by Deb Ris|last=Jesse|date=April 18, 2010|publisher=Forth Magazine|accessdate=2012-02-04|archive-date=2012-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430230538/http://forthmagazine.com/art/2010/04/art-by-deb-ris/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.huntingtonbeachca.gov/residents/news_publications/weekly_report/files/November-14-2011.pdf|title=City Managers Weekly Report, Huntington Beach, California|date=November 14, 2011|publisher=Huntington Beach Art Center|accessdate=2021-12-10|archive-date=2021-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211211021514/https://www.huntingtonbeachca.gov/residents/news_publications/weekly_report/files/November-14-2011.pdf|url-status=dead}}</ref> Таа, исто така, користела ѓубре од плажа за да обезбеди една перспектива за тоа како би можела да изгледа Земјата од вселената.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.independent.com/news/2011/aug/03/new-art-peg-grady-raphael-perea-de-la-cabada-and-m/|title=New Art|last=Elizabeth Schwyzer|date=August 3, 2011|work=Santa Barbara Independent|access-date=2021-12-10|archive-date=2018-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109024800/https://www.independent.com/news/2011/aug/03/new-art-peg-grady-raphael-perea-de-la-cabada-and-m/|url-status=dead}}</ref> Освен што создава уметност од остатоци, ДеБрис е и собирач на средства за еколошки организации,<ref>{{Наведени вести|url=http://theopendaily.com/eco-living/mar-vista-artist-turns-trash-into-eye-opening-art|title=Mar Vista Artist Turns Trash Into Eye-Opening Art|date=2011-05-23|work=The Open Daily|access-date=25 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110630032443/http://theopendaily.com/eco-living/mar-vista-artist-turns-trash-into-eye-opening-art|archive-date=30 June 2011}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.smdp.com/Articles-c-2011-08-05-72324.113116-Trash-becomes-art.html|title=Community Briefs: "Trash becomes art."|last=Rebecca Asoulin|date=August 5, 2011|work=Santa Monica Daily Press}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=January 2018}}</ref><ref name="ecosalon">"Coast Couture" Rowena Ritchie, Eco Style West, Vol 23, August 23, 2011 [http://ecosalon.com/eco-style-west-vol-23-153/ "Coast Couture."]</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://argonautnews.com/art-exhibit-of-trash-pieces-on-display-at-fred-segal-gallery-in-santa-monica/|title=Art exhibit of trash pieces on display at Fred Segal gallery in Santa Monica|date=2011-08-25|work=The Argonaut|access-date=17 February 2013|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212175619/http://argonautnews.com/art-exhibit-of-trash-pieces-on-display-at-fred-segal-gallery-in-santa-monica/|url-status=dead}}</ref> и соработува со непрофитни организации и училишта за да ги едуцира децата за [[Загадување на океаните|загадувањето на океаните]].<ref>"Santa Monica Baykeeper to Educate and Entertain Children at Abbott Kinney Street Festival September 25 in Venice, California." Kristine Lee. ''Westside Today''. n.d. [http://www.westsidetoday.com/n5928/santa-monica-baykeeper-to.html "Santa Monica Baykeeper to Educate Children"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120506180456/http://www.westsidetoday.com/n5928/santa-monica-baykeeper-to.html|date=2012-05-06}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sutherland-p.schools.nsw.edu.au/news/oc-by-the-sea|title=News » OC... and Sculpture by the Sea!|publisher=Sutherland Public Schools|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043212/http://www.sutherland-p.schools.nsw.edu.au/news/oc-by-the-sea|archive-date=4 March 2016|accessdate=8 December 2013}}</ref> Во 2021 година, ДеБрис пронашла речиси 300 маски за лице на плажите и ги користела во нејзиниот ѓубре-уметност и други прикази.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2021/05/08/style/masks-after-covid.html|title=What Will We Do With Our Masks Now?|last=Gachman|first=Dina|date=May 8, 2021|access-date=10 May 2021|publisher=New York Times}}</ref> ДеБрис е и социјален активист. Во 2011 година таа учествуваше на панел за тоа како уметниците можат да придонесат за јавната политика за животната средина,<ref>"[[California Lawyers for the Arts]], Arts and Environmental Dialogue II—Los Angeles". ''California Lawyers for the Arts''. April 7, 2011 [http://www.calawyersforthearts.org/Resources/Documents/Arts_and_Environmental_Dialogue_II_Report_Final.pdf "Arts and Environmental Dialogue II Final Report"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120501153620/http://www.calawyersforthearts.org/Resources/Documents/Arts_and_Environmental_Dialogue_II_Report_Final.pdf |date=2012-05-01 }}</ref> промовирајќи чиста енергија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.art4allpeople.com/hands-across-the-sand-day-of-activism-and-conscious-art-art-4-all/|title=Hands Across the Sand! Activism immersed in Art!|publisher=Art 4 All People, Workshops, Retreats and Fine Arts Gallery|accessdate=8 August 2012|archive-date=2013-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130130195010/http://www.art4allpeople.com/hands-across-the-sand-day-of-activism-and-conscious-art-art-4-all/|url-status=dead}}</ref> и курирајќи изложби за еко-уметност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://earthwe.com/events/detail/american-trash|title=American Trash|work=EarthWe|publisher=EarthWe|accessdate=16 October 2014|archive-date=2014-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141005233913/http://earthwe.com/events/detail/american-trash|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cac.ca.gov/artistcall/acdetail.php?id=25269|title=SustainAbility A Call for Action-We are all in this together--Eco Art Exhibition For International artists|publisher=California Arts Council|accessdate=9 August 2013|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213065726/http://www.cac.ca.gov/artistcall/acdetail.php?id=25269|url-status=dead}}</ref> ДеБрис работеше со непрофитни организации за да собере средства за уметничко образование.<ref>{{Наведени вести|url=http://whitehotmagazine.com/articles/up-downtown-la-8232-/2590|title=The Fashion of TRASHion Lights Up Downtown LA|last=Leonardo|first=Kathy|date=June 2012|work=Whitehot Magazine|access-date=25 July 2012}}</ref> ДеБрис е наведен во Директориумот за уметници од животната средина за жени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://weadartists.org/artist/marinadebris|title=Marina DeBris|publisher=Women Environmental Artists Directory|accessdate=8 December 2013|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213100720/http://weadartists.org/artist/marinadebris|url-status=dead}}</ref> == Образование и личен живот == ДеБрис се школувала на Универзитетот во Индијана и на Факултетот за дизајн на Род Ајленд. Живеела и работела во Њујорк, Лондон, Англија и Сиднеј, Австралија. Таа е родена во Детроит, живеела во Лос Анџелес,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.laartlab.org/about/marina-debris/|title=Marina DeBris|publisher=LA Art Lab|archive-url=https://web.archive.org/web/20120206062007/http://www.laartlab.org/about/marina-debris/|archive-date=2012-02-06|accessdate=2012-01-01}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.washedup.us/|title=Washed Up, About page|accessdate=January 1, 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.artslant.com/global/artists/show/202922-marina-debris|title=Marina DeBris|work=Art Slant New York|publisher=Art Slant|accessdate=January 1, 2012}}</ref> и моментално живее во Австралија <ref>{{Наведени вести|url=http://www.dailytelegraph.com.au/newslocal/city-east/trashion-designer-marina-debris-set-to-unveil-zoolander-esque-dresses-made-of-rubbish/story-fngr8h22-1227576096144|title='Trashion' designer Marina Debris set to unveil Zoolander-esque dresses made of rubbish|last=Thompson|first=Sean|date=October 20, 2015|access-date=23 November 2015|publisher=Daily Telegraph}}</ref> == Жанр и места == Делата на ДеБрис често се изложени во галерии,<ref name="theguard"/><ref>Upstairs at the Market Gallery, ArtLab Presents: Language. February 26, 2011. http://www.artslant.com/la/events/show/147945-la-artlab-presents-language-an-art-show-closing {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170917131437/https://www.artslant.com/la/events/show/147945-la-artlab-presents-language-an-art-show-closing |date=2017-09-17 }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.1111acc.org/|title=11:11 A Creative Collective|publisher=11:11 A Creative Collective|accessdate=2 November 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzeo.org/exhibit_current.html|title=Transcending Trash: the Art of Upcycling|work=Muzeo Museum Current Exhibit, April 26, 2014 - August 31, 2014|publisher=Muzeo Muzeum|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714161926/http://www.muzeo.org/exhibit_current.html|archive-date=July 14, 2014|accessdate=2014-06-07}}</ref> во поморски музеј,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.smh.com.au/culture/art-and-design/meet-the-coastal-warrior-creating-couture-from-sydney-s-shore-waste-20210126-p56wye.html|title=Meet the coastal warrior creating couture from Sydney's shore waste|last=Pitt|first=Helen|date=February 4, 2021|work=Sydney Morning Herald|access-date=February 5, 2021}}</ref> Скулптура покрај морето,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.abc.net.au/news/2014-03-11/sxs-cott-aquariumjpg/5311040|title=Aquarium of the pacific gyre by Marina DeBris at Sculpture by the Sea at Cottesloe Beach, 7 March 2014|last=Wynne|first=Emma|date=2014-03-11|access-date=2014-06-22|publisher=ABC News Australia}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.smh.com.au/entertainment/art-and-design/bondi-bubble-turns-head-at-sculpture-by-the-sea-20131023-2w1sb.html|title=Bondi bubble turns head at Sculpture by the Sea|last=Taylor|first=Andrew|date=October 24, 2013|work=Sydney Morning Herald|access-date=2 November 2013}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.limelightmagazine.com.au/Article/362073,sculpture-by-the-sea-takes-art-on-holiday.aspx|title=Sculpture by the Sea takes art on holiday|last=Paget|first=Clive|date=28 October 2013|work=Limelight|access-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102225536/http://www.limelightmagazine.com.au/Article/362073,sculpture-by-the-sea-takes-art-on-holiday.aspx|archive-date=2 November 2013}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.abc.net.au/news/2014-03-11/sxs-cott-aquariumjpg/5311040|title=Aquarium of the pacific gyre by Marina DeBris at Sculpture by the Sea at Cottesloe Beach, 7 March 2014|last=Wynne|first=Emma|date=2014-03-11|access-date=2014-06-07|publisher=ABC News|issue=3/11/2014}}</ref> прикажани во списанија,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://obsolete-press.com/magazines/obsolete-10-solarpunk-issue/|title=OBSOLETE! #10: The SolarPunk Issue|last=Obsolete|first=Ricardo|work=Obsolete Magazine|publisher=Ricardo Obsolete|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410051539/http://obsolete-press.com/magazines/obsolete-10-solarpunk-issue/|archive-date=10 April 2017|accessdate=9 April 2017}}</ref> вклучени во научни настани,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://artsci.ucla.edu/?q=events/laser-space-and-place|title=LASER - Space and Place|publisher=UCLA Art Sci Center|accessdate=May 27, 2013}}</ref> вклучени во Проектот за измиен брег на институцијата Смитсонијан <ref>{{Наведени вести|url=http://www.dailytelegraph.com.au/entertainment/sydney-confidential/fashion-or-trash-bondi-designer-marina-debris-makes-outfits-out-of-ocean-waste/news-story/0340f18d7ef86c9751077581d0b1d8b6|title=Fashion or trash?: Bondi designer Marina Debris makes outfits out of ocean waste|last=Fortescue|first=Elizabeth|date=8 September 2016|work=The Daily Telegraph|access-date=10 September 2016}}</ref> или може да се користат од организации како што се [[Обединети нации|Обединетите нации]] како награди.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.smmirror.com/articles/News/Golden-Goody-Award-Presented-To-Anna-Cummins-At-UN-Women-LA-Event/36386|title=Golden Goody Award Presented To Anna Cummins At UN Women LA Event|last=James|first=Mitch|date=25 December 2012|work=Santa Monica Mirror|access-date=14 February 2013}}</ref> Нејзините дела се изложени и на места кои обично не се замислуваат како галерии, но сепак се уметнички места, како што се малопродажни места,<ref name="ecosalon"/><ref>Styrofoam Cups: From Trash to Fashion. Heal The Bay News Item. http://www.healthebay.org/blogs-news/styrofoam-cups-trash-fashion</ref> Burning Man,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://5gyres.org/posts/2011/09/05/junkraft_at_burning_man_|title=Junkraft at Burning Man|last=Wilson|first=Stiv|work=The Latest on Plastic Pollution|publisher=5Gyres|archive-url=https://web.archive.org/web/20120520210222/http://5gyres.org/posts/2011/09/05/junkraft_at_burning_man_|archive-date=20 May 2012|accessdate=30 January 2012}}</ref> ѓубре-бал,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ema-global.org/surfriders-trashers-ball-tonight-charity-surfrider-la/|title=Surfrider Los Angeles news about upcoming events|work=Surfriders News|publisher=Electronic Music Alliance|archive-url=https://archive.today/20120729203206/http://www.ema-global.org/surfriders-trashers-ball-tonight-charity-surfrider-la/|archive-date=2012-07-29|accessdate=30 January 2012}}</ref> уметничка прошетка во центарот на градот,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://articles.hbindependent.com/2011-11-09/entertainment/tn-hbi-1110-calendar-20111109_1_huntington-beach-interfaith-council-veterans-day-ceremony-pier-plaza/2|title=Calendar entry for November 9, 2011|work=Huntington Beach Independent|accessdate=30 January 2012}}</ref> пролетно чистење за [[Ден на планетата Земја|Денот на планетата Земја]]<ref name="Alvez">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ballonafriends.org/blog/2011/05/earth-day-report-springtime-restoration-creek-cleanup-at-ballona/|title=Earth Day Report: Springtime Restoration & Creek Cleanup at Ballona|last=Alvez|first=Christian|work=Friends of Ballona Wetlands|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612005030/http://www.ballonafriends.org/blog/2011/05/earth-day-report-springtime-restoration-creek-cleanup-at-ballona/|archive-date=2011-06-12|accessdate=30 January 2012}}</ref> и Изложба за еколошка и животинска правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://events.kesq.com/Resistance_As_Art_An_Environmental_Animal_Justice_Exhibit/332840452.html|title=Resistance As Art: An Environmental & Animal Justice Exhibit|publisher=KESQ: CBS Local|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021344/http://events.kesq.com/Resistance_As_Art_An_Environmental_Animal_Justice_Exhibit/332840452.html|archive-date=9 April 2017|accessdate=8 April 2017}}</ref> ДеБрис, исто така, соработува или работи со разни организации против загадувањето, како што се Friends of Ballona Wetlands,<ref name="Alvez"/> 5 Gyres,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.5gyres.org/posts/2012/06/20/marina_debris_aka_garbage_girl_rocks_trash_couture_in_japan|title=Marina Debris aka Garbage Girl rocks trash couture in Japan|last=Cummins|first=Anna|publisher=5 Gyres|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628052541/http://5gyres.org/posts/2012/06/20/marina_debris_aka_garbage_girl_rocks_trash_couture_in_japan|archive-date=2012-06-28|accessdate=2013-02-14}}</ref> RuckusRoots,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ruckusroots.org/trashion-show-a-success/|title=TRASHion Show: A Success|publisher=Ruckus Roots|accessdate=2013-02-14|archive-date=2013-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522091112/http://www.ruckusroots.org/trashion-show-a-success/|url-status=dead}}</ref> Специјалното собрание на Обединетите нации за климатски промени<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sgiquarterly.org/news2013apr-1.html|title=UN Women Special Assembly on Climate Change|date=n.d.|work=SGI Quarterly|access-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103202257/http://www.sgiquarterly.org/news2013apr-1.html|archive-date=3 November 2013}}</ref> Heal the Bay<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.healthebay.org/blogs-news/styrofoam-cups-trash-fashion|title=Styrofoam Cups: From Trash to Fashion|publisher=Heal the Bay|accessdate=2013-02-14}}</ref> и други организации, како што е Аквариум на Тихиот Океан.<ref>{{Наведени вести|url=http://lbpost.com/life/2000002220-aquarium-s-urban-ocean-festival-hopes-to-educate-with-trash-fashion-local-seafood-and-art|title=Aquarium's Urban Ocean Festival Educates With Trash Fashion, Local Seafood and Art|last=Bennett|first=Sarah|date=2013-05-03|access-date=16 October 2014|publisher=Long Beach Post|archive-date=2017-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410050625/http://lbpost.com/life/2000002220-aquarium-s-urban-ocean-festival-hopes-to-educate-with-trash-fashion-local-seafood-and-art|url-status=dead}}</ref> Марина ДеБрис исто така дизајнираше додатоци за капетанот Чарлс Џ. Мур, кој работеше да го привлече вниманието на Големата дамка тихоокеанско ѓубре. Работата на ДеБрис со Специјалното собрание на Обединетите нации беше соработка со глумицата/поетеса Шерил Ли, танчерката Маја Габај и музичарката Марла Ли.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.prweb.com/releases/UN_Women_LA_Chapter/Goody_Awards/prweb10178997.htm|title=UN Women L.A. Chapter to host First General Assembly December 8th|publisher=PR Web|accessdate=8 December 2013|archive-date=2013-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20131222130803/http://www.prweb.com/releases/UN_Women_LA_Chapter/Goody_Awards/prweb10178997.htm|url-status=dead}}</ref> DeBris, исто така, соработуваше со MLC Centre, за да ги нагласи проблемите со фрлените чашки за кафе за една употреба. Центарот MLC беше домаќин на нејзиното дело „Вистини за еднократна употреба“ создадено од искористени чашки за кафе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mlccentre.com.au/retail-precinct/blog/2017/disposable-truths|title=Environmental Artist Marina DeBris collaborates with the MLC Centre|publisher=The MLC Centre|accessdate=27 November 2017}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.sydneychic.com.au/single-post/2017/09/17/Marina-DeBris%E2%80%99-Disposable-Truths|title=Marina DeBris' Disposable Truths|last=Miyazaki|first=Kaoko|date=17 September 2017|work=Sydney Chic|access-date=27 November 2017|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034904/https://www.sydneychic.com.au/single-post/2017/09/17/Marina-DeBris%E2%80%99-Disposable-Truths|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gettyimages.com/event/recycled-coffee-cup-sculpture-highlights-affects-of-everyday-waste-775038006|title=Recycled Coffee Cup Sculpture Highlights Affects Of Everyday Waste|publisher=Getty Images|accessdate=27 November 2017|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043620/http://www.gettyimages.com/event/recycled-coffee-cup-sculpture-highlights-affects-of-everyday-waste-775038006|url-status=dead}}</ref> == Награди == „Продавницата за непријатности“ на ДеБрис беше заеднички добитник на наградата Избор на луѓе на Ален на Скулптурата покрај морето во 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sculpturebythesea.com/allens-peoples-choice-award-2/|title=Allen's People's Choice Award|publisher=Sculpture by the Sea|accessdate=27 November 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allens.com.au/spons/sculpture/bondi/bonpeo.htm|title=People's Choice Prize|publisher=Allens|accessdate=27 November 2017}}{{Мртва_врска|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> „Продавницата за непријатности“ исто така беше наградена со субвенција за еколошка скулптура на вода во Сиднеј за нејзината работа на загадувањето и потрошувачката на водата,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sculpturebythesea.com/marina-debris-receives-bondi-2017s-sydney-water-environmental-artist-subsidy/|title=Sydney Water Environmental Sculpture Subsidy for Bondi 2017|publisher=Sculpture by the Sea|accessdate=27 November 2017}}</ref> и ја освои наградата на градоначалникот на Советот на Вејверли.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.businessinsider.com.au/23-striking-works-from-this-years-sculpture-by-the-sea-2017-10|title=23 striking works from this year's Sculpture by the Sea|last=Brandy|first=Daniella|date=20 October 2017|access-date=27 November 2017|publisher=Business Insider Australia|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043035/https://www.businessinsider.com.au/23-striking-works-from-this-years-sculpture-by-the-sea-2017-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.smh.com.au/nsw/artist-who-picks-up-marine-litter-picks-up-mayors-prize-20171021-gz5oma.html|title=Artist who picks up marine litter picks up Mayor's prize|last=Pitt|first=Helen|date=23 October 2017|access-date=27 November 2017|publisher=Sydney Morning Herald}}</ref> Марина ја доби и стипендијата Хелен Лемприер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sculpturebythesea.com/helen-lempriere-scholarship-recipient-marina-debris/|title=HELEN LEMPRIERE SCHOLARSHIP RECIPIENT MARINA DEBRIS|publisher=Sculpture by the Sea|accessdate=27 November 2021}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски уметници]] t1syjw41napnr5651i5lat1jwjb3wt7 0 1293352 5532498 5243131 2026-03-31T18:56:25Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532498 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Tropaeolum majus 2005 G1.jpg | genus = Tropaeolum | species = majus | authority = [[Карл Лине|L.]] | synonyms = *''Cardamindum majus'' <small>(L.) Moench</small> *''Nasturtium indicum'' <small>Garsault</small> *''Tropaeolum elatum'' <small>Salisb.</small> *''Tropaeolum hortense'' <small>Sparre</small> *''Tropaeolum hybridum'' <small>L.</small> *''Tropaeolum pinnatum'' <small>Andrews</small> *''Tropaeolum quinquelobum'' <small>Bergius</small> *''Trophaeum majus'' <small>(L.) Kuntze</small> | synonyms_ref = <ref>[http://www.tropicos.org/Name/33000034?tab=synonyms Tropicos]</ref><ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2522052 The Plant List]</ref> }} [[Податотека:Louard.jpg|десно|мини|250x250пкс| Лазечко стебло од латинче, со лисја и цветови]] '''Латинче''', '''драгољуб''' или '''лази бубе''' ({{науч|Tropaeolum majus}}) — тревно, повеќегодишно растение кое потекнува од [[Перу]] и [[Мексико]]. Познато е како украсен градинарски вид, но и како лековито растение во [[народна медицина|народната медицина]] и храна од која може да се направи вкусна витаминска салата. Меѓу народот може да се сретне и под имињата ''драгољуб, лажибубе, латинче<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1937/11/07?pageIndex=00012 "Политика", 7. нов. 1937] (песма у средњој шлајфни)</ref>, латифа, Љубидраг, планинар, слак, капучин''. == Распространетост == Латинчето потекнува од [[Јужна Америка]], од [[Перу]], каде што расте во крајбрежните области, на [[надморска височина]] до 3000 м.<ref name="Plants For A Future">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Tropaeolum+majus|title=Tropaeolum majus - L.|work=Plants For A Future|accessdate=6 декември 2016}}</ref> Префрлен е во Европа на почетокот на 17 век, каде што се распространил односно се одомаќинил, па често, во потоплите краеви, може да се најде и како диво растение околу потоци, градини и гробишта.<ref name="Grlić">{{Harvnb|Grlić|1986}}</ref> == Опис на видот == Латинчето е тревно растение кое во културата може да се сретне во две основни сорти: како нискоцветно растение високо 25-30 см или ползавец чие [[стебло]] достигнува должина до 3,5 м.<ref name="Plants For A Future"/> Стеблото е светлозелено и месесто и развива адвентивни [[корен]]и каде што ја допира земјата. Во татковината и во областите со топла клима, каде што температурите не паѓаат под 2&nbsp;°C во текот на зимата<ref name="Plants For A Future" />, расте како повеќегодишно, додека кај нас се одгледува на отворено исклучиво како едногодишно растение.<ref name="Buha">{{Harvnb|Buha|2005}}</ref> [[Лист (ботаника)|Листовите]] се со специфичен облик, речиси тркалезни, со изразена нервоструктура. Долгото стебленце е сочно и месесто, се извртува и расте речиси од центарот на листот. Долгите лисни стебленца се испреплетени и формираат густ склоп со листовите.<ref name="Grlić">{{Harvnb|Grlić|1986}}</ref> [[Цвет]]овите се единечни големи, миризливи, единствени по облик, со пет ливчиња. Тие се со впечатливи бои, од жолта, преку портокалова до црвена, прошарани со риги од потемни нијанси.<ref name="Grlić">{{Harvnb|Grlić|1986}}</ref> [[Плод]]от е сув, поделен на 3 дела и секој има по 1 семе.<ref name="Туцаков">{{Harvnb|Туцаков|1984}}</ref> Цвета сукцесивно од почетокот на летото до првите мразови.<ref name="Buha">{{Harvnb|Buha|2005}}</ref><gallery> Податотека:Starr 070906-8820 Tropaeolum majus.jpg|Лист Податотека:Nasturtium tropaeolum flores.jpg|Цвет Податотека:Tropaeolum majus 3zz.jpg|Цвет Податотека:Tropaeolum majus fruit J3.jpg|Плод </gallery> == Услови за живеалиште == [[Податотека:Starr_070621-7388_Tropaeolum_majus.jpg|десно|мини|333x333пкс|Диво латинче во неговото природно живеалиште.]] Латинчето нема посебни барања за услови на живеалиште. Потребна е само малку повеќе влага во почвата. На премногу хранлива почва развива премногу растителна маса на сметка на цветовите.<ref name="Buha">{{Harvnb|Buha|2005}}</ref> Сака сончеви до малку засенчени позиции.<ref name="Vrtno cvijeće">{{Harvnb|Vrtno cvijeće|1987}}</ref> == Употреба == Латинчето е познато како растение за јадење кое е и лековито. На [[Анди]]те, долго време се користело во народната медицина како средство за [[дезинфекција]] и за промивање за заздравување на раните, како и за искашлување и ублажување на респираторните проблеми,<ref name="Plants For A Future"/> а се користило и во готвењето за јадење и правење вкусни, витамински салати. Се користат сите надземни делови од растението, лист и цвет и зрелото семе (''Tropaeoli majalis folium, flos et semen''). Тие се користат свежи или, за чај, сушени.<ref name="Туцаков">{{Harvnb|Туцаков|1984}}</ref> Латинчето не треба да се дава на бебиња и мали деца, како и на пациенти кои боледуваат од гастроинтестинални улкуси или бубрежни заболувања, бидејќи тие ја иритираат слузокожата на гастроинтестиналниот тракт.<ref name="Plants For A Future" /> Сите надземни делови се богати со сулфурен хетерозид гликотропелозид, кој во присуство на вода и под влијание на ензимот мирозин се разградува на бемсил изотиоцијанид, кисел калиум сулфат и гликоза. Лисјата и цветовите се богат извор на [[лутеин]].<ref name="Food Science">{{Наведено списание|last=Niizu|first=P. Y.|last2=Rodriguez-Amaya|first2=Delia B.|year=2005|title=Flowers and Leaves of Tropaeolum majus L. as Rich Sources of Lutein|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2621.2005.tb08336.x/abstract;jsessionid=C8CD81E7C7E57B7C0F6562371B09297E.f04t04|journal=Food Science|access-date=6 декември 2016}}</ref> Латинчето содржи и смоли, пектин, гуми, танини, разни шеќери и до 300 мг витамин Ц во 100 гр.<ref name="Туцаков">{{Harvnb|Туцаков|1984}}</ref> Докажано е дека латинчето има [[Антибиотик|антибиотски]] (фитонцидни) својства. Делува слично како и другите растенија кои имаат сулфурни хетерозиди и [[витамин Ц]] ([[рен]], [[ротквица]], [[сенф]] и други) и е од големо значење како превентивна мерка, бидејќи испарливото сулфурно етерично масло уништува многу заразни бактерии. Се повеќе се користи како пријатен витамински и антискорбутичен пролетен лек во форма на секојдневна салата или сок исцеден од свеж лист на латинче. Се користи за лекување на дишните органи, но и против опаѓање на косата.<ref name="Туцаков">{{Harvnb|Туцаков|1984}}</ref> Високата содржина на [[лутеин]] го прави важен во борбата против [[катаракта]] и други дегенеративни промени во [[око]]то.<ref name="Food Science"/> Треба да се спомене [[инсектицид]]ното и репелентното дејство на латинчето, особено во последните години како вид на заштита на растенијата во [[Органско земјоделство|органското земјоделство]]. Имено, цветовите на латинчето силно ги привлекуваат растителните вошки, а со тоа ги штитат сите околни растенија. Истражувањата докажале дека растителните вошки во текот на летото не престануваат да летаат околу цветовите од жолта и портокалова боја, додека ги нема во околните растенија.<ref name="Plants For A Future"/> == Употреба на латинчето во исхраната == Денес, латинчето сè повеќе се користи во исхраната, при што се прават вкусни, витамински салати. Се користат сите надземни делови од растението, листот и цветовите и зрелото семе ( ''Tropaeoli majalis folium, flos et semen''). Освен за салати, свежите листови и цветови се користат и како фин, ароматичен [[зачин]] за супи, салати и чорби, како и за украсување на разни јадења. Сè уште цврсти, незрели пупки и зелени плодови во [[Германија]] се користат за правење зачинет зачин, познат како ''германски капер'' (''Deutsche Kapern'').<ref name="Grlić">{{Harvnb|Grlić|1986}}</ref><gallery> Податотека:Green Bean Salad (17119484051).jpg|Салата со латинче и боранија Податотека:Salat Kapuzinerkresse01.jpg|Салата со латинче,патлиџан и варено јајце Податотека:Colorful Food.jpg|Освежувачка салата со Латинче Податотека:Blueberry soup.jpg|Овошна суп од боровинки украсена со цвет латинче Податотека:Caputxina - Tropaeolum majus.jpg|Диво латинче на островите Аран, Ирска </gallery> === Значење во уредување на површини === Ниските сорти се користат за цветни леи и граници на цветни леи. Поради бујниот раст, тие можат да бидат и многу украсни како покривки за земјата. Ползавните сорти, исто така, може добро да ја покријат земјата, а се користат и за вертикално озеленување на ѕидовите. Доколку латинчето се одгледува и за исхрана, треба да се избегнува употреба на хемикалии за заштита во неговата околина.<ref name="Buha">{{Harvnb|Buha|2005}}</ref> Латинчето може успешно да се одгледува и во [[Саксија|саксии]]. Ако се чува во текот на зимата во доволно топли и светли простории, успева како повеќегодишно растение и истовремено е украс и значаен извор на витамини во текот на зимата.<ref name="Туцаков">{{Harvnb|Туцаков|1984}}</ref><gallery> Податотека:Kilkenny 1, Ireland.jpg|Латинче како покривач на земјата Податотека:3854 - Tropaeolum majus (Große Kapuzinerkresse).JPG|Латинчето густо а покрива земјата Податотека:Kapuzinerkresse 2006.JPG|Латинче во цветна леа Податотека:Nasturtiums, Annalong, July 2010.JPG|Латинче како ползавец </gallery> == Поврзано == * [[Скриеносеменици|Цветна градина]] * [[Хортикултура]] * [[Градина]] * [[Народна медицина]] * [[Лековити растенија]] == Наводи == {{Наводи}} == Литература == {{refbegin|2}} * {{наведена книга|ref=harv|last=Buha|first=Milica|title=Cvetnice i aromatične biljke u vašem vrtu|year=2005|publisher=Film publik art|location=Niš|isbn=978-86-85463-03-7}}{{COBISS|ID=120104972}} * {{наведена книга|ref=harv|title=Vrtno cvijeće|year=1987|publisher=Mladinska knjiga|location=Zagreb-Ljubljana}}{{COBISS|ID=43242247}} * {{наведена книга|ref=harv|last=Grlić|first=Ljubiša|title=Enciklopedija samoniklog jestivog bilja|year=1986|publisher="August Cesarec"|location=Zagreb}}{{COBISS|ID=29347079}} * {{наведена книга|ref=harv|last=Туцаков|first=Јован|title=Лечење биљем : Фитотерапија|year=1984|publisher=Рад|location=Београд}}{{COBISS|ID=38154759}} * {{наведена книга|ref=harv|last=Buha|first=Milica|title=Aromatične i lekovite biljke : u lečenju, kuhinji, u kozmetici|year=2006|publisher=Film publik art|location=Niš|isbn=978-86-85463-04-4|url=https://www.filmpublikart.net/biodesign/knjige/03_lab.pdf|accessdate=6 декември 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906091918/http://www.filmpublikart.net/biodesign/knjige/03_lab.pdf|archive-date=6 септември 2015|url-status=dead}}{{COBISS|ID=128492556}} * Грбић, М., Марковић, М. и Ђукић, М. (2017): Цвећарство – сезонско цвеће. Универзитет у Београду. Београд. ISBN 978-86-7299-260-1 {{refend}} == Надворешни врски == {{Портал|Биологија|Кулинарство}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.hear.org/pier/species/tropaeolum_majus.htm|title=Tropaeolum majus|work=Pacific Island Ecosystems at Risk (PIER)|accessdate=6 декември 2016|archive-date=2009-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090622223349/http://www.hear.org/pier/species/tropaeolum_majus.htm|url-status=dead}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.plantea.com/nasturtium.htm|title=How to make gourmet capers from nasturtium seed pods|last=Owen|first=Marion|work=Poor Man's Capers|accessdate=6 декември 2016}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.lekovitebiljke.com/lekovitobilje/dragoljub-biljka-kao-lek|title=Dragoljub biljka kao lek|work=Lekovite biljke|accessdate=6 декември 2016}} * {{Наведено списание|title=Dragoljub će cvetati celog leta|url=http://www.lisa.rs/moja-lepa-basta/balkon-i-terasa-basta/4102-dragoljub-ce-cvetati-celog-leta.html|journal=Lisa|access-date=6 декември 2016}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://cajeviza.net/dragoljub-cvece-uzgoj-odrzavanje-sadnja-upotreba-za-kosu-t/|title=Dragoljub cveće uzgoj, održavanje, sadnja, upotreba za kosu|work=Čajevi za|accessdate=6 декември 2016}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://cvecarstvo.com/2014/11/17/dragoljub-dekorativna-i-lekovita-puzavica/|title=Dragoljub - dekorativna i lekovita puzavica|work=Cvećarstvo|accessdate=6 декември 2016}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.travarisrbije.com/lekovito_bilje.php?id=22|title=Dragoljub|work=Travari Srbije|accessdate=6 декември 2016}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Зачини]] [[Категорија:Хортикултура]] [[Категорија:Кулинарство]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Јужна Америка]] [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] cj7pd6fkgs10wh5fr8u9jyorscf9fn5 0 1293895 5532492 5421512 2026-03-31T18:53:49Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532492 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Лазарка | image = Waldmeister(Mai).JPG | genus = Galium | species = odoratum | authority = ([[Карл Линеј|L.]]) [[Џовани Антонио Скополи|Scop.]]<ref name = GRIN>{{GRIN | access-date=16 мај 2008}}</ref> | synonyms_ref=<ref name="kategillis">{{нмс|url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=87028|title=World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew|website=apps.kew.org}}{{Мртва_врска|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | synonyms = *''Asperula odorata'' <small>L.</small> *''Galium matrisylva'' <small>F.H.Wigg.</small> *''Asperula odora'' <small>Salisb.</small> *''Chlorostemma odoratum'' <small>(L.) Fourr.</small> *''Asperula matrisylva'' <small>Gilib.</small> *''Asperula zangezurensis'' <small>Huseynov.</small> *''Asterophyllum asperula'' <small>Schimp. & Spenn. in F.C.L.Spenner</small> *''Asterophyllum sylvaticum'' <small>Schimp. & Spenn. in F.C.L.Spenner</small> *''Asperula eugeniae'' <small>K.Richt.</small> *''Galium odoratum ''var''. eugeniae'' <small>(K.Richt.) Ehrend. in E.Janchen</small> }} [[Податотека:GaliumOdoratumOslo.jpg|мини|Лазарка]] '''Лазарка''' или '''мирислив броќ''' ({{langx|la|Galium odoratum}})<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/species/2914642|title=Galium odoratum (L.) Scop.|work=www.gbif.org|language=en|accessdate=2022-03-06}}</ref> е повеќегодишно тревно растение. Поранешното професионално име (базионим) на ова растение е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.whiteflowerfarm.com/29445-product.html|title=Galium odoratum|work=White Flower Farm}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monrovia.com/plant-catalog/plants/741/sweet-woodruff/|title=Sweet Woodruff - Monrovia - Sweet Woodruff|work=www.monrovia.com}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rhs.org.uk/Plants/7595/Galium-odoratum/Details|title=Royal Horticultural Society (London UK)|publisher=}}</ref> Цветниот период е од мај до јуни. == Опис == Стеблото е исправено, високо до половина метар, без влакна. Листовите се во облик на прст, од 6 до 8 листови содржат. Обликот на листот е ланцелатен, со трн на врвот, не назабени, неподвижни, со големина од неколку сантиметри.<ref name=":0"/> Цветовите се многу мали, бели, со интензивен мирис и се организирани во групирани соцветија . Бројот на прашниците е 4. Семето е со поделени плодови, составени од 2 плодници со бројни влакна.<ref name=":0" /> == Ареал распрострањења == Се наоѓа во Европа, некои области на Азија и Северна Америка.<ref name=":0"/> == Живеалиште == Густи шуми, со многу хранливи материи. == Потекло на името == Името Галиум потекнува од зборот гала, односно млеко на грчки јазик, бидејќи ова растение се користело како средство за добивање млечни производи, додека odoratum, латинска придавка, значи мирисна.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.plantea.com.hr/lazarkinja/|title=Lazarkinja (Galium odoratum)|date=2015-04-23|work=Plantea|language=hr|accessdate=2019-08-18}}</ref> == Употреба и лековитост == Сувото растение се користи како зачин. Се користи и како диуретик, антисептик и против мигрена.<ref name=":0"/> Семето може да се користи за правење пијалаци.<ref name=":0" /> Лазарката во народната медицина народот ја употебувал против астма, кашлица, бронхит и грип. Ја користеле и како средство за подобрување на апетитот, за болести на жолчката и црниот дроб. Се користела и како лек за несоница, хистерија и мигрена и друго. == Галерија == <gallery> Податотека:Galium odoratum 6zz.jpg Податотека:Galium sp. (Rubiaceae) 02.jpg Податотека:Galium odoratum kz01.jpg Податотека:Galium odoratum 12zz.jpg|''Galium odoratum'' </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Galium odoratum}} * {{EOL}} * [http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=286666&isprofile=1&basic=galium%20odoratum Лазарка на Ботаничката градина во Мисури] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Еноец]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Приземни растенија]] [[Категорија:Билки]] 588f1p3fu4avu3o5uomy2qge9fr967z 0 1293897 5532345 5410679 2026-03-31T13:45:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532345 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Дом браће Крстић, Ул. Краља Милутина 5.JPG|мини]] '''Куќата на''' '''браќата Крстиќ''' се наоѓа во [[Белград]], на улицата [[Стефан Урош II Милутин|Крал Милутин]] бр.5, од 1973 година, со статус на културно наследство.<ref>[http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/vracar/dom_brace_krstic.html Завод за заштиту споменика културе града Београда] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121119015735/http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/vracar/dom_brace_krstic.html |date=2012-11-19 }} Office of the Republic for Protection of Cultural Monuments - Belgrade, Official website., Accessed on 25. 4. 2013.</ref> Куќата била изградена кон крајот на 19 век како претставник на станбени згра. Бидејќи немало зачувани податоци за архитектот, се претпоставувало, врз основа на некои елементи на декорацијата, дека автор на проектот би можел да биде архитектот Јован Илкиќ. Набргу по подигањето на [[Куќа|куќата]], семејството Крстиќ се вселило. Семејството било познато по нивните две деца, познатите архитекти Петар и Бранко. Оваа куќа е една од ретките преживеани мали станбени згради на територијата помеѓу [[Теразије (Белград)|Теразије]] и [[Плоштад Славија|плоштадот Славија]]. Петар и Бранко Крстиќ ја започнале својата кариера со освојување проекти за [[Југославија|југословенскиот]] павилјон на изложбата во [[Филаделфија]] во 1925 година, а потоа биле наградени за одлуката за изградба на храмот [[Свети Сава]] во 1927 година. Браќата припаѓале на група [[Архитект|архитекти]] од модерната насока, а нивната заедничка работа вклучува десетици проектирани и изградени згради, вклучувајќи ја палатата, зградата на Аграрната банка, [[Црква Свети Марко (Белград)|црквата Свети Марко]] и палатата Игуман. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201404 На официјалниот сајт на Белград] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091230132213/http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201404 |date=2009-12-30 }} [[Категорија:Згради и градби во Белград]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на српски]] 63t7jld1cmiqtyoslsw4a9iq5h7lv6t 0 1294209 5532470 4972854 2026-03-31T18:42:26Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532470 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | status = NT | status_system = IUCN2.3 | status_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = Gimenez Dixon, M. | title = ''Phengaris arion'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 1996 | page = e.T12659A3371159 | date = 1996 | doi = 10.2305/IUCN.UK.1996.RLTS.T12659A3371159.en }}</ref> | status2 = EN | status2_system = IUCN3.1 | status2_ref = <ref name=IUCN/> (Europe) | image = Maculinea arion Large Blue Upperside SFrance 2009-07-18.jpg | image_caption = Upperside | image2 = Maculinea arion Large Blue Underside SFrance 2009-07-18.jpg | image2_caption = Underside | genus = Phengaris | species = arion | authority = ([[Linnaeus, 1758]]) | synonyms = *''Papilio arion'' <small>Linnaeus, 1758</small> *''Glaucopsyche arion'' <small>(Linnaeus, 1758)</small> *''Maculinea arion'' <small>(Linnaeus, 1758)</small> | range_map = Maculinea arion distribution.png | range_map_caption = }} '''Крупнодамчестиот синец''' (''Phengaris arion'') е вид на пеперутка од фамилијата синци. Видот првпат бил дефиниран во 1758 година и првпат е забележан во Британија во 1795 година.<ref name=":14">{{cite web |last=Eeles |first=Peter |title=Large Blue |url=http://www.ukbutterflies.co.uk/species.php?species=arion |access-date=15 November 2013}}</ref> Во 1979 година, видот скоро исчезнал во Британија, но успешно бил повторно воведен со нови методи за зачувување.<ref>{{cite web |title=Large Blue (Phengaris (Maculinea) arion) |url=http://www.ukbms.org/SpeciesFactsheets.aspx?speciesId=73 |access-date=15 November 2013 |archive-date=2017-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171112132317/http://www.ukbms.org/SpeciesFactsheets.aspx?speciesId=73 |url-status=dead }}</ref> Во моментов пеперугата е класифицирана како „речиси загрозена“ на Црвената листа на загрозени видови на IUCN.<ref name=IUCN/> Денес пеперугата може да се најде во Европа, Кавказ, Ерменија, западен Сибир, Алтај, северозападен Казахстан и Сечуан<ref name=IUCN/> Крупнодамчестиот синец може да се разликува по своите уникатни попрскани црни точки на крилјата со сина позадина. ==Подвидови== *''P. a. arion'', Европа до Казахстан *''P. a. delphinatus'' <small>(Fruhstorfer, 1910)</small> *''P. a. zara'' <small>Jachontov, 1935</small> Кавказ<ref>Butterfly Conservation Armenia</ref> *''P. a. buholzeri'' <small>Rezbanyai, 1978</small> *{{extinct}} ''P. a. eutyphron'' <small>Fruhstorfer, 1915</small> порано во Британија ==Опис== Гасениците растат до околу 13 милиметри во должина и поминуваат до 9 месеци пред да се подложат на метаморфоза за да станат пеперутка. Пеперутките се едни од најголемите во фамилијата. Имаат распон на крилјата до 51 милиметар и живеат само неколку недели. Крилата на големата сина пеперутка се попрскани со црни точки. <gallery mode=packed heights="140px"> (MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male dorsal.jpg |''Phengaris arion'' ♂ (MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male ventral.jpg |''Phengaris arion'' ♂ △ </gallery> ==Наводи== {{Reflist|30em}} ==Надворешни врски== {{Commons|Phengaris arion}} {{Wikispecies|Phengaris arion}} *[http://www.zi.ku.dk/personal/drnash/atta/Pages/LargeBl.html Животен циклус] *[http://butterfly-conservation.org/4494/expanding-the-large-blue-landscape-in-the-polden-hills.html Конзервација на пеперутки] {{Taxonbar|from=Q161528}} [[Категорија:Синци]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] p0cne8t3pkej7nmcj5rp6taemvewvsy 0 1295880 5532451 4934215 2026-03-31T18:31:55Z Виолетова 1975 −[[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; +[[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532451 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Клеопатрина пеперутка | image = Cleopatra (Gonepteryx cleopatra italica) male underside Italy.jpg | image_caption = Мажјак, примерок во Италија | image2 = | image2_caption = | taxon = Gonepteryx cleopatra | authority = ([[Карл Линеј|Линеј]],1767) }} '''Клеопатрината пеперуга''' (''Gonepteryx cleopatra'') е пеперутка од видот пеперутки белци. Пеперугата ја има и во [[Македонија]]. ==Подвидови== Видот е составен од следните подвидови: *''G. c. cleopatra'' <small>(Linnaeus, 1767)</small> *''G. c. balearica'' <small>Bubacek, 1920</small> *''G. c. petronella'' <small>De Freina, 1977</small> *''G. c. italica'' <small>(Gerhardt, 1882)</small> *''G. c. dalmatica'' <small>Verity, 1908</small> *''G. c. citrina'' <small>Sheljuzhko, 1925</small> *''G. c. insularis'' <small>Verity, 1909</small> *''G. c. fiorii'' <small>[[Emilio Turati|Turati]] & [[Attilio Fiori|Fiori]], 1930</small> *''G. c. taurica'' <small>(Staudinger, 1881)</small> *''G. c. palmata'' <small>Turati, 1921</small> ==Опис== Клеопатрината пеперуга е пеперутка со средна големина со распон на крилјата од околу 50–70&nbsp;mm (2,0-2,8 инчи). Тоа е полово диморфен вид - женката има бледожолти или зеленикави крилја, мажјакот е потемно жолт со портокалова дамка на предното крило. И двата пола имаат апикална кука со предни крила и кафени точки во центарот на секое крило, а долната страна на крилата е светло зеленикаво жолта. Зеленекастата боја, обликот и изразената венливост на задните крила им даваат добра камуфлажа на овие пеперутки, правејќи ги да личат на само лисја. <gallery mode=packed heights="180px"> (MHNT) Gonepteryx cleopatra - Vaour Tarn France - male ventral.jpg|''Gonepteryx cleopatra'' ♂ (MHNT) Gonepteryx cleopatra - Vaour Tarn France - male dorsal.jpg| ''Gonepteryx cleopatra'' ♂ △ </gallery> ==Распространетост== Пеперутката живее околу Средоземното Море, [[Јужна Европа]], [[Северна Африка]] и [[Мала Азија]]. ==Наводи== * Tristan Lafranchis - [http://www.inra.fr/opie-insectes/pdf/i132lafranchis.pdf Quand les papillons changent d'habitat] * Bernard d'Abrera, Butterflies of the Holarctic Region, Part I, Hill House, Victoria 1990, S.98 * Tom Tolman/Richard Lewington, Collins Butterfly Guide, HarperCollins, London 1997 * [http://www.nic.funet.fi/pub/sci/bio/life/insecta/lepidoptera/ditrysia/papilionoidea/pieridae/coliadinae/gonepteryx/index.html#cleopatra Funet.fi] * [http://www.learnaboutbutterflies.com/Europe%20-%20Gonepteryx%20cleopatra.htm Learn about butterflies] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304112900/http://www.learnaboutbutterflies.com/Europe%20-%20Gonepteryx%20cleopatra.htm |date=2016-03-04 }} * [http://www.lepinet.fr/especes/nation/lep/index.php?e=p&id=29370 Lepinet.fr] ==Надворешни врски== * [http://www.papillon-poitou-charentes.org/Gonepteryx-cleopatra-Linnaeus-1767,17355.html Papillon-poitou-charentes] * [http://www.leps.it/indexjs.htm?SpeciesPages/GonepCleop.htm Молци и пеперутки во Европа и Северна Африка] {{Taxonbar|from=Q938502}} [[Категорија:Белци (пеперутки)]] [[Категорија:Инсекти на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 77a05c1mu7roce36wel9kuuit0h2efq 0 1296134 5532340 4748437 2026-03-31T13:17:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532340 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда |name = Куќа на Карамитре |alternate_name = |image = Куќа на улица Нико Нестор бр.46 Струга.jpg |caption = Поглед на куќата |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Струга]] |location_country = {{знаме|Македонија}} |address = |floor_count = 2 |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |completion_date = XIX век |cost = |structural_system = |building_type = [[куќа]] |owner = |style = [[староградска македонска архитектура|староградски]] |size = |status = [[културно наследство на Македонија|споменик на културата]] }} '''Куќа на Карамитре''' — стара [[куќа]] во градот [[Струга]], прогласена е за [[културно наследство на Македонија]].<ref name="СЗД">{{СЗД}}</ref> == Местоположба == Куќата е сместена во [[Струшка чаршија|Струшката чаршија]], не левиот брег на реката [[Црн Дрим]]. Се наоѓа на улица „Нико Нестор“ бр. 46.<ref name="План 296">{{наведена книга | title = План за управување со Светското природно и културно наследство на Охридскиот Регион со Акциски план (2020-2029) | last = | first = | authorlink = | coauthors = | editor = | editor-link = | year = 2020 | edition = | publisher = | location = Скопје-Охрид-Струга-Дебрца | isbn = | doi = | pages = 296 | url = https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | accessdate = | quote = | lang-hide = | lang = | archive-date = 2021-11-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211116134103/https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | url-status = dead }}</ref> == Историја == Градбата датира од [[XIX век]] и изградена е за семејството Карамитреви.<ref name="План 296"/> Како еден од ретките опстанати примери за струшката [[македонска староградска архитектура|староградска архитектура]], куќата била прогласена за споменик на културата на 7 декември 1954 г. и повторно на 27 јуни 2017 г.<ref name="План 296"/> == Поврзано == * [[Културно наследство на Македонија во Општина Струга]] == Наводи == {{наводи}} {{КНМ-Струга}} [[Категорија:Куќи во Струга|Карамитре]] [[Категорија:Македонска староградска архитектура|Карамитре]] 6m8wlw8aevkepog1m384cz5vcnuglqo 0 1296209 5532339 4860241 2026-03-31T13:15:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532339 wikitext text/x-wiki {{другизначења4|куќа во Струга|истоимената куќа во Охрид|Куќа на Каневчеви (Охрид)}} {{Инфокутија Зграда |name = Куќа на Каневчеви |alternate_name = |image = Куќа на ул. „Браќа Миладинови“ бр. 16 Струга.jpg |caption = Поглед на куќата |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Струга]] |location_country = {{знаме|Македонија}} |address = |floor_count = 2 |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |completion_date = XIX век |cost = |structural_system = |building_type = [[куќа]] |owner = |style = [[староградска македонска архитектура|староградски]] |size = |status = [[културно наследство на Македонија|споменик на културата]] }} '''Куќа на Каневчеви''' — стара куќа во градот [[Струга]], прогласена за [[културно наследство на Македонија]] како претставник на [[македонска староградска архитектура|македонската староградска архитектура]].<ref name="СЗД">{{СЗД}}</ref> == Местоположба == Куќата е сместена во [[Струшка чаршија|Струшката чарија]], на левиот брег на реката [[Црн Дрим]]. Се наоѓа на улица „Браќа Миладиновци“ бр. 16.<ref name="План 295">{{наведена книга | title = План за управување со Светското природно и културно наследство на Охридскиот Регион со Акциски план (2020-2029) | last = | first = | authorlink = | coauthors = | editor = | editor-link = | year = 2020 | edition = | publisher = | location = Скопје-Охрид-Струга-Дебрца | isbn = | doi = | pages = 295 | url = https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | accessdate = | quote = | lang-hide = | lang = | archive-date = 2021-11-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211116134103/https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | url-status = dead }}</ref> До неа е [[Спомен-галерија „Вангел Коџоман“|Спомен-галеријата „Вангел Коџоман“]], а спроти неа е [[Спомен-дом на Браќа Миладиновци|Спомен-домот на Браќа Миладиновци]]. == Историја == Куќата е изградена во [[XIX век]]. Била сопственост на Милица Канавчева. Според спомен-плочата до влезната врата, на 23 септември 1941 г. во куќата е одржан конститутивниот состанок на Месниот комитет на [[Комунистичка партија на Југославија|КПЈ]] за Струга и Струшко во присуство на народниот херој [[Кузман Јосифоски-Питу]], чија биста стои до натписот. Подоцна куќата прешла во сопственост на [[Народен музеј „Д-р Никола Незлобински“|Народниот музеј „Д-р Никола Незлобински“]].<ref name="План 295"/> Денес во неа е сместена Средоземната академија „Браќа Миладиновци“. На 7 декември 1954 г. и повторно на 28 јуни 2017 г. куќата е објавена за споменик на културата.<ref name="План 295"/> == Поврзано == * [[Културно наследство на Македонија во Општина Струга]] == Наводи == {{наводи}} {{КНМ-Струга}} [[Категорија:Куќи во Струга|Каневчеви]] [[Категорија:Македонска староградска архитектура|Каневчеви]] ki7opg83lijm27rw8asa8pxtncdq9bf 0 1296215 5532344 5463262 2026-03-31T13:43:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532344 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда |name = Куќа на Чатоски |alternate_name = |image = Struga X15.JPG |caption = Поглед на куќата |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Струга]] |location_country = {{знаме|Македонија}} |address = |floor_count = 3 |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |completion_date = XIX / XX век |cost = |structural_system = |building_type = [[куќа]] |owner = |style = [[неокласична архитектура|неокласичен]] |size = |status = евидентирано културно добро }} '''Куќа на Чатоски''' — стара [[куќа]] во градот [[Струга]], заведена како евидентирано културно добро.<ref name="План 298">{{наведена книга | title = План за управување со Светското природно и културно наследство на Охридскиот Регион со Акциски план (2020-2029) | last = | first = | authorlink = | coauthors = | editor = | editor-link = | year = 2020 | edition = | publisher = | location = Скопје-Охрид-Струга-Дебрца | isbn = | doi = | pages = 298 | url = https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | accessdate = | quote = | lang-hide = | lang = | archive-date = 2021-11-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211116134103/https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | url-status = dead }}</ref> == Местоположба == Куќата е сместена во [[Струшка чаршија|Струшката чаршија]], на левиот брег на реката [[Црн Дрим]]. Се наоѓа на улица „Маршал Тито“ бр. 67.<ref name="План 298"/> До неа е [[Куќа на Кленковци|Куќата на Кленковци]]. Изградена е во [[XIX век|XIX]]<ref>{{нмс | url = https://24.mk/details/se-raspa-a-najstarata-kukja-vo-struga | title = Се распаѓа најстарата куќа во Струга | access-date = 3 јуни 2020 | last = Митевска | first = Адријана | date = 7 февруари 2020 | publisher = Телевизија 24 }}</ref> или [[XX век]].<ref name="План 298"/> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Куќи во Струга|Чатоски]] [[Категорија:Македонска староградска архитектура]] 1zmhjwk6rwummj5m58wam5rpiuqqr9h 0 1296216 5532341 4748910 2026-03-31T13:18:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532341 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда |name = Куќа на Кленковци |alternate_name = |image = Struga Arhitektura.JPG |caption = Поглед на куќата |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Струга]] |location_country = {{знаме|Македонија}} |address = |floor_count = 3 |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |completion_date = XX век |cost = |structural_system = |building_type = [[куќа]] |owner = |style = [[староградска македонска архитектура|староградски]] |size = |status = евидентирано културно добро }} '''Куќа на Кленковци''' — стара [[куќа]] во градот [[Струга]], заведена како евидентирано културно добро.<ref name="План 298">{{наведена книга | title = План за управување со Светското природно и културно наследство на Охридскиот Регион со Акциски план (2020-2029) | last = | first = | authorlink = | coauthors = | editor = | editor-link = | year = 2020 | edition = | publisher = | location = Скопје-Охрид-Струга-Дебрца | isbn = | doi = | pages = 298 | url = https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | accessdate = | quote = | lang-hide = | lang = | archive-date = 2021-11-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211116134103/https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | url-status = dead }}</ref> == Местоположба == Куќата е сместена во [[Струшка чаршија|Струшката чаршија]], на левиот брег на реката [[Црн Дрим]]. Се наоѓа на улица „Маршал Тито“ бр. 69.<ref name="План 298"/> До неа е [[Куќа на Чатоски|Куќата на Чатоски]]. Изградена е во [[XX век]].<ref name="План 298"/> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Куќи во Струга|Кленковци]] [[Категорија:Македонска староградска архитектура|Кленковци]] 5go0sbt7jexjcl1lo9cjxckwlsyngsu 0 1296217 5532342 5126697 2026-03-31T13:24:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532342 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда |name = Куќа на Корча |alternate_name = |image = Struga X10 Crop.JPG |caption = Поглед на куќата |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Струга]] |location_country = {{знаме|Македонија}} |address = |floor_count = 2 |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |completion_date = 1931 |cost = |structural_system = |building_type = [[куќа]] |owner = |style = [[неокласична архитектура|неокласичен]] |size = |status = евидентирано културно добро }} '''Куќа на Корча''' — стара [[куќа]] во градот [[Струга]], заведена како евидентирано културно добро.<ref name="План 297">{{наведена книга | title = План за управување со Светското природно и културно наследство на Охридскиот Регион со Акциски план (2020-2029) | last = | first = | authorlink = | coauthors = | editor = | editor-link = | year = 2020 | edition = | publisher = | location = Скопје-Охрид-Струга-Дебрца | isbn = | doi = | pages = 297 | url = https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | accessdate = | quote = | lang-hide = | lang = | archive-date = 2021-11-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211116134103/https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | url-status = dead }}</ref> == Местоположба == Куќата се наоѓа во [[Струшка чаршија|Струшката чаршија]], на левиот брег на реката [[Црн Дрим]]. Сместена е на улица „Маршал Тито“ бр. 6. Изградена е во [[1931]] г.<ref name="План 297"/> Му припаѓа на семејството Корча. До неа е [[Охридска банка (Струга)|Охридската банка]]. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Куќи во Струга|Корча]] [[Категорија:Појавено во 1931 година во Македонија]] hlhj3gk79apew6y3lzdnhdvdkpr56rj 0 1300126 5532481 5532251 2026-03-31T18:48:32Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532481 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Bellis perennis 001.JPG |genus = Bellis |species = perennis |authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms = |synonyms_ref = <ref name=tpl>{{ cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/gcc-29324 |title=''Bellis perennis'' L. |work=[[The Plant List]]; Version 1.|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] and Missouri Botanical Garden |year=2010 |access-date=November 12, 2012}}</ref> }} [[Податотека:Faroe_stamp_156_daisy_(Bellis_perennis).jpg|десно|мини| Фарски цвеќиња: Паричка(Bellis perennis), на поштенска марка од 156 FR на [[Фарски Острови|Фарските Острови]] .]] '''Париче''' или '''бела рада''' ({{науч|Bellis perennis}}) — европски вид од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[главоцветни]]те (''Asteraceae''), често се смета за архетипски [[Вид (биологија)|вид]] со тоа име. ''B. perennis'' потекнува од западна, централна и северна Европа, вклучувајќи ги и оддалечените острови како што се [[Фарските Острови]], но стана широко натурализирано во повеќето [[Умерена клима|умерени]] региони, вклучувајќи ги Америка <ref name="fna">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200023530|title=''Bellis perennis'' Linnaeus|work=Flora of North America}}</ref><ref>PLANTS Profile., "''Bellis perennis'' L. lawndaisy", USDA Natural Resources Conservation Service. http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=bepe2</ref> и Австралија. == Опис == ''B. perennis'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[зелјесто растение]] со кратки вовлекувачки [[ризом]]и и розети од мали заоблени листови или во облик на лажица кои се од 2-5 сантиметри долги и растат рамно до земја. Видот вообичаено ги колонизира тревниците и тешко е да се искорени со косење, па оттука и терминот „паричка на тревникот“. Го покажува феноменот на [[хелиотропизам]] во кој цвеќињата ја следат положбата на сонцето на небото. Цветовите се композитни, околу два до три сантиметри во пречник, во форма на Pseudanthium, кој се состои од многу неподвижни цветови со цветови и жолти цветови од дискови. Секое соцветие се носи на едно стебло без лисја два до десет сантиметри, ретко 15 сантиметри високо. Капитулумот, или дискот со цветови, е опкружен со два реда зелени прицветници познати како „филари“.<ref name="Stace">{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C. A.|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521707725|edition=Third|location=Cambridge, U.K.|page=749}}</ref> Ахените се без папус.<ref>Parnell, J. and Curtis. 2012.</ref> == Одгледување == ''Bellis perennis'' обично цвета од почетокот до средината на летото, иако, кога се одгледува во идеални услови, има многу долга цветна сезона и дури ќе даде неколку цвеќиња во средината на благи зими.<ref name="mbg">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.missouribotanicalgarden.org/gardens-gardening/your-garden/plant-finder/plant-details/kc/b749/bellis-perennis.aspx|title=Bellis perennis L.|work=Missouri Botanical Garden Bellis perennis}}</ref><ref name="pfaf">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Bellis+perennis|title=Bellis perennis L|work=Plants for a Future database}}</ref> Генерално може да се одгледува каде минималните температури се над -35°C, во услови на целосно сонце до делумна сенка и бара малку или никакво одржување. Нема познати сериозни проблеми со инсекти или болести и генерално може да се одгледува во повеќето добро исцедени почви. Растението може да се размножува или со семе по последниот мраз, или со делење по цветањето.<ref name="mbg"/>{<ref name="usda">{{Наведена мрежна страница|url=http://planthardiness.ars.usda.gov/PHZMWeb/|title=USDA Zones|work=USDA Plant Hardiness Zone Map|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227032333/http://planthardiness.ars.usda.gov/PHZMWeb/|archive-date=2014-02-27|accessdate=2012-05-02}}</ref> Иако не е настанато во Соединетите Држави,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=BEPE2|title=USDA Plants Profile for Bellis perennis (lawndaisy)|work=usda.gov}}</ref> видот сè уште се смета за вредна почва во одредени градинарски поставки (на пр. како дел од англиски или куќички инспирирани градини, како и пролетни ливади каде што се посакува низок раст и одредена боја во паралелно со минимална грижа и одржување, притоа помагајќи да се истиснат [[коров|штетните плевели]] штом ќе се формираат и натурализираат). Се одгледуваат бројни едноцветни и двоцветни раси, кои произведуваат рамни или сферични цветови во различни големини (1&nbsp;cm до 6&nbsp;cm) и бои (црвена, розова и бела). Тие обично се одгледуваат од [[Семе|семиња]] како [[Двегодишно растение|двегодишни растенија]]. Може да се купат и како пресадувачи во пролет. Пријавено е дека е главно само-опрашувачки, но некои растенија може да се самостерилни.<ref>{{Наведено списание|last=WARWICK|first=S. I.|last2=BRIGGS|first2=D.|date=September 1979|title=The Genecology of Lawn Weeds|journal=New Phytologist|volume=83|issue=2|pages=509–536|doi=10.1111/j.1469-8137.1979.tb07616.x|issn=0028-646X}}</ref> == Етимологија == [[Податотека:Sea_of_Daisies_at_Kew_Gardens.jpg|мини| Добро изгазена ливада во лондонските [[Кралски ботанички градини во Кју]], тревата бела од парички]] ''Bellis'' може да потекнува од ''bellus'', латински за „убаво“, а ''perennis'' е латински за „вечен“. Името „паричка“ се смета за расипување на „дневното око“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.encyclopedia.com/topic/daisy.aspx|title=daisy facts, information, pictures – Encyclopedia.com articles about daisy|work=www.encyclopedia.com}}</ref> затоа што целата глава се затвора ноќе и се отвора наутро. [[Џефри Чосер]] го нарече „око на денот“. Во средновековно време, ''Bellis perennis'' или англиската паричка била попозната како „Роза на Марија“.<ref>''The Plant-Lore and Garden-Craft of Shakespeare'', by Henry Nicholson Ellacombe.</ref> Познат е и како ''коскено цвеќе.''<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=STTRCQAAQBAJ&pg=PA66|title=Historical Common Names of Great Plains Plants, with Scientific Names Index: Volume II: Scientific Names Index|last=Nowick|first=Elaine|date=2014|publisher=Lulu.com|isbn=978-1-60962-060-8|page=66}}</ref> == Употреба == === Кулинарство === Ова растение може да се користи како зеленчук. Младите листови може да се јадат сирови во салати,<ref>Johanna Budwig, Krebs – ein Fettproblem, richtige Wahl und Verwendung der Fette.</ref> или варени, иако листовите стануваат сè погорчливи со возраста.<ref name="mbg"/> Цветните пупки и ливчиња може да се јадат сурови во сендвичи, супи и салати.<ref name="pfaf"/> Се користи и како чај и како витамински додаток.<ref name="fna"/> === Во треварството === Паричето има адстрингентни својства и се користи во [[треварство]]то.<ref>Howard, Michael.</ref> === Други употреби === Паричките традиционално се користат за правење венци од парички во детските игри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/2176467.stm|title=Children's 'right to play'|date=2002-08-07|work=BBC News|publisher=BBC|accessdate=2008-11-02}}</ref> == Галерија == <center> <gallery caption="''Bellis perennis''"> Податотека:Bellis perennis (1).jpg|Домашна мува на цвет Податотека:Bellis perennis-fully bloomed flower.jpg|Поглед одблиску Податотека:Bellis perennis ENBLA03.JPG|Лист Податотека:20190319 Bellis perennis 3.jpg|Цвеќиња Податотека:Bellis perennis (8580127027).jpg|Розов цвет Податотека:20160410Bellis perennis2.jpg|Отворање на пупка </gallery> <gallery widths="160" heights="200" perrow="4" caption="''Bellis perennis'' во уметноста"> Податотека:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Daisies (1894).jpg|''Парички'' од [[Вилијам-Адолф Бугеро]] (1894) Податотека:Maude Goodmann The daisy chain.jpg|''Синџирот на маргаритки'' од [[Мод Гудман]] (1936) </gallery> </center> == Поврзано == * [[Камилица]] == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == {{рв|Bellis perennis}} * [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Bellis+perennis Профил на паричето] — PFAF {{en}} {{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] hv2it7chbtlko43ulpwwbcut4h7xw7z 0 1300234 5532462 5295404 2026-03-31T18:38:33Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5532462 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ribwort 600.jpg|мини|Машки тегавец фотографиран во Есекс, Англија]] {{Speciesbox}} {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |Ribwort plantain |- | colspan="2" style="text-align: center" | |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |Научна класификација <span class="plainlinks" style="font-size:smaller; float:right; padding-right:0.4em; margin-left:-3em;">[[File:Red_Pencil_Icon.png|врска=Template:Taxonomy/Plantago|edit]]</span> |- |Царствo: |[[Plant]]ae |- |Нерангирано: |[[Vascular plant|Tracheophytes]] |- |Нерангирано: |[[Flowering plant|Angiosperms]] |- |Нерангирано: |[[Eudicots]] |- |Нерангирано: |[[Asterids]] |- |Ред: |[[Lamiales]] |- |Фамилија: |[[Plantaginaceae]] |- |Род: |''[[Plantago]]'' |- |Вид: |<div class="species" style="display:inline">'''''P.&nbsp;lanceolata'''''</div> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |Биномен назив |- | colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Plantago lanceolata''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">[[Carl Linnaeus|L.]]</div> |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |} '''Машки тегавец''' е вид на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од фамилијата на хлебните Plantaginaceae . Познат е по општите имиња, '''теснолисен хлебните''', '''англиски хлебните''',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=plla|title=Plants Profile for Plantago lanceolata (Narrowleaf plantain)}}</ref> '''јагнешки јазик''' и '''букхорн.'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://vro.agriculture.vic.gov.au/dpi/vro/vrosite.nsf/pages/sip_ribwort|title=Ribwort}}</ref> Тоа е вообичаен [[плевел]] на обработено или нарушено земјиште. == Опис == Растението е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишна]] [[Зелјесто растение|билка која]] формира розета, со безлисни, свилени, влакнести [[цвет]]ни стебла (10-40 см). Базалните листови се [[Облици на листови|ланцетни]] распространети или исправени, едвај забиени со 3-5 силни паралелни жили стеснети до кратка петилка. Цветното стебленце е длабоко избраздено, завршувајќи со јајцевидна соцвета од многу мали цветови, секое со зашилена брактица.<ref name="Blamey">{{Наведена книга|title=Wild flowers of Britain and Ireland: The Complete Guide to the British and Irish Flora.|last=Blamey|first=M.|last2=Fitter|first2=R.|last3=Fitter|first3=A|publisher=A & C Black|year=2003|isbn=978-1408179505|location=London}}</ref> Секоја соцвета може да произведе до двесте семиња. Цветовите се 4мм ( [[Чашкино ливче|чашка]] зелена, корола кафеава), 4 свиткани грбни лобуси со кафеави средни и долги бели стомаци. Се појавил во умерената Евроазија, широко распространет низ [[Британски Острови|Британските Острови]], но редок на најкиселите почви. Присутен е и широко распространет во Америка и Австралија како воведен вид. == Распространетост == Машкиот тегавец е роден во Евроазија, но е воведен во Северна Америка и многу други делови од светот со соодветни живеалишта.<ref name="DVF">{{Наведена мрежна страница|url=http://linnaeus.nrm.se/flora/di/lentibularia/pingu/pingvulv.jpg|title=Den Virtuella Floran, ''Pinguicula vulgaris'' L.|last=Anderberg|first=Arne|publisher=Naturhistoriska riksmuseet, Stockholm, Sweden}}</ref> == Историја == [[Податотека:Plantago lanceolata P6200323 箆大葉子、ヘラオオバコ.jpg|лево|мини|267x267пкс| МАшки тегавец( [[Јапонија]] )]] [[Податотека:Galled_head_of_a_Plantain.JPG|десно|мини| Соцветие што има засадено семиња.]] Се смета дека е показател за земјоделството во дијаграмите на [[полен]], Машкиот тегавец е пронајден во западна [[Норвешка]] од раниот [[Младо камено време|неолит]] па наваму, што се смета за показател за пасење во таа област во тоа време.<ref>{{Наведено списание|last=Hjelle|first=K. L.|last2=Hufthammer, A. K.|last3=Bergsvik, K. A.|year=2006|title=Hesitant hunters: a review of the introduction of agriculture in western Norway|journal=Environmental Archaeology|volume=11|issue=2|pages=147–170|doi=10.1179/174963106x123188}}</ref> Ова би имало смисла, бидејќи Машкиот тегавец напредува на отворени полиња каде што добитокот често го нарушува теренот. == Користење == Машкиот тегавец често се користи во [[Билен чај|билни чаеви]] и други хербални лекови . Еден чај од листовите се користи како лек за кашлица. Во традиционалната австриска медицина, листовите на Машкиот тегавец се користат внатрешно (како сируп или чај) или надворешно (свежи листови) за третман на нарушувања на респираторниот тракт, кожа, каснувања од инсекти и инфекции.<ref>{{Наведено списание|date=October 2013|title=Ethnopharmacological in vitro studies on Austria's folk medicine--an unexplored lore in vitro anti-inflammatory activities of 71 Austrian traditional herbal drugs|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=149|issue=3|pages=750–71|doi=10.1016/j.jep.2013.06.007|pmc=3791396|pmid=23770053}}</ref> Листовите може да се јадат кога се многу млади.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/668195076|title=Northwest Foraging: The Classic Guide to Edible Plants of the Pacific Northwest|last=Benoliel|first=Doug|publisher=Skipstone|year=2011|isbn=978-1-59485-366-1|edition=Rev. and updated|location=Seattle, WA|pages=75|oclc=668195076}}</ref> Песничките птици ги јадат семките, а листовите ги јадат зајаците.<ref>{{Наведена книга|title=The Audubon Society Field Guide to North American Wildflowers, Eastern Region|last=Niering|first=William A.|last2=Olmstead|first2=Nancy C.|publisher=Knopf|year=1985|isbn=0-394-50432-1|page=681|author-link=William Niering|orig-year=1979}}</ref> == Хемија == Машкиот тегавец содржи фенилетаноиди како што се актеозид (вербаскозид), цистанозид Ф, лавандулифолиозид, плантамајозид и изоактеозид.<ref>Phenylethanoids in the Herb of ''Plantago lanceolata'' and Inhibitory Effect on Arachidonic Acid-Induced Mouse Ear Edema. Michiko Murai (nee Sasahara), Yasuhiko Tamayama and Sansei Nishibe, Planta Med., 1995;, volume 61, issue 5, pages 479-480, {{DOI|10.1055/s-2006-958143}}</ref> Исто така, содржи иридоидни гликозиди аукубин и каталпол . Овие иридоидни гликозиди го прават растението нејадливо за некои тревопасни животни, но други не се вознемирени од нив - на пример, пеперутката ''Junonia coenia'', чии ларви ги јадат лисјата на Машкиот тегавец и ги голтаат иридоидните гликозиди за да се направат непријатни за грабливците. == Живеалиште == Машкиот тегавец може да живее насекаде, од многу суви ливади до места слични на дождовните шуми,<ref name=":0">Laiine, Anna Lisa. 2005. Journal of Evolutionary Biology. Journal of Evolutionary Biology. 18, 930-938.</ref> но најдобро е во отворени, вознемирени области. Затоа е вообичаено во близина на патишта каде што другите растенија не можат да цветаат; расте високо ако може, но во често косените области, наместо тоа, прифаќа навика за рамен раст. Историски гледано, растението напредувало во области каде копитарите пасат и ја вртат земјата со своите копита. == Размножување == Начинот на размножување може да варира меѓу популациите на тегавецот.<ref name="Jousimo, Jussi 2014">Jousimo, Jussi. 2014. Ecological and evolutionary effects of fragmentation on infectious disease dynamics. Science AAAS Journal. Science 344, 1289-1293.</ref> Поленот во најголем дел е дисперзиран од ветер, иако растението повремено се опрашува од пчели.<ref name="Jousimo, Jussi 2014" /> Машкиот тегавец не може да се [[Бесполово размножување|размножува бесполово]] на начин како што можат многу други видови на ''Plantago'' ; наместо тоа, тоа е задолжителен ауткроссер . == Непријатели == === Предавање на инсекти === Машкиот тегавец е домаќин на многу различни видови од редот [[Пеперуги|Lepidoptera]] . Видовите како ''Junonia coenia, Spilosoma congrua'' и ''Melitaea cinxia'' ги положуваат своите јајца на Машкиот тегавец за да можат да послужат како извор на храна за ларвите кога ќе се изведат.<ref>{{Наведено списание|last=Stamp|first=Nancy E.|last2=Bowers|first2=M. Deane|date=1993-09-01|title=Presence of predatory wasps and stinkbugs alters foraging behavior of cryptic and non-cryptic caterpillars on plantain (Plantago lanceolata)|journal=Oecologia|language=en|volume=95|issue=3|pages=376–384|bibcode=1993Oecol..95..376S|doi=10.1007/BF00320992|issn=0029-8549|pmid=28314014}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Van Nouhuys|first=Saskya|last2=Singer|first2=Michael C.|last3=Nieminen|first3=Marko|date=2003-04-01|title=Spatial and temporal patterns of caterpillar performance and the suitability of two host plant species|journal=Ecological Entomology|language=en|volume=28|issue=2|pages=193–202|doi=10.1046/j.1365-2311.2003.00501.x|issn=1365-2311|doi-access=free}}</ref> Иридоидните гликозиди во листовите на растението се акумулираат во гасениците и ги прават непријатни за грабливците. === Инфекција со прашкаста мувла === ''Podosphaera plantaginis'' е прашкаста мувла која го инфицира Машкиот тегавец . Сите популации на него се инфицирани со неколку видови на оваа прашкаста мувла.<ref>Laiine, Anna Lisa. 2004. Resistance variation within and among host populations in a plant- pathogen metapopulation: implications for regional pathogen dynamics. Journal of Ecology 92, 990-1000.</ref> Откако ќе се заразат популациите, симптомите на почетокот се минимални. Потоа, по неколку недели или месеци почнуваат да се појавуваат лезии кои ја покриваат целата површина на листовите и стеблото, што го прави многу забележлив.<ref name=":0"/> Друг вид што го инфицира Машкиот тегавец е ''Golovinomyces sordidus'' . И двете од овие мувли се задолжителни [[Паразитизам|биотрофи]], што значи дека тие можат да заразат само живо ткиво. Тие ја покриваат површината на листовите и ги прошируваат [[хифи]]те во клеточната матрица со цел да извлечат хранливи материи. ==== Отпорност на прашкаста мувла ==== Откако ќе се заразат популациите, тие реагираат на различни начини. Некои популации на Машкиот тегавец се поподложни на различни соеви на прашкаста мувла. Исто така, некои популации имаат повеќекратни фенотипови на отпор, додека од друга страна, други може да имаат само еден фенотип на отпор.<ref name=":0"/> Генерално, популациите кои имаат највисока разновидност на фенотипови на отпор ќе имаат највисоки стапки на преживување особено кога стапките на инфекција се високи.<ref name=":0" /> == Во популарната култура == Во OК и Ирска растението децата го користат за да играат разни едноставни игри. Во Единбург, Шкотска оваа игра се нарекува „Пиштол во 1 часот“ по пиштолот што пука секој ден од замокот Единбург. Писателот Шон Мајкл Вилсон забележува дека: „Кога бев дете во Единбург, го користевме за една симпатична игра наречена „Пиштолот во 1 часот“ - ја извртевме дршката наоколу во еден вид јамка, брзо ја повлечевме (со левата рака нагло се повлекува назад, а десната се движи напред), а потоа главата на стебленцето ќе испадне. Питтт! ! Порано гледавме до каде можеме да стигнеме - одлична забава“. Во западната земја на Англија истата игра се нарекува „топчести топки“. Друга игра што се игра со фабриката во Шкотска и Ирска, а можеби и во Англија се нарекува „Епископи“. Оваа игра е малку како конкери ; дете се обидува да ја собори главата од дршката на своето другарче со помош на сопственото стебленце, преку брз потисок надолу. == Надворешни врски == * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?5625,5626,5633 Рачен третман со Jepson] * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Plantago+lanceolata Фото галерија] * [http://www.garden.org/weedlibrary/?q=show&id=2938 Бакхорн] * [https://archive.today/20121203071839/http://vro.dpi.vic.gov.au/dpi/vro/vrosite.nsf/pages/sip_ribwort Рибворт] == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Македонија]] o145vmeqvgwk10wa7hujmm6espr494f 0 1300375 5532490 5417300 2026-03-31T18:53:05Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532490 wikitext text/x-wiki '''''Vanessa cardui''''' е најраспространета од сите видови пеперутки . Вообичаено се нарекува лажен адмирал,<ref name="Smetacek">{{Наведена книга|title=A Synoptic Catalogue of the Butterflies of India|last=Varshney|first=R.K.|last2=Smetacek|first2=Peter|publisher=Butterfly Research Centre, Bhimtal & Indinov Publishing|year=2015|isbn=978-81-929826-4-9|location=New Delhi|pages=219|doi=10.13140/RG.2.1.3966.2164}}</ref><ref name="funet">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nic.funet.fi/pub/sci/bio/life/insecta/lepidoptera/ditrysia/papilionoidea/nymphalidae/nymphalinae/vanessa/#cardui|title=''Vanessa cardui'' (Linnaeus, 1758)|last=Savela|first=Markku|work=Lepidoptera and Some Other Life Forms|accessdate=July 3, 2018}}</ref> или порано во Северна Америка '''космополит'''.<ref name="Bingham">{{Source-attribution|sentence=yes|{{Cite book|url=https://archive.org/stream/butterfliesvolii00bing#page/364/mode/2up/ |title=Fauna of British India. Butterflies Vol. 1|last=Bingham|first=Charles Thomas|author-link=Charles Thomas Bingham|year=1905|pages=365–366}}}}</ref><ref name="MooreIndica">{{Source-attribution|sentence=yes|{{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/103628#page/117/mode/1up|title=Lepidoptera Indica. Vol. IV|last=Moore|first=Frederic|author-link=Frederic Moore|publisher=Lovell Reeve and Co.|year=1899–1900|location=London|pages=105–107}}}}</ref> == Опис == [[Податотека:Крыло_бабочки_репейницы.jpg|десно|мини| Крлушки на крилја.]] Машко и женско. Горна страна. Земјена црвеникаво-охрена боја, базалните области маслинесто-окерно-кафеави; црни, наизменични со бели, крило со надворешно-коса црна скршена лента со неправилна форма која преминува од средината на клетката до дискот над субмедијалната вена; апикалната област од крајот на клетката и надворешната граница исто така црни; пред врвот е кратка бела надворешно-коса лента и заоблен ред од четири тркалезни точки, а втората и третата се мали; маргинална бледа лунуларна линија со нејзиниот горен дел најдефиниран и белузлав. Задно крило со црна дамка од крајбрежната вена преку крајот на ќелијата, делумно конфлуентна заоблена дискална лента, субмаргинален ред на лунули, а потоа маргинален ред на малку скутиформни точки; помеѓу дискалната лента и субмаргиналните лунули има ред од пет кружни црни дамки, кои во некои примери покажуваат блед и темен надворешен прстен. Долната страна. Предниот дел е посветло црвеникаво-охерен, апикалната област и надворешната маргина многу побледи, а врвот е маслинесто окерно-кафеав; дискална неправилна лента како погоре, субапикална бела лента, низа точки и маргинални лунули се разликуваат; основата на крилото и меѓупросторот пред крајот на белата ќелија. Заден крил попречно-мермерен со маслиново окерно-кафеава и попрскана со црни лушпи; вкрстени со базална и дискална синусна белузлава или бледа фасција и пресечена со бели вени; надворешен-дискален ред од пет окули, горниот најмал и обично несовршен, вториот и петтиот најголем, четвртиот со црн центар прошаран со сино и прстен со жолто, а вториот и петтиот исто така со надворешен црн прстен; субмаргинални лунули пурпуресцентно-сива боја, граничи со белузлава фасција; надворешната маргина окер. Тело маслиново окерно-кафеаво, абдомен со окерни ленти; палпи црно горе, бела одоздола; телото под и нозете сиво-бели; антени црни горе, врвот и под црвеникаво. - Фредерик Мур, Лепидоптера Индика. Vol. IV [5]<gallery mode="packed"> Податотека:Vanessa cardui MHNT CUT 2013 3 14 Pontfaverger-Moronvilliers Dos.jpg|Грбната страна Податотека:Vanessa cardui MHNT CUT 2013 3 14 Pontfaverger-Moronvilliers Ventre.jpg|Вентрална страна Податотека:Vanessa cardui - egg 02 (HS).jpg|Јајце Податотека:Vanessa cardui - caterpillar 07 (HS).jpg|Ларва Податотека:Vanessa cardui - pupa 03 (HS).jpg|Кукла Податотека:Vanessa cardui - chrysalis and emergence.jpg|Појавување </gallery> == Застапеност == ''V. cardui'' е една од најраспространетите од сите пеперутки, која се наоѓа на секој континент освен на [[Антарктик]]от и [[Јужна Америка]] .<ref name="Smetacek"/><ref name="funet"/><ref name="ButterflyConservation">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.butterfly-conservation.org/butterfly/32/butterfly.html?butterflyid=38|title=Painted Lady|work=A-Z of Butterflies|publisher=Butterfly Conservation|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022154913/http://butterfly-conservation.org/Butterfly/32/Butterfly.html?ButterflyId=38|archive-date=22 October 2012|accessdate=22 October 2012}}</ref> Во [[Австралија]], ''V. cardui'' има ограничен опсег околу островот Бунбери, [[Фримантл]] и Ротнест . Сепак, нејзината блиска роднина, австралискиот лажен адмирал (''В. Кершави'', понекогаш се смета за подвид) се протега на половина од континентот. Други тесно поврзани видови се Американскиот вид Лажен адмирал (''V. virginiensis'') и лажниот адмирал од Западниот брег (''V. annabella''). == Миграција == [[Податотека:Vanessa_cardui_migration_in_Europe-blank_map.svg|десно|мини| Пролетната миграција на ''Ванеса Кардуи'' помеѓу Северна Африка и Европа]] ''V. cardui'' се јавува во која било умерена зона, вклучувајќи ги и планините во тропските предели. Видот живее само во потоплите области, но мигрира во пролет, а понекогаш повторно во есен. Мигрира од [[Северна Африка]] и Медитеранот во Британија и Европа во мај и јуни,<ref name="motyle.info">{{Наведена мрежна страница|url=http://motyle.info/forum/viewtopic.php?t=2236|title=Afrykańska Rusałka osetnik (Vanessa cardui) zalewa Europę|last=Kuczkowski|first=Sławek|date=2009-05-27|work=Motyle.info - Portal Lepidopterologiczny|language=pl|accessdate=2019-04-24}}</ref> и од сливот на [[Црвено Море|Црвеното Море]], преку [[Израел]] и [[Кипар]], во [[Турција]] во март и април.<ref name="ynet_2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-4506175,00.html|title=הרימו ראש: מיליוני פרפרים נודדים מעל ישראל|last=ארליכמן|first=ארז|date=2014-04-02|work=[[ynet]]|accessdate=2019-04-24}}</ref><ref name="haaretz_2019">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.haaretz.co.il/nature/.premium-MAGAZINE-1.7043457|title=הפרפרים נעים בכמויות: מסע הנדידה של מיליוני נמפיות חורשף הגיע לישראל|last=רינת|first=צפריר|date=2019-03-21|work=[[Haaretz]]|accessdate=2019-04-24}}</ref> Повремената есенска миграција направена од ''V. cardui'' е веројатно за проверка на промените на ресурсите; се состои од кружен пат од Европа до Африка.<ref>Puig‐Montserrat, X., Izquierdo, R., Ubach, A., & Arrizabalaga, A. (2017, July 20).</ref> Со децении, натуралистите дебатираа дали потомците на овие имигранти некогаш се враќаат на југ.<ref name="BirdGuides">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.birdguides.com/webzine/article.asp?a=3493|title=Butterfly Conservation: Secrets of Painted Lady migration unveiled|publisher=BirdGuides Ltd|accessdate=22 October 2012}}</ref> Истражувањата покажуваат дека британските насликани дами навистина преземаат есенска миграција, правејќи 14 500 километри кружно патување од тропска Африка до Арктичкиот круг во низа чекори до шест последователни генерации.<ref name="BirdGuides" /> Единицата за радарска ентомологија во истражувачката станица Ротамстед обезбеди докази дека есенските миграции се случуваат на голема надморска височина, што објаснува зошто овие миграции ретко посведочени.<ref name="BirdGuides" /> Во последниве години, благодарение на активноста на научниот граѓански проект ''The Worldwide Painted Lady Migration'', предводен од ''Институтот за еволутивна биологија'' со седиште во [[Барселона]]( [[Каталонски јазик|каталонски]] : ''Institut de Biologia Evolutiva'' ),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.butterflymigration.org/|title=The worldwide painted lady migration project|accessdate=2019-04-24}}</ref> почна да се открива огромниот опсег на миграција. На пример, некои пеперутки мигрирале од [[Исланд]] во [[Сахара|пустината Сахара]], па дури и подалеку на југ.<ref name="haaretz_2019"/> ''V. cardui'' е познат по своето изразито миграциско однесување. Во Калифорнија, тие обично се гледаат како летаат од север кон северозапад. Се чини дека овие миграции се делумно иницирани од обилните зимски дождови во пустината каде врнежите го контролираат растот на растенијата со храна од ларви.<ref>Orsak, L.J. (1977).</ref> Во март 2019 година, откако обилните дождови создадоа изобилство на вегетација во пустините, во Јужна Калифорнија се видоа милиони од овие пеперутки како мигрираат низ државата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/science/sciencenow/la-sci-sn-butterflies-desert-explosion-20190312-story.html|title=In the middle of a butterfly crisis, California sees a burst of painted ladies|last=Netburn|first=Deborah|date=March 12, 2019|work=Los Angeles Times|access-date=2019-03-20}}</ref> Слично на тоа, пообилниот дожд од вообичаеното во текот на зимата 2018-2019 година се чини дека беше причина за извонредно големата миграција забележана во Израел на крајот на март, проценета на милијарда поединечни пеперутки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mako.co.il/news-israel/health-q1_2019/Article-076690e3130a961004.htm|title=בוא אליי פרפר נחמד: גל חריג של פרפרים ברחבי הארץ|date=2019-03-21|work=[[Keshet Media Group#Mako|mako]]|accessdate=2019-04-24}}</ref> Миграција на овие пеперутки се многу непредвидливи и тие не мигрираат секоја година.<ref>Larsen, T.B. 1984.</ref> Некои докази сугерираат дека глобалните климатски настани, како што е [[Ел Нињо]], може да влијаат на миграциското однесување на обоените дами пеперутки, предизвикувајќи миграции од големи размери.<ref>Tilden, J.W. (1962).</ref> Првиот забележлив бран на миграција во источна Украина беше забележан од 20-29 април 2019 година. Од 15 мај, бројот почна да расте и беше можно да се набљудуваат стотици од овој вид во регионот Харков во Украина, вклучително и на градските улици на Харков.<ref>Annual report of the Department of Science and nature monitoring, National nature park "Gomil`shans`ky Lisy" (Ukraine, Kharkiv region). 2018 and 2019 years.</ref> Врз основа на експериментални податоци, шемата за миграција на лажниот адмирал во северна Европа очигледно не следи строг правец северозапад. Опсегот на наслови сугерира дека пеперутките кои мигрираат може да ги приспособат нивните модели на миграција како одговор на локалните топографски одлики и временските услови, како што се обрасците на силниот ветер. Лабораториски одгледани лажни адмирали пеперутки од есенската генерација можеа да разликуваат јужна ориентација за повратен миграциски пат. Според истата лабораториска студија, кога пеперутките биле изолирани од сонцето, тие не биле во можност да се ориентираат во одредена насока, наспроти оние кои имале пристап до сонцето. Ова сугерира дека ''V. cardui'' бара директен поглед на небото, што подразбира употреба на сончев компас за да се ориентира неговата миграциска насока и да се одржи права патека на летот.<ref>Nesbit, R.L., J.K. Hill, I.P. Woiwod, D. Sivell, K.J. Bensusan, and J.W. Chapman (2009).</ref> == Однесување при парење во однос на миграцијата == ''V. cardui'' прикажува уникатен систем на континуирано парење, во текот на сите сезони, вклучително и зимата. Ова може да се припише на неговите миграциски обрасци, со што значително влијае на неговото однесување на парење. За време на европските миграции, пеперутките веднаш почнуваат да се парат и да несат јајца по пристигнувањето во Медитеранот на пролет, почнувајќи од крајот на мај.<ref name="Stefanescu">Stefanescu, C., Páramo, F., Åkesson, S., Alarcón, M., Ávila, A., Brereton, T., Carnicer, J., Cassar, L. F., Fox, R., Heliölä, J., Hill, J. K., Hirneisen, N., Kjellén, N., Kühn, E., Kuussaari, M., Leskinen, M., Liechti, F., Musche, M., Regan, E. C., Reynolds, D. R., Roy, D. B., Ryrholm, N., Schmaljohann, H., Settele, J., Thomas, C. D., van Swaay, C. and Chapman, J. W. (2012), Multi-generational long-distance migration of insects: studying the painted lady butterfly in the Western Palaearctic.</ref> Во Соединетите Држави, пеперутките лажен адмирал кои мигрираат кон север доживуваат лоши услови за парење, а многу пеперутки имаат ограничени можности за размножување.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://butterfly.ucdavis.edu/node/173|title=''Vanessa cardui''|last=Shapiro|first=Art|work=Art Shapiro's Butterfly Site|publisher=Information Center for the Environment (ICE)|accessdate=25 September 2013|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927140925/http://butterfly.ucdavis.edu/node/173|url-status=dead}}</ref> „Локалната возрасна генерација“ се развива во ова време, приближно од средината на мај до почетокот на јуни во врска со прогресијата на пеперутките во текот на нивниот лет.<ref name="Stefanescu" /> За време на миграцискиот процес, овие пеперутки лажни адмирали почнуваат да се размножуваат и целосно се размножуваат во текот на нивната миграција.<ref>Vandenbosch, R. (2003), Fluctuations of ''Vanessa cardui'' butterfly abundance with El Niño and Pacific Decadal Oscillation climatic variables.</ref> Научниците не беа во можност да најдат докази за нивното презимување ; тоа може да биде затоа што тие мигрираат на потопли локации за да преживеат и да се размножуваат.<ref name=":0"/> Женките на лажниот адмирал може привремено да го прекинат својот лет кога се „подготвени за положување на јајцата;<ref>Tilden, J. W. (1962).</ref> ова им овозможува можност постојано да се репродуцираат во текот на нивните миграции. Бидејќи овие пеперутки постојано мигрираат, се смета дека машките пеперутки немаат постојана територија. Наместо да бараат територија за парење со женките и да развијат еволутивно однесување за одбрана на оваа територија, се чини дека пеперутките кои се парат воспоставуваат одредено „време и место“ на одредени локации за кои сметаат дека се погодни за репродукција. Поконкретно, тие лоцираат одредени седници, врвови на ридови, рабови на шумски ливади или други знаменитости каде што ќе останат додека, веројатно, женката не пристигне да се парат. Подеднакво важна за репродукцијата на насликани дами пеперутки е изложбата на машките полигиносно парење, во која тие често се парат со повеќе од една женка.<ref name="Mich">{{Наведена мрежна страница|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Vanessa_cardui/#reproduction|title=''Vanessa cardui''|last=Harris|first=Marie|work=Animal Diversity Web|publisher=University of Michigan Museum of Zoology|accessdate=25 September 2013}}</ref> Ова е важно за пеперутката лажен адмирал бидејќи придобивките може да ги надминат трошоците за полигинија <ref>Davies, N., Krebs, J., & West, S. (2012).</ref> бидејќи не се користи трајно место за размножување. По парењето, кое обично се случува во попладневните часови, женките лажен адмирал снесуваат јајца едно по едно на нивните посакувани места за размножување. Разновидноста на локациите на еклозија на крајот го диктира однесувањето на мажјакот лажаен адмирал.<ref>Rutowski, Ronald L. (1991).</ref> Забележано е дека женките лажен адмирал имаат релативно „висок биотички потенцијал“, што значи дека секоја од нив произведува голем број потомци. Овој вечен прилив на репродукција можеби е причина зошто овие пеперутки толку успешно се размножуваат. Еден интересен аспект што го забележале научниците е дека овие пеперутки сакаат да летаат кон дождот. Понатамошни студии сугерираат дека големите количини на врнежи може некако „да активираат повеќе јајца или да поттикнат подобар развој на ларвите“.<ref>Abbott, Charles H. (1951).</ref> Населените локации почнуваат да забележуваат голем прилив на нови генерации на пеперутки лажен адмирал во есен, особено во септември и октомври. Нивниот репродуктивен успех опаѓа релативно во текот на зимата, првенствено до ноември.<ref name="Stefanescu"/> Сепак, тие сè уште продолжуваат да се репродуцираат - аспект на однесувањето на пеперутките што е сосема уникатен. Научниците претпоставуваат дека овие обемни миграциски обрасци им помагаат на обоените дами пеперутки да најдат соодветни услови за размножување, со што нудат можна причина зошто овие пеперутки постојано се парат. == Положување на јајца == Возрасните пеперутки се хранат со цветен нектар и медлика од вошка.<ref>Scott, J. A. 1986.</ref> Женките полагаат јајца на растенијата со нектар веднаш достапен за возрасните, дури и ако тоа води до висока смртност на ларвите. Овој недостаток на дискриминација покажува дека тие не ги земаат предвид испарливите хемикалии ослободени од потенцијалните растенија-домаќини кога бараат избори за полагање на јајца.<ref>O'Neill, Bridget F., Arthur R. Zangerl, Evan H. Delucia, and May R. Berenbaum.</ref> Достапноста на ресурси за возрасни диктира претпочитање за одредени области на цвеќе. Цветовите со повеќе достапен нектар резултираат со поголем број на јајца депонирани на растенијата. Ова ја зајакнува идејата дека обоената дама пеперутка не ги дискриминира растенијата домаќини и избира главно врз основа на достапноста на извори на храна за возрасни дури и ако ја зголемува стапката на смртност на потомството. Податоците, исто така, укажуваат на тоа дека обоената дама пеперутка го фаворизира квантитетот на потомството пред квалитетот.<ref>Janz, Niklas.</ref> == Сетило за вид == Овие пеперутки имаат визуелен систем кој наликува на пчела. Возрасните очи ''V. cardui'' содржат ултравиолетови, сини и зелени фоторецептори.<ref>{{Наведено списание|last=Briscoe|first=Adriana D.|last2=Bernard|first2=Gary D.|last3=Szeto|first3=Allan S.|last4=Nagy|first4=Lisa M.|last5=White|first5=Richard H.|date=2003|title=Not all butterfly eyes are created equal: Rhodopsin absorption spectra, molecular identification, and localization of ultraviolet-, blue-, and green-sensitive rhodopsin-encoding mRNAs in the retina of Vanessa cardui|journal=Journal of Comparative Neurology|language=en|volume=458|issue=4|pages=334–349|doi=10.1002/cne.10582|issn=1096-9861|pmid=12619069}}</ref> За разлика од другите пеперутки, како што се пеперутките монарх или црвените поштари, на лажниот адмирал им недостасуваат црвени рецептори, што значи дека тие не се чувствителни на црвено светло.<ref>{{Наведено списание|last=Bernard|first=Gary D.|last2=Briscoe|first2=Adriana D.|date=2005-02-15|title=Eyeshine and spectral tuning of long wavelength-sensitive rhodopsins: no evidence for red-sensitive photoreceptors among five Nymphalini butterfly species|journal=Journal of Experimental Biology|language=en|volume=208|issue=4|pages=687–696|doi=10.1242/jeb.01453|issn=0022-0949|pmid=15695761|doi-access=free}}</ref> Студиите за однесување на сродниот вид, ''[[Адмирал (пеперутка)|Vanessa atalanta]]'', покажаа дека ''V. atalanta'' не може да разликува жолта светлина од портокалова светлина или портокалова светлина од црвена светлина.<ref>{{Наведено списание|last=Briscoe|first=Adriana D.|last2=Sison-Mangus|first2=Marilou P.|last3=Kelber|first3=Almut|last4=Zaccardi|first4=Guillermo|date=2006-05-15|title=Color discrimination in the red range with only one long-wavelength sensitive opsin|journal=Journal of Experimental Biology|language=en|volume=209|issue=10|pages=1944–1955|doi=10.1242/jeb.02207|issn=0022-0949|pmid=16651559|doi-access=free}}</ref> == Однесување и територија за оградување == Забележано е дека групи од две до осум насликани дами пеперутки летаат во круг една околу друга околу една до пет секунди пред да се разделат, симболизирајќи го додворувањето. Групите на пеперутки обично нема да летаат повеќе од 4,5&nbsp;m оддалечен од почетната точка.<ref>Hardesty, Richard.</ref> За да ги воспостават и одбранат своите територии, возрасните мажјаци се спуштаат доцна попладне во области каде што најверојатно ќе се појават женки.<ref name="animaldiversity.ummz.umich.edu">Harris, M. 1999.</ref> Откако мажјакот ќе забележи женка од истиот вид, тој почнува да ја потера. Ако странската пеперутка е мажјак, оригиналниот мажјак ќе потера, летајќи вертикално неколку стапки пред да се врати на своето место.<ref>"Behaviors to Watch."</ref> ''V. cardui'' воспоставува територии во областите заштитени со жива ограда.<ref name="learnaboutbutterflies.com">Hoskins, Adrian.</ref> ''Ванеса кардуи'' имаат тенденција да населуваат сончеви, светло осветлени, отворени средини и честопати ги привлекуваат отворени области со цвеќиња и детелини.<ref name="animaldiversity.ummz.umich.edu">Harris, M. 1999.</ref> Возрасните поминуваат време во мали вдлабнатини во земјата во облачните денови.<ref name="learnaboutbutterflies.com" /> == Растенија домаќини == Ларвите се хранат со видовите [[Главоцветни|Asteraceae]], вклучувајќи ги ''Cirsium'', ''Carduus'', ''[[Различник|Centaurea]]'', ''[[Чичок|Arctium]]'', ''Onopordum'', ''Helianthus'' и ''Artemisia'' .<ref name="ButterflyConservation"/><ref name="CBIF">[http://www.cbif.gc.ca/spp_pages/butterflies/species/PaintedLady_e.php ''Vanessa cardui''], Butterflies of Canada</ref> Насликаната госпоѓа користи преку 300 снимени растенија домаќини според базата на податоци HOSTS.<ref name="HOSTS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/hostplants/search/list.dsml?searchPageURL=browse.dsml&Family=Nymphalidae&Genus=Vanessa&Species=cardui&Country=&sort=Family|title=''Vanessa cardui''|work=HOSTS - a Database of the World's Lepidopteran Hostplants|publisher=The Natural History Museum|accessdate=22 October 2012}}</ref> == Одбранбени механизми == Главните одбранбени механизми на пеперутките лажен адмирал го вклучуваат летот и камуфлажа. Гасениците се кријат во мали свилени гнезда на врвот на лисјата од нивните главни грабливци кои вклучуваат оси, пајаци, мравки и птици.<ref name="animaldiversity.ummz.umich.edu">Harris, M. 1999.</ref> == Човечка интеракција == ''Ванеса кардуи'' и други видови Лажен адмирал се одгледуваат во училиштата за образовни цели и се користат за ослободување на пеперутки во конак, меморијални настани и свадби.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=https://abutterflyrelease.com/|title=Live butterfly release for special events|publisher=Cloverlawn Butterflies Farm|accessdate=15 January 2016}}</ref> == Поврзано == * ''[[Адмирал (пеперутка)]]'' * [[Синтија (пеперутка)]] == Наводи == {{Наводи}} == Дополнително читање == *Болотов ВО 2012 ГОДИНА. Фауната и екологијата на пеперутките (Lepidoptera, Rhopalocera) на полуостровот Канин и островот Колгуев. - ''Ентомолошки преглед'' 92 (3): 296–304. DOI 10.1134/S0013873812030062 * Болотов ВО 2004 ГОДИНА. Долгорочни промени во фауната на дневните лепидоптерани (Лепидоптера, Диурна) во подзоната на северната тајга на западната руска рамнина. ''Руски весник за екологија'' 35 (2): 117-123. DOI 10.1023/B:RUSE.0000018937.44836.c6 == Надворешни врски == * [http://www.wildreach.com/butterflies/Vanessa_cardui.php База на податоци за дивиот свет во Шри Ланка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110718052614/http://www.wildreach.com/butterflies/Vanessa_cardui.php |date=2011-07-18 }} * [http://www.cirrusimage.com/butterfly_painted_lady.htm Насликана Лејди Пеперутка ''Ванеса кардуи'' : фотографии со референтен квалитет во голем формат] * [http://www.lablit.com/article/442 Во лет - истражувањето за миграцијата на пеперутките се покажува наградувачко] * [https://www.youtube.com/watch?v=dRbnHZDznqk HD видео од пеперутките на ''Ванеса''] * [http://www.fjexpeditions.com/desert/florafauna/fauna/fauna.htm Набљудувања на ''Ванеса кардуи'' во либиската пустина (Источна Сахара)] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] h9ky0zyk352zd9f3xm0bdepplkkk4it 5532491 5532490 2026-03-31T18:53:26Z Виолетова 1975 додадена [[Категорија:Пеперуги]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532491 wikitext text/x-wiki '''''Vanessa cardui''''' е најраспространета од сите видови пеперутки . Вообичаено се нарекува лажен адмирал,<ref name="Smetacek">{{Наведена книга|title=A Synoptic Catalogue of the Butterflies of India|last=Varshney|first=R.K.|last2=Smetacek|first2=Peter|publisher=Butterfly Research Centre, Bhimtal & Indinov Publishing|year=2015|isbn=978-81-929826-4-9|location=New Delhi|pages=219|doi=10.13140/RG.2.1.3966.2164}}</ref><ref name="funet">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nic.funet.fi/pub/sci/bio/life/insecta/lepidoptera/ditrysia/papilionoidea/nymphalidae/nymphalinae/vanessa/#cardui|title=''Vanessa cardui'' (Linnaeus, 1758)|last=Savela|first=Markku|work=Lepidoptera and Some Other Life Forms|accessdate=July 3, 2018}}</ref> или порано во Северна Америка '''космополит'''.<ref name="Bingham">{{Source-attribution|sentence=yes|{{Cite book|url=https://archive.org/stream/butterfliesvolii00bing#page/364/mode/2up/ |title=Fauna of British India. Butterflies Vol. 1|last=Bingham|first=Charles Thomas|author-link=Charles Thomas Bingham|year=1905|pages=365–366}}}}</ref><ref name="MooreIndica">{{Source-attribution|sentence=yes|{{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/103628#page/117/mode/1up|title=Lepidoptera Indica. Vol. IV|last=Moore|first=Frederic|author-link=Frederic Moore|publisher=Lovell Reeve and Co.|year=1899–1900|location=London|pages=105–107}}}}</ref> == Опис == [[Податотека:Крыло_бабочки_репейницы.jpg|десно|мини| Крлушки на крилја.]] Машко и женско. Горна страна. Земјена црвеникаво-охрена боја, базалните области маслинесто-окерно-кафеави; црни, наизменични со бели, крило со надворешно-коса црна скршена лента со неправилна форма која преминува од средината на клетката до дискот над субмедијалната вена; апикалната област од крајот на клетката и надворешната граница исто така црни; пред врвот е кратка бела надворешно-коса лента и заоблен ред од четири тркалезни точки, а втората и третата се мали; маргинална бледа лунуларна линија со нејзиниот горен дел најдефиниран и белузлав. Задно крило со црна дамка од крајбрежната вена преку крајот на ќелијата, делумно конфлуентна заоблена дискална лента, субмаргинален ред на лунули, а потоа маргинален ред на малку скутиформни точки; помеѓу дискалната лента и субмаргиналните лунули има ред од пет кружни црни дамки, кои во некои примери покажуваат блед и темен надворешен прстен. Долната страна. Предниот дел е посветло црвеникаво-охерен, апикалната област и надворешната маргина многу побледи, а врвот е маслинесто окерно-кафеав; дискална неправилна лента како погоре, субапикална бела лента, низа точки и маргинални лунули се разликуваат; основата на крилото и меѓупросторот пред крајот на белата ќелија. Заден крил попречно-мермерен со маслиново окерно-кафеава и попрскана со црни лушпи; вкрстени со базална и дискална синусна белузлава или бледа фасција и пресечена со бели вени; надворешен-дискален ред од пет окули, горниот најмал и обично несовршен, вториот и петтиот најголем, четвртиот со црн центар прошаран со сино и прстен со жолто, а вториот и петтиот исто така со надворешен црн прстен; субмаргинални лунули пурпуресцентно-сива боја, граничи со белузлава фасција; надворешната маргина окер. Тело маслиново окерно-кафеаво, абдомен со окерни ленти; палпи црно горе, бела одоздола; телото под и нозете сиво-бели; антени црни горе, врвот и под црвеникаво. - Фредерик Мур, Лепидоптера Индика. Vol. IV [5]<gallery mode="packed"> Податотека:Vanessa cardui MHNT CUT 2013 3 14 Pontfaverger-Moronvilliers Dos.jpg|Грбната страна Податотека:Vanessa cardui MHNT CUT 2013 3 14 Pontfaverger-Moronvilliers Ventre.jpg|Вентрална страна Податотека:Vanessa cardui - egg 02 (HS).jpg|Јајце Податотека:Vanessa cardui - caterpillar 07 (HS).jpg|Ларва Податотека:Vanessa cardui - pupa 03 (HS).jpg|Кукла Податотека:Vanessa cardui - chrysalis and emergence.jpg|Појавување </gallery> == Застапеност == ''V. cardui'' е една од најраспространетите од сите пеперутки, која се наоѓа на секој континент освен на [[Антарктик]]от и [[Јужна Америка]] .<ref name="Smetacek"/><ref name="funet"/><ref name="ButterflyConservation">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.butterfly-conservation.org/butterfly/32/butterfly.html?butterflyid=38|title=Painted Lady|work=A-Z of Butterflies|publisher=Butterfly Conservation|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022154913/http://butterfly-conservation.org/Butterfly/32/Butterfly.html?ButterflyId=38|archive-date=22 October 2012|accessdate=22 October 2012}}</ref> Во [[Австралија]], ''V. cardui'' има ограничен опсег околу островот Бунбери, [[Фримантл]] и Ротнест . Сепак, нејзината блиска роднина, австралискиот лажен адмирал (''В. Кершави'', понекогаш се смета за подвид) се протега на половина од континентот. Други тесно поврзани видови се Американскиот вид Лажен адмирал (''V. virginiensis'') и лажниот адмирал од Западниот брег (''V. annabella''). == Миграција == [[Податотека:Vanessa_cardui_migration_in_Europe-blank_map.svg|десно|мини| Пролетната миграција на ''Ванеса Кардуи'' помеѓу Северна Африка и Европа]] ''V. cardui'' се јавува во која било умерена зона, вклучувајќи ги и планините во тропските предели. Видот живее само во потоплите области, но мигрира во пролет, а понекогаш повторно во есен. Мигрира од [[Северна Африка]] и Медитеранот во Британија и Европа во мај и јуни,<ref name="motyle.info">{{Наведена мрежна страница|url=http://motyle.info/forum/viewtopic.php?t=2236|title=Afrykańska Rusałka osetnik (Vanessa cardui) zalewa Europę|last=Kuczkowski|first=Sławek|date=2009-05-27|work=Motyle.info - Portal Lepidopterologiczny|language=pl|accessdate=2019-04-24}}</ref> и од сливот на [[Црвено Море|Црвеното Море]], преку [[Израел]] и [[Кипар]], во [[Турција]] во март и април.<ref name="ynet_2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-4506175,00.html|title=הרימו ראש: מיליוני פרפרים נודדים מעל ישראל|last=ארליכמן|first=ארז|date=2014-04-02|work=[[ynet]]|accessdate=2019-04-24}}</ref><ref name="haaretz_2019">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.haaretz.co.il/nature/.premium-MAGAZINE-1.7043457|title=הפרפרים נעים בכמויות: מסע הנדידה של מיליוני נמפיות חורשף הגיע לישראל|last=רינת|first=צפריר|date=2019-03-21|work=[[Haaretz]]|accessdate=2019-04-24}}</ref> Повремената есенска миграција направена од ''V. cardui'' е веројатно за проверка на промените на ресурсите; се состои од кружен пат од Европа до Африка.<ref>Puig‐Montserrat, X., Izquierdo, R., Ubach, A., & Arrizabalaga, A. (2017, July 20).</ref> Со децении, натуралистите дебатираа дали потомците на овие имигранти некогаш се враќаат на југ.<ref name="BirdGuides">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.birdguides.com/webzine/article.asp?a=3493|title=Butterfly Conservation: Secrets of Painted Lady migration unveiled|publisher=BirdGuides Ltd|accessdate=22 October 2012}}</ref> Истражувањата покажуваат дека британските насликани дами навистина преземаат есенска миграција, правејќи 14 500 километри кружно патување од тропска Африка до Арктичкиот круг во низа чекори до шест последователни генерации.<ref name="BirdGuides" /> Единицата за радарска ентомологија во истражувачката станица Ротамстед обезбеди докази дека есенските миграции се случуваат на голема надморска височина, што објаснува зошто овие миграции ретко посведочени.<ref name="BirdGuides" /> Во последниве години, благодарение на активноста на научниот граѓански проект ''The Worldwide Painted Lady Migration'', предводен од ''Институтот за еволутивна биологија'' со седиште во [[Барселона]]( [[Каталонски јазик|каталонски]] : ''Institut de Biologia Evolutiva'' ),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.butterflymigration.org/|title=The worldwide painted lady migration project|accessdate=2019-04-24}}</ref> почна да се открива огромниот опсег на миграција. На пример, некои пеперутки мигрирале од [[Исланд]] во [[Сахара|пустината Сахара]], па дури и подалеку на југ.<ref name="haaretz_2019"/> ''V. cardui'' е познат по своето изразито миграциско однесување. Во Калифорнија, тие обично се гледаат како летаат од север кон северозапад. Се чини дека овие миграции се делумно иницирани од обилните зимски дождови во пустината каде врнежите го контролираат растот на растенијата со храна од ларви.<ref>Orsak, L.J. (1977).</ref> Во март 2019 година, откако обилните дождови создадоа изобилство на вегетација во пустините, во Јужна Калифорнија се видоа милиони од овие пеперутки како мигрираат низ државата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/science/sciencenow/la-sci-sn-butterflies-desert-explosion-20190312-story.html|title=In the middle of a butterfly crisis, California sees a burst of painted ladies|last=Netburn|first=Deborah|date=March 12, 2019|work=Los Angeles Times|access-date=2019-03-20}}</ref> Слично на тоа, пообилниот дожд од вообичаеното во текот на зимата 2018-2019 година се чини дека беше причина за извонредно големата миграција забележана во Израел на крајот на март, проценета на милијарда поединечни пеперутки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mako.co.il/news-israel/health-q1_2019/Article-076690e3130a961004.htm|title=בוא אליי פרפר נחמד: גל חריג של פרפרים ברחבי הארץ|date=2019-03-21|work=[[Keshet Media Group#Mako|mako]]|accessdate=2019-04-24}}</ref> Миграција на овие пеперутки се многу непредвидливи и тие не мигрираат секоја година.<ref>Larsen, T.B. 1984.</ref> Некои докази сугерираат дека глобалните климатски настани, како што е [[Ел Нињо]], може да влијаат на миграциското однесување на обоените дами пеперутки, предизвикувајќи миграции од големи размери.<ref>Tilden, J.W. (1962).</ref> Првиот забележлив бран на миграција во источна Украина беше забележан од 20-29 април 2019 година. Од 15 мај, бројот почна да расте и беше можно да се набљудуваат стотици од овој вид во регионот Харков во Украина, вклучително и на градските улици на Харков.<ref>Annual report of the Department of Science and nature monitoring, National nature park "Gomil`shans`ky Lisy" (Ukraine, Kharkiv region). 2018 and 2019 years.</ref> Врз основа на експериментални податоци, шемата за миграција на лажниот адмирал во северна Европа очигледно не следи строг правец северозапад. Опсегот на наслови сугерира дека пеперутките кои мигрираат може да ги приспособат нивните модели на миграција како одговор на локалните топографски одлики и временските услови, како што се обрасците на силниот ветер. Лабораториски одгледани лажни адмирали пеперутки од есенската генерација можеа да разликуваат јужна ориентација за повратен миграциски пат. Според истата лабораториска студија, кога пеперутките биле изолирани од сонцето, тие не биле во можност да се ориентираат во одредена насока, наспроти оние кои имале пристап до сонцето. Ова сугерира дека ''V. cardui'' бара директен поглед на небото, што подразбира употреба на сончев компас за да се ориентира неговата миграциска насока и да се одржи права патека на летот.<ref>Nesbit, R.L., J.K. Hill, I.P. Woiwod, D. Sivell, K.J. Bensusan, and J.W. Chapman (2009).</ref> == Однесување при парење во однос на миграцијата == ''V. cardui'' прикажува уникатен систем на континуирано парење, во текот на сите сезони, вклучително и зимата. Ова може да се припише на неговите миграциски обрасци, со што значително влијае на неговото однесување на парење. За време на европските миграции, пеперутките веднаш почнуваат да се парат и да несат јајца по пристигнувањето во Медитеранот на пролет, почнувајќи од крајот на мај.<ref name="Stefanescu">Stefanescu, C., Páramo, F., Åkesson, S., Alarcón, M., Ávila, A., Brereton, T., Carnicer, J., Cassar, L. F., Fox, R., Heliölä, J., Hill, J. K., Hirneisen, N., Kjellén, N., Kühn, E., Kuussaari, M., Leskinen, M., Liechti, F., Musche, M., Regan, E. C., Reynolds, D. R., Roy, D. B., Ryrholm, N., Schmaljohann, H., Settele, J., Thomas, C. D., van Swaay, C. and Chapman, J. W. (2012), Multi-generational long-distance migration of insects: studying the painted lady butterfly in the Western Palaearctic.</ref> Во Соединетите Држави, пеперутките лажен адмирал кои мигрираат кон север доживуваат лоши услови за парење, а многу пеперутки имаат ограничени можности за размножување.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://butterfly.ucdavis.edu/node/173|title=''Vanessa cardui''|last=Shapiro|first=Art|work=Art Shapiro's Butterfly Site|publisher=Information Center for the Environment (ICE)|accessdate=25 September 2013|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927140925/http://butterfly.ucdavis.edu/node/173|url-status=dead}}</ref> „Локалната возрасна генерација“ се развива во ова време, приближно од средината на мај до почетокот на јуни во врска со прогресијата на пеперутките во текот на нивниот лет.<ref name="Stefanescu" /> За време на миграцискиот процес, овие пеперутки лажни адмирали почнуваат да се размножуваат и целосно се размножуваат во текот на нивната миграција.<ref>Vandenbosch, R. (2003), Fluctuations of ''Vanessa cardui'' butterfly abundance with El Niño and Pacific Decadal Oscillation climatic variables.</ref> Научниците не беа во можност да најдат докази за нивното презимување ; тоа може да биде затоа што тие мигрираат на потопли локации за да преживеат и да се размножуваат.<ref name=":0"/> Женките на лажниот адмирал може привремено да го прекинат својот лет кога се „подготвени за положување на јајцата;<ref>Tilden, J. W. (1962).</ref> ова им овозможува можност постојано да се репродуцираат во текот на нивните миграции. Бидејќи овие пеперутки постојано мигрираат, се смета дека машките пеперутки немаат постојана територија. Наместо да бараат територија за парење со женките и да развијат еволутивно однесување за одбрана на оваа територија, се чини дека пеперутките кои се парат воспоставуваат одредено „време и место“ на одредени локации за кои сметаат дека се погодни за репродукција. Поконкретно, тие лоцираат одредени седници, врвови на ридови, рабови на шумски ливади или други знаменитости каде што ќе останат додека, веројатно, женката не пристигне да се парат. Подеднакво важна за репродукцијата на насликани дами пеперутки е изложбата на машките полигиносно парење, во која тие често се парат со повеќе од една женка.<ref name="Mich">{{Наведена мрежна страница|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Vanessa_cardui/#reproduction|title=''Vanessa cardui''|last=Harris|first=Marie|work=Animal Diversity Web|publisher=University of Michigan Museum of Zoology|accessdate=25 September 2013}}</ref> Ова е важно за пеперутката лажен адмирал бидејќи придобивките може да ги надминат трошоците за полигинија <ref>Davies, N., Krebs, J., & West, S. (2012).</ref> бидејќи не се користи трајно место за размножување. По парењето, кое обично се случува во попладневните часови, женките лажен адмирал снесуваат јајца едно по едно на нивните посакувани места за размножување. Разновидноста на локациите на еклозија на крајот го диктира однесувањето на мажјакот лажаен адмирал.<ref>Rutowski, Ronald L. (1991).</ref> Забележано е дека женките лажен адмирал имаат релативно „висок биотички потенцијал“, што значи дека секоја од нив произведува голем број потомци. Овој вечен прилив на репродукција можеби е причина зошто овие пеперутки толку успешно се размножуваат. Еден интересен аспект што го забележале научниците е дека овие пеперутки сакаат да летаат кон дождот. Понатамошни студии сугерираат дека големите количини на врнежи може некако „да активираат повеќе јајца или да поттикнат подобар развој на ларвите“.<ref>Abbott, Charles H. (1951).</ref> Населените локации почнуваат да забележуваат голем прилив на нови генерации на пеперутки лажен адмирал во есен, особено во септември и октомври. Нивниот репродуктивен успех опаѓа релативно во текот на зимата, првенствено до ноември.<ref name="Stefanescu"/> Сепак, тие сè уште продолжуваат да се репродуцираат - аспект на однесувањето на пеперутките што е сосема уникатен. Научниците претпоставуваат дека овие обемни миграциски обрасци им помагаат на обоените дами пеперутки да најдат соодветни услови за размножување, со што нудат можна причина зошто овие пеперутки постојано се парат. == Положување на јајца == Возрасните пеперутки се хранат со цветен нектар и медлика од вошка.<ref>Scott, J. A. 1986.</ref> Женките полагаат јајца на растенијата со нектар веднаш достапен за возрасните, дури и ако тоа води до висока смртност на ларвите. Овој недостаток на дискриминација покажува дека тие не ги земаат предвид испарливите хемикалии ослободени од потенцијалните растенија-домаќини кога бараат избори за полагање на јајца.<ref>O'Neill, Bridget F., Arthur R. Zangerl, Evan H. Delucia, and May R. Berenbaum.</ref> Достапноста на ресурси за возрасни диктира претпочитање за одредени области на цвеќе. Цветовите со повеќе достапен нектар резултираат со поголем број на јајца депонирани на растенијата. Ова ја зајакнува идејата дека обоената дама пеперутка не ги дискриминира растенијата домаќини и избира главно врз основа на достапноста на извори на храна за возрасни дури и ако ја зголемува стапката на смртност на потомството. Податоците, исто така, укажуваат на тоа дека обоената дама пеперутка го фаворизира квантитетот на потомството пред квалитетот.<ref>Janz, Niklas.</ref> == Сетило за вид == Овие пеперутки имаат визуелен систем кој наликува на пчела. Возрасните очи ''V. cardui'' содржат ултравиолетови, сини и зелени фоторецептори.<ref>{{Наведено списание|last=Briscoe|first=Adriana D.|last2=Bernard|first2=Gary D.|last3=Szeto|first3=Allan S.|last4=Nagy|first4=Lisa M.|last5=White|first5=Richard H.|date=2003|title=Not all butterfly eyes are created equal: Rhodopsin absorption spectra, molecular identification, and localization of ultraviolet-, blue-, and green-sensitive rhodopsin-encoding mRNAs in the retina of Vanessa cardui|journal=Journal of Comparative Neurology|language=en|volume=458|issue=4|pages=334–349|doi=10.1002/cne.10582|issn=1096-9861|pmid=12619069}}</ref> За разлика од другите пеперутки, како што се пеперутките монарх или црвените поштари, на лажниот адмирал им недостасуваат црвени рецептори, што значи дека тие не се чувствителни на црвено светло.<ref>{{Наведено списание|last=Bernard|first=Gary D.|last2=Briscoe|first2=Adriana D.|date=2005-02-15|title=Eyeshine and spectral tuning of long wavelength-sensitive rhodopsins: no evidence for red-sensitive photoreceptors among five Nymphalini butterfly species|journal=Journal of Experimental Biology|language=en|volume=208|issue=4|pages=687–696|doi=10.1242/jeb.01453|issn=0022-0949|pmid=15695761|doi-access=free}}</ref> Студиите за однесување на сродниот вид, ''[[Адмирал (пеперутка)|Vanessa atalanta]]'', покажаа дека ''V. atalanta'' не може да разликува жолта светлина од портокалова светлина или портокалова светлина од црвена светлина.<ref>{{Наведено списание|last=Briscoe|first=Adriana D.|last2=Sison-Mangus|first2=Marilou P.|last3=Kelber|first3=Almut|last4=Zaccardi|first4=Guillermo|date=2006-05-15|title=Color discrimination in the red range with only one long-wavelength sensitive opsin|journal=Journal of Experimental Biology|language=en|volume=209|issue=10|pages=1944–1955|doi=10.1242/jeb.02207|issn=0022-0949|pmid=16651559|doi-access=free}}</ref> == Однесување и територија за оградување == Забележано е дека групи од две до осум насликани дами пеперутки летаат во круг една околу друга околу една до пет секунди пред да се разделат, симболизирајќи го додворувањето. Групите на пеперутки обично нема да летаат повеќе од 4,5&nbsp;m оддалечен од почетната точка.<ref>Hardesty, Richard.</ref> За да ги воспостават и одбранат своите територии, возрасните мажјаци се спуштаат доцна попладне во области каде што најверојатно ќе се појават женки.<ref name="animaldiversity.ummz.umich.edu">Harris, M. 1999.</ref> Откако мажјакот ќе забележи женка од истиот вид, тој почнува да ја потера. Ако странската пеперутка е мажјак, оригиналниот мажјак ќе потера, летајќи вертикално неколку стапки пред да се врати на своето место.<ref>"Behaviors to Watch."</ref> ''V. cardui'' воспоставува територии во областите заштитени со жива ограда.<ref name="learnaboutbutterflies.com">Hoskins, Adrian.</ref> ''Ванеса кардуи'' имаат тенденција да населуваат сончеви, светло осветлени, отворени средини и честопати ги привлекуваат отворени области со цвеќиња и детелини.<ref name="animaldiversity.ummz.umich.edu">Harris, M. 1999.</ref> Возрасните поминуваат време во мали вдлабнатини во земјата во облачните денови.<ref name="learnaboutbutterflies.com" /> == Растенија домаќини == Ларвите се хранат со видовите [[Главоцветни|Asteraceae]], вклучувајќи ги ''Cirsium'', ''Carduus'', ''[[Различник|Centaurea]]'', ''[[Чичок|Arctium]]'', ''Onopordum'', ''Helianthus'' и ''Artemisia'' .<ref name="ButterflyConservation"/><ref name="CBIF">[http://www.cbif.gc.ca/spp_pages/butterflies/species/PaintedLady_e.php ''Vanessa cardui''], Butterflies of Canada</ref> Насликаната госпоѓа користи преку 300 снимени растенија домаќини според базата на податоци HOSTS.<ref name="HOSTS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/hostplants/search/list.dsml?searchPageURL=browse.dsml&Family=Nymphalidae&Genus=Vanessa&Species=cardui&Country=&sort=Family|title=''Vanessa cardui''|work=HOSTS - a Database of the World's Lepidopteran Hostplants|publisher=The Natural History Museum|accessdate=22 October 2012}}</ref> == Одбранбени механизми == Главните одбранбени механизми на пеперутките лажен адмирал го вклучуваат летот и камуфлажа. Гасениците се кријат во мали свилени гнезда на врвот на лисјата од нивните главни грабливци кои вклучуваат оси, пајаци, мравки и птици.<ref name="animaldiversity.ummz.umich.edu">Harris, M. 1999.</ref> == Човечка интеракција == ''Ванеса кардуи'' и други видови Лажен адмирал се одгледуваат во училиштата за образовни цели и се користат за ослободување на пеперутки во конак, меморијални настани и свадби.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=https://abutterflyrelease.com/|title=Live butterfly release for special events|publisher=Cloverlawn Butterflies Farm|accessdate=15 January 2016}}</ref> == Поврзано == * ''[[Адмирал (пеперутка)]]'' * [[Синтија (пеперутка)]] == Наводи == {{Наводи}} == Дополнително читање == *Болотов ВО 2012 ГОДИНА. Фауната и екологијата на пеперутките (Lepidoptera, Rhopalocera) на полуостровот Канин и островот Колгуев. - ''Ентомолошки преглед'' 92 (3): 296–304. DOI 10.1134/S0013873812030062 * Болотов ВО 2004 ГОДИНА. Долгорочни промени во фауната на дневните лепидоптерани (Лепидоптера, Диурна) во подзоната на северната тајга на западната руска рамнина. ''Руски весник за екологија'' 35 (2): 117-123. DOI 10.1023/B:RUSE.0000018937.44836.c6 == Надворешни врски == * [http://www.wildreach.com/butterflies/Vanessa_cardui.php База на податоци за дивиот свет во Шри Ланка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110718052614/http://www.wildreach.com/butterflies/Vanessa_cardui.php |date=2011-07-18 }} * [http://www.cirrusimage.com/butterfly_painted_lady.htm Насликана Лејди Пеперутка ''Ванеса кардуи'' : фотографии со референтен квалитет во голем формат] * [http://www.lablit.com/article/442 Во лет - истражувањето за миграцијата на пеперутките се покажува наградувачко] * [https://www.youtube.com/watch?v=dRbnHZDznqk HD видео од пеперутките на ''Ванеса''] * [http://www.fjexpeditions.com/desert/florafauna/fauna/fauna.htm Набљудувања на ''Ванеса кардуи'' во либиската пустина (Источна Сахара)] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Пеперуги]] dfbogsgfooxbszc7395im9336gq3j3e 0 1305043 5532687 5491190 2026-04-01T08:28:31Z Bjankuloski06 332 5532687 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Aerogelflower filtered.jpg|мини|Цвет на парче аергел над Бунзен горилник]] '''Топлинската спроводливост''' на материјал ― мерење на неговата способност да спроведува топлина. Поимот најчесто се означува со <math>k</math>, <math>\lambda</math>, или <math>\kappa</math>. Топлинскиот пренос се случува со помала стапка кај материјалите со ниска топлинска спроводливост отколку кај оние материјали со висока топлинска спроводливост. На пример, металите вообичаено имаат висока топлинска спроводливост и се многу ефикасни во спроведувањето на топлината, додека обратното важи за изолационите материјали како што е стиропорот. Соодветно, материјалите кои имаат висока топлинска спроводливост се широко користени во примените за ладилници, а материјалите со ниска топлинска спроводливост се користат како топлинска изолација. Реципроцитетот на топлинската спроводливост се нарекува топлинска отпорност. Описната равенка за топлинска спроводливост е <math> \mathbf{q} = - k \nabla T</math>, каде <math>\mathbf{q}</math> е топлинскиот проток, <math> k </math> е топлинската спроводливост и <math>\nabla T </math> е [[Температура|температурниот]] градиент. Ова е познато како Фурјеов закон за спроводливост на топлина. Иако најчесто се изразува како [[Скалар (физика)|скалар]], најопштиот облик на топлинска спроводливост е [[тензор]] од втор ред. Меѓутоа, тензорскиот опис станува неопходен само кај материјали кои се анизотропни. == Дефиниција == === Едноставна дефиниција === Размислете за цврст материјал поставен помеѓу две средини кои имаат различни температури. Нека <math>T_1</math> биде температурата за <math>x=0</math> и <math>T_2</math> биде температурата за <math>x=L</math>, и предпоставете дека <math>T_2 > T_1</math>. Една можно остварување на ова сценарио е една градба во студен зимски ден: во овој случај ѕидот на градбата би бил цврстиот материјал, кој би ја одвоил студената надворешна средина од топлата внатрешна средина. Според Вториот закон за термодинамика, топлината ќе тече од топлата средина во студената бидејќи температурната разлика се изедначува преку распространување. Ова е квантифицирано во однос на топлински проток <math>q</math>, што ја дава брзината, по единица површина, при која топлината тече во дадена насока (во овој случај во минус x-насоката). Кај многу материјали, <math>q</math> се забележува како директно сразмерен на температурната разлика и обратно сразмерен на растојанието на одвојување <math>L</math>:{{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}} : <math> q = -k \cdot \frac{T_2 - T_1}{L}. </math> Постојаната на сразмерност <math>k</math> е топлинската спроводливост; таа е физичко својство на материјалот. Во прикажаното сценарио, бидејќи <math>T_2 > T_1</math> топлината тече во минус х-насоката и <math>q</math> е негативен, што пак значи дека <math>k>0</math>. Претежно, <math>k</math> секогаш се проопишува како позитивна. Истата дефиниција за <math>k</math> може да важи и за течности и гасови, под услов да се отстранат или да се земат предвид другите начини на пренос на енергија, како што се конвекција и зрачење. Во претходната изведба се претпоставува дека <math>k</math> не се менува значително додека температурата варира од <math>T_1</math> до <math>T_2</math>. Случаи во кои температурната варијација на <math>k</math> е незанемарлива мора да се наведат со користење на поопштата дефиниција на <math>k</math> која е дискутирана подолу. === Општа дефиниција === Топлинската спроводливост е опишана како пренос на енергија предизвикана од случајно молекуларно движење низ температурен градиент. Се разликува од преносот на енергија со конвекција и молекуларна работа во тоа што не вклучува ни внатрешни напрегања за извршување работа, ни макроскопски текови. Енергетскиот проток поради топлинска спроводност е класифициран како топлина и се мери со векторот <math>\mathbf{q}(\mathbf{r}, t)</math>, што му дава положба <math>\mathbf{r}</math> и време <math>t</math> на топлинскиот проток. Според вториот закон за термодинамика, топлината тече од висока кон ниска температура. Последователно, разумно е да се претпоставува дека <math>\mathbf{q}(\mathbf{r}, t)</math> е сразмерен на градиентот на температурното поле <math>T(\mathbf{r}, t)</math>, т.е. : <math> \mathbf{q}(\mathbf{r}, t) = -k \nabla T(\mathbf{r}, t), </math> каде што постојаната на сразмерност, <math>k > 0</math>, е топлинската спроводливост. Ова е наречено Фуриеров закон за спроводливост на топлина. И покрај името, не станува збор за закон, туку за определба за топлинска спроводливост во однос на независните физички големини <math>\mathbf{q}(\mathbf{r}, t)</math> и <math>T(\mathbf{r}, t)</math>.{{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}}<ref>{{Наведување|last=Holman|first=J.P.|title=Heat Transfer|publisher=McGraw Hill|edition=8|year=1997|isbn=0-07-844785-2|page=2}}</ref> Како таква, нејзината корисност зависи од способноста за одредување на <math>k</math> за даден материјал во дадени услови. Постојаната <math>k</math> самата обично зависи од <math>T(\mathbf{r}, t)</math> а со тоа имплицитно од просторот и времето. Може да се појави и експлицитна зависност од просторот и времето ако материјалот е нехомоген или е променувачки со тек на време.<ref>{{Наведување|last=Bejan|first=Adrian|title=Heat Transfer|publisher=John Wiley & Sons|year=1993|isbn=0-471-50290-1|pages=10–11}}</ref> Топлинската спроводливост е анизотропна кај некои цврсти материи, т.е. топлинскиот проток не е секогаш паралелен со температурниот градиент. За да се објасни таквото однесување, мора да се користи тензорична форма на Фуриеровиот закон: : <math> \mathbf{q}(\mathbf{r}, t) = -\boldsymbol{\kappa} \cdot \nabla T(\mathbf{r}, t) </math> каде што <math>\boldsymbol{\kappa}</math> е симетричен тензор од втор ред со име [[тензор]] за топлинска спроводливост.{{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}} Имплицитна претпоставка во горниот опис е присуството на месна термодинамичка рамнотежа, која овозможува да се опишува температурно поле <math>T(\mathbf{r}, t)</math>. Оваа претпоставка може да биде прекршена во системи кои не се во можност да постигнат месна рамнотежа, како што може да се случи во присуство на силно неурамнотежено движење или долги заемодејствија. === Други количини === Во инженерската практика често се работи во однос на количини кои се деривати на топлинската спроводливост и имплицитно ги земаат предвид одликите специфични за дизајнот, како што се димензиите на компонентите. На пример, '''топлинската спроводност''' се опишува како количина на топлина што поминува во единица време низ плоча со ''одредена површина и дебелина'' кога нејзините спротивни страни се разликуваат во температурите за еден келвин. Кај плоча со топлинска спроводливост <math>k</math>, област <math>A</math> и дебелина <math>L</math>, спроводноста е <math>kA/L</math>, мерено во W⋅K ⁻¹.<ref name="Bejan, p. 34">Bejan, p. 34</ref> Односот помеѓу топлинската спроводливост и спроводност е аналоген на односот помеѓу електричната спроводливост и електричната спроводност. '''Топлински отпор''' е инверзијата на топлинска спроводност.<ref name="Bejan, p. 34">Bejan, p. 34</ref> Тоа е погодна мерка за употреба во повеќекомпонентен дизајн бидејќи топлинските отпори се дополнителни кога се појавуваат во серија. {{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}} Исто така, постои мерка позната како коефициент на пренос на топлина: количината на топлина што поминува по единица време низ единица површина на плоча со одредена дебелина кога нејзините спротивни страни се разликуваат во температурата за еден келвин.<ref>{{Наведена книга|title=A New Dictionary of Physics|last=Gray|first=H.J.|last2=Isaacs|first2=Alan|publisher=Longman Group Limited|year=1975|isbn=0582322421|edition=2|page=251}}</ref> Во АСТМ Ц168-15, оваа количина независна од областа се нарекува „топлинска спроводност“.<ref name="ReferenceA">ASTM C168 − 15a Standard Terminology Relating to Thermal Insulation.</ref> Реципроцитетот на коефициентот на пренос на топлина е '''топлинска изолација'''. Накратко, за плоча со топлинска спроводливост <math>k</math>, област <math>A</math> и дебелина <math>L</math>, * топлинска спроводност = <math>kA/L</math>, мерено во W⋅K ⁻¹. ** топлинска отпорност = <math>L/(kA)</math>, мерено во K⋅W ⁻¹. * коефициент на пренос на топлина = <math>k/L</math>, мерено во W⋅K ⁻¹ ⋅m ⁻². ** топлинска изолација = <math>L/k</math>, мерено во K⋅m ² ⋅W ⁻¹. Коефициентот на пренос на топлина е познат и како '''топлински прием''' во смисла дека материјалот може да биде сметан дека дозволува проток на топлина. Еден дополнителен поим, топлинска пропустливост, ја квантифицира топлинската спроводност на структурата заедно со пренос на топлина поради конвекција и [[Топлинско зрачење|зрачење]]. Се мери во истите единици како топлинската спроводност и понекогаш е познат како композитна топлинска спроводливост. Се користи и поимот ''У-вредност''. На крај, топлинското распространување <math>\alpha</math> комбинира топлинска спроводливост со [[густина]] и [[Специфичен топлински капацитет|специфична топлина]]:{{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}} : <math>\alpha = \frac{ k }{ \rho c_{p} }</math>. Како таква, таа ја квантификува топлинската инерција на материјалот, т.е. релативната тешкотија во загревањето на материјалот до дадена температура користејќи извори на топлина што се применуваат на границата.<ref>{{Наведување|last=Incropera|first=Frank P.|last2=DeWitt|first2=David P.|title=Fundamentals of heat and mass transfer|publisher=Wiley|edition=4|year=1996|pages=50–51|isbn=0-471-30460-3}}</ref> == Единици == Во [[Меѓународен систем на мерни единици|Меѓународниот систем на единици]] (SI), топлинската спроводливост се мери во [[ват]]и на метар-келвин ([[Ват|W]]/([[Метар|m]]⋅[[Келвин|K]])). Некои трудови известуваат во вати по цантиметар-келвин (W/(cm⋅K)). Во царските единици, топлинската спроводливост се мери во BTU /([[Час|h]]⋅[[Стапка (мерка)|ft]]⋅[[Фаренхајтов степен|°F]]).<ref> {{Наведена книга|title=Perry's Chemical Engineers' Handbook|publisher=[[McGraw-Hill]]|year=1997|isbn=978-0-07-049841-9|editor-last=Perry|editor-first=R. H.|edition=7|at=Table 1–4|editor-last2=Green|editor-first2=D. W.}}</ref> Димензијата на топлинската спроводливост е M¹L¹T⁻³Θ⁻¹, изразена во однос на димензиите маса (M), должина (L), време (T) и температура (Θ). Други единици кои се тесно поврзани со топлинската спроводливост се во вообичаена употреба во градежната и текстилната индустрија. Градежната индустрија користи мерки како што се Р-вредност (отпор) и У-вредност (пропустливост или спроводност). Иако се поврзани со топлинската спроводливост на материјалот што се користи во изолациониот производ или како склопен, Р- и У-вредностите се мерени по единица површина и зависат од одредената дебелина на производот или склопот. Слично на тоа, текстилната индустрија има неколку единици, вклучувајќи ги и тог и кло, кои изразуваат топлинска отпорност на материјалот на начин аналоген на Р-вредностите што се користат во градежната индустрија. == Мерење == Постојат неколку начини за мерење на топлинската спроводливост од кои секој е погоден за ограничен опсег на материјали. Општо земено, постојат две категории на мерни техники: техника на стабилна состојба и минлива техника. Техниките на стабилна состојба го добиваат заклучокот за топлинската спроводливост од мерењата на состојбата на материјалот откако ќе биде достигнат температурен профил во стабилна состојба, додека минливите техники работат на моменталната состојба на системот за време на приближувањето до стабилна состојба. Немајќи експлицитна временска компонента, техниките на стабилна состојба не бараат сложена [[обработка на сигнал]]от (стабилната состојба подразбира постојани сигнали). Недостаток е што обично е потребно добро дизајнирана опитна поставеност, а времето потребно за да се постигне стабилна состојба го оневозможува брзото мерење. Во споредба со цврстите материјали, топлинските својства на течностите потешко се проучуваат опитно. Тоа е затоа што покрај топлинската спроводност, обично се присутни конвективен и озрачувачки пренос на енергија, освен ако не се преземат мерки за ограничување на овие постапки. Образувањето на изолационен граничен слој, исто така, може да резултира со очигледно намалување на топлинската спроводливост.<ref>{{Наведување|last=Daniel V. Schroeder|title=An Introduction to Thermal Physics|year=2000|publisher=Addison Wesley|isbn=0-201-38027-7|page=39}}</ref><ref>{{Наведување|last=Chapman|first=Sydney|last2=Cowling|first2=T.G.|title=The Mathematical Theory of Non-Uniform Gases|publisher=Cambridge University Press|edition=3|year=1970|page=248}}</ref> == Опитни вредности == [[Податотека:Thermal_conductivity.svg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Thermal conductivity.svg/550px-Thermal conductivity.svg.png|мини| Опитни вредности на топлинска спроводливост.]] Топлинската спроводливост на обичните материи опфаќа најмалку четири реда на големина. Гасовите обично имаат топлинска спроводливост, а чистите метали имаат висока топлинска спроводливост. На пример, во [[стандардни услови]] топлинската спроводливост на [[бакар]]от е над {{Вред|10000}} пати поголема од онаа на воздухот. Од сите материјали, [[Алотропија|алотропите]] на јаглеродот, како што се [[графит]]от и [[дијамант]]от, обично се заслужни за највисока топлинска спроводливост на собна температура.<ref>[http://phys.org/news/2013-07-competitor-diamond-thermal-conductor.html An unlikely competitor for diamond as the best thermal conductor], Phys.org news (July 8, 2013).</ref> Топлинската спроводливост на природниот дијамант на собна температура е неколку пати повисока од онаа на високопроводниот метал како бакарот (иако прецизната вредност варира во зависност од видот на дијамантот).<ref name="CRC-99th-ed">"Thermal Conductivity in W cm⁻¹ K⁻¹ of Metals and Semiconductors as a Function of Temperature", in CRC Handbook of Chemistry and Physics, 99th Edition (Internet Version 2018), John R. Rumble, ed., CRC Press/Taylor & Francis, Boca Raton, FL.</ref> Топлинските спроводливости на избрани супстанции се дадени во табела подолу; може да се најде проширен список во списокот на топлински спроводливости. Овие вредности се само илустративни проценки, бидејќи не ги земаат предвид мерните несигурности или варијабилноста во дефинициите на материјалите. {| class="wikitable" !Супстанција ! Топлинска спроводливост (W·m ⁻¹ ·K ⁻¹ ) ! Температура (°C) |- | [[Земјина атмосфера|Воздух]]<ref>{{Наведување|last=Lindon C. Thomas|title=Heat Transfer|year=1992|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0133849424|page=8}}</ref> | 0,026 | 25 |- | Стиропор<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.engineeringtoolbox.com/thermal-conductivity-d_429.html|title=Thermal Conductivity of common Materials and Gases|work=www.engineeringtoolbox.com}}</ref> | 0,033 | 25 |- | [[Вода]]{{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}} | 0,6089 | 26,85 |- | [[Бетон]]{{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}} | 0,92 | - |- | [[Бакар]]{{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}} | 384,1 | 18.05 |- | [[Дијамант|Природен дијамант]]<ref name="CRC-99th-ed"/> | 895–1350 | 26,85 |- | | |} == Влијателни фактори == === Температура === Учинокот на температурата врз топлинската спроводливост е различен за металите и неметалите. Кај металите, топлинската спроводливост првенствено се должи на слободните електрони. Следејќи го Видеман-Францовиот закон, топлинската спроводливост на металите е приближно сразмерна на апсолутната температура (во [[келвин]]и) помножена со електричната спроводливост. Кај чистите метали електричната спроводливост се намалува со зголемување на температурата и на тој начин производот од двете, топлинската спроводливост, останува приближно постојан. Меѓутоа, како што температурите се приближуваат до апсолутната нула, топлинската спроводливост нагло се намалува.<ref name="ozisik">{{Наведена книга|title=Heat conduction|last=Hahn|first=David W.|last2=Özişik|first2=M. Necati|date=2012|publisher=Wiley|isbn=978-0-470-90293-6|edition=3|location=Hoboken, N.J.|page=5}}</ref> Кај легурите промената на електричната спроводливост е обично помала и на тој начин топлинската спроводливост се зголемува со температурата, често сразмерно на температурата. Многу чисти метали имаат највисока топлинска спроводливост помеѓу 2 и 10 келвини. Од друга страна, топлинската спроводливост кај неметалите главно се должи на вибрации на решетката ([[фонон]]и). Освен за висококвалитетни кристали на ниски температури, средната слободна патека на фононот не се намалува значително при повисоки температури. Така, топлинската спроводливост на неметалите е приближно постојана при високи температури. При ниски температури далеку под Дебјевата температура, топлинската спроводливост се намалува, како и топлинскиот капацитет, поради носачко расејување од недостатоци.<ref name="ozisik"/> === Хемиска фаза === Кога материјалот претрпува фазна промена (на пр. од цврста во течна), топлинската спроводливост може нагло да се промени. На пример, кога мразот се топи за да образува течна вода на 0&nbsp;°C, топлинската спроводливост се менува од 2,18 W/(m⋅K) во 0,56 W/(m⋅K). Уште подраматично, топлинската спроводливост на течноста дивергира во близина на критичната точка на пареата течност.<ref>{{Наведена книга|title=Transport properties of fluids: their correlation, prediction, and estimation|last=Millat|first=Jürgen|last2=Dymond|first2=J.H.|last3=Nieto de Castro|first3=C.A.|publisher=IUPAC/Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-02290-3|location=Cambridge New York}}</ref> === Топлинска анизотропија === Некои супстанции, како што се не[[Коцкест кристален систем|коцкестите]] [[кристал]]и, можат да покажат различна топлинска спроводливост по различни кристални оски. [[Сафир]]от е истакнат пример за променлива топлинска спроводливост врз основа на ориентација и температура, со 35 W/(m⋅K) по оската c и 32 W/(m⋅K) долж оската a.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.almazoptics.com/sapphire.htm|title=Sapphire, Al₂O₃|publisher=[[Almaz Optics]]|accessdate=2012-08-15|archive-date=2012-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012144421/http://www.almazoptics.com/sapphire.htm|url-status=dead}}</ref> Дрвото претежно подобро спроведува по должината на предметот отколку преку него. Други примери на материјали каде што топлинската спроводливост варира во зависност од насоката се металите кои биле подложени на тешко ладно пресување, ламинирани материјали, кабли, материјалите што се користат за системот за топлинска заштита на вселенски брод и композитни структури засилени со влакна.<ref>{{Наведена книга|title=Heat conduction|last=Hahn|first=David W.|last2=Özişik|first2=M. Necati|date=2012|publisher=Wiley|isbn=978-0-470-90293-6|edition=3|location=Hoboken, N.J.|page=614}}</ref> Насоката на протокот на топлина може да се разликува од насоката на топлинскиот градиент, кога е присутна анизотропија. === Електрична спроводливост === Кај металите топлинската спроводливост е приближно поврзана со електричната спроводливост според Видеман-Францовиот закон, бидејќи слободно подвижните [[Валентен електрон|валентни електрони]] пренесуваат не само електрична струја туку и топлинска енергија. Сепак, општата взаемност помеѓу електричната и топлинската спроводливост не важи за другите материјали, поради зголемената важност на [[фонон]]ските носачи за топлина кај неметалите. Високо електрично спроводливото [[сребро]] е помалку топлински спроводливо од [[дијамант]]от, кој е [[Изолатор|електричен изолатор]], но ја спроведува топлината преку фонони поради неговата уредна атомска низа. === Магнетно поле === Влијанието на магнетните полиња врз топлинската спроводливост е познато како топлински Халов ефект или Риги-Ледуков ефект. === Гасовити фази === [[Податотека:Coloured_ceramic_thermal_barrier_coating_on_exhaust_component.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Coloured ceramic thermal barrier coating on exhaust component.jpg/220px-Coloured ceramic thermal barrier coating on exhaust component.jpg|мини| Компонентите на [[издувен систем|издувниот систем]] со керамички премази кои имаат топлинска спроводливост го намалуваат загревањето на блиските чувствителни компоненти.]] Воздухот и другите гасови претставуваат добри изолатори при отсуство на конвекција. Затоа, многу изолациски материјали функционираат едноставно со тоа што имаат голем број џебови исполнети со гас кои ги попречуваат патеките за топлинска спроводливост. Примери за нив се проширен и екструдиран [[полистирен]] (познат како „стиропор“) и силика [[аерогел]], како и топлата облека. Природните биолошки изолатори како што се крзното и [[пердув]]ите постигнуваат слични ефекти со заробување на воздухот во порите, џебовите или празнините. Гасовите со мала густина, како што се [[водород]]от и [[хелиум]]от, обично имаат висока топлинска спроводливост. Густите гасови како што се [[ксенон]] и дихлородифлуорометан имаат топлинска спроводливост. Исклучокот кај густите гасови, сулфур хексафлуорид, има релативно висока топлинска спроводливост поради високиот [[топлински капацитет]]. Гасовите [[аргон]] и [[криптон]] кои се погусти од воздухот често се користат во изолираното застаклување (прозорци со двојни оклопи) за да се подобрат нивните изолациски особенитости. Топлинската спроводливост низ рефус материјали во порозен или грануларен облик е регулирана од видот на гасот во гасовитата фаза и неговиот притисок. При ниски притисоци, топлинската спроводливост на гасовитата фаза е намалена, при што ова однесување е регулирано со Кнудсенскиот број, опишан како <math>K_n=l/d</math>, каде <math>l</math> е средната слободна патека на молекулите на гасот и <math>d</math> е видичната големина на празнината на просторот исполнет со гасот. Во еден зрнест материјал <math>d</math> одговара на карактеристичната големина на гасовитата фаза во порите или меѓузрнестите простори. === Изотопска чистота === Топлинската спроводливост на кристалот може силно да зависи од изотопската чистота, доколку се предпостави дека другите недостатоци на решетката се занемарливи. Забележителен пример е дијамантот: на температура од околу 100 [[Келвин|K]] топлинската спроводливост се зголемува од 10.000 [[Ват|W]]·[[Метар|m]]⁻¹·[[Келвин|K]]⁻¹ за природен дијамант од природен вид IIa (98,9% ¹²C), до 41.000 за 99,9% збогатен синтетички дијамант. Вредност од 200.000 е предвидена за 99,999% ¹²C на 80 K, под претпоставка дека е инаку чист кристал. Топлинската спроводливост на 99% изотопски збогатен кубен бор нитрид е ~ 1400 [[Ват|W]]·[[Метар|m]]⁻¹·[[Келвин|K]]⁻¹, што е 90% повисока од онаа на природниот бор нитрид. == Молекуларно потекло == Молекуларните механизми на топлинска спроводност варираат кај различни материјали и главно зависат од деталите на микроскопската структура и молекуларните заемодејсвија. Како таква, топлинската спроводливост е тешка да се предвиди од првите начела. Сите изрази за топлинска спроводливост кои се точни и општи, на пример Грин-Кубовите односи, тешко се применуваат во пракса, обично се состојат од просеци над функциите на взаемност со повеќе честички.<ref>see, e.g., {{Наведување|last=Balescu|first=Radu|author-link=Radu Bălescu|title=Equilibrium and Nonequilibrium Statistical Mechanics|publisher=John Wiley & Sons|year=1975|isbn=978-0-471-04600-4|pages=674–675}}</ref> Забележителен исклучок е еден едноатомен разреден гас, за кој постои добро развиена теорија која ја изразува топлинската спроводливост точно и експлицитно во однос на молекуларните параметри. Во гас, топлинската спроводност е посредувана од дискретни молекуларни судири. Во поедноставена слика на цврсто тело, топлинската спроводливост се јавува со два механизми: 1) преселба на слободни електрони и 2) вибрации на решетката [[Фонон|(фонони)]]. Првиот механизам доминира кај чистите метали, а вториот кај неметалните цврсти материи. Во течностите, напротив, прецизните микроскопски механизми на топлинска спроводливост се слабо разбрани.<ref>{{Наведување|last=Incropera|first=Frank P.|last2=DeWitt|first2=David P.|title=Fundamentals of heat and mass transfer|publisher=Wiley|edition=4|year=1996|page=47|isbn=0-471-30460-3}}</ref> === Гасови === Кај упростен модел на разреден едноатомен гас, молекулите се моделирани како крути сфери кои се во постојано движење и [[Еластичен судир|еластично]] се судираат едни со други и со ѕидовите на нивниот сад. Тоа е таков гас со температура <math>T</math> и густина <math>\rho</math>, [[специфичен топлински капацитет]] <math>c_v</math> и [[молекуларна маса]] <math>m</math>. Според овие претпоставки, се добива елементарна пресметка за топлинската спроводливост : <math> k = \beta \rho \lambda c_v \sqrt{\frac{2k_\text{B} T}{\pi m}}, </math> каде <math>\beta</math> е бројна постојана од прв ред, <math>k_\text{B}</math> е [[Болцманова константа|Болцмановата постојана]] и <math>\lambda</math> е средната слободна патека, која го мери просечното растојание кое една молекула го минува помеѓу судирите.<ref>{{Наведување|last=Chapman|first=Sydney|last2=Cowling|first2=T.G.|title=The Mathematical Theory of Non-Uniform Gases|publisher=Cambridge University Press|edition=3|year=1970|pages=100–101}}</ref> Бидејќи <math>\lambda</math> е обратно сразмерна со густината, оваа равенка предвидува дека топлинската спроводливост е независна од густината за фиксна температура. Објаснувањето е дека зголемувањето на густината го зголемува бројот на молекули кои носат енергија, но го намалува просечното растојание <math>\lambda</math> за кое молекулата може да патува пред да ја пренесе својата енергија на друга молекула: овие два ефекти се неутрализираат. За повеќето гасови, ова предвидување добро се согласува со опитите при притисок до околу 10 [[Атмосфера (единица)|атмосфери]].{{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}} Од друга страна, опитите покажуваат побрзо зголемување со температурата отколку <math>k \propto \sqrt{T}</math> (тука, <math>\lambda</math> е независна од <math>T</math>). Овој неуспех на елементарната теорија може да се проследи до премногу поедноставениот модел на „еластична сфера“, а особено до фактот дека привлечностите помеѓу честичките, присутни во сите гасови од реалниот свет, се игнорираат. За да се вклучат посложени заемодејствија помеѓу честичките , неопходен е систематски пристап. Еден таков пристап е обезбеден од Чепман-Енскоговата теорија, која изведува експлицитни изрази за топлинска спроводливост почнувајќи од Болцмановата равенка. Болцмановата равенка, пак, дава статистички опис на разреден гас за генерички заемодејствија помеѓу честичките. За едноатомен гас, изрази за <math>k</math> изведени на овој начин го земаат обликот : <math> k = \frac{25}{32} \frac{\sqrt{\pi m k_\text{B} T}}{\pi \sigma^2 \Omega(T)} c_v, </math> каде <math>\sigma</math> е делотворен пречник на честички и <math>\Omega(T)</math> е функција на температурата чиј експлицитен облик зависи од законот за заемодејство помеѓу честичките.<ref>Chapman & Cowling, p. 167</ref>{{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}} За крути еластични сфери, <math>\Omega(T)</math> е независна од <math>T</math> и многу блиска до <math>1</math>. Посложените закони за заемодејство воведуваат слаба температурна зависност. Сепак, не е секогаш лесно да се препознае прецизната природа на зависноста бидејќи <math>\Omega(T)</math> се опишува како повеќедимензионален интеграл кој не може да се изрази во однос на елементарните функции. Алтернативен, еквивалентен начин за прикажување на резултатот е во однос на [[вискозност]]а на гасот <math>\mu</math>, што исто така може да се пресмета во Чепмен-Енскоговиот пристап: : <math> k = f \mu c_v, </math> каде <math>f</math> е нумерички фактор кој генерално зависи од молекуларниот модел. Меѓутоа, за мазни сферично симетрични молекули, <math>f</math> е многу близок до <math>2.5</math>, не отстапувајќи за повеќе од <math>1%</math> за различни закони за сили помеѓу честичките.<ref name="Chapman & Cowling, p. 247">Chapman & Cowling, p. 247</ref> Бидејќи <math>k</math>, <math>\mu</math>, и <math>c_v</math> се сите добро опишани физички големини кои можат да се мерат независно една од друга, овој израз обезбедува пригоден тест на теоријата. За едноатомните гасови, како што се [[Благороден гас|благородните гасови]], согласноста за опит е прилично добра.<ref>Chapman & Cowling, pp. 249-251</ref> За гасови чии молекули не се сферично симетрични, уште важи изразот <math>k = f \mu c_v</math>. Меѓутоа, за разлика од сферично симетричните молекули, <math>f</math> значително варира во зависност од конкретната форма на заемодејствијата помеѓу честичките: ова е резултат на енергетската размена помеѓу внатрешниот и транслациониот степен на слобода на молекулите. Експлицитниот третман на овој ефект е тежок во Чепмен-Енскоговиот пристап. Наизменично, приближниот израз <math>f = (1/4){(9 \gamma - 5)}</math> бил предложен од Еукен, каде <math>\gamma</math> е [[Поасонова константа]].<ref name="Chapman & Cowling, p. 247"/>{{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}} Целиот овој дел претпоставува дека средната слободна патека <math>\lambda</math> е мала во споредба со макроскопските (системски) величини. Кај крајно разредените гасови оваа претпоставка не успева, а топлинската спроводност наместо тоа е опишана со очигледна топлинска спроводливост која се намалува со густината. На крај, како што оди густината до <math>0</math> системот се приближува до [[вакуум]], а топлинската спроводност целосно престанува. === Течности === Прецизните механизми на топлинска спроводливост се слабо разбрани кај течностите: не постои молекуларна слика која е и едноставна и точна. Пример за едноставна, но многу приближна теорија е онаа на [[Перси Вилијамс Бриџмен]], во која на течноста и се припишува месна молекуларна структура слична на онаа на цврстите материи, т.е. со молекули сместени приближно на решетка. Елементарните пресметки потоа водат до изразот : <math> k = 3(N_\text{A} / V)^{2/3} k_\text{B} v_\text{s}, </math> каде <math>N_\text{A}</math> е [[Авогадров број]], <math>V</math> е волумен на [[мол]] на течност и <math>v_\text{s}</math> е [[Брзина на звукот|брзината на звукот]] во течноста. Ова обично се нарекува ''Бриџманова равенка''.{{Sfn|Bird|Stewart|Lightfoot|2006}} === Метали === За '''металите на ниски температури''' топлината се пренесува главно преку слободните електрони. Во овој случај, средната брзина е Фермиевата брзина која е независна од температурата. Средната слободна патека е одредена од нечистотиите и несовршеностите на кристалите кои се исто така независни од температурата. Значи, единствената големина зависна од температурата е топлинскиот капацитет ''c'', кој, во овој случај, е сразмеренсраз на ''Т.'' Значи : <math>k=k_0\,T \text{ (метал на ниска температура)} </math> <math>k=k_0\,T \text{ (метал на ниска температура)} </math> со постојана ''k''₀. Кај чисти метали, ''k''₀ е голема, така што топлинската спроводливост е висока. При повисоки температури, средната слободна патека е ограничена од фононите, така што топлинската спроводливост има стремеж да се намалува со температурата. Во легурите густината на нечистотиите е многу висока, така што, следствено, ''k'' се мали. Затоа, легурите, како што е не’рѓосувачки челик, може да бидат користени за топлинска изолација. === Бранови на решетките === Преносот на топлина како кај аморфните така и кај кристалните [[Диелектрик|диелектрични]] цврсти материи се врши преку еластични вибрации на решетката (т.н.,[[фонон]]и). Овој преносен механизам се претпоставува дека е ограничен со еластичното расејување на акустичните фонони кај нечистотиите на решетката. Ова било потврдено со опитите на Чанг и Џонс на комерцијални очила и стаклена керамика, каде што било откриено дека просечните слободни патеки се ограничени со „внатрешно гранично расејување“ на скали со должина од 10⁻²&nbsp;cm до 10 ⁻³&nbsp;cm. Слободната патека на средниот фонон е директно поврзана со делотворната должина при одмарање за постапки без насочена взаемност. Ако V_g е групна брзина на фононски бранов пакет, тогаш должината на одмор <math>l\;</math> се опишува како: : <math>l\;=V_\text{g} t</math> каде што ''t'' е карактеристично време за одмор. Бидејќи надолжните бранови имаат многу поголема фазна брзина од попречните бранови,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JLURAQAAIAAJ|title=Berkeley Physics Course: Vol. 3: Waves|last=Crawford|first=Frank S.|publisher=McGraw-Hill|year=1968|isbn=9780070048607|page=215}}</ref> ''V''_лонг е многу поголема од ''V''_транс, а должината на одмор или средната слободна патека на надолжните фонони ќе биде многу поголема. Така, топлинската спроводливост во голема мера ќе биде одредена од брзината на надолжните фонони.<ref> {{Наведено списание|last=Pomeranchuk|first=I.|year=1941|title=Thermal conductivity of the paramagnetic dielectrics at low temperatures|journal=[[Journal of Physics USSR]]|volume=4|page=357|issn=0368-3400}}</ref> Што се однесува до зависноста на брзината на бранот од брановата должина или честота (дисперзија), нискочестотните фонони со долга бранова должина ќе бидат ограничени во должина на одмор со еластично Рејлево расејување. Овој вид на расејување на светлина од мали честички е сразмерен на четвртиот степен на честотата. За повисоки честоти, степенот на честотата ќе се намали додека на највисоките честоти расејувањето не е речиси независно од честотата. Слични аргументи последователно биле генерализирани за многу супстанции кои образуваат стакло користејќи Брилуиново расејување. Фононите во акустичната гранка доминираат во спроводливоста на топлината на фононот бидејќи имаат поголема енергетско распрснување и затоа поголема распространетост на фононските брзини. Дополнителни оптички режими, исто така, може да бидат предизвикани од присуството на внатрешна структура (т.е. полнеж или маса) на точка на решетката; се подразбира дека групната брзина на овие режими е мала и затоа нивниот придонес во топлинската спроводливост на решетката ''λ'' _L (<math>\kappa </math>_L) е мал. Секој фононски режим може да се подели на една надолжна и две попречни гранки на поларизација. Со екстраполирање на феноменологијата на точките на решетката на единечните ќелии, се гледа дека вкупниот број на степени на слобода е 3''pq'' кога ''p'' е бројот на примитивни ќелии со ''q'' атоми/основна ќелија. Од овие само 3p се поврзани со акустичните режими, останатите 3''p''(''q''−1) се сместени преку оптичките гранки. Ова наведува дека структурите со поголеми ''p'' и ''q'' содржат поголем број на оптички режими и намалена ''λ''_L. Од овие идеи, може да се заклучи дека зголемената сложеност на кристалите, која е опишана со факторот на сложеност ЦФ (опишан како број на атоми/примитивна единечна клетка), ја намалува λ_L.  Ова беше направено со претпоставка дека времето на одмор ''τ'' се намалува со зголемување на бројот на атоми во единичната клетка и потоа соодветно скалирање на параметрите на изразот за топлинска спроводливост при високи температури. Опишувањето на нехармоничните ефекти е сложено бидејќи не е возможен точен третман како во хармоничниот случај, а фононите повеќе не се точни сопствени решенија на равенките на движење. Дури и ако состојбата на движење на кристалот може да се опише со рамен бран во одредено време, неговата точност постепено ќе се намалува со текот на времето. Развојот на времето би требало да биде опишан со воведување на спектар на други фонони, кој е познат како фононско распаѓање. Двата најважни нехармонични ефекти се топлинското ширење и фононската топлинска спроводливост. Само кога фононскиот број ‹n› отстапува од вредноста на рамнотежата ‹n›⁰, може да се појави топлинска струја како што е наведено во следниот израз : <math>Q_x=\frac{1}{V} \sum_{q,j} {\hslash \omega \left (\left \langle n \right \rangle-{ \left \langle n \right \rangle}^0 \right)v_x}\text{,}</math> каде што ''v'' е енергетската преносна брзина на фононите. Постојат само два механизми кои можат да предизвикаат временски варијации на ‹''n''› во одреден регион. Бројот на фонони што се дифузираат во регионот од соседните региони се разликува од оние што се дифузираат надвор, или фонони се распаѓаат внатре во истиот регион во други фонони. Посебен образец на Болцмановата равенка : <math>\frac{d\left \langle n\right \rangle}{dt}={\left(\frac{\partial \left \langle n\right \rangle}{\partial t}\right)}_{\text{diff.}}+{\left(\frac{\partial \left \langle n\right \rangle}{\partial t}\right)}_\text{decay}</math> го наведува ова. Кога се претпоставуваат услови за стабилна состојба, вкупниот временски извод на фононскиот број е нула, бидејќи температурата е постојана во времето и затоа и фононскиот број останува постојан. Временската варијација поради распаѓање на фононот е опишана со приближување на времето на одмор (''τ''). : <math>{\left(\frac{\partial \left \langle n\right \rangle}{\partial t}\right)}_\text{decay}=-\text{ }\frac{\left \langle n\right \rangle-{\left \langle n\right \rangle}^{0}}{\tau},</math> која вели дека колку повеќе фонотскиот број отстапува од неговата рамнотежна вредност, толку повеќе се зголемува неговата временска варијација. При услови на стабилна состојба и месна топлинска рамнотежа се претпоставува дека ја добиваме следната равенка : <math>{\left(\frac{\partial \left(n\right)}{\partial t}\right)}_\text{diff.}=-{v}_{x}\frac{\partial {\left(n\right)}^{0}}{\partial T}\frac{\partial T}{\partial x}\text{.}</math> Со користење на приближување на времето на одмор за Болцмановата равенка и претпоставување на услови на стабилна состојба, може да се одреди топлинската спроводливост на фононот ''λ''_L. Температурната зависност за ''λ''_L потекнува од разновидноста на постапките, чие значење за ''λ'' _L зависи од температурниот опсег на интерес. Средната слободна патека е еден фактор што ја одредува температурната зависност за ''λ''_L, како што е наведено во следната равенка : <math>{\lambda}_{L}=\frac{1}{3V}\sum _{q,j}v\left(q,j\right)\Lambda \left(q,j\right)\frac{\partial}{\partial T}\epsilon \left(\omega \left(q,j\right),T\right),</math> каде Λ е средната слободна патека за фонон и <math>\frac{\partial}{\partial T}\epsilon</math> е ознака за [[Топлински капацитет|топлинскиот капацитет]]. Оваа равенка е исход на комбинирање на четирите претходни равенки една со друга и со знаење дека <math>\left \langle v_x^2\right \rangle=\frac{1}{3}v^2</math> за кубни или изотропни системи и <math>\Lambda =v\tau </math>.<ref name="ssp"> {{Наведена книга|title=Solid-State Physics: An Introduction to Principles of Materials Science|last=Ibach|first=H.|last2=Luth|first2=H.|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|year=2009|isbn=978-3-540-93803-3}}</ref> При ниски температури (помали од 10 К) нехармоничното меѓудејствие не влијае на средната слободна патека и затоа, топлинската отпорност се определува само од постапки за кои не постои q-зачувување. Овие постапки вклучуваат расејување на фононите со кристални недостатоци или расејување од површината на кристалот во случај на висококвалитетен еднинствен кристал. Затоа, топлинската спроводност зависи од надворешните димензии на кристалот и квалитетот на површината. Така, температурната зависност на λ_L се определува со специфичната топлина и затоа е сразмерна на T³.<ref name="ssp"/> Фононскиот квазимоментум е опишан со ℏq и се разликува од нормалниот импулс во тоа што е опишан само во произволен реципрочен вектор на решетката. На повисоки температури (10 K<''T''<''Θ''), зачувувањето на енергијата <math>\hslash {\omega}_{1}=\hslash {\omega}_{2}+\hslash {\omega}_{3}</math> и квазимоментум <math>\mathbf{q}_{1}=\mathbf{q}_{2}+\mathbf{q}_{3}+\mathbf{G}</math>, каде што '''q'''₁ е брановиот вектор на инцидентниот фонон и '''q'''₂, '''q'''₃ се бранови вектори на резултантните фонони, исто така може да вклучи реципрочен вектор на решетка '''G''' што го усложува постапката на пренос на енергија. Овие постапки, исто така, можат да ја променат насоката на преносот на енергијата. Затоа, овие постапки се познати и како расфрлачки постапки (У-постапки) и може да се појават само кога се возбудени фонони со доволно големи ''q'' -вектори, бидејќи освен ако збирот на '''q''' ₂ и '''q''' ₃ точки надвор од Брилуеновата зона, моментумот е зачуван и постапката е нормално расејување (Н-постапка). Веројатноста фононот да има енергија ''Е'' е дадена со Болцмановото распределување <math>P\propto {e}^{-E/kT}</math>. За да се случи У-постапката, распаѓачкиот фонон да има бранов вектор '''q'''₁ што е приближно половина од пречникот на Брилуеновата зона, бидејќи во спротивно квазимоментумот не би бил зачуван. Затоа, овие фонони треба да поседуваат енергија од <math>\sim k\Theta /2</math>, што е значителен дел од Дебјевата енергија која е потребна за генерирање на нови фонони. Веројатноста за ова е сразмерна на <math>{e}^{-\Theta /bT}</math>, со <math>b=2</math>. Температурната зависност на средната слободна патека има експоненцијален облик <math>{e}^{\Theta /bT}</math>. Присуството на реципрочниот бранов вектор на решетки имплицира обратно расејување на нет фонон и отпор кон фонон и топлински пренос што резултира со конечна ''λ''_L, бидејќи тоа значи дека моментумот не е зачуван. Само постапките кои не го зачувуваат моментумот можат да предизвикаат топлинска отпорност.<ref name="ssp"/> При високи температури (''T'' > Θ), средната слободна патека и затоа ''λ''_L има температурна зависност ''T'' ⁻¹, до која се доаѓа од формулата <math>{e}^{\Theta /bT}</math> со правење на следнава апроксимација <math>{e}^{x}\propto x\text{ },\text{ }\left(x\right) < 1</math>  и запишување <math>x=\Theta /bT</math>. Оваа зависност е позната како Еукенов закон и потекнува од температурната зависност на веројатноста за појава на У-постапката.<ref name="ssp"/> Топлинската спроводливост обично е опишувана со Болцмановата равенка со приближување на времето на одмор во која фононското расејување е ограничувачки фактор. Друг пристап е да бидат користени аналитички модели или молекуларна динамика или методи засновани на Монте Карло за да се опише топлинската спроводливост во цврсти материи. Кратките бранодолжински фонони се силно расеани од нееднородните атоми доколку е присутна легурна фаза, но фононите со средна и долга бранова должина се помалку засегнати. Фононите со средна и долга бранова должина носат значителен дел од топлината, така што за дополнително намалување на топлинската спроводливост на решетката, треба да се воведат структури за расејување на овие фонони. Ова се постигнува со воведување механизам за посредничко расејување, кој бара структури чија особенита должина е поголема од онаа на нееднородниот атом. Некои можни начини за остварување на овие посредници се нанокомпозити и вградени наночестички или структури. == Предвидување == Бидејќи топлинската спроводливост постојано зависи од количините како што се температурата и составот на материјалот, таа не може целосно да биде карактеризирана со конечен број опитни мерења. Предвидувачките формули стануваат неопходни доколку опитните вредности не се достапни во физичките услови од интерес. Оваа способност е важна во топлинскофизичките симулации, каде што количините како што се температурата и притисокот постојано се менуваат со просторот и времето и може да опфатат крајни услови недостапни за директно мерење. === Во течности === За наједноставните течности, како што се разредените едноатомни гасови и нивните мешавини, од почеток (''ab initio'') квантните механички пресметки можат точно да ја предвидат топлинската спроводливост во однос на основните атомски својства - односно, без повикување на постоечките мерења на топлинската спроводливост или други преносни својства. Овој метод ја користи Чепмен-Енскоговата теорија за да го оцени проширувањето на топлинската спроводливост со мала густина. Чепмен-Енскоговата теорија, пак, зема основни меѓумолекулски потенцијали како влез, кои се пресметувани од почеток од квантно механички опис. За повеќето течности, таквите пресметки со висока прецизност и први начела не се изводливи. Наместо тоа, теоретските или емпириските изрази мора да одговараат на постоечките мерења на топлинска спроводливост. Ако таков израз одговара на податоци со голема точност во голем опсег на температури и притисоци, тогаш тој се нарекува „наведена взаемност“ за тој материјал. Биле објавувани наведени взаемности за многу чисти материјали; примери се [[јаглерод диоксид]], [[амонијак]] и [[бензен]]. Многу од нив покриваат температурни и притисочни опсези кои ги опфаќаат гасните, течните и [[Суперкритична течност|суперкритичните]] фази. Софтверот за термофизичко моделирање често се потпира на наведени корелации за предвидување на топлинска спроводливост на температура и притисок одредени од корисникот. Овие корелации може да бидат сопственички. Примери се REFPROP<ref>{{Наведено списание|last=<!--Not stated-->|date=2018-01-01|title=NIST Reference Fluid Thermodynamic and Transport Properties Database (REFPROP): Version 10|url=https://www.nist.gov/srd/refprop|journal=Nist|access-date=2021-12-23}}</ref> (РЕФПРОП) (комерцијален) и CoolProp (КулПроп) (отворен код). Топлинската спроводливост, исто така, може да се пресмета со помош на Грин-Кубовите односи, кои ги изразуваат преносните коефициенти во однос на статистиката на молекуларните траектории.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.jstor.org/stable/j.ctt24h99q|title=Statistical Mechanics of Nonequilibrium Liquids|last=Evans|first=Denis J.|last2=Morriss|first2=Gary P.|publisher=ANU Press|year=2007|isbn=9781921313226|jstor=j.ctt24h99q}}</ref> Предноста на овие изрази е што тие се формално точни и валидни за општи системи. Недостаток е што тие бараат детално познавање на траекториите на честичките, достапни само во пресметковно скапи симулации како што е [[Молекуларна динамика|молекуларната динамика]]. Потребен е и точен модел за заемодејствија помеѓу честичките, што може да биде тешко да се добие за сложени молекули. == Поврзано ==  {{Div col|colwidth=20em}} *[[Бакарот во топлински разменувачи]] *[[Топлинска пумпа]] *[[Топлински пренос]] *[[Топлински пренос#Механизми|Механизми на топлински пренос]] *[[Изолирана цевка]] *[[Посредничка топлинска отпорност]] *[[Анализа на ласерски блиц]] *[[Список на топлински спроводници]] *[[Материјал за промена на фазата]] *[[Р-вредност (изолација)]] *[[Специфичен топлински капацитет]] *[[Топлински мост]] *[[Квантум за топлинска спроводливост]] *[[Топлинска допирна спроводливост]] *[[Топлински дифузивитет]] *[[Топлински ефузивитет]] *[[Топлинска влезна должина]] *[[Топлинска посреднички материјал]] *[[Топлинска диода]] *[[Топлински отпор]] *[[Термистор]] *[[Термодвојка]] *[[Термодинамика]] *[[Мерење на топлинска спроводливост]] *[[Огноотпорни метали]]{{Div col end}} == Наводи == === Забелешки === <references group="note" responsive="1"></references> === Цитати === <references responsive="1"></references> === Извори ===  {{refbegin}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=L5FnNlIaGfcC|title=Transport Phenomena|last1=Bird|first1=R.B.|last2=Stewart|first2=W.E.|last3=Lightfoot|first3=E.N.|publisher=Wiley|year=2006|isbn=978-0-470-11539-8|volume=1}} {{refend}} === Дополнителна литература === ==== Текстови за додипломски студии (инженерство) ====  {{refbegin}} *{{Citation|last1=Bird|first1=R. Byron|last2=Stewart|first2=Warren E.|last3=Lightfoot|first3=Edwin N.|title=Transport Phenomena|title-link=Transport Phenomena (book)|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|edition=2|year=2007|isbn=978-0-470-11539-8}}. A standard, modern reference. *{{Citation|last1=Incropera|first1=Frank P.|last2=DeWitt|first2=David P.|title=Fundamentals of heat and mass transfer|publisher=Wiley|edition=4|year=1996|isbn=0-471-30460-3}} *{{Citation|last1=Bejan|first1=Adrian|title=Heat Transfer|publisher=John Wiley & Sons|year=1993|isbn=0-471-50290-1}} *{{Citation|last1=Holman|first1=J.P.|title=Heat Transfer|publisher=McGraw Hill|edition=8|year=1997|isbn=0-07-844785-2}} *{{Citation|first=William D.|last=Callister|year=2003|title=Materials Science and Engineering - An Introduction|chapter=Appendix B|publisher=John Wiley & Sons|isbn=0-471-22471-5}} {{refend}} ==== Текстови за додипломски студии (физика) ====  {{refbegin}} *Halliday, David; Resnick, Robert; & Walker, Jearl (1997). ''Fundamentals of Physics'' (5th ed.). John Wiley and Sons, New York {{ISBN|0-471-10558-9}}. An elementary treatment. *{{Citation|author=Daniel V. Schroeder|title=An Introduction to Thermal Physics|url=https://books.google.com/books?id=1gosQgAACAAJ|year=1999|publisher=Addison Wesley|isbn=978-0-201-38027-9}}. A brief, intermediate-level treatment. *{{Citation|last1=Reif|first1=F.|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965}}. An advanced treatment. {{refend}} ==== Текстови на дипломирани студенти ====  {{refbegin}} *{{Citation|last1=Balescu|first1=Radu|author-link=Radu Bălescu|title=Equilibrium and Nonequilibrium Statistical Mechanics|publisher=John Wiley & Sons|year=1975|isbn=978-0-471-04600-4}} *{{Citation|last1=Chapman|first1=Sydney|last2=Cowling|first2=T.G.|title=The Mathematical Theory of Non-Uniform Gases|publisher=Cambridge University Press|edition=3|year=1970}}. A very advanced but classic text on the theory of transport processes in gases. *Reid, C. R., Prausnitz, J. M., Poling B. E., ''Properties of gases and liquids'', IV edition, Mc Graw-Hill, 1987 *Srivastava G. P (1990), ''The Physics of Phonons''. Adam Hilger, IOP Publishing Ltd, Bristol {{refend}} == Надворешни врски == * [http://www.thermopedia.com/content/1186/ Термопедија ТОПЛИНСКА СПРОВОДЛИВОСТ] * [https://aip.scitation.org/doi/abs/10.1063/1.1725836 Придонес на меѓујонските сили за топлинската спроводливост на растворите на разреден електролит The Journal of Chemical Physics 41, 3924 (1964)] * Важноста на [https://tempsand.com.au/soil-thermal-and-electrical-conductivity-test-by-tempsand топлинската спроводливост на почвата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200315053056/https://tempsand.com.au/soil-thermal-and-electrical-conductivity-test-by-tempsand |date=2020-03-15 }} за електроенергетските компании * [https://aip.scitation.org/doi/abs/10.1063/1.1730841 Топлинска спроводливост на гасни мешавини во хемиска рамнотежа.] [https://aip.scitation.org/doi/abs/10.1063/1.1730841 II The Journal of Chemical Physics 32, 1005 (1960)] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Термодинамички својства]] [[Категорија:Физички величини]] [[Категорија:Пренос на топлина]] [[Категорија:Собирање на топлина]] rpuxemis2vs2b9hwu44492b44gxedmx 0 1307347 5532469 5290229 2026-03-31T18:42:10Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532469 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Arctic Skua 1.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Stercorarius parasiticus'' |volume=2018 |page=e.T22694245A132535550 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22694245A132535550.en |access-date=7 септември 2022}}</ref> | status2 = EN | status2_system = IUCN3.1 | status2_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021"/>(Europe) | genus = Stercorarius | species = parasiticus | authority = ([[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758) | range_map = Stercorarius parasiticus map.svg | synonyms = ''Larus parasiticus'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} }} '''Краткоопашест поморник''' или '''граблив поморник''' ({{науч|Stercorarius parasiticus}}) — морска птица од семејството на [[поморници]]те (''Stercorariidae''). Тоа е миграциски вид кој се размножува во Северна [[Скандинавија]], [[Шкотска]], [[Исланд]], [[Гренланд]], Северна Канада, [[Алјаска]] и [[Сибир]] и презимува низ јужната полутопка. Клептопаразитизмот е главен извор на храна за овој вид за време на преселбата и зимата, и оттаму потекнува името. == Опис == [[Податотека:Stercorarius_parasiticus-pjt.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Stercorarius parasiticus-pjt.jpg/220px-Stercorarius parasiticus-pjt.jpg|мини| Темна морфа (Исланд)]] Распознавањето е сложено поради сличностите со [[Долгоопашест поморник|долгоопашестиот]] и [[широкоопашест поморник|широкоопашестиот поморник]], и постоењето на три морфи на бои. Мал за скуа, краткоопашестиот поморник е долг 41-48 см, 107-125 см во распон на крилјата и тежи 300-650 грама.<ref name="arkive">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arkive.org/parasitic-jaeger/stercorarius-parasiticus/#text=Facts|title=Parasitic jaeger|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111106153214/http://www.arkive.org/parasitic-jaeger/stercorarius-parasiticus/#text=Facts#text=Facts|archive-date=2011-11-06|accessdate=2011-10-20}}</ref> Спојот на опашката на возрасното лице кое се размножува отпаѓа на околу 7&nbsp;cm (3) од нивната должина. Возрасните со светло-морф имаат кафеав грб, главно бели долни делови и темни основни пердуви на крилата со бел „блесок“. Главата и вратот се жолтеникаво-бели со црна капа и има зашилена централна проекција на опашката. Темно-морфните возрасни се темно кафеави, а птиците од средна фаза се темни со нешто побледи долните делови, главата и вратот. Сите морфи имаат бело крило блесок. [[Податотека:ArcticSkua3.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/ArcticSkua3.jpg/220px-ArcticSkua3.jpg|мини| Незрел краткоопашест поморник]] Препознавањето на малолетниците е уште попроблематична, а тешко е да се одвојат краткоопашестите поморници од долгоопашестите. Краткоопашестите поорници се пообемни, пократки крилја и помалку личат на долгоопашести поморници. Тие се обично потопли тонови, со покафеави нијанси, наместо сиви. Сепак, тие го покажуваат истиот широк опсег на варијации на перјата. Летот е повеќе како [[сокол]] . Краткоошашестиот поморник е најчестиот од трите видови поморници што се гледаат од брегот. Типичниот повик на овие птици е звук на назално мјаење, кој се повторува неколку пати на екранот. Нивниот повик за аларм е пократок звук. == Поведение == === Одгледување === [[Податотека:Stercorarius_parasiticus_MWNH_0303.JPG|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Stercorarius parasiticus MWNH 0303.JPG/220px-Stercorarius parasiticus MWNH 0303.JPG|лево|мини| Јајца, колекција музеј Висбаден]] Овој вид се размножува на севермиот дел на Евроазија и Северна Америка, со значителни популации дури на југ до северна [[Шкотска]], во [[Шетландски Острови|Шетланд]] и [[Оркниски Острови|Оркни]], [[надворешни Хебриди]], Сатерленд, Кејтнес и некои острови во Аргил . Птиците во Северна Америка се размножуваат во [[Алјаска]], [[Јукон]], [[Северозападни Територии|северозападните територии]], [[Нунавут]], брегот на [[Хадсонов Залив|заливот Хадсон]] и делови од северен Квебек и Нунацијавут . Гнездење се случува на сува [[тундра]], повисоките водопади и острови. Спојките се состојат од до четири маслиново-кафеави јајца. Јагерите обично молчат, освен кога мјаат и квичат додека се на терените за размножување. Како и другите поморници, ќе лета на чело на човек или лисица што се приближува до неговото гнездо. === Преселба === Краткоопашестиот поморник е [[Преселба на птиците|преселница]] која презимува на море во тропските предели и јужните океани. Додека голем дел од преселбата е преку море, пролетната преселба преку копно се случува во долината на реката Канинг, [[Алјаска]], а копнената есенска преселба се јавува од северна [[Русија]] до [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] меѓу евроазиските популации и преку [[Големи Езера|Големите езера]] (особено [[Онтарио (езеро)|езерото Онтарио]] ) меѓу американското население .<ref>{{Наведено списание|last=Sherony|first=Dominic F.|date=1999|title=The Fall Migration of Jaegers on Lake Ontario|url=https://www.jstor.org/stable/4514379|journal=Journal of Field Ornithology|volume=70|issue=1|pages=33–41|jstor=4514379|via=JSTOR}}</ref> === Хранење === Оваа птица ќе се храни со глодачи, инсекти, јајца, пилиња и мали птици во сезоната на парење, но поголемиот дел од нејзината исхрана (особено во зима и при преселба) се состои од храна што ја добива со ограбување на други [[птици]] (првенствено галебите и боцки ) на нивните улов во чин наречен клептопаразитизам. == Статус на зачувување == Во 2018 година, ''Stercorarius parasiticus'' беше регионално ставена на листата на Загрозени во Исланд, од Најмалата загриженост во 2000 година, откако нивниот број драстично се намали во раните 2000-ти.<ref>https://www.ni.is/node/27109 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221208203427/https://www.ni.is/node/27109 |date=2022-12-08 }} Kristinn Haukur Skarphéðinsson, "Kjói (''Stercorarius parasiticus'')," Icelandic Institute of Natural History, last updated October 2018.</ref> Таа е глобално наведена како најмала загриженост. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * Арктички поморник - [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/307.pdf текст за вид во Атласот на птиците од Јужна Африка] * [http://www.handaskuas.org/ Информации и фотографии на арктичкиот поморник на островот Ханда] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210226100207/http://www.handaskuas.org/ |date=2021-02-26 }} * РСПБ [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/a/arcticskua/index.asp Птици по име: Арктички поморник] * * {{VIREO|Parasitic+jaeger}} * {{МСЗП карта|22694245|Stercorarius parasiticus}} * {{Xeno-canto species|Stercorarius|parasiticus|Parasitic jaeger}} Ксено {{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Птици на Европа]] [[Категорија:Птици на Арктикот]] [[Категорија:Поморници]] [[Категорија:Загрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] 1psr96674e26zv2xo5bxc019huok8s9 0 1308030 5532707 5143186 2026-04-01T09:04:59Z Bjankuloski06 332 5532707 wikitext text/x-wiki '''Исправувач''' — статички претворувач на [[електричната енергија]] од [[наизменична струја]] во електрична енергија на [[еднонасочна струја]]. Исправувачот служи како [[Еднонасочна струја|извор на еднонасочна струја]] чија задача е да создава еднонасочни константни [[напон]]и, чија вредност останува во зададените граници при промена на струјата на потрошувачот.<ref name="Lander93">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=_Q2CQgAACAAJ|title=Power Electronics|last=Lander|first=Cyril W.|publisher=McGraw-Hill|year=1993|isbn=978-0-07-707714-3|chapter=Rectifying Circuits}}</ref><ref>Cyclopedia of Applied Electricity, Vol-II, American Technical Society, Chicargo, 1924, pp. 487: Alternating Current Machinery</ref> Изворите на еднонасочна струја кои се напојуваат од мрежа на [[Наизменична струја|наизменичен напон]] се состојат од [[трансформатор]], [[Диода|исправувачка диода]] и мрежен филтер. Трансформаторот, покрај тоа што се користи за дотерување на наизменичниот напон на саканата вредност, овозможува и галванско раздвојување на колото на еднонасочна струја од колото на наизменична струја. Исправениот напон, кој има пулсирачки карактер на излезот од диодното коло, се усреднува со помош на мрежен филтер. Помеѓу излезните краеви на филтерот и потрошувачот често се вметнува стабилизатор, кој има задача да го направи излезниот напон да биде независен како од промените на наизменичниот напон, така и од промените на потрошувачот.<ref>{{Наведено списание|last=Mansell A.D., Shen J.|year=1994|title=Pulse converters in traction applications|journal=Power Engineering Journal|publisher=IEEE|pages=183-187|issn=0950-3366}}</ref> При претворувањето на наизменичниот напон во еднонасочен, наизменичната струја претрпува нелинеарни нарушувања, факторот на моќност се намалува бидејќи се јавува [[реактивна моќност]]. Обликот на наизменичната струја зависи од мрежниот филтер. Со едноставен наизменичен филтер струјата има импулсен облик, додека со L филтер има квадратен облик. Стабилизаторот на напонот се гради како систем со силна [[повратна спрега]] која се напојува од изворот на нестабилен напон, при што како влезен сигнал се врзува еднонасочниот напон со голема стабилност. == Основен склоп == Во општ случај исправувачот содржи: # [[Трансформатор|мрежен трансформатор]]; # блок на исправувачки елементи, [[Диода|диоди]]; # филтер за израмнување, „пеглање“, на еднонасочниот напон; # и секако приклучок за потрошувачот. Улогата на мрежниот трансформатор е да го прилагоди мрежниот напон на потребното ниво на еднонасочниот потрошувач, но и галвански да го оддели излезниот еднонасочен напон од мрежата. Типот на трансформаторот се одредува врз основа на излезниот напон и [[Моќ (физика)|моќноста]] што се пренесува преку него. Функцијата на блокот на исправувачки елементи е да го претвори [[Наизменична струја|простопериодичниот напон]] во еднонасочен пулсирачки напон. Неговата работа се заснова на исправувачкото својство на [[Полуспроводник|полуспроводничките]] диоди. Филтрите во исправувачите имаат задача да ја издвојат константната компонента од еднонасочниот пулсирачки напон. Улогата на филтерот може формално да се објасни со разградување на излезниот сигнал од исправувачкиот блок во [[Фурјеов ред]], така што [[Нископропусен филтер|нископропусниот филтер]] го пропушта само константниот термин. Во физичка смисла, улогата на филтерот може да се објасни во смисла дека филтерот е составен од елементи за складирање кои го снабдуваат потрошувачот со енергија кога напонот од блокот на исправувачот паѓа на мала вредност. Понапредните верзии на исправувачи може да имаат и [[стабилизатор]] на излезниот напон или струја. == Полубранов исправувач == Кај полубрановиот исправувач, низ исправувачот се пропушта само позитивниот или само негативниот [[Периода|полуциклус]] на наизменичниот напон, што зависи од поларизацијата на диодата. Со ова се добива секој втор полупериод да е со нулта вредност. Овој тип на исправувач се користи кога се сака заштеда на материјал. Негов недостаток е што го отежнува филтрирањето, па затоа се користи само за потрошувачи со екстремно ниска моќност, на кои не им пречи брановитоста на напонот. [[Податотека:Halfwave.rectifier.en.svg|500п|Полубранов исправувач, шема и бранов облик]] == Исправувач со трансформатор со средна точка == Со овој исправувач на излезот се добиваат и двата полупериоди од наизменичниот напон. Кога напонот на секундарниот дел на трансформаторот е позитивен, спроведува диодата D1, додека диодата D2 е обратно поларизирана и не спроведува. Кога напонот на секундарниот дел од трансформаторот е негативен, спроведува диодата D2, додека диодата D1 е обратно поларизирана и не спроведува. Меѓутоа, во случај на негативен полуциклус, диодата D 2 е поврзана со потрошувачот на таков начин што потрошувачот го гледа тој полуциклус како позитивен. [[Податотека:Fullwave.rectifier.en.svg|500п|Исправувач со трансформатор со средна точка, шема и бранов облик]] Диодата што се користи во овој исправувач мора да има максимална номинална струја поголема од максималната очекувана струја на потрошувачот, како и [[пробоен напон]] двапати поголем од максималната амплитуда на напонот на секундарниот дел на трансформаторот. Првиот услов ја штити диодата од топлинско уништување, а вториот обезбедува функционирање на исправувачот со тоа што ја прави диодата неспроводлива при инверзна поларизација. Мора да се користи и трансформатор со две намотки на секундарот, што ја зголемува цената на исправувачот. ==Исправувач со Грецов спој== И ова е полнобранов исправувач. Со овој исправувач, во секој полупериод, секогаш спроведуваат по две диоди. [[Податотека:Gratz.rectifier.en.svg|500п|Грецов спој, шема, бранови облици]] Диодата што се користи во [[Грецов спој|Грецовиот спој]] треба да има максимална номинална струја повисока од највисоката очекувана струја на потрошувачите и пробоен напон повисок од максималната амплитуда на напонот на секундарниот трансформатор. Во споредба со претходниот тип на исправувач, Грецовиот спој има бројни предности бидејќи користи трансформатор со двојно помалку навивки на секундарот и диоди со двојно помал пробоен напон. Недостаток е употребата на четири диоди, не поради потрошувачка на материјал, туку поради двојно поголемиот пад на напон на диодите и поголема дисипација на моќност, т.е. греење. Ова е особено неповолно кога се генерираат мали еднонасочни напони, бидејќи [[коефициент на корисно дејство|коефициентот на корисно дејство]] на исправувачот е значително намалена. == Фактор на брановитост == Опишаните исправувачи не можат да се користат како батерии за напојување на засилувачи. Нивната наизменична компонента е преголема во споредба со средната вредност. Сличноста помеѓу исправувачот и батеријата за напојување е мерка за квалитетот на исправувачот. За овие цели, како показател се дефинира параметар познат како фактор на брановитост: : <math>\gamma = \frac {V_{sr}} {V}</math> каде е средната вредност на исправениот напон, е делотворната вредност на наизменичната компонента на исправениот напон. Во случај на едностран исправувач, средната вредност на исправениот напон на потрошувачот е: : <math>V_{sr}= \frac{1}{2 \pi} \int_{0}^{\pi} V_{sm} \sin (\omega t) d (\omega t)= \frac {V_{sm}}{\pi}</math> Делотворната вредност на вкупниот напон е: : <math>V_{peff}=\sqrt {\frac {1}{2 \pi} \int_{0}^{\pi} V_{sm}^2 \sin (\omega t)^2 d (\omega t)}=\frac {V_{sm}} {2}</math> Со оглед дека делотворната вредност на наизменичната компонента на бранот е: : <math>V_{peff}=\sqrt {V_{peff}^2-V_{sr}^2}</math> факторот на брановитост е: : <math>\gamma = \frac {V_{peff}} {V_{sr}}</math> Средната вредност на исправениот напон во случај на двостран исправувач, е двојно поголема отколку во случајот на едностраниот исправувач, т.е. : <math>V_{sr}=\frac {2 V_{sm}}{\pi}</math> Вкупниот напон има делотворна вредност дадена со: : <math>V_{peff}= \frac {V_{sm}} {\sqrt {2}}</math> == Филтри за исправувачи == За создавање еднонасочна струја доволни се полубрановите и полнобрановите исправувачи, но ниту еден од нив не испорачува '''константна еднонасочна струја''' до потрошувачот. За да се добие константна еднонасочна струја на излезот, мора да се користи коло за '''пеглање''' на напонот. Наједноставниот облик на тоа коло е со [[кондензатор]] поврзан паралелно со исправувачкиот блок. Како што се зголемува напонот на излезот на исправувачот, тој го полни кондензаторот и истовремено испорачува струја на потрошувачот. По четвртина период, кога напонот на исправувачот ќе ја достигне својата максимална вредност, кондензаторот се полни до неговата максимална вредност. По ова, напонот на исправувачот почнува да опаѓа. Ова предизвикува празнење на кондензаторот низ товарот. Ако [[Електричен капацитет|капацитетот]] на кондензаторот е доволно голем, кондензаторот ќе се празни побавно отколку што паѓа напонот на исправувачот. Така, потрошувачот добива напојување со помала „брановитост“. Ако капацитетот на кондензаторот е поголем, бранувањето на напонот ќе биде помало. Затоа во овие случаи најчесто се користат [[електролитски кондензатор]]и. Со цел дополнително да се намали брановитоста на напонот, може да се користи П филтер. Се состои од кондензатор и [[придушница]]. == Поврзано == * [[Диода]] * [[Трансформатор]] * [[Еднонасочна струја]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{Наведена книга |ref= harv|last=Lander|first=Cyril W.|title=Power Electronics|url=https://books.google.com/books?id=_Q2CQgAACAAJ|year=1993|publisher=McGraw-Hill|chapter=Rectifying Circuits|isbn=978-0-07-707714-3}} * {{Наведена книга |ref= harv|last= Dokić|first=Branko L.|authorlink= |coauthors= |title= Energetska elektronika - pretvarači i regulatori|year= 2007|url= |publisher= Akademska misao/Elektrotehnički fakultet|location= Beograd/Banja Luka|id=}} [[Категорија:Претворачи]] [[Категорија:Енергетска електроника]] edr8mfcqudnvmc9srkkwjjf3xxyvzdb 0 1311624 5532539 5427518 2026-03-31T20:24:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532539 wikitext text/x-wiki {{Infobox French commune |name = Лувр<br/>Louvres |commune status = [[Општини во Франција|Општина]] |image = Louvres - Mairie.jpg |caption = Општинската зграда во Лувр |image coat of arms = Blason Louvres.svg |coordinates = {{coord|49.0447|2.5056|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Сарсел |canton = Гусенвил |intercommunality = [[Агломерациска заедница Роаси Пеи де Франс|АЗ Роаси Пеи де Франс]] |mayor = Еди Торо<ref>{{нмс|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2 декември 2020|language=fr}}</ref> |term = 2020&ndash;2026 |elevation min m = |elevation max m = |area km2 = 11,33 |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |INSEE = 95351 |postal code = 95380 |}} '''Лувр''' ({{langx|fr|Louvres}}) — [[Општини во Франција|општина]] во [[Департмани во Франција|департманот]] [[Долина на Оаза]] во [[Ил-де Франс]] во северна Франција. == Население == {{Население низ историјата |align = left |1968|3355|1975|7961|1982|7385|1990|7508|1999|8797|2007|8905|2012|9767|2017|10337}} {{средилево}} == Образование == Училишта во Лувр: * Четири предучилишни установи (''écoles maternelles''): Жорж Сера, Ди Мулен, Ди Бутеје и Делакроа.<ref name="Primaryschools">"[http://www.ville-louvres.fr/etablissements-scolaires Les établissements scolaires]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}."</ref> * Три основни училишта: Ди Мулен, Ди Бутеје и Де ла Фонтен Сент-Женевјев.<ref name="Primaryschools" /> * Две средни училишта: Колеџ Андре Малро и Колеџ Франсоа Моријак.<ref name="Secschools">"[http://www.ville-louvres.fr/node/78 Les collèges et lycées]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}."</ref> Блиски средни училишта:<ref name="Secschools"/> * Гимназија Рене Касен во [[Гонес]] * Гимназија Леонардо да Винчи во [[Сен-Виц]] * [[Lycée Charles Baudelaire|Гимназија Шарл Бодлер]] во Фос == Збратимени градови == Лувр е збратимен со:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://stadt.bad-sobernheim.de/kultur_und_freizeit/staedtepartnerschaft |title=Partnership with Bad Sobernheim |accessdate=2022-12-17 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101716/http://stadt.bad-sobernheim.de/kultur_und_freizeit/staedtepartnerschaft |url-status=dead }}</ref> * {{Знамеикона|Германија}} [[Бад Зобернхајм]], [[Рајнска област-Пфалц]], [[Германија]] == Поврзано == * [[Општини во департманот Долина на Оаза]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.ville-louvres.fr Официјална веб-страница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210908235235/https://www.ville-louvres.fr/ |date=2021-09-08 }} {{In lang|fr}} * [http://www.uniondesmairesduvaldoise.fr Здружение на градоначалници на Вал д'Оаз] {{In lang|fr}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Општини во Долината на Оаза]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Врамена карта без назнака за OSM-однос на Википодатоците]] b3vhna4xlfeo3dd0jvga6fscdmj65df 0 1313724 5532495 5427736 2026-03-31T18:55:12Z Виолетова 1975 /* Литература */ 5532495 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mustela nivalis -British Wildlife Centre-4.jpg|мини|Ласица]] '''Ласици''' ({{langx|la|Mustela}}) се род на [[цицачи]] од семејството на куни. Родот вклучува 17 видови, од кои попознати се малата ласица (или црвена ласица), големата ласица (или хермелин) и долгоопашката ласица. Ласиците ги населуваат сите континенти освен [[Антарктик]]от и [[Австралија]]. == Опис == Должината на телото на ласицата (''Mustela'') се движи од 17,3 до 21,7 сантиметри, при што женките се помали од мажјаците.<ref name="TheWeasel">"The Weasel". The Mammal Society.</ref> По правило, горниот дел од крзното им е црвен или кафеав, а стомакот бел. Кај некои видови, популациите кои живеат на повисоки надморски височини се митат во зима, по што остануваат покриени со бело крзно. Тие имаат издолжени витки тела, кои им овозможуваат да го следат пленот во јами. Нивната опашка е долга од 3,4 до 5,2 сантиметри.<ref name="TheWeasel" /> Ласиците се хранат со помали цицачи и некогаш се сметаа за штетници, бидејќи некои видови убиваа [[живина]] и домашни зајаци. Од друга страна, ловат и убиваат голем број [[Глодачи|глодари]] (кои се штетници). == Видови == Видови од родот ласица (''Mustela''):<ref>[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180552#null Integrated Taxonomic Information System]</ref> {{Столбови-список|2|* Амазонска ласица<br /> (''-{Mustela african}-a'') * Планинска ласица или солонгој<br /> (''-{Mustela altaica}-'') * Голема ласица или хермелин<br /> (''-{Mustela erminea}-'') * Степски твор<br /> (''-{Mustela eversmannii}-'') * Колумбиска ласица<br /> (''-{Mustela felipei}-'') * Долгоопашеста ласица<br /> (''-{Mustela frenata}-'') * Јапонска ласица или итатси<br /> (''-{Mustela itatsi}-'') * Жолтостомачна ласица или индијски солонгој<br /> (''-{Mustela kathiah}-'') * Европски визон (или европски нерц, европска видрица)<br /> (''-{Mustela lutreola}-'') * Индонезиска планинска ласица<br /> (''-{Mustela lutreolina}-'') * Црноног твор<br /> (''-{Mustela nigripes}-'') * Мала ласица или црвена ласица<br /> (''-{Mustela nivalis}-'') * Малезиска ласица<br /> (''-{Mustela nudipes}-'') * Твор<br /> (''-{Mustela putorius}-'') * Сибирска ласица<br /> (''-{Mustela sibirica}-'') * Ригаста ласица<br /> (''-{Mustela strigidorsa}-'') * Египетска ласица<br /> (''-{Mustela subpalmata}-'')}} Американската визон (или американска визон, американска видра) и изумрената [[Морска видрица|морска видра]] (или морска визон, морска визон) беа вклучени во родот Weasel до 1999 година. под имињата и кога се класифицирани во посебен род.<ref>Abramov, A.V. (1999). "A taxonomic review of the genus Mustela (Mammalia, Carnivora)". Zoosystematica Rossica, pp. 357-364</ref> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Литература == * {{Наведено списание|last=Abramov|first=A.V.|year=1999|title="A taxonomic review of the genus Mustela (Mammalia, Carnivora)"|journal=Zoosystematica Rossica|volume=8|issue=2|pages=357-364}} [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] b3kufyw0zloqfp2hmz4u2xs8fjz58nh 5532496 5532495 2026-03-31T18:55:32Z Виолетова 1975 додадена [[Категорија:Куни]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532496 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mustela nivalis -British Wildlife Centre-4.jpg|мини|Ласица]] '''Ласици''' ({{langx|la|Mustela}}) се род на [[цицачи]] од семејството на куни. Родот вклучува 17 видови, од кои попознати се малата ласица (или црвена ласица), големата ласица (или хермелин) и долгоопашката ласица. Ласиците ги населуваат сите континенти освен [[Антарктик]]от и [[Австралија]]. == Опис == Должината на телото на ласицата (''Mustela'') се движи од 17,3 до 21,7 сантиметри, при што женките се помали од мажјаците.<ref name="TheWeasel">"The Weasel". The Mammal Society.</ref> По правило, горниот дел од крзното им е црвен или кафеав, а стомакот бел. Кај некои видови, популациите кои живеат на повисоки надморски височини се митат во зима, по што остануваат покриени со бело крзно. Тие имаат издолжени витки тела, кои им овозможуваат да го следат пленот во јами. Нивната опашка е долга од 3,4 до 5,2 сантиметри.<ref name="TheWeasel" /> Ласиците се хранат со помали цицачи и некогаш се сметаа за штетници, бидејќи некои видови убиваа [[живина]] и домашни зајаци. Од друга страна, ловат и убиваат голем број [[Глодачи|глодари]] (кои се штетници). == Видови == Видови од родот ласица (''Mustela''):<ref>[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180552#null Integrated Taxonomic Information System]</ref> {{Столбови-список|2|* Амазонска ласица<br /> (''-{Mustela african}-a'') * Планинска ласица или солонгој<br /> (''-{Mustela altaica}-'') * Голема ласица или хермелин<br /> (''-{Mustela erminea}-'') * Степски твор<br /> (''-{Mustela eversmannii}-'') * Колумбиска ласица<br /> (''-{Mustela felipei}-'') * Долгоопашеста ласица<br /> (''-{Mustela frenata}-'') * Јапонска ласица или итатси<br /> (''-{Mustela itatsi}-'') * Жолтостомачна ласица или индијски солонгој<br /> (''-{Mustela kathiah}-'') * Европски визон (или европски нерц, европска видрица)<br /> (''-{Mustela lutreola}-'') * Индонезиска планинска ласица<br /> (''-{Mustela lutreolina}-'') * Црноног твор<br /> (''-{Mustela nigripes}-'') * Мала ласица или црвена ласица<br /> (''-{Mustela nivalis}-'') * Малезиска ласица<br /> (''-{Mustela nudipes}-'') * Твор<br /> (''-{Mustela putorius}-'') * Сибирска ласица<br /> (''-{Mustela sibirica}-'') * Ригаста ласица<br /> (''-{Mustela strigidorsa}-'') * Египетска ласица<br /> (''-{Mustela subpalmata}-'')}} Американската визон (или американска визон, американска видра) и изумрената [[Морска видрица|морска видра]] (или морска визон, морска визон) беа вклучени во родот Weasel до 1999 година. под имињата и кога се класифицирани во посебен род.<ref>Abramov, A.V. (1999). "A taxonomic review of the genus Mustela (Mammalia, Carnivora)". Zoosystematica Rossica, pp. 357-364</ref> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Литература == * {{Наведено списание|last=Abramov|first=A.V.|year=1999|title="A taxonomic review of the genus Mustela (Mammalia, Carnivora)"|journal=Zoosystematica Rossica|volume=8|issue=2|pages=357-364}} [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Куни]] 8wb8fdd5gbmghuk1yvg005w3i6t1fki 0 1317805 5532559 5388763 2026-03-31T22:09:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532559 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Madonna_in_trono_con_santi_Sebastiano_e_Vincenzo_Ferer.jpg|мини|388x388пкс| ''Мадона и дете со Свети Себастијан и Свети Винсент Ферер'' (1506) од Андреа Превитали]] '''''Мадона и Детето со Свети Себастијан и Свети Винсент Ферер''''' или '''''Мадона и Детето со Свети Себастијан и Свети Тома Аквински,''''' е слика во масло на панел од Андреа Превитали. Била создадена во 1506 година во Венеција додека тој сè уште бил во студиото на Џовани Белини и бил современик на истиот уметник ''Мадона и детето'' ([[Музеј на ликовната уметност (Будимпешта)|Музеј на ликовни уметности (Будимпешта)]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lombardiabeniculturali.it/opere-arte/schede-complete/C0050-00654/|title=Madonna con Bambino in trono tra San Sebastiano e San Vincenzo Ferrer|publisher=Lombardia Beni Culturali|language=it|accessdate=2023-03-17|archive-date=2022-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517010813/https://www.lombardiabeniculturali.it/opere-arte/schede-complete/C0050-00654/|url-status=dead}}</ref> Сега се наоѓа во Академја Ферара во [[Бергамо]], каде што преминала од колекцијата на Гуглиелмо Локис во 1866 година.<ref>{{Наведена книга|title=Una vita, una collezione, un tradimento. Guglielmo Lochis (1789-1859) e la sua raccolta|last=G. Brambilla Ranise|publisher=Bergomun|year=2005|volume=1-2|pages=225–288|language=it}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lacarrara.it/catalogo/81lc00176/|title=Madonna col Bambino in trono tra i santi Sebastiano e Vincenzo Ferrer (o Tommaso d'Aquino ?)|publisher=Accademia Carrara|language=it|accessdate=2023-03-17|archive-date=2020-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131211349/https://www.lacarrara.it/catalogo/81lc00176/|url-status=dead}}</ref> Светецот од десната страна не бил дефинитивно идентификуван, а му недостасувале и традиционалните атрибути на Свети Тома Аквински или Свети Винсент Ферер. Делото е потпишано ''ANDREAS, NERGOMENSIS.'' ''ДИСИПУЛУС ИОВА.'' ''БЕЛИНИ.'' ''P.XIT'' и датира ''MCCCCCVI'', и двете на основата на мермерниот престол на Мадона. Потписот бил проследен со палмово гранче и маслиново гранче врзани со лента, симбол кој се појавувал и кај уметникот ''на Свети Јован Крстител со четворица светци'' (црквата Санто Спирито, Бергамо), циклусот на слики за палатата Зоња и ''Христов благослов'' ([[Национална галерија (Лондон)|Национална галерија, Лондон]]).<ref name="Zanchi" /> Исто така, на основата на престолот имало симбол, можеби YHS (триграмот на Бернардино од Сиена) или поверојатно VHS (''Virgini Hominum Servatrici'' или ''На Богородица, слуга на човештвото'').<ref name="Zanchi">Mauro Zanchi, Andrea Previtali il colore prospettico di maniera belliniana, Ferrari Editrice, 2001, pages 22-23</ref> == Наводи == <references /> == Библиографија == * {{Наведена книга|title=Andrea Previtali il colore prospettico di maniera belliniana|last=Mauro Zanchi|publisher=Ferrari Editrice|year=2001|language=it}} * {{Наведена книга|title=La pittura bergamasca nella prima decina del cinquecento|last=Antonia Abbatista Finocchiaro|publisher=[[La Rivista di Bergamo]]|year=2001|language=it}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.lacarrara.it/catalogo/81lc00176/|title=Madonna col Bambino in trono tra i santi Sebastiano e Vincenzo Ferrer (o Tommaso d'Aquino ?)|publisher=Accademia Carrara|language=it|accessdate=24 July 2018|archive-date=2020-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131211349/https://www.lacarrara.it/catalogo/81lc00176/|url-status=dead}} [[Категорија:Уметнички слики од 1506 година]] hsu3yphe2r5vx81h7kmnl8zgt689hem 0 1319453 5532567 5483800 2026-03-31T23:45:08Z Aprilija50.A.D 119801 /* Филмографија */ 5532567 wikitext text/x-wiki '''Бајрам Северџан''' ([[Скопје]], 1966) — [[Македонија|македонски]] [[глумец]] и [[хумор]]ист од [[Македонски Роми|ромска]] [[народност]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/bajram-severdzan|title=Bajram Severdzan - Rotten Tomatoes|work=www.rottentomatoes.com|language=en|accessdate=4 април 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tvprofil.com/ba/crew/125779/bajram-severdzan|title=Bajram Severdžan • TvProfil|work=tvprofil.com|accessdate=4 април 2023}}{{Мртва_врска|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Филмографија == {{Филмографија-домаћи}} |- bgcolor="Lavender" align=center | colspan="4" | 1990-ти |- | 1997 || [[Џипси меџик]] ТВ-филм || Барам-Коџак |- | 1998 || [[Црна мачка, бел мачор]] ТВ-филм || Матко Дестанов |- bgcolor="Lavender" align=center | colspan="4" | 2000-ти |- | 2004 || [[Како убив светец (филм) |Како убив светец]] ТВ-филм || Средовечен човек |- | 2004 || [[Случајна сопатничка]] ТВ-филм || |- bgcolor="Lavender" align=center | colspan="4" | 2010-ти |- | 2012 || [[Трето полувреме]] ТВ-филм || Џоро |- | 2014 || [[До балчак]] ТВ-филм || Циган зурлаџија |- | 2016 || [[На млечниот пат]] ТВ-филм || Проводаџија |- | 2017 || [[Iron story]] ТВ-филм || Перхан |- | 2017-2020 || [[Преспав]] ТВ-серија || Лоренцо |- bgcolor="Lavender" align=center | colspan="4" | 2020-ти |- | 2020 || [[Хомо (филм од 2020) |Хомо]] ТВ-филм || Гробник |- | 2021 || [[Преспав]] ТВ-серија || Лоренцо |- | 2023 || [[Радиус (серија)|Радиус]] ТВ-серија || Актер |- | 2024 || [[Недела]] ТВ-филм || Мазлам |- | 2025 || [[Утре наутро (филм)|Утре наутро]] ТВ-филм || Ешреф |- | 2026 || [[Скејтборд не е за девојки]] ТВ-филм || Сопсвеникот |- | 2026 || [[Утре наутро (серија)|Утре наутро]] ТВ-серија || Ешреф |- | 2026 || [[Калафон]] ТВ-филм || Алмир |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|id=0786281|name=Бајрам Северџан}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Северџан, Бајрам}} [[Категорија:Родени во 1966 година]] [[Категорија:Глумци од Скопје]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски Роми]] [[Категорија:Македонски комичари]] 5nyddjafn49amu4ktx7kuxurb9972sq 5532621 5532567 2026-04-01T06:01:35Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5532621 wikitext text/x-wiki '''Бајрам Северџан''' ([[Скопје]], 1966) — [[Македонија|македонски]] [[глумец]] и [[хумор]]ист од [[Македонски Роми|ромска]] [[народност]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/bajram-severdzan|title=Bajram Severdzan - Rotten Tomatoes|work=www.rottentomatoes.com|language=en|accessdate=4 април 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tvprofil.com/ba/crew/125779/bajram-severdzan|title=Bajram Severdžan • TvProfil|work=tvprofil.com|accessdate=4 април 2023}}{{Мртва_врска|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Филмографија == {{Филмографија-домаћи}} |- bgcolor="Lavender" align=center | colspan="4" | 1990-ти |- | 1997 || [[Џипси меџик]] ТВ-филм || Барам-Коџак |- | 1998 || [[Црна мачка, бел мачор]] ТВ-филм || Матко Дестанов |- bgcolor="Lavender" align=center | colspan="4" | 2000-ти |- | 2004 || [[Како убив светец (филм) |Како убив светец]] ТВ-филм || Средовечен човек |- | 2004 || [[Случајна сопатничка]] ТВ-филм || |- bgcolor="Lavender" align=center | colspan="4" | 2010-ти |- | 2012 || [[Трето полувреме]] ТВ-филм || Џоро |- | 2014 || [[До балчак]] ТВ-филм || Циган зурлаџија |- | 2016 || [[На Млечниот Пат]] ТВ-филм || Проводаџија |- | 2017 || [[Iron story]] ТВ-филм || Перхан |- | 2017-2020 || [[Преспав]] ТВ-серија || Лоренцо |- bgcolor="Lavender" align=center | colspan="4" | 2020-ти |- | 2020 || [[Хомо (филм од 2020) |Хомо]] ТВ-филм || Гробник |- | 2021 || [[Преспав]] ТВ-серија || Лоренцо |- | 2023 || [[Радиус (серија)|Радиус]] ТВ-серија || Актер |- | 2024 || [[Недела]] ТВ-филм || Мазлам |- | 2025 || [[Утре наутро (филм)|Утре наутро]] ТВ-филм || Ешреф |- | 2026 || [[Скејтборд не е за девојки]] ТВ-филм || Сопсвеникот |- | 2026 || [[Утре наутро (серија)|Утре наутро]] ТВ-серија || Ешреф |- | 2026 || [[Калафон]] ТВ-филм || Алмир |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|id=0786281|name=Бајрам Северџан}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Северџан, Бајрам}} [[Категорија:Родени во 1966 година]] [[Категорија:Глумци од Скопје]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски Роми]] [[Категорија:Македонски комичари]] gabqv4cnbf78j9j8dap6y339xaqt6wy 0 1319816 5532608 5127345 2026-04-01T04:20:50Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532608 wikitext text/x-wiki {{short description|Slovene writer and translator|bot=PearBOT 5}} {{Use dmy dates|date=January 2014}} {{Infobox writer | name = Мате Доленц | image = Mate Dolenc.JPG | caption = | birth_date = {{birth date and age|1945|10|05|df=y}} | birth_place = [[Љубљана]], [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]] (сега во [[Словенија]]) | death_date = | death_place = | occupation = Писател и преведувач | nationality = | spouse = | children = | genre = | movement = | notableworks = Морска друина на железничката станица, Пес за Атлантида, Рум и шах, Летечкиот брод, Одмаздата на малата остриги | awards = {{Awd|[[Награда Лествик]]|1986|for Morska dežela na železniški postaji}}{{Awd|[[Prešeren Award|Прешернова награда]]|1995|за Pes z Atlantide ''and'' Rum in šah}} | influences = | influenced = | website = | footnotes = }} ''' Мате Доленц ''' (роден на 5 октомври 1945 година) е писател и преведувач на [[словенски јазик|словенски]]. Пишува романи, збирки раскази, книги за деца, патописи и статии.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://drustvo-dsp.si/en/writers/mate-dolenc/ |title=Mate Dolenc |accessdate=2023-04-08 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408190924/https://drustvo-dsp.si/en/writers/mate-dolenc/ |url-status=dead }}</ref>. Доленц е роден во [[Љубљана]] во 1945 година. Почнал да студира [[компаративна книжевност]] на [[Универзитетот во Љубљана]], но никогаш не ги завршил студиите. Работел во [[Младина]] неколку години во раните 1970-ти. Од 1973 година работи како слободен писател. Има напишано над триесет книги, неколку сценарија и бројни статии. Тој е познат и по неговата [[фантастика за млади возрасни|фантастика за деца]]. Неговата страст за [[нуркање]] често се рефлектира во темата што ја избира за неговото пишување.<ref>[https://www.imdb.com/name/nm4630746// Mate Dolenc ]</ref>. [[Јадранско Море|Јадранско]] и [[Список на острови во Јадранот|неговите острови]] одбележаа многу од неговите книги и за возрасни и за млади читатели. Во 2008 година неговите два најуспешни романи „Вампирот Горјанци“ и „Море во времето на затемнувањето“ беа снимени во играни филмови. Во 1986 година тој ја доби [[Наградата Левстик]] за неговиот роман за млади читатели „Дружината на морето на железничката станица“ (The Land of the Sea at the Railway Station). Во 1995 година ја освои наградата [[Награда на Фондацијата Прешерен ]] за неговиот роман „Пес од Атлантида“ (Кучето од Атлантида) и неговата збирка раскази „Рум и шах“ (Рум и шах).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.dnevnik.si/1042713808/ |title=Mate Dolenc |accessdate=2023-04-08 |archive-date=2023-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412004206/https://www.dnevnik.si/1042713808 |url-status=dead }}</ref>. ==Објавени дела== * „Размена“, раскази, 1970 г * „Петтиот кат од трикатна куќа“, сатиричен роман, соавтор со [[Димитриј Рупел]], 1972 г. * „Алелуја Катманду“, расказ, 1973 г * „Рукс во умот“, сатира, соавторство со [[Славко Прегл]], 1974 г. * ''Ненавадна Словенија'' (Невообичаена Словенија), сатира, соавторство со Славко Прегл, 1974 г. * „Потонатиот остров“, раскази, 1976 година * „Вампирот Горјанци“, роман, 1979, 2004 г * „Горенчев враг“, раскази, 1977 г * „Улогата на моите чизми во анголската револуција“, раскази, 1985 година * „Морската земја на железничката станица“, младинска литература, 1986 г * „Голема работа за птиците“, литература за млади, 1987 г * „Ден на Републиката или Абракадабра“, раскази, 1987 г * Голо море, литература за млади, 1988 г * „Отровна Бриџит“, литература за млади, 1989 г * „Нејзиниот син дождовен капут“, расказ, 1990 г * „Длабочините на морето и ние“, прирачник за нуркање, 1991 година * „Кучето од Атлантида“, роман, 1993 г * „Рум и шах“, раскази, 1993 г * „Јадранското соѕвездие“, 1998 г * „Во длабочината со маска за нуркање“, едукативна сликовница, 1999 г * „Море во времето на затемнувањето“, роман, 2000 г * „Летечкиот брод“, литература за млади, 2002 г * „Портрети на морето“, едукативна, 2003 г * „Слободно нуркање и подводен риболов“, прирачник, 2004 година * „Морското дно раскажува“, литература за млади, 2004 г * „Голо море“, литература за млади, 2005 г * „Колку е времето“, раскази, 2019 година ==Наводи== {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Доленц, Мате}} [[Категорија:Писатели од Љубљана]] [[Категорија:Словенечки писатели]] [[Категорија:Родени во 1945 година]] 22r3jeih6kjc4gjwtx4zw1ygn81rnxa 0 1321486 5532460 5297198 2026-03-31T18:38:11Z Andrew012p 85224 5532460 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Колин Фирт | honorific_suffix = | image = Colin Firth (36124162705) (cropped).jpg | caption = Колин Фирт во 2017 | birth_name = Колин Ендрју Фирт | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1960|9|10}} | birth_place = Грејшот, [[Хемпшир]], Англија, ОК | citizenship = {{hlist|Обединето Кралство|Италија}} | alma_mater = Национален младински театар <br /> Драмски центар - Лондон | occupation = {{hlist|Глумец|продуцент|сценарист}} | years_active = 1983–денес | awards = | works = | spouse = | partner = | children = }} '''Колин Ендрју Фирт''' ({{Langx|en|Colin Andrew Firth}}'';'' роден на 10 септември 1960 г.) ― англиски театарски и филмски глумец и продуцент. Улогата на г-дин Дарси во [[Гордост и предрасуда (серија од 1995)|телевизиската адаптација]] на ''[[Гордост и предрасуди]]'' од [[Џејн Остин]] во 1995 година го свртело вниманието кон него и почнал да добива улоги во позначајни филмови како што се ''[[Англиски пациент|Англискиот пациент]]'' (1996), ''[[Вљубениот Шекспир]]'' (1998), ''[[Дневникот на Бриџит Џонс]]'' (2001), ''[[Девојката со бисерна обетка (филм)|Девојка со бисерна обетка]]'' (2003), романтичната комедија ''Love Actually'' (2003) и музичката комедија ''[[Мама Миа (филм)|Мама Миа!]]'' (2008) и нејзиното продолжение, ''Mamma Mia! 2'' (2018). Во 2009 година, Фирт за улогата во ''[[Самец (филм)|Самец]]'', ја освоил наградата БАФТА и ја добил својата прва номинација за Оскар. Во 2010 година, за улогата на [[Џорџ VI|кралот Џорџ VI]] во ''[[Говорот на кралот|„Говорот на кралот“]]'' од режисерот [[Том Хупер]] освоил [[Оскар за најдобар глумец]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-12593902|title=Colin Firth wins best actor Oscar for The King's Speech|date=28 February 2011|work=BBC News|access-date=5 May 2021}}</ref> Добитник е на многу признанија, како [[Филмска награда на академијата на САД|Оскар]], две [[BAFTA|Награди од Британската филмска академија]], [[Награди Златен глобус|награда Златен глобус]] и три [[Награди на здружението на глумците на екранот|награди од Здружението на глумците на екранот]]. Во 2011 година, Фирт, од [[Елизабета II|кралицата Елизабета II]] во [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]], добил орден од [[Ред на Британската Империја|Редот на Британската Империја]] за неговите услуги во драмата.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/11_06_11honours_mainlist.pdf|title=Main list of the 2011 Queen's birthday honours recipients|access-date=11 June 2011|publisher=BBC News UK}}</ref> Истата година, добил и ѕвезда на [[Холивудска патека на славните|Булеварот на славата во Холивуд]], а магазинот ''Тајм'' го вклучи во нивната листа [[Време 100|100 највлијателни луѓе во светот]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110422055300/http://www.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,2066367,00.html "Full List – The 2011 Time 100"], ''Time'', 21 April 2011. Retrieved 8 October 2012.</ref> == Детство и младост == Колин Фирт е роден на 10 септември 1960 година во селото Грејшот во [[Хемпшир]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://familysearch.org/ark:/61903/1:1:QV7L-3YWD|title=Person Details for Colin A Firth, "England and Wales Birth Registration Index, 1837-2008" — FamilySearch.org|work=[[FamilySearch]]}}</ref> во учителско семејство. Дел од детството го поминал во [[Нигерија]],<ref>Stated in interview on ''[[Inside the Actors Studio]]'', 2011</ref> а потоа на негови 11 години живеел во [[Сент Луис]], САД.<ref name="4 December 2005 DIDs">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/12_december/04/did_firth.shtml|title=Press Releases Colin Firth Desert Island DiscsCategory: Radio 4|date=4 December 2005|work=BBC Press Office releases|publisher=BBC|access-date=25 January 2013}}</ref> По враќањето во Англија се запишал во средно училиште во [[Винчестер]]. Откако завршил средно училиште, Фирт се преселил во Лондон и бил примен во Националниот младински театар, каде што запознал многу луѓе и се вработил во одделот за гардероба во Националниот театар.<ref name="Colin Firth">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.biography.com/people/colin-firth-9295522?page=2,|title=Colin Firth|work=Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121043819/http://www.biography.com/people/colin-firth-9295522?page=2,|archive-date=21 November 2015|accessdate=6 July 2012}}</ref> Потоа студирал во Драмскиот центар во Лондон.<ref name="People">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/colin_firth/0,,,00.html|title=Colin Firth|work=[[People (magazine)|People]]|publisher=[[Time Inc.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313174039/http://www.people.com/people/colin_firth/0,,,00.html|archive-date=13 March 2013|accessdate=25 January 2013}}</ref> == Кариера == Својата филмска кариера ја започнал со [[Друга земја (филм од 1984)|екранизацијата на претставата]] Друга земја, каде што бил избран да го игра ликот на Џад (а [[Руперт Еверет]] го играл Гај Бенет).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://explore.bfi.org.uk/4ce2b69a34447|title=Another Country|work=BFI Film|publisher=BFI|archive-url=https://web.archive.org/web/20120713182053/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b69a34447|archive-date=13 July 2012|accessdate=27 January 2013}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/how-we-met-colin-firth--julian-mitchell--rupert-everett-was-a-complete-bd-to-me-9202649.html|title=How we met: Colin Firth & Julian Mitchell|last=Jacques|first=Adam|date=23 March 2014|work=The Independent|access-date=14 April 2014}}</ref> Потоа играл најразлични улоги на филм и телевизиски серии, меѓу кои и главните улоги во ''Еден месец во село'' (''A Month in the Country)'' (1987), ''Tumbledown'' (1988) и Валмон (''Valmont'')(1989). Пресвртница во неговата кариера била неговата улога како гордиот аристократ [[Господин Дарси|г-дин Дарси]] во мини-серијата на [[Би-би-си|Би-Би-Си]], ''[[Гордост и предрасуда (серија од 1995)|Гордост и предрасуда]]'' (1995) заснована на романот од [[Џејн Остин]]. За оваа улога бил номиниран за БАФТА. По ова тој добивал улоги во комерцијално успешни филмови како што се ''[[Англиски пациент|Англискиот пациент]]'' (добитник на девет Оскари), ''[[Вљубениот Шекспир]]'' (кој освоил седум статуетки, вклучувајќи и оскар за најдобра глумица за [[Гвинет Палтроу]]), ''[[Дневникот на Бриџит Џонс]]'' со [[Рене Зелвегер]], ''[[Девојката со бисерна обетка (филм)|Девојката со бисерна обетка]]'' со [[Скарлет Јохансон]]. Во ''[[Мама Миа (филм)|Мама Миа!]],'' музички филм со [[Мерил Стрип]] во главната улога, го игра Хари Брајт, еден од можните татковци на [[Аманда Сејфрид]]. Колин Фирт глумел и во ''Easy Virtue'', кој премиерно бил прикажан на Римскиот филмски фестивал и добил одлични критики.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://easyvirtuereview.blogspot.com/|title=Easy Virtue brings British humour to Rome Film Festival|accessdate=27 October 2008}}</ref> Тој глумел во ''[[Џенова (филм 2008)|Џенова]]'', кој имал премиера на Меѓународниот филмски фестивал во Торонто во 2008 година. Во 2009 година глумел во ''Божиќна песна'', адаптација на [[Божикна приказна|романот]] од [[Чарлс Дикенс]].<ref name="03 Nov 2009">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/6489121/Colin-Firths-discomfort-in-skin-tight-spandex-for-A-Christmas-Carol-animated-movie.html|title=Colin Firth's discomfort in skin-tight spandex for A Christmas Carol animated movie|date=3 November 2009|work=The Telegraph|access-date=30 January 2013|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/6489121/Colin-Firths-discomfort-in-skin-tight-spandex-for-A-Christmas-Carol-animated-movie.html|archive-date=10 January 2022}}</ref> Во ''Сликата на Доријан Греј'' (2009), филм со Бен Барнс во главната улога, кој се базира на [[Сликата на Доријан Греј|истоимениот роман]] од [[Оскар Вајлд]], тој го играл лордот Хенри Вотон. [[Податотека:Colin_Firth_and_Helena_Bonham_Carter_filming_(cropped).jpg|мини| Фирт со [[Хелена Бонам Картер]] на снимањето на ''[[Говорот на кралот|„Говорот на кралот“]]'' во 2009 година, неговата досега најпофалена улога од критичарите]] На 66-от Меѓународен филмски фестивал во Венеција во 2009 година, за неговата улога како професор на колеџ кој се бори со осаменоста по смртта на неговата долгогодишна партнерка во режисерското деби на [[Том Форд]], ''[[Самец (филм)|„Самец“]],'' Колин Фирт го добил [[Венецијански кинофестивал|Волпи купот]] за најдобар актер. За таа улога добил најдобри критики во кариерата и бил номиниран за Оскар, Златен глобус, награда од Здружението на глумците на екранот, БАФТА и номинации за BFCA; во февруари 2010 година ја освоил наградата БАФТА за најдобар глумец во главна улога.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8526670.stm|title=Bafta wins for Carey Mulligan and Colin Firth|date=21 February 2010|work=BBC News|access-date=14 February 2011}}</ref> Во филмот ''[[Говорот на кралот|„Говорот на кралот“]]'' (2010) Колин Фирт ја глуми улогата на [[Џорџ VI|принцот Алберт, војвода од Јорк/Кралот Џорџ VI]], Во кој се опишуваат обидите на кралот да ја надмине својата говорна маана откако ќе стане крал на Обединетото Кралство кон крајот на 1936 година. На [[Меѓународен филмски фестивал во Торонто|Меѓународниот филмски фестивал во Торонто]] (TIFF),<ref name="Evans2010">{{Наведување|title=Tom Hooper, Colin Firth and Geoffrey Rush at The King's Speech premiere at the 35th Toronto International Film Festival|url=http://www.digitalhit.com/galleries/38/539/15|year=2010|last=Evans, Ian|publisher=DigitalHit.com|access-date=3 August 2011}}</ref> филмот добил овации. На 16 јануари 2011 година, за улогата во ''Говорот на кралот'' тој освоил Златен глобус за Најдобра изведба на актер во филм – драма. [[Здружението на глумците на екранот]], на 30 јануари 2011 година му ја доделило наградата за најдобар машки глумец.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8260914/Golden-Globes-2011-Colin-Firth-wins-Best-Actor-as-The-Social-Network-takes-four-awards.html|title=Golden Globes 2011: Colin Firth wins Best Actor as The Social Network takes four awards|last=Whitworth|first=Melissa|date=17 January 2011|work=The Daily Telegraph|access-date=14 February 2011|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8260914/Golden-Globes-2011-Colin-Firth-wins-Best-Actor-as-The-Social-Network-takes-four-awards.html|archive-date=10 January 2022|location=London}}</ref> Во февруари 2011 година, ја освоил својата втора последователна награда за најдобар глумец на наградите БАФТА во 2011 година,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2011/feb/13/baftas-2011-the-kings-speech|title=Baftas 2011: The King's Speech sweeps the board|last=Brown|first=Mark|date=14 February 2011|work=The Guardian|access-date=14 February 2011|location=London}}</ref> а на 27 февруари 2011 година добил [[Оскар за најдобар глумец]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/8353278/Colin-Firth-takes-Oscars-crown-as-British-film-proves-mother-knows-best.html#|title=Colin Firth takes Oscars crown as British film proves mother knows best|last=Singh|first=Anita|date=28 February 2011|work=The Daily Telegraph|access-date=28 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110303131238/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/8353278/Colin-Firth-takes-Oscars-crown-as-British-film-proves-mother-knows-best.html|archive-date=2011-03-03|location=London}}</ref> Филмот заработил 414.211.549 долари.<ref name="kingsspeechboxoffice">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=kingsspeech.htm|title=The King's Speech box office statistics|work=Box Office Mojo|publisher=IMDb.com, Inc.|accessdate=23 January 2013}}</ref> Фирт го глумел британскиот таен агент Бил Хејдон во адаптацијата од 2011 година на романот од [[Џон ле Каре]], ''Крпар, кројач, војник, шпион'', во режија на [[Томас Алфредсон]] и со [[Гари Олдман|Гери Олдман]], [[Бенедикт Камбербеч|Бенедикт Камбербач]], [[Том Харди]], [[Марк Силен|Марк Стронг]] и [[Џон Херт]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.cinematical.com/2010/08/16/benedict-cumberbatch-joins-tinker-tailor-soldier-spy/|title=Benedict Cumberbatch Joins 'Tinker, Tailor, Soldier, Spy'|date=16 August 2010|access-date=4 September 2010}}</ref> [[Податотека:Colin_Firth_2011_(cropped).jpg|лево|мини| Фирт добива ѕвезда на Булеварот на славните во Холивуд во 2011 година]] Во комедијата ''A Perfect Plan'' (2012) глумел заедно со [[Камерон Дијаз]], во кој коваат план за измама со продажба на лажна слика. Во мај 2013 година, било обелоденето дека Фирт потпишал да глуми заедно со [[Ема Стоун]] во романтичната комедија на [[Вуди Ален]] ''[[Магија на месечината|„Магија на месечината“]]'', со дејство во 1920-тите и снимена на [[Азурен Брег|Француската ривиера]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2013/may/01/colin-firth-woody-allen-emma-stone|title=Colin Firth to star in Woody Allen's next film, alongside Emma Stone|last=Ben Child|date=May 2013|work=The Guardian}}</ref> Во 2014 година, го глумел Хари Харт во шпионскиот акционен филм ''Kingsman: The Secret Service'', кој заработил 414,4 милиони долари наспроти буџет од 81 милион долари.<ref>"Kingsman: The Secret Service (2015)". Box Office Mojo. 1 March 2015. Retrieved 23 June 2015.</ref> Во 2017 година, повторно ја играл улогата на Џејми од ''„Love Actually“'' од 2003 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.standard.co.uk/stayingin/tvfilm/red-nose-day-love-actually-sequel-what-happened-to-every-character-in-the-comic-relief-special-a3499016.html|title=Red Nose Day Love Actually sequel: what happened to every character in the Comic Relief special|date=24 March 2017}}</ref> Истата година, Фирт го глумел Хари Харт во продолжението ''Kingsman: The Golden Circle''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/film/2016/jul/11/colin-firth-back-from-the-dead-for-kingsman-2|title=Colin Firth back from the dead for Kingsman 2|last=Shoard|first=Catherine|date=11 July 2016|work=[[The Guardian]]|accessdate=1 September 2017}}</ref> Во 2018 година, Фирт ја повторил својата улога на Хари Брајт во продолжението на ''[[Мама Миа (филм)|Mamma Mia!]]'', ''Мама Миа! 2''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.etonline.com/movies/220110_dominic_cooper_dishes_on_returning_for_mamma_mia_2_it_a_phone_call_i_ve_been_waiting_for/|title=EXCLUSIVE: Dominic Cooper Dishes on Returning for 'Mamma Mia 2': It's 'a Phone Call I've Been Waiting For'|last=Zach Seemayer|date=22 June 2017|publisher=[[Entertainment Tonight]]|accessdate=12 August 2017|quote=The actor will be joining a slew of big-name stars who are returning to the fun franchise, including Meryl Streep, Colin Firth, Amanda Seyfried and Pierce Brosnan.|archive-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014227/https://www.etonline.com/movies/220110_dominic_cooper_dishes_on_returning_for_mamma_mia_2_it_a_phone_call_i_ve_been_waiting_for|url-status=dead}}</ref> Потоа глумел во музичката научна фантастика ''[[Мери Попинс се враќа]]'', со [[Емили Блант]] во главната улога. Тој исто така го глумел командантот на британската морнарица Дејвид Расел во ''[[Курск (филм)|Курск]]'', филм за вистинскиот настан за [[Катастрофа на подморницата Курск|катастрофата на подморницата Курск во 2000 година]].<ref>{{Наведени вести|url=https://variety.com/2016/film/news/colin-firth-mary-poppins-sequel-1201894326/|title=Colin Firth Joins Emily Blunt in 'Mary Poppins' Sequel (EXCLUSIVE)|last=Kroll|first=Justin|date=10 February 2017|work=Variety|access-date=24 October 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/colin-firth-star-submarine-disaster-895855|title=Colin Firth to Star in Submarine Disaster Movie 'Kursk'|date=25 May 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=5 May 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2017/02/lea-seydoux-kursk-submarine-europacorp-colin-firth-1201906726/|title=Lea Seydoux Boards EuropaCorp Submarine Drama 'Kursk' – Berlin|date=9 February 2017|work=[[Deadline Hollywood]]|accessdate=5 May 2017}}</ref> Во 2019 година, тој имал камео улога како британски генерал во филмот од [[Сем Мендес]], ''[[1917]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/colin-firth-benedict-cumberbatch-join-sam-mendes-wwi-movie-1917-1197679|title=Colin Firth, Benedict Cumberbatch Join Sam Mendes' WWI Movie '1917'|last=Galuppo|first=Mia|date=28 March 2019|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328130756/https://www.hollywoodreporter.com/news/colin-firth-benedict-cumberbatch-join-sam-mendes-wwi-movie-1917-1197679|archive-date=28 March 2019|accessdate=7 May 2020}}</ref> Сместен во Англија во 1947 година, Фирт глуми со [[Џули Волтерс]] во ''[[Тајната градина (филм 2020)|Тајната градина]]'', а подоцна во 2020 година со [[Стенли Тучи]] во ''[[Супернова (филм 2020)|Супернова]]'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.radiotimes.com/news/film/2018-04-27/colin-firth-and-julie-walters-to-star-in-classic-childrens-adaptation-the-secret-garden/|title=Colin Firth and Julie Walters to star in classic children's adaptation The Secret Garden|last=Allen|first=Ben|date=17 April 2018|work=[[Radio Times]]|accessdate=30 October 2020}}</ref> Во 2021 година, глумел во романтичната драма ''Mothering Sunday'' во режија на Ева Хусон.<ref>{{Наведени вести|url=https://deadline.com/2021/07/mothering-sunday-cannes-review-josh-oconnor-odessa-young-naked-1234789626/|title='Mothering Sunday' Cannes Review: Josh O'Connor And Odessa Young Give Their All In Raw, Naked, And Intense British Romantic Drama|last=Hammond|first=Pete|date=9 July 2021|work=Deadline Hollywood}}</ref> Во декември 2021 година, добил улога во драма филмот од Сем Мендес'', Империја на светлината'', со [[Оливија Колман]] во главната улога.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2021/12/empire-of-light-adds-colin-firth-toby-jones-crystal-clarke-tanya-moodie-sam-mendes-searchlight-pictures-1234900001/|title='Empire Of Light': Colin Firth, Toby Jones, Crystal Clarke & Tanya Moodie Join Sam Mendes' Searchlight Pictures Drama|last=Grobar|first=Matt|date=21 December 2021|work=Deadline Hollywood|accessdate=25 December 2021}}</ref> Во април 2022 година глумел во ''[[Операција Mincemeat (филм)|Операција Минсмит]].''<ref>{{Наведени вести|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/warner-bros-postpones-colin-firth-operation-mincemeat-britain-omicron-1235062171/|title=Warner Bros. Postpones U.K. Release of Colin Firth WWII Drama 'Operation Mincemeat' as Omicron Soars (Exclusive)|last=Ritman|first=Alex|date=14 December 2021|work=The Hollywood Reporter}}</ref> Во мај 2022 Фирт се вратил на телевизија глумејќи го Мајкл Петерсон во HBO серијата ''Скалила''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/the-staircase-colin-firth-toni-collette-kathleen-peterson-1235140450/|title=How 'The Staircase' Brings Kathleen Peterson's Story to Life|date=4 May 2022|work=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> == Наводи == == Надворешни врски == * {{Imdb име|0000147}} * Colin Firth at the BFI's Screenonline * {{Amg name|23590}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1960 година]] [[Категорија:Англиски филмски глумци]] [[Категорија:Англиски филмски продуценти]] [[Категорија:Добитници на Оскар за најдобар глумец]] [[Категорија:Англиски сценски глумци]] [[Категорија:Добитници на БАФТА награди]] [[Категорија:Добитници на Златен глобус]] [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Англиски радио глумци]] [[Категорија:Англиски ТВ глумци]] [[Категорија:Британски филмски глумици]] sfcf2v1rtfn5nn54qazscl1uxl0tni5 0 1322336 5532619 5429414 2026-04-01T05:40:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532619 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|honorific_prefix=|name=Маира Кери|honorific_suffix=|image=|image_upright=|image_size=|landscape=<!-- yes, if wide image, otherwise leave blank -->|alt=|caption=|native_name=|native_name_lang=|birth_name=Мајра Мухамед-кизи (Kazakh: Майра Мұхамедқызы)|alias=Мајра Кери, Мајра Кери|birth_date={{Birth date and age|1969|9|5|df=yes}}|birth_place=[[јин инг]], [[Ксинџијанг]], [[Кина]]|origin=Kazakh|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date first) -->|death_place=|occupation=Оперски пејач ([[сопрано]])|genre=[[Опера]], [[класична музика|класична]]|instrument=Вокал, пијано|years_active=<!-- YYYY–YYYY (or –present) -->|label=|associated_acts=|website=<!-- {{URL|example.com}} or {{Official URL}} -->|module=|module2=|module3=}}'''Мајра Мухамед-кизи''' ({{langx|kk|Maıra Muhamedqyzy}}), (родена на 5 септември 1969 година) е казахстанскa оперскa пејачка. Таа била првиот уметник на Казахстан во Париската Гранд опера. Таа е почесен уметник на Републиката. == Живот == Мајра Мухамед-кизи е родена и израсната во Кина. Нејзините дедовци емигрирале во Кина од казахстанските степи во 1930-тите, бегајќи од самоволието на советската власт. Нејзинитe родители кои биле музичари (татко - добро познат во Кина композитор и собирач на казахстански народни песни, нејзината мајка - истакнат пејач и народен уметник на Кина) ја научиле да свири на пијано и да пее. Во 1987 година дипломирала на музичкиот факултет на Централниот универзитет на народи на Кина, а подоцна и на Конзерваториумот во Пекинг, каде студирала со Гуо Шу Џен. Од 1987 година, Мајра активно учествувала во земјата, учествувала на целосно кинескиот вокален натпревар „Златен змеј“, а исто така предавала на универзитетот шест години. Но, кинеската опера во Пекинг изведува само две европски оперски претстави годишно. Во 1991 година, Мајра отпатувала во Москва со нејзиниот сопруг Аксан и отишла на аудиција на Московскиот конзерваториум - веднаш ѝ била дадена препорака за постдипломски студии. Но, таа немала дозвола. Во 1994 година, Мајра повторно се нашла во Москва како дел од солистите од Кина на натпреварот „Чајковски“, од кој буквално побегнала во Казахстан, во својата историска татковина. Но, казахстанското државјанство добила само две години подоцна, благодарение на средбата со претседателот Назарбаев и претседателот на НР Кина Џијанг Земин, а подоцна успеала да го пренесе целото семејство. Мајра течно го зборувала својот мајчин казахстански и кинески јазик, но не знаела ниту руски, ниту италијански или француски, додека главните опери од светските класици биле изведувани на овие јазици. Во [[Алмати]], таа го започнала своето стажирање (1994-1996) на Казахстанскиот национален конзерваториум, каде студирала кај Надја Шарипова. Со сопругот живеела неколку години во стан под кирија. Во 1995 година, Мајра Мухамед-кизи била наградена со специјална диплома за уметност во Санкт Петербург на 1. Меѓународен натпревар на млади оперски пејачи [[Николај Римски-Корсаков|Римски-Корсаков]]. Во 1996 година таа отишла на аудиција и станала една од пејачките на ГАОБ Абаи во Алмати. Во 1997 година, добила покана за меѓународен натпревар на оперски пејачи во Португалија. Театарскиот директор К.Г. Уразгалиев и помогнал со билетот. На натпреварот учествувале 66 изведувачи од 17 земји, но Мајра ја освоила Големата награда од 10.000 американски долари. Во 1998 година, на Меѓународниот натпревар Чајковски, таа била во водство, но го освоила третото лауреатско место (прв лауреат од Казахстан). Во републиката, нејзината вештина конечно била препознаена: ѝ била доделена титулата почесен уметник. Во 2002 година, Мајра добила двегодишен договор (2003-2005) во Париската опера. Веќе во Франција го усвоила псевдонимот Маира Кери (нејзиниот татко Мохамед Абдикадир-ули од кланот Наиман, но мајката на Калап Куаниши-кизи е од семејството Кери), а шест месеци студирала француски, а потоа италијански и англиски јазик. Своето деби го имала во операта на [[Џакомо Пучини]] Ла ''Боем''. Таа го извела делот на Музет. Овој дел зазема посебно место во нејзината работа. Самата пејачка ја нарекува „улога број 1“, бидејќи тоа бил нејзиниот настап во 2003 година во Париз. Во декември 2015 година, Мајра била поканета во операта во Астана како водечки солист.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://astanaopera.kz/en/rukovodstvo-i-artisty/opernaya-truppa/soprano/majra-muxamedkyzy/|title=Maira Mukhamedkyzy - Leading opera soloist|work=astanaopera.kz/}}</ref> == Кариера == Мајра ја започна својата кариера на европските сцени со нејзиното деби во Опера Национална де Париз како Музета во Ла Боем со Роберто Алања, а потоа како Адина во операта на [[Гаетано Доницети|Доницети]] ''Еликсир на љубовта'' во Опера Национал де Лорен во Нанси, потоа Опера де Рен,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ouest-france.fr/bretagne/rennes-35000/la-cantatrice-kazakhe-chante-la-traviata-956165|title=La cantatrice kazakhe chante La Traviata|work=Ouest-France.fr|access-date=2018-03-27|language=fr-FR}}</ref> Театарот на Каен и Големиот театар во Бордо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.operamusica.com/artist/maira-kerey/#biography|title=Maira Kerey - Soprano|work=operamusica.com|language=en|accessdate=2018-03-27|archive-date=2018-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180327213453/https://www.operamusica.com/artist/maira-kerey/#biography|url-status=dead}}</ref> Во 2003 година, на покана на [[Пласидо Доминго]], Мајра пеела во Националната опера на Вашингтон (САД), заедно со Мирела Френи во операта на [[Петар Илич Чајковски|Чајковски]] „Слугинката од Орлеанс “.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2005/03/28/arts/music/joan-of-arc-rendered-in-russian.html|title=OPERA REVIEW; Joan of Arc Rendered In Russian|last=Holl|first=Bernard|date=2005-03-28|work=The New York Times|access-date=2018-03-27|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A5808-2005Mar27.html|title='Maid of Orleans': Excellent References (washingtonpost.com)|work=washingtonpost.com|accessdate=2018-03-27}}</ref> Во 2004 година пеела во Стразбур во Националната опера во херојско-романтичната опера ''Африканката'' од Џакомо Мајербер. Во 2006 година, со трупата на Националниот оперски театар, таа била на турнеја во Франција со 30 изведби на операта на Доницети ''Еликсир на љубовта''. Таа настапила во британската сала Кадоган со Лондонската филхармонија на концерт посветен на 15-годишнината од независноста на Казахстан. Во 2007 година одржала солистички концерт во Пекинг на главната сцена на Кина - во палатата „Џон Шан Ли Тан“ на покана на Министерството за култура на НР Кина. Во 2013 година, таа настапила на гала отворањето на операта во Астана.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kazembassy.ca/news-and-events/world-premiere-of-the-theater-astana-opera/|title=World premiere of the theater "Astana Opera" :: Embassy of Kazakhstan|work=kazembassy.ca|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180327213804/https://www.kazembassy.ca/news-and-events/world-premiere-of-the-theater-astana-opera/|archive-date=2018-03-27|accessdate=2018-03-27}}</ref> == Наводи == <references responsive="1"></references> == Надворешни врски == * [https://www.gettyimages.com/photos/maira-kerey?sort=mostpopular&mediatype=photography&phrase=maira%20kerey Маира Кери]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Гети * https://allfamousbirthday.com/mayra-muhammad-kyzy/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230518071418/https://allfamousbirthday.com/mayra-muhammad-kyzy/ |date=2023-05-18 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мухамед-кизи, Мајра}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1969 година]] [[Категорија:Оперски пејачки]] iwnovej9ch99isbwizn21fqie4uy25k 0 1323946 5532700 5347272 2026-04-01T09:03:27Z Bjankuloski06 332 5532700 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dirac comb.svg|мини|300пкс| Поворка од импулси како бесконечен ред на [[Диракова делта функција]] на интервали од ''Т.'']] '''Поворка на импулси''' (исто така '''Дираков чешел''' и '''функција на примеркување''' во [[Електротехника|електротехниката]]) е периодична [[Шварцова распределба]] составена од [[Диракова делта функција|Диракови делта функции]]. : <math>\Delta_T(t) \ \stackrel{\mathrm{def}}{=}\ \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(t - k T)</math> на некој одреден временски интервал ''Т.'' Некои автори, конкретно [[Роналд Н. Брејсвел|Брејсвел]], како и некои автори на учебници по електротехника и теорија на електрични кола, оваа функција ја нарекуваат '''функција Ш''' (веројатно затоа што графиконот наликува на обликот на буквата Ш). Бидејќи оваа функција е периодична, таа може да биде претставена со [[Фуриеов ред]]: : <math>\Delta_T(t) = \frac{1}{T}\sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{i 2 \pi n t/T}.</math> == Својство на скалирање == Својството на скалирање следи директно од својството [[Диракова делта функција|Дираковата делта функција]] : <math>\sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(t - k T) = |\alpha|\cdot \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta\bigg(\alpha\cdot (t - k T)\bigg).</math> == Фуриеов ред == Јасно е дека &#x394; _''T'' () е периодичен со период ''Т.'' Т.е. : <math> \Delta_T(t+T) = \Delta_T(t) \quad \forall t </math> . Комплексниот Фуриеов ред за таква периодична функција е : <math> \Delta_T(t) = \sum_{n=-\infty}^{+\infty} c_n e^{i 2 \pi n t/T} \ </math> каде што Фуриеовите коефициенти, ''c_n'', изнесуваат :{| |- |<math>c_n\,</math> |<math>= \frac{1}{T} \int_{t_0}^{t_0 + T} \Delta_T(t) e^{-i 2 \pi n t/T}\, dt \quad (-\infty < t_0 < +\infty ) \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T} \int_{-T/2}^{T/2} \Delta_T(t) e^{-i 2 \pi n t/T}\, dt \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T} \int_{-T/2}^{T/2} \delta(t) e^{-i 2 \pi n t/T}\, dt \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T} e^{-i 2 \pi n \, 0/T} \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T}. \ </math> |} Сите Фуриеови коефициенти се 1/ ''Т'', поради што : <math>\Delta_T(t) = \frac{1}{T}\sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{i 2 \pi n t/T}</math> . == Фуриеова трансформација == Кога се користи како идеален одбирник, може да се употреби за да се разбере ефектот на [[Преклапање (сигнали)|преклопување]] (алијасинг) и како доказ за [[Никвист-Шенонова теорема за земање примероци|Никвист-Шеноновата теорема за земање примероци]]. : Единична трансформација во фреквенциски домен (): :: <math>\sum_{n=-\infty}^{\infty} \delta(t - n T) \quad \stackrel{\mathcal{F}}{\Longleftrightarrow}\quad {1\over T}\sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta \left(f - {k\over T} \right) \quad = \sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{-i2\pi fnT}</math> : Единична трансформација во аголен фреквенциски домен (): :: <math>\sum_{n=-\infty}^{\infty} \delta (t - n T) \quad \stackrel{\mathcal{F}}{\Longleftrightarrow}\quad \frac{\sqrt{2\pi }}{T} \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta \left(\omega -k \frac{2\pi }{T}\right) \quad = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{-i\omega nT} \,</math> == Земање примероци и преклопување == Множењето на [[Континуални сигнал|континуиран сигнал]] со поворка од импулси понекогаш се нарекува '''идеален одбирник''' со [[интервал на земање примероци]] ''Т.'' [[Категорија:Специјални функции]] [[Категорија:Генерализирани функции]] [[Категорија:Обработка на сигнали]] 2hvhgl2trsogc0wmg5qr3kp8pt45kdr 5532701 5532700 2026-04-01T09:03:40Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Поворка импулси]] на [[Поворка на импулси]] 5532700 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dirac comb.svg|мини|300пкс| Поворка од импулси како бесконечен ред на [[Диракова делта функција]] на интервали од ''Т.'']] '''Поворка на импулси''' (исто така '''Дираков чешел''' и '''функција на примеркување''' во [[Електротехника|електротехниката]]) е периодична [[Шварцова распределба]] составена од [[Диракова делта функција|Диракови делта функции]]. : <math>\Delta_T(t) \ \stackrel{\mathrm{def}}{=}\ \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(t - k T)</math> на некој одреден временски интервал ''Т.'' Некои автори, конкретно [[Роналд Н. Брејсвел|Брејсвел]], како и некои автори на учебници по електротехника и теорија на електрични кола, оваа функција ја нарекуваат '''функција Ш''' (веројатно затоа што графиконот наликува на обликот на буквата Ш). Бидејќи оваа функција е периодична, таа може да биде претставена со [[Фуриеов ред]]: : <math>\Delta_T(t) = \frac{1}{T}\sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{i 2 \pi n t/T}.</math> == Својство на скалирање == Својството на скалирање следи директно од својството [[Диракова делта функција|Дираковата делта функција]] : <math>\sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(t - k T) = |\alpha|\cdot \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta\bigg(\alpha\cdot (t - k T)\bigg).</math> == Фуриеов ред == Јасно е дека &#x394; _''T'' () е периодичен со период ''Т.'' Т.е. : <math> \Delta_T(t+T) = \Delta_T(t) \quad \forall t </math> . Комплексниот Фуриеов ред за таква периодична функција е : <math> \Delta_T(t) = \sum_{n=-\infty}^{+\infty} c_n e^{i 2 \pi n t/T} \ </math> каде што Фуриеовите коефициенти, ''c_n'', изнесуваат :{| |- |<math>c_n\,</math> |<math>= \frac{1}{T} \int_{t_0}^{t_0 + T} \Delta_T(t) e^{-i 2 \pi n t/T}\, dt \quad (-\infty < t_0 < +\infty ) \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T} \int_{-T/2}^{T/2} \Delta_T(t) e^{-i 2 \pi n t/T}\, dt \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T} \int_{-T/2}^{T/2} \delta(t) e^{-i 2 \pi n t/T}\, dt \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T} e^{-i 2 \pi n \, 0/T} \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T}. \ </math> |} Сите Фуриеови коефициенти се 1/ ''Т'', поради што : <math>\Delta_T(t) = \frac{1}{T}\sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{i 2 \pi n t/T}</math> . == Фуриеова трансформација == Кога се користи како идеален одбирник, може да се употреби за да се разбере ефектот на [[Преклапање (сигнали)|преклопување]] (алијасинг) и како доказ за [[Никвист-Шенонова теорема за земање примероци|Никвист-Шеноновата теорема за земање примероци]]. : Единична трансформација во фреквенциски домен (): :: <math>\sum_{n=-\infty}^{\infty} \delta(t - n T) \quad \stackrel{\mathcal{F}}{\Longleftrightarrow}\quad {1\over T}\sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta \left(f - {k\over T} \right) \quad = \sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{-i2\pi fnT}</math> : Единична трансформација во аголен фреквенциски домен (): :: <math>\sum_{n=-\infty}^{\infty} \delta (t - n T) \quad \stackrel{\mathcal{F}}{\Longleftrightarrow}\quad \frac{\sqrt{2\pi }}{T} \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta \left(\omega -k \frac{2\pi }{T}\right) \quad = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{-i\omega nT} \,</math> == Земање примероци и преклопување == Множењето на [[Континуални сигнал|континуиран сигнал]] со поворка од импулси понекогаш се нарекува '''идеален одбирник''' со [[интервал на земање примероци]] ''Т.'' [[Категорија:Специјални функции]] [[Категорија:Генерализирани функции]] [[Категорија:Обработка на сигнали]] 2hvhgl2trsogc0wmg5qr3kp8pt45kdr 5532708 5532701 2026-04-01T09:05:22Z Bjankuloski06 332 5532708 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dirac comb.svg|мини|300пкс| Поворка од импулси како бесконечен ред на [[Диракова делта функција]] на интервали од ''Т.'']] '''Поворка на импулси''' (исто така '''Дираков чешел''' и '''функција на примеркување''' во [[Електротехника|електротехниката]]) е периодична [[Шварцова распределба]] составена од [[Диракова делта функција|Диракови делта функции]]. : <math>\Delta_T(t) \ \stackrel{\mathrm{def}}{=}\ \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(t - k T)</math> на некој одреден временски интервал ''Т.'' Некои автори, конкретно [[Роналд Н. Брејсвел|Брејсвел]], како и некои автори на учебници по електротехника и теорија на електрични кола, оваа функција ја нарекуваат '''функција Ш''' (веројатно затоа што графиконот наликува на обликот на буквата Ш). Бидејќи оваа функција е периодична, таа може да биде претставена со [[Фурјеов ред]]: : <math>\Delta_T(t) = \frac{1}{T}\sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{i 2 \pi n t/T}.</math> == Својство на скалирање == Својството на скалирање следи директно од својството [[Диракова делта функција|Дираковата делта функција]] : <math>\sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(t - k T) = |\alpha|\cdot \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta\bigg(\alpha\cdot (t - k T)\bigg).</math> == Фурјеов ред == Јасно е дека &#x394; _''T'' () е периодичен со период ''Т.'' Т.е. : <math> \Delta_T(t+T) = \Delta_T(t) \quad \forall t </math> . Комплексниот Фурјеов ред за таква периодична функција е : <math> \Delta_T(t) = \sum_{n=-\infty}^{+\infty} c_n e^{i 2 \pi n t/T} \ </math> каде што Фурјеовите коефициенти, ''c_n'', изнесуваат :{| |- |<math>c_n\,</math> |<math>= \frac{1}{T} \int_{t_0}^{t_0 + T} \Delta_T(t) e^{-i 2 \pi n t/T}\, dt \quad (-\infty < t_0 < +\infty ) \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T} \int_{-T/2}^{T/2} \Delta_T(t) e^{-i 2 \pi n t/T}\, dt \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T} \int_{-T/2}^{T/2} \delta(t) e^{-i 2 \pi n t/T}\, dt \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T} e^{-i 2 \pi n \, 0/T} \ </math> |- | |<math>= \frac{1}{T}. \ </math> |} Сите Фурјеови коефициенти се 1/ ''Т'', поради што : <math>\Delta_T(t) = \frac{1}{T}\sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{i 2 \pi n t/T}</math> . == Фурјеова трансформација == Кога се користи како идеален одбирник, може да се употреби за да се разбере ефектот на [[Преклапање (сигнали)|преклопување]] (алијасинг) и како доказ за [[Никвист-Шенонова теорема за земање примероци|Никвист-Шеноновата теорема за земање примероци]]. : Единична трансформација во фреквенциски домен (): :: <math>\sum_{n=-\infty}^{\infty} \delta(t - n T) \quad \stackrel{\mathcal{F}}{\Longleftrightarrow}\quad {1\over T}\sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta \left(f - {k\over T} \right) \quad = \sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{-i2\pi fnT}</math> : Единична трансформација во аголен фреквенциски домен (): :: <math>\sum_{n=-\infty}^{\infty} \delta (t - n T) \quad \stackrel{\mathcal{F}}{\Longleftrightarrow}\quad \frac{\sqrt{2\pi }}{T} \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta \left(\omega -k \frac{2\pi }{T}\right) \quad = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\sum_{n=-\infty}^{\infty} e^{-i\omega nT} \,</math> == Земање примероци и преклопување == Множењето на [[Континуални сигнал|континуиран сигнал]] со поворка од импулси понекогаш се нарекува '''идеален одбирник''' со [[интервал на земање примероци]] ''Т.'' [[Категорија:Специјални функции]] [[Категорија:Генерализирани функции]] [[Категорија:Обработка на сигнали]] kqvr8ex31il7uolfrphh3uwj37q2mou 1 1323947 5532703 4994292 2026-04-01T09:03:40Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Поворка импулси]] на [[Разговор:Поворка на импулси]] 4994292 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1344920 5532576 5445166 2026-04-01T02:11:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532576 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Marie-Louise_von_Motesiczky.jpg|мини|Мари Луиз фон Мотешицки, 1988 година]] '''Мари-Луиз фон Мотешицки''' (24 октомври 1906 &ndash; 10 јуни 1996 година) била британски [[Сликарство|сликар]] со [[Австрија|австриско]] потекло. Таа живеела во Британија од 1939 година наваму, а станала натурализиран жител во 1948 година. == Ран живот == Мари-Луиз фон Мотешицки е родена во [[Виена]] во 1906 година, во семејството на [[Edmund von Motesiczky|Едмунд фон Мотесицки]] (1866 &ndash; 1909) и [[Henriette von Lieben|Хенриет фон Либен]] (1882 &ndash; 1978). Едмунд бил вонбрачен син на Франц Ритер фон Хауер (1822 &ndash; 1899), директор на Натуристорискиот музеј во Виена, но го добил презимето на сопругот на неговата мајка Матијас Мотешицки и делумно бил воспитан од семејството на диригентот Франц Шалк. Едмунд имал значителен музички талент, станувајќи надарен (аматерски) виолончелист. Нејзината мајка, Хенриет фон Либен, потекнувала од едно од најбогатите и најкултурните семејства во Хабсбуршката империја. Тие донирале многу уметничките дела во [[Уметничкоисториски музеј (Виена)|Уметничкоисториски музеј]], а во нивниот дворец спроти операта, Хуго фон Хофманштал ги прочитале своите први песни. Нивната сопствена уметничка колекција во селскиот имот на семејството во Хинтербрул била огромна. Со цел да се омажи за Хенриет, која била Еврејка, во 1903 година, [[Edmund von Motesiczky|Едмунд фон Мотесицки]] се откажал од католицизмот за да влезе во протестантската црква, штого сторил Хенриет. Нивните две деца Карл Мотешицки (1904 &ndash; 1943) и Мари-Луиз биле крстени како Лутерани. Вон Либенс биле вклопени во општествениот и интелектуалниот живот на Виена, како што имале и влијание врз раната историја на психоанализата. Бабата на Мари-Луиз, Ана фон Либен (родено презиме Тодеско), била една од пациентите на Зигмунд Фројд во 1890-тите, означена под псевдонимот „Сесилија М“. Семејството на Хенриет го минувало своето време помеѓу централна Виена и вилата Тодеско.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hts-homepage.de/Lieben/Spuren.html|title=Auf den Spuren des Robert von Lieben in Wien}}</ref> во Хинтербрул во Винервалд југозападно од Виена, каде Мари-Луиз уживала да ги помине летата од своето детство и раниот возрасен живот. Откако го напуштила училиштето на само тринаесет години, Мари Луиз посетувала часови по уметност во Виена, Хаг, Франкфурт, Париз и Берлин. Во 1927/28 година, таа била поканета од Макс Бекман да му се придружи на неговиот мастер клас во Штаделшул во Франкфурт. Бекман бил запознаен со семејството Мотешицки во 1920 година и токму преку нив ја запознал пејачката [[Mathilde von Kaulbach|Матилде фон Каулбах]] („Квапи“, 1904–86), која станала негова втора сопруга во 1925 година. Бекман бил доживотен пријател и ментор на Мари-Луиз чие влијание може да се види во нејзините рани портрети и мртви природи, како и во алегориските теми од 1940-тите наваму. Второто големо влијание врз нејзината работа по Макс Бекман било на [[Оскар Кокошка]]. Нејзиниот голем круг на пријатели ги вклучувало и скулпторот [[Marie Duras|Мари Дурас]], историчарот на уметност Сер Ернст Гомбрич и уметникот Милеин Косман. Ден по [[Аншлус]]от (припојувањето на Австрија кон германскиот Трет Рајх) на 12 март 1938 година, Мари-Луиз и нејзината мајка Хенриет ја напуштиле Виена, заминајќи за Холандија, каде што тетката на Мари-Луиз, Илсе фон Лембриген, живеела во Хаг. Таму ја ималса својата прва самостојна изложба во јануари 1939 година, но набрзо заминала со нејзината мајка во Англија, патувајќи преку Швајцарија. Во Лондон го обновиле своето познанство со [[Оскар Кокошка]] (1886-1980) и го запознале писателот [[Елијас Канети]] (1905-94) со кого Мари-Луиз требало да развие врска која траела повеќе од триесет години, а допишувањата продолжиле до 1992 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.abebooks.co.uk/servlet/BookDetailsPL?bi=30365887882&searchurl=an%3DELIAS%2BCANETTI%253B%2BMARIE%2BLOUISE%2BVON%2BMOTESICZKY%26sortby%3D17&cm_sp=snippet-_-srp1-_-image1|title=Liebhaber ohne Adresse: Briefwechsel 1942 - 1992 by Canetti, Elias, Motesiczky, Marie-Louise von: (2014) &#124; medimops}}</ref> Канети и посветил збирка афоризми на „Мари-Луиз“ во 1942 година (тие биле објавени постхумно). Портретот на Мари-Луиз на Канети се наоѓа во [[Национална портретна галерија (Лондон)|Националната галерија на портрети]] во Лондон. Нејзиниот брат Карл останал во Виена; тој можел да испрати значителен дел од нивниот имот во Лондон, вклучувајќи ги и сликите на Мари-Луиз. Тие на крајот биле изложени во куќата во Амершам во Бакингемшир, купена од Мари-Луиз и нејзината мајка во 1941 година за да бидат надвор од дофат на бомбашки напади на Лондон. Каде и да живеела Мари-Луиз оттогаш – во Амершам, а потоа во Хемпстед – бил обезбеден простор не само за нејзиното студио, туку и за библиотеката на Канети од Виена и за самиот Канети. Во Британија, фон Мотешицки се приклучила на Меѓународното здружение на уметници и изложувала во Чехословачкиот институт во Лондон во 1944 година. По војната изнајмила стан во Лондон, додека нејзината мајка останала во Амершам до 1960 година, кога се преселиле во голема куќа во улицата 6 Честерфорд Гарденс во Хемпстед, која требало да биде нивниот дом до крајот на нивниот живот. Две самостојни изложби во Хаг и Амстердам во 1952 година биле проследени со други во Германија и Австрија во 1950-тите и 60-тите години. По преселбата во Честерфорд Гарденс, времето на Мари-Луиз било сè повеќе подредено од барањата во грижи за нејзината мајка. Ова го поттикнало она што во многу аспекти било нејзино највпечатливо дело: серија непоколебливи портрети на нејзината мајка, кои го изразуваат пустошот на возраста, но и длабоката емотивна врска меѓу двете жени. Таа покажала развој на карактеристичен стил и тема на Мари-Луиз, движејќи се од влијанието на Бекман и Кокошка. Првиот успех во нејзината родна земја дошол во 1966 година кога Винер Сецесија одржал голема самостојна изложба која потоа била и во Линц, Бремен и Минхен. Нејзиниот пробив во Обединетото Кралство се случил во 1985 година, со голема ретроспектива на [[Гете институт]]от во Лондон,<ref>{{Наведена книга|url=http://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1//SRCH?IKT=12&TRM=074007629&COOKIE=U10178,Klecteurweb,D2.1,E5f212bc1-b6,I250,B341720009+,SY,QDEF,A%5C9008+1,,J,H2-26,,29,,34,,39,,44,,49-50,,53-78,,80-87,NLECTEUR+PSI,R109.147.169.20,FN|title=Catalogue SUDOC|year=1985}}</ref> која генерира многу признанија и ја зацврстило нејзината репутација како главен австриски уметник. Сепак, на темата за изложување, како што напишал „Независен“ во нејзиниот некролог, „Мотешицки никогаш немаше потреба да ги продава своите слики, таа навистина претпочиташе да ги чува околу себе“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-marie-louise-von-motesiczky-1337146|title=Obituary: Marie-Louise von Motesiczky {{!}} The Independent {{!}} The Independent|date=14 June 1996|work=[[Independent.co.uk]]}}</ref> „Ретроспективата била придружена со есеи од [[Gunther Busch|Гинтер Буш]], Ричард Калвокореси и Ернст Гомбрич. Галеријата Тејт се здобила со три слики и изложбата отпатувала и до музејот Фицвилијам во Кембриџ. Последната голема изложба за нејзиниот живот се одржала во Австриска галерија Белведере во Виена во 1994 година. Мари-Луиз починала во Лондон на 10 јуни 1996 година. Нејзината пепел била испратена во семејната гробница на гробиштата Доблинг во Виена. == Постхумно признание == [[File:View_from_the_Window,_Vienna_by_Marie-Louise_von_Motesiczky.png|мини|Поглед од прозорецот, Виена (насликана 1925 година)]] По нејзината смрт во 1996 година, колекцијата, заедно со најголемиот дел од нејзиниот имот, му е предадена на Фондот формиран во 1992 година за зачувување и промоција на нејзината работа, поддршка на уметноста и други добротворни предмети. Добиле добротворен статус на 21 ноември 1996 година како добротворен фонд Мари-Луиз фон Мотешицки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.motesiczky.org/|title=Home {{!}} Marie-Louise von Motesiczky Charitable Trust}}</ref> Во 2006-2007 година била организирана стогодишнина изложба, почнувајќи од Тејт Ливерпул и патувајќи до Франкфурт, Виена и Пасау, а потоа до уметничката галерија Саутемптон во Британија. Потоа следеле и објавувања на биографијата во 2007 година, каталог за сликите на уметничката во 2009 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://issuu.com/digitalpartners/docs/book-1-500|title=Marie-Louise von Motesiczky: Catalogue Raisonne of the Paintings by Richard Read - Issuu|date=26 May 2011|accessdate=2024-04-03|archive-date=2024-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240503203559/https://issuu.com/digitalpartners/docs/book-1-500|url-status=dead}}</ref> и две изложби во [[Galerie St Etienne|Галеријата Сент Етјен]] во Њујорк во 2010 и 2014 година. Во последните години, Фондацијата им давала донации на делата на Мари-Луиз во јавни колекции. Таа е застапена во локални, регионални, универзитетски и национални музеи во Британија, Република Ирска, Австрија, Германија, Холандија и САД. Поголемиот дел од цртежите и тетратките на Мари-Луиз, архивата на документи кои се нејзини и на нејзиното семејство, заедно со други документирани предмети поврзани со нејзиниот живот и работа, се претставени и изложени на Тејт, каде што е именувана по неа Архивската галерија во Тејт Британија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/artists/marie-louise-von-motesiczky-1672|title=Marie-Louise Von Motesiczky 1906–1996 {{!}} Tate}}</ref> За нејзиниот живот во уметноста, таа еднаш коментирала: „Кога би можеле да насликате само една добра слика во вашиот живот, вашиот живот би бил вреден“. Дијана Атил пишувала за нејзиното пријателство со Мотешицки во своите мемоари „Некаде кон крајот“ (Гранта, 2008). == Наводи == {{Reflist}} == Литература == * Џереми Адлер, Биргит Сандер (Хрсг.): ''Мари-Луиз фон Мотесицки (1906-1996)'' . Престел, Минхен 2006 година, ISBN 3-7913-3693-2 (Каталог на изложба во Ливерпул 11. април до 13. август 2006 година). * Elias Canetti, Marie-Louise von Motesiczky: ''Liebhaber ohne Adresse – Briefwechsel 1942-1992'' (објавено од Инес Шленкер и Кристијан Вачингер), Хансер, Минхен 2011 година, [[Специјална:BookSources/9783446237353|ISBN 978-3-446-233]] * Еви Фукс у.&nbsp;а. (Хрсг.): ''Die Lieben.'' ''150 Jahre Geschichte einer Wiener Familie'' . Böhlau-Verlag, Wien 2005, ISBN 3-205-77321-7 (Каталог на изложба во Виена 11. ноември 2004 до 3. април 2005 година). * Џил Лојд: ''Неоткриениот експресионист.'' ''Животот на Мари-Луиз фон Мотесицки'' . Универзитетот Јеил, Њу Хевен, Кон. 2007 година, ISBN 978-0-300-12154-4 ( [https://books.google.com/books?id=jFHzcLA8QIkC Vorschau auf englisch] ) * Ева Мишел: ''Мари-Луиз фон Мотесицки (1906-1996).'' ''Eine österreichische Schülerin von Max Beckmann'' . Universität Wien 2003 (необјавен магистерски труд). * Sabine Plakholm-Forsthuber: ''Künstlerinnen во Остеррајх 1897-1938'' . Picus-Verlag, Виена 1994 година, ISBN 3-85452-122-7 . * Стефан Рајмерц : ''Макс Бекман.'' ''Биографија'' . Rowohlt, Reinbek 2006, ISBN 978-3-499-50558-4 . * Клаус Шредер: ''Neue Sachlichkeit, Österreich 1918-38'' . Kunstforum Bank Austria, Wien 1995 година (Каталог на изложба во Виена 1. април до 2 јули 1995 година). * Елиас Канети: Aufzeichnungen für Marie-Louise (напишано 1942 година, составено и објавено постхумно, 2005 година) == Надворешни врски == * [http://www.motesiczky.org Добротворен труст Мотешицки] * [http://www.tate.org.uk/art/archive/tga-20129/von-motesiczky-the-personal-papers-of-marie-louise-von-motesiczky Архива Тејт] * [https://www.benuricollection.org.uk/intermediate.php?artistid=453 Уметничко дело на Мари-Луиз фон Мотесицки]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на локацијата [https://benuri.org/ Бен Ури] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фон Мотешицки, Мари-Луиз}} [[Категорија:Унгарско благородништво]] [[Категорија:Австриски Евреи]] [[Категорија:Починати во 1996 година]] [[Категорија:Родени во 1906 година]] [[Категорија:Жени-уметници]] [[Категорија:Австриски уметнички од 20 век]] [[Категорија:Уметници од Виена]] mqup9fxgk7tnqmlj5bpsg6n9aitb79m 0 1354122 5532709 5304085 2026-04-01T09:05:43Z Bjankuloski06 332 5532709 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sunrise,_Koh_Yao_Noi_(island),_Phang_Nga_Bay,_Thailand.jpg|мини| Сонцето над заливот Панг Нга во [[Тајланд]] (]] '''Положбата на Сонцето''' на [[Небо|небото]] е во функција и на [[Време|времето]] и на [[Географски координатен систем|географската местоположба]] на набљудување на површината на [[Земја (планета)|Земјата]]. Додека [[Земјина орбита|Земјата кружи]] околу [[Сонце|Сонцето]] во текот на една [[година]], се чини дека Сонцето се движи во однос на неподвижните ѕвезди на [[Небесна сфера|небесната сфера]], по кружна патека наречена [[еклиптика]]. [[Земјино вртење|Вртењето на Земјата]] околу нејзината оска предизвикува [[Дневни движења|дневно движење]], така што се чини дека Сонцето се движи низ небото по сончев пат кој зависи од географската [[Географска ширина|ширина]] на набљудувачот. Времето кога Сонцето поминува низ [[Небесен меридијан|меридијанот]] на набљудувачот зависи од географската [[Географска должина|должина]]. За да биде најдена положбата на Сонцето за дадена местоположба во дадено време, може да биде продолжено во три чекори како што следува:<ref name="Meeus-transformation">{{Наведена книга|title=Astronomical Algorithms|last=Meeus|first=Jean|date=1991|publisher=Willmann Bell, Inc.|isbn=0-943396-35-2|location=[[Ричмонд]],[[ Вирџинија]]|chapter=Chapter 12: Transformation of Coordinates|author-link=Жан Меус}}</ref><ref name="jenkins"/> # да биде пресметана положбата на Сонцето во еклиптичкиот координатен систем, # да биде претворена во [[екваторски координатен систем]] и # да биде претворена во [[Хоризонтски координатен систем|хоризонтален координатен систем]], за месното време и местоположба на набљудувачот. Ова е координатен систем што вообичаено е користен за пресметување на положбата на Сонцето во однос на аголот на сончевиот зенит и сончевиот азимут агол, а двата параметри може да бидат користени за да биде прикажана [[Сончева патека|патеката на Сонцето]].<ref name="Zhangetal">Zhang, T., Stackhouse, P.W., Macpherson, B., and Mikovitz, J.C., 2021. A solar azimuth formula that renders circumstantial treatment unnecessary without compromising mathematical rigor: Mathematical setup, application and extension of a formula based on the subsolar point and atan2 function. ''Renewable Energy'', 172, 1333-1340. DOI: https://doi.org/10.1016/j.renene.2021.03.047</ref> Оваа пресметка е корисна во [[Астрономија|астрономијата]], [[Навигација|навигацијата]], [[Геодетски премер|геодетството]], [[Метеорологија|метеорологијата]], [[Климатологија|климатологијата]], [[Сончева енергија|сончевата енергија]] и дизајнот на [[Сончев часовник|сончевиот часовник]]. == Приближна положба == === Еклиптични координати === Овие равенки, од ''„Астрономскиот алманах''“ (''Astronomical Almanac''),<ref> {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/astronomicalalma0000unse_n8r6|title=The Astronomical Almanac for the Year 2010|last=U.S. Naval Observatory|last2=U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|date=2008|publisher=U.S. Govt. Printing Office|isbn=978-0-7077-4082-9|page=C5}}</ref><ref>Much the same set of equations, covering the years 1800 to 2200, can be found at [http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/SunApprox.php Approximate Solar Coordinates] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071012021011/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/SunApprox.php |date=2007-10-12 }}, at the [http://www.usno.navy.mil/USNO U.S. Naval Observatory website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160131231447/http://www.usno.navy.mil/USNO |date=2016-01-31 }}. Graphs of the error of these equations, compared to an accurate [[Ефемерида|ephemeris]], can also be viewed.</ref> може да бидат користени за пресметување на привидните координати на [[Сонце|Сонцето]], [[Епоха (астрономија)|средната рамноденица и еклиптиката на датумот]], до прецизност од околу 0°,01 (36″), за датуми помеѓу 1950 и 2050 година. Слични равенки се кодирани во 90 рутина на програмскиот јазик Fortran во Ref.<ref name="Zhangetal"/> и се користени за пресметување на аголот на сончевиот зенит и аголот на сончевиот азимут како што е забележано од површината на Земјата. Започнете со пресметување на ''n'', бројот на денови (позитивни или негативни, вклучувајќи ги и фракционите денови) од пладне Гринич, земјино време, на 1 јануари 2000 година ([[Епоха (астрономија)|J2000.0]]). Ако е познат [[Јулијански ден|Јулијанскиот датум]] за посакуваното време, тогаш : <math> n = \mathrm{JD} - 2451545.0 </math> Просечната должина на Сонцето, поправена за аберација на светлината, е: : <math> L = 280.460^\circ + 0.9856474^\circ n </math> [[Средна аномалија|Средната аномалија]] на Сонцето (всушност, на Земјата во нејзината орбита околу Сонцето, но е погодно да биде преправано дека Сонцето кружи околу Земјата), е: : <math> g = 357.528^\circ + 0.9856003^\circ n </math> Да биде ставено <math>L</math> и <math>g</math> во опсег од 0° до 360° со додавање или одземање [[Повеќекратник|множители]] од 360° по — што е да се каже, <math>L</math> и <math>g</math> навистина треба да бидат проценети (mod 360). Конечно, еклиптичката должина на Сонцето е: : <math> \lambda = L + 1.915^\circ \sin g + 0.020^\circ \sin 2g</math> Еклиптичната географска ширина на Сонцето е скоро: : <math> \beta = 0 </math> , бидејќи еклиптичката ширина на Сонцето никогаш не надминува 0,00033° (малку повеќе од 1″),<ref> Meeus (1991), p. 152</ref> и растојанието на Сонцето од Земјата, во [[Астрономска единица|астрономски единици]], е: : <math> R = 1.00014 - 0.01671 \cos g - 0.00014 \cos 2g </math> . Онаму каде што [[Осен наклон|косината на еклиптиката]] не е добиена на друго место, таа може да се приближи: : <math> \epsilon = 23.439^\circ - 0.0000004^\circ n </math> === Екваторски координати === <math>\lambda</math>, <math>\beta</math> и <math>R</math> образуваат целосна положба на [[Сонце|Сонцето]] во еклиптичкиот координатен систем. Ова може да биде претворено во [[екваторски координатен систем]] со пресметување на [[Осен наклон|осниот наклон]], <math>\epsilon</math>, и продолжувајќи: [[Ректасцензија|Десно возвишение]], : <math> \alpha = \arctan(\cos \epsilon \tan \lambda)</math>, каде <math>\alpha</math> е во истиот [[Декартов координатен систем|квадрант]] како <math>\lambda</math>, За да биде добиено десно возвишение во вистинскиот квадрант на [[Сметачки програм|сметачките програми]], користете двоен аргумент Arctan функција како што е ATAN2(y,x) : <math> \alpha = \arctan2(\cos \epsilon \sin \lambda, \cos \lambda)</math> и [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], : <math> \delta = \arcsin(\sin \epsilon \sin \lambda)</math>. === Правоаголни екваторијални координати === [[Правило на десна рака|Десничарски]] правоаголни екваторски координати во [[Астрономска единица|астрономски единици]] се: : <math> X = R \cos \lambda </math> : <math> Y = R \cos \epsilon \sin \lambda </math> : <math> Z = R \sin \epsilon \sin \lambda </math> : Каде <math>X</math> оската е во насока на [[Рамноденица|мартовската рамноденица]], на <math>Y</math> оската кон јунската долгоденица и <math>Z</math> оска кон [[Небесен пол|Северниот небесен пол]].<ref> {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/explanatorysuppl00pken/page/12|title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|last=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|date=1992|publisher=University Science Books, Mill Valley, CA|isbn=0-935702-68-7|editor-last=P. Kenneth Seidelmann|page=12}}</ref> === Хоризонтални координати === {{Повеќе|Хоризонтски координатен систем}} == Деклинација на Сонцето гледано од Земјата == [[Податотека:Solar_declination.svg|десно|мини|370x370пкс| Патот на Сонцето над небесната сфера во текот на денот за набљудувач на географска ширина од 56°С. Патот на Сонцето се менува со неговото опаѓање во текот на годината. Пресеците на кривите со хоризонталната оска покажуваат [[Азимут|азимути]] во степени од север каде што Сонцето изгрева и заоѓа.]] Се чини дека Сонцето се движи кон север во текот на северната [[пролет]], преминувајќи го [[Небесен екватор|небесниот екватор]] на мартовската рамноденица. Неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]] достигнува максимум еднаков на аголот на [[Осен наклон|осниот наклон]] на Земјата (23,44° или 23°26')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://asa.usno.navy.mil/static/files/2015/Astronomical_Constants_2015.pdf|title=Selected Astronomical Constants, 2015 (PDF)|date=2014|publisher=US Naval Observatory|page=K6–K7|accessdate=2024-08-24|archive-date=2015-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150808024106/http://asa.usno.navy.mil/static/files/2015/Astronomical_Constants_2015.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://asa.usno.navy.mil/static/files/2015/Astronomical_Constants_2015.txt|title=Selected Astronomical Constants, 2015 (TXT)|date=2014|publisher=US Naval Observatory|page=K6–K7|accessdate=2024-08-24|archive-date=2015-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717131156/http://asa.usno.navy.mil/static/files/2015/Astronomical_Constants_2015.txt|url-status=dead}}</ref> на јунската долгоденица, а потоа се намалува додека не го достигне својот минимум (−23,44° или -23°26') на декемвриската краткоденица, кога неговата вредност е негативна од аксијалниот наклон. Оваа варијација ги произведува [[Годишно време|годишните времиња]]. Линискиот графикон на деклинацијата на Сонцето во текот на една година наликува на [[синусен бран]] со [[замав]] од 23,44°, но едниот лобус на бранот е неколку дена подолг од другиот, меѓу другите разлики. Следниве феномени би се случиле кога Земјата би била совршена [[Сфероид|сфера]], во кружна орбита околу Сонцето и кога нејзината оска би била навалена за 90°, така што самата оска е на [[Орбитална рамнина|орбиталната рамнина]] (слично на [[Уран (планета)|Уран]]). На еден датум во годината, Сонцето би било [[Зенит|директно над главата]] на [[Северен Пол|Северниот пол]], па неговата деклинација би била +90°. Во следните неколку месеци, подсончевата точка ќе се движи кон [[Јужен Пол|Јужниот пол]] со постојана брзина, поминувајќи ги [[Напоредник|напоредниците]] со постојана брзина, така што сончевата деклинација „линеарно“ ќе се намалува со текот на времето. На крајот, Сонцето ќе биде директно над Јужниот пол, со отклонување од -90°; тогаш би почнал да се движи кон север со постојана брзина. Така, графиконот на сончевата деклинација, како што се гледа од оваа силно навалена Земја, би наликувал на [[триаголен бран]] наместо на синусен бран, цик-цак помеѓу плус и минус 90°, со линеарни отсечки помеѓу максималите и минимумите. Ако осниот наклон од 90° се намали, тогаш апсолутните максимални и минимални вредности на деклинацијата би се намалиле, за да се изедначи со осниот наклон. Исто така, облиците на максимум и минимум на графиконот би станале помалку остри, закривени за да личат на максимум и минимум на синусен бран. Сепак, дури и кога осниот наклон е еднаков на оној на вистинската Земја, максимумот и минимумот остануваат поакутни од оние на синусниот бран. Во стварноста, [[Земјина орбита|орбитата на Земјата]] е елипсовидна.{{БелешкаОзнака|Во [[Небесна механика|небесната механика]], орбитата на Земјата би била наведена како [[Кеплерова орбита]] со [[орбитално занесување]] помала од 1.}} Земјата се движи побрзо околу Сонцето во близина на [[Апсида (астрономија)|перихелот]], на почетокот на јануари, отколку во близина на [[Апсида (астрономија)|афелот]], на почетокот на јули. Ова ги прави постапките како варијацијата на сончевата деклинација да се случуваат побрзо во јануари отколку во јули. На графиконот, ова го прави минимумот поакутен од максимумот. Исто така, бидејќи перихелот и афелот не се случуваат на точните датуми како краткодениците и долгодениците, максималните и минималните се малку несиметрични. Стапките на промена пред и потоа не се сосема еднакви. Според тоа, графиконот на привидната сончева деклинација е различен на неколку начини од синусниот бран. Прецизното пресметување вклучува одредена сложеност, како што е прикажано подолу. === Пресметки === Деклинацијата на [[Сонце|Сонцето]], δ_☉, е аголот помеѓу зраците на Сонцето и рамнината на [[Екватор|екваторот]] на [[Земја (планета)|Земјата]]. [[Осен наклон|Осниот наклон]] на Земјата (наречен од астрономите „косиност на еклиптиката“) е аголот помеѓу оската на Земјата и правата нормална на Земјината орбита. Наклонот на оската на Земјата бавно се менува во текот на илјадници години, но нејзината моментална вредност од околу ε = 23°44' е речиси постојана, така што промената на сончевата деклинација во текот на една година е речиси иста како и во текот на следната година. На [[Сонцестој|сонцестоите]], аголот помеѓу зраците на Сонцето и рамнината на екваторот на Земјата достигнува максимална вредност од 23°44'. Според тоа, δ _☉ = +23°44' на северната летна долгоденица и δ _☉ = -23°44' на јужната летна краткоденица. Во моментот на секоја [[рамноденица]], се чини дека средиштето на Сонцето минува низ [[Небесен екватор|небесниот екватор]], а δ_☉ е 0°. Деклинацијата на Сонцето во секој даден момент е пресметувана со: : <math>\delta_\odot = \arcsin \left [ \sin \left ( -23.44^\circ \right ) \cdot \sin \left ( EL \right ) \right ]</math> каде EL е еклиптична должина (во суштина, положбата на Земјата во нејзината орбита). Бидејќи [[Орбитално занесување|орбиталното занесување]] на Земјата е мала, нејзината орбита може да се приближи како круг што предизвикува грешка до 1°. Приближувањето на кругот значи дека еклиптичната должина би била 90° пред сонцестојот во Земјината орбита (на рамнодениците), така што sin(EL) може да биде напишано како sin(90+NDS)=cos(NDS) каде NDS е бројот на денови по декемвриската краткоденица. Со користење на приближувањето дека arcsin[sin(d)·cos(NDS)] е блиску до d·cos(NDS), е добивана следната често користена формула: : <math>\delta_\odot = - 23.44^\circ \cdot \cos \left [ \frac{360^\circ}{365} \cdot \left ( N + 10 \right ) \right ]</math> каде N е денот во годината кој започнува со N=0 на полноќ универзално време (UT) кога започнува 1 јануари (т.е. деновите дел од редниот датум −1). Бројот 10, во (N+10), е приближниот број на денови по декемвриската краткоденица до 1 јануари. Оваа равенка ја преценува деклинацијата во близина на септемвриската рамноденица до +1,5°. Приближноста на синусната функција сама по себе води до грешка до 0,26° и е избегнувана да биде користена во примени за [[сончева енергија]].<ref name="jenkins"/> Спенсеровата формула од 1971 година<ref>{{Наведено списание|last=J. W. Spencer|date=1971|title=Fourier series representation of the position of the sun|url=http://www.mail-archive.com/sundial@uni-koeln.de/msg01050.html}}</ref> (заснована на [[Фурјеов ред|Фурјеовиот ред]]) исто така е избегнувана поради грешка до 0,28°.<ref name="Sproul">{{Наведено списание|last=Sproul|first=Alistair B.|date=2007|title=Derivation of the solar geometric relationships using vector analysis|journal=Renewable Energy|volume=32|issue=7|pages=1187–1205|doi=10.1016/j.renene.2006.05.001}}</ref> Дополнителна грешка до 0,5° може да се појави во сите равенки околу рамнодениците доколку не е користено децимално место при избирање N за прилагодување за времето по UT полноќ за почетокот на тој ден. Така, горната равенка може да има до 2,0° грешка, околу четири пати поголема од аголната ширина на Сонцето, во зависност од тоа како се користи. Деклинацијата може попрецизно да биде пресметана со тоа што нема да бидат направени двете приближувања, користејќи ги параметрите на Земјината орбита за попрецизно да биде процени еклиптичната должина:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.green-life-innovators.org/tiki-index.php?page=Sunalign|title=SunAlign|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309041230/http://www.green-life-innovators.org/tiki-index.php?page=Sunalign|archive-date=9 март 2012|accessdate=24 август 2024}}</ref> : <math>\delta_\odot = \arcsin \left [ \sin \left ( -23.44^\circ \right ) \cdot \cos \left ( \frac{360^\circ}{365.24} \left (N + 10 \right ) + \frac{360^\circ}{\pi} \cdot 0.0167 \sin \left ( \frac{360^\circ}{365.24} \left ( N - 2 \right ) \right ) \right ) \right ]</math> што може да биде поедноставено со евалуација на константи на: : <math>\delta_\odot = - \arcsin \left [ 0.39779 \cos \left ( 0.98565^\circ \left (N + 10 \right ) + 1.914^\circ \sin \left ( 0.98565^\circ \left ( N - 2 \right ) \right ) \right ) \right ]</math> N е бројот на денови од полноќ UT кога започнува 1 јануари (т.е. деновите дел од редниот датум −1) и може да вклучува децимали за прилагодување за месно време подоцна или порано во текот на денот. Бројот 2, во (N-2), е приближниот број на денови по 1 јануари до [[Апсида (астрономија)|перихелот]] на Земјата. Бројот 0,0167 е моменталната вредност на [[Орбитално занесување|занесувањето]] на орбитата на Земјата. Занесувањето варира многу бавно со текот на времето, но за датуми прилично блиски до сегашноста, може да биде сметано дека е постојано. Најголемите грешки во оваа равенка се помали од ± 0,2°, но се помали од ± 0,03° за дадена година ако бројот 10 е прилагоден нагоре или надолу во фракциони денови како што е определено со тоа колку далеку се случила декемвриската краткоденица од претходната година пред или по пладне на 22 декември. Овие точности се споредуваат со напредните пресметки на NOAA<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esrl.noaa.gov/gmd/grad/solcalc|title=NOAA Solar Calculator|publisher=[[Истражувачки лаборатории за земјиниот систем]]|accessdate=24 август 2024}}</ref><ref name="noaacalc">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esrl.noaa.gov/gmd/grad/solcalc/calcdetails.html|title=Solar Calculation Details|publisher=[[Истражувачки лаборатории за земјиниот систем]]|accessdate=24 август 2024}}</ref> кои се засноваат на [[Алгоритам|алгоритмот]] на Жан Меус од 1999 година кој е прецизен до 0,01°.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jgiesen.de/elevaz/basics/meeus.htm|title=Astronomical Algorithms|accessdate=24 август 2024}}</ref> (Горната формула е поврзана со разумно едноставна и точна пресметка на равенката на времето, која е опишана [[Временска равенка|овде]].) Посложените алгоритми<ref>{{Наведено списание|last=Blanco-Muriel|first=Manuel|last2=Alarcón-Padilla|first2=Diego C|last3=López-Moratalla|first3=Teodoro|last4=Lara-Coira|first4=Martín|date=2001|title=Computing the Solar Vector|url=http://www.assembla.com/spaces/sun_follower/documents/d0PIA0oe0r347_eJe5avMc/download/10022519534118276.pdf|journal=Solar Energy|volume=70|issue=5|pages=431–441|bibcode=2001SoEn...70..431B|doi=10.1016/s0038-092x(00)00156-0|access-date=2024-08-24|archive-date=2014-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509022700/https://www.assembla.com/spaces/sun_follower/documents/d0PIA0oe0r347_eJe5avMc/download/10022519534118276.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nrel.gov/docs/fy08osti/34302.pdf|title=Solar Position Algorithm for Solar Radiation Applications|last=Ibrahim Reda|last2=Afshin Andreas|accessdate=24 август 2024}}</ref> ги поправаат промените на еклиптичката должина со користење на поими како дополнување на поправката на занесување од 1-виот ред погоре. Тие исто така ја поправаат косината од 23,44° која многу малку се менува со текот на времето. Поправките може да ги вклучат и ефектите на Месечината во поместувањето на положбата на Земјата од средиштетоо на орбитата на двојката околу Сонцето. По добивањето на деклинацијата во однос на средиштето на Земјата, се применува дополнителна поправка за [[паралакса]], која зависи од оддалеченоста на набљудувачот од средиштето на Земјата. Оваа поправка е помала од 0,0025°. Грешката во пресметувањето на положбата на средиштето на Сонцето може да биде помала од 0,00015°. За споредба, ширината на Сонцето е околу 0,5°. === Атмосферска рефракција === Пресметките на деклинацијата опишани погоре не ги вклучуваат ефектите од прекршувањето на светлината во атмосферата, што предизвикува привидниот агол на издигнување на Сонцето како што го гледа набљудувачот да биде повисок од вистинскиот агол на височина, особено при ниски височини на Сонцето.<ref name="jenkins">{{Наведено списание|last=Jenkins|first=Alejandro|author-link=Алехандро Џенкинс|year=2013|title=The Sun's position in the sky|journal=European Journal of Physics|volume=34|issue=3|pages=633–652|arxiv=1208.1043|bibcode=2013EJPh...34..633J|doi=10.1088/0143-0807/34/3/633}}</ref> На пример, кога Сонцето е на возвишение од 10°, се чини дека е на 10,1°. Деклинацијата на Сонцето може да биде користена, заедно со неговото [[Ректасцензија|десно воздигнување]], за да биде пресметан неговиот [[азимут]], а исто така и неговата вистинска височина, која потоа може да биде поправана за прекршување за да ја даде својата привидна положба.<ref name="jenkins" /><ref name="noaacalc"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.srrb.noaa.gov/highlights/sunrise/atmosrefr.gif|title=Atmospheric Refraction Approximation|publisher=[[Национална океанска и атмосферска управа]]|accessdate=24 август 2024}}</ref> == Равенка на време == [[Податотека:Equation_of_time.svg|десно|мини|210x210пкс| Равенката на времето - над оската, сончев часовник ќе се појави брзо во однос на часовникот што го покажува месното средно време, а под оската сончевиот часовник ќе изгледа бавен.]] {{Главна|Аналема}} Покрај годишното осцилирање север-југ на привидната положба на [[Сонцето]], што одговара на варијацијата на неговата деклинација опишана погоре, постои и помала, но посложена осцилација во правец исток-запад. Ова е предизвикано од навалувањето на оската на [[Земја (планета)|Земјата]], а исто така и од промените во брзината на нејзиното орбитално движење околу Сонцето произведено од елипсовидниот облик на орбитата.<ref name="jenkins"/> Главните ефекти на оваа осцилација исток-запад се варијации во времето на настаните како што се [[изгрејсонце]] и [[зајдисонце]], и во читањето на [[сончев часовник]] во споредба со [[Часовник|часовникот]] што го покажува месното средно време. Како што покажува графиконот, сончевиот часовник може да биде до околу 16 минути брз или бавен, во споредба со часовникот. Бидејќи Земјата [[Земјино вртење|врти]] со просечна брзина од еден степен на секои четири минути, во однос на Сонцето, ова 16-минутно поместување одговара на поместување кон исток или запад од околу четири степени во привидната положба на Сонцето, во споредба со нејзината средна позиција. Поместувањето на запад предизвикува сончевиот часовник да биде пред часовникот. Бидејќи главниот ефект на оваа осцилација се однесува на времето, е нарекувана „равенка на времето“, користејќи го зборот „равенка“ во малку архаична смисла што значи „поправка“. Осцилацијата е мерена во единици време, минути и секунди, што одговара на количината што сончевиот часовник би бил пред часовникот. Равенката на времето може да биде позитивна или негативна. == Аналема == [[Податотека:Analemma.png|десно|мини|285x285пкс| Аналема со сончева [[Деклинација (астрономија)|деклинација]] и равенка на времето во иста скала.]]   Аналема е дијаграм што ја прикажува годишната варијација на положбата на [[Сонцето]] на [[Небесна сфера|небесната сфера]], во однос на неговата средна положба, гледана од фиксна местоположба на Земјата. (Зборот аналема исто така повремено, но ретко е користено во други контексти.) Може да биде сметано како слика на привидното движење на Сонцето во текот на една [[Тропска година|година]], што наликува на знакот 8. Аналемата може да биде прикажана со поставување на фотографии направени во исто време од денот, со разлика од неколку дена за една [[година]]. Аналемата може да биде сметана и како [[графикон]] на деклинацијата на Сонцето, обично исцртана вертикално, наспроти равенката на времето, нацртана хоризонтално. Вообичаено, скалите се избираат така што еднаквите растојанија на дијаграмот претставуваат еднакви агли во двете насоки на небесната сфера. Така, 4 минути (поточно 3 минути, 56 секунди), во равенката на времето, се претставени со исто растојание како 1° во [[Деклинација (астрономија)|деклинацијата]], бидејќи [[Земјино вртење|Земјата врти]] со средна брзина од 1° на секои 4 минути, во однос на Сонцето. Аналема е нацртана како што би се видела на небото од набљудувач кој гледа нагоре. Ако [[Север|северот]] е прикажан на врвот, тогаш [[Запад|западот]] е „десно“. Ова обично се прави дури и кога аналемата е означена на географски [[глобус]], на кој континентите, итн., се прикажани со запад налево. Некои аналеми се означени за да се прикаже положбата на Сонцето на графиконот на различни датуми, со разлика од неколку дена, во текот на годината. Ова овозможува аналемата да биде користена за правење едноставни аналогни пресметки на количини како што се времињата и [[Азимут|азимутите]] на [[изгрејсонце]] и [[зајдисонце]]. Аналемите без ознаки за датум се користени за да биде поправено времето означено со [[Сончев часовник|сончевите часовници]].<ref>[[Сончев часовник#Пладневни ознаки]]</ref> == Ефекти за време на светлина == Ако биде гледана [[светлина]] од [[Сонцето]] на околу 20 секунди агол од местото каде што е Сонцето кога е гледана светлината. Видете [[Аберација (астрономија)|сончева годишна аберација]]. == Поврзано == {{Div col|colwidth=22em}} * [[Аберација (астрономија)#Сончева годишна аберација|Сончева годишна аберација]] * [[Еклиптика]] * [[Ефектот на сончевиот агол врз климата]] * [[Њукомбови Табели на Сонцето]] * [[Агол на сончевиот азимут]] * [[Агол на сончевиот зенит]] * [[Сончево зрачење]] * [[Сончево време]] * [[Сончева патека]] * [[Равенка на изгрејсонцето]] {{div col end}} == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20100803012942/http://rredc.nrel.gov/solar/codesandalgorithms/spa/ Алгоритам за сончева положба], на мрежна страница на [http://www.nrel.gov/rredc/ Центарот за податоци за обновливи ресурси] на Националната лабораторија за обновливи извори на енергија. * [http://www.pveducation.org/pvcdrom/2-properties-sunlight/sun-position-calculator Калкулатор за положба на Сонцето], на [https://web.archive.org/web/20140415091528/http://www.pveducation.org/pvcdrom pveducation.org] . Интерактивен калкулатор кој го покажува патот на Сонцето на небото. * [http://www.esrl.noaa.gov/gmd/grad/solcalc/ NOAA Solar Calculator], на мрежната страница на NOAA Earth System Research Laboratories's на [http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ Одделот за светско надгледување]. * [http://www.srrb.noaa.gov/highlights/sunrise/azel.html Калкулатор за деклинација и положба на Сонцето на NOAA] * [http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons Систем HORIZONS], на мрежната страница на [http://www.jpl.nasa.gov/index.cfm JPL] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140404001006/http://www.jpl.nasa.gov/index.cfm |date=2014-04-04 }}. Многу точни положби на телата во Сончевиот систем врз основа на ефемеридите од серијата JPL DE. * [http://www.imcce.fr/en/ephemerides/formulaire/form_ephepos.php Општи ефемериди на телата на Сончевиот систем], на мрежната страница на [https://web.archive.org/web/20141207041307/http://www.imcce.fr/langues/en/ IMCCE]. Положби на телата на Сончевиот систем засновани на ефемериди од серијата INPOP. * [http://www.meteoexploration.com/R/insol/index.html Сончева положба во пакет R. Insol.] [[Категорија:Динамика на Сончевиот Систем]] [[Категорија:Сонце]] 2duvqhrp97nbr2woe4sarktb0iy7zqn 0 1354351 5532751 5470838 2026-04-01T11:36:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532751 wikitext text/x-wiki {{Starbox begin|name=μ Кефеј}} {{Starbox image|image={{Location mark |image=Cepheus constellation map mk.svg |float=center |alt= |label= |position=right |width=280 |mark=Red circle.svg |mark_width=10 |mark_link=μ Кефеј |x=772|y=1015 }}|caption=Местоположба на Ми Кефеј (заокружено)}}{{Starbox observe|epoch=[[J2000.0]]|constell=[[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]]|ra={{RA|21|43|30.4609}}<ref name=aaa323_L49/>|dec={{DEC|+58|46|48.166}}<ref name=aaa323_L49/>|appmag_v=+4.08<ref name=aaass34_1/> {{nowrap|(3.43 - 5.1<ref name=gcvs/>)}}}} {{Starbox character|type=[[Црвен суперџин]] или [[хиперџин]]<ref name=jay/>|class=M2-Ia<ref name=perkins1989>{{cite journal | last1=Keenan | first1=Philip C. | last2=McNeil | first2=Raymond C. | title=The Perkins catalog of revised MK types for the cooler stars | journal=Astrophysical Journal Supplement Series | volume=71 | pages=245 | year=1989 | bibcode=1989ApJS...71..245K | doi=10.1086/191373 | s2cid=123149047 }}</ref> {{nowrap|(M2e Ia<ref name=shenavrin/>)}} (M2 Ia+)<ref name="garrison"/>|b-v=+2.35<ref name=aaass34_1/>|u-b=+2.42<ref name=aaass34_1/>|variable=[[Полуправилна променлива ѕвезда|ППЅ]]<ref name=gcvs/>}} {{Starbox astrometry|radial_v=+20.63<ref name=aaa430_165/>|prop_mo_ra={{val|2.740|0.884}}<ref name=dr2/>|prop_mo_dec={{val|-5.941|0.922}}<ref name=dr2/>|parallax=0.55|p_error=0.20|parallax_footnote=<ref name="Hip2">[https://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?HIP%20107259 Hipparcos, the New Reduction (van Leeuwen, 2007)]</ref>|dist_ly=2,090{{snd}}3,060|dist_pc={{val|641|148|144}}<ref name="montargès"/>–{{val|940|140|40}}<ref name=Davies2020/>|absmag_v=–7.63<ref name=levesqueetal2005/>}} {{Starbox detail|metal=|mass=25<ref name="ariste"/>|radius={{val|972|228}}<ref name="montargès"/> or 1,259<ref name=josselin/> – 1,420<ref name=levesqueetal2005/>|rotation=|gravity=–0.36<ref name="ariste"/><ref name=josselin/>|luminosity={{val|269,000|111000|40000|fmt=commas}}<ref name=Davies2020>{{Cite journal|last1=Davies|first1=Ben|last2=Beasor|first2=Emma R.|date=March 2020|title=The 'red supergiant problem': the upper luminosity boundary of Type II supernova progenitors|bibcode=2020MNRAS.493..468D|journal=[[MNRAS]]|language=en|volume=493|issue=1|pages=468–476|doi=10.1093/mnras/staa174|doi-access=free |arxiv=2001.06020 |s2cid=210714093}}</ref> {{nowrap|(135,000<ref name="montargès"/> – 340,000<ref name=levesqueetal2005/>)}}|temperature=3,750<ref name=josselin/>|age_myr={{val|10.0|0.1}}<ref name=mnras410_1_190/>}} {{Starbox catalog|names=Еракис-Хершел-Гарнетова ѕвезда, [[Бајерово означување|μ Cep]], [[Каталог „Хенри Дрејпер“|ХД]]&nbsp;206936, [[Каталог на сјајни ѕвезди|HR]]&nbsp;8316, [[Бонски преглед|БП]]+58°2316, [[Хипаркос|ХИП]]&nbsp;107259, [[Ѕвезден каталог на Смитсоновата астрофизичка опсерваторија|САО]] 33693}} {{Starbox reference|Simbad=HD+206936}} {{Starbox end}} '''Ми Кефеј''' (латинизирано од '''μ Cephei''', скратено '''Mu Cep''' или '''μ Cep'''), исто така позната како '''Хершел-Гранатова ѕвезда''', '''Еракис''' или '''HD 206936''' — [[црвен суперџин]] или [[хиперџин]]<ref name=jay/><ref name="garrison">{{Наведено списание|last=Garrison|first=Robert F.|last2=Kormendy|first2=John|date=1976|title=Some Characteristics of the Young Open Cluster Trumpler 37|url=https://www.jstor.org/stable/40676037|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=88|issue=526|pages=865–869|bibcode=1976PASP...88..865G|doi=10.1086/130037|issn=0004-6280|jstor=40676037}}</ref> која се наоѓа во [[соѕвездие]]то [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]]. Изгледа како црвен гранат и се наоѓа на работ на маглината [[Сурла (маглина)|IC 1396]]. Од 1943 година, спектарот на оваа ѕвезда служи како спектрален стандард според кој се класифицираат другите ѕвезди. Ми Кефеј е повеќе од 100.000 пати посветла од Сонцето, со [[апсолутна ѕвездена величина]] од -7,6. Таа е, исто така, една од [[Список на најголеми познати ѕвезди|најголемите познати ѕвезди]] со полупречник околу или над 1.000 пати поголем од оној на Сонцето ( {{Сончев полупречник|link=y}}), и кога би била поставена на позицијата на Сонцето, би ја проголтала орбитата на [[Марс (планета)|Марс]] и [[Јупитер]]. == Историја == [[Податотека:William_Herschel01.jpg|лево|мини| Портрет на [[Вилијам Хершел]] од 1785 година]] [[Податотека:Granatstern.webm|лево|мини| Зумирање до μ Cep (ѕвезда гранат) во соѕвездието Кефеј.]] Длабоко црвената боја на Ми Кефеј била забележана од [[Вилијам Хершел]], кој ја опишал како „''многу фина длабока боја на гранат, како што е [[Променлива ѕвезда|променливата ѕвезда]] [[Мира (ѕвезда)|ο Мира]]''“<ref name=herschel1783/>. Затоа е општо позната како „гранатова ѕвезда“ на Хершел<ref name=allen1899/>. [[Џузепе Пјаци]] во неговиот [[Ѕвезден каталог|каталог]] ја нарекол ''Гарнет сидус'' Ми Кефеј.<ref name=piazzi1803/><ref name=piazzi1814/> Алтернативното име, ''Еракис'', користено во [[Ѕвезден каталог|каталогот на ѕвезди]] на Антонин Бечвар, веројатно се должи на конфузија со Ми Змеј, која претходно се нарекувала ''{{Трансл|ar|al-Rāqis}}'' на арапски.<ref name=laffitte2005/> Во 1848 година, англискиот астроном Џон Расел Хинд открил дека Ми Кефеј е променлива. Оваа варијабилност била брзо потврдена од германскиот астроном Фридрих Вилхелм Аргеландер. Речиси постојани записи за варијабилноста на ѕвездата се одржуваат од 1881 година.<ref name=jbas107_3_135/> Аголниот пречник на μ Кефеј е измерен [[Интерферометрија|интерферометриски]]. Едно од најновите мерења дава пречник од {{Вред|18.672|0.435|u=мас}} на {{Вред|800}} μm, моделирана како рабно затемнувачки диск со {{Вред|20.584|0.480}} мас.<ref name=mozurkewich/> μ Кефеј се користела како една од оригиналните „ѕвезди со кама“, оние со добро дефинирани спектри што може да се користат за класификација на други ѕвезди, за спектралните класификации на МК. Во 1943 година таа била стандардна ѕвезда за М2&nbsp;Ia, ажурирана во 1980 година за да биде стандардна ѕвезда за новиот тип M2-&nbsp;Ја.<ref name=perkins1989/><ref name=baas25_1319/> == Растојание == [[Податотека:MuCephei.jpg|лево|мини| Mu Кефеј (заокружена) како што може да се види во двоглед. Светлата ѕвезда од десната страна е Алфа Кефеј (Алдерамин).]] [[Податотека:Mu_Cephei_"The_Garnet_Star"_2023_(Ha_and_OIII).png|десно|мини| Mu Кефеј и околната, снимени на H-алфа и OIII бранови должини (северот е горе лево)]] Растојанието до Ми Кефеј не е многу познато. Сателитот [[Хипаркос]] била искористена за мерење на паралакса од {{Вред|0.55|0.20}}, што одговара на проценето растојание од {{Вред|1,800}} парсеци. Сепак, оваа вредност е блиску до маргината на грешка. Определувањето на растојанието врз основа на споредба на големината со [[Бетелгез]] дава проценка од {{Вред|390|140}} парсеци.<ref name=aaa436_1_317/> Пресметката на растојанието од измерениот аголен пречник, осветленоста на површината и пресметаната осветленост води до {{Вред|641}} парсеци.<ref name="montargès"/> Просекот на растојанијата на блиските светлечки ѕвезди со слично црвенило и сигурни паралакси на Гаја Data Release 2 дава растојание од {{Вред|940}} парсеци.<ref name=Davies2020/> == Околина == Ми Кефеј е опкружена со ѕвезда-школка која се протега на растојание најмалку еднакво на 0,33 пати од полупречникот на ѕвездата со температура од {{Вред|2,055|25}} келвини. Се смета дека оваа надворешна обвивка содржи молекуларни гасови како што се [[Јаглерод моноксид|CO]], [[Вода|_H2O]] и SiO.<ref name=aaa436_1_317/> [[Инфрацрвено зрачење|Инфрацрвените]] набљудувања сугерираат присуство на широк прстен од прашина и вода со внатрешен полупречник околу двапати поголем од самата ѕвезда, кој се протега на околу четири пати поголем од полупречникот на ѕвездата.<ref name=aaa540_2_99/><ref name=tsuji/> Ѕвездата е опкружена со сферична обвивка од исфрлен материјал што се протега нанадвор до аголно растојание од 6″ со брзина на проширување од {{Безпрелом|10 км сек⁻¹}}. Ова укажува на старост од околу 2.000-3.000 години за ѕвездата-школка. Поблиску до ѕвездата, овој материјал покажува изразена асиметрија, која може да биде обликувана како [[Тор (геометрија)|тор]]. == Варијабилност == [[Податотека:MuCepLightCurve.png|лево|мини| Визуелна [[Светлинска крива|крива на светлината]] за Mu Кефеј, адаптирана од Брелстаф и соработниците (1997)<ref name=jbas107_3_135/>]] Mu Кефеј е [[променлива ѕвезда]] и прототип на застарената класа на [[Полуправилна променлива ѕвезда|променливите Mu Кефеј]]. Сега се смета дека е [[Полуправилна променлива ѕвезда|полуправилна променлива]] од типот ППЅ. Нејзината очигледна осветленост варира неправилно помеѓу величината 3,4 и 5,1. Пријавени се многу различни периоди, но тие постојано се близу 860 денови или 4.400 денови.<ref name=kiss/> == Својства == [[Податотека:Star-sizes.jpg|лево|мини| (јули 2008 година). Релативни големини на [[Планета|планетите]] во [[Сончев Систем|Сончевиот систем]] и неколку познати [[Ѕвезда|ѕвезди]], вклучувајќи ја и Ми Кефеј.<br />1. [[Меркур (планета)|Меркур]] < [[Марс (планета)|Марс]] < [[Венера (планета)|Венера]] < [[Земја (планета)|Земја]]<br /> 2. [[Земја (планета)|Земја]] < [[Нептун]] < [[Уран (планета)|Уран]] < [[Сатурн (планета)|Сатурн]] < [[Јупитер]]<br />3. [[Јупитер]] < Волк 359 < [[Сонце]] < [[Сириус]] 4. [[Сириус]] < [[Полукс (ѕвезда)|Северница]] < [[Арктур]]ус < [[Алдебаран]] 5. [[Алдебаран]] < [[Ригел]] < [[Антарес]] < [[Бетелгез]] 6. [[Бетелгез|Betelgeuse]] < Mu Кефеј< [[VV Кефеј]] A < [[VY Големо Куче]].]] Многу светлиот црвен суперџин, Ми Кефеј е меѓу најголемите ѕвезди видливи со голо око и еден од [[Список на најголеми познати ѕвезди|најголемите познати]] суперџинови. Таа е ѕвезда со посебна брзина од {{Вред|80.7|17.7}}<ref name=mnras410_1_190/>, и е опишана како [[хиперџин]].<ref name=jay/> [[Сјајност|Болометриската сјајност]], сумирана на сите бранови должини, се пресметува од интегрирањето на спектралната распространетост на енергија (СРЕ) на {{Сончева сјајност|269,000}}, што ја прави μ Кефеј една од најсветлите црвени суперџинови на Млечниот Пат.<ref name=Davies2020/> Нејзината [[делотворна температура]] од {{Вред|3,750}} келвини, определена од односите со индексот на боја, имплицира полупречник од {{Сончев полупречник|1,259}}.<ref name=josselin/> Други неодамнешни публикации даваат слични делотворни температури. Пресметката на осветленоста од визуелна и инфрацрвена врска во боја дава {{Сончева сјајност|340,000}} и соодветен полупречник од {{Сончев полупречник|1,420}}.<ref name=levesqueetal2005/> Проценка направена врз основа на нејзиниот аголен пречник и претпоставеното растојание од {{Вред|2,400}} и даваат полупречник од {{Сончев полупречник|1,650}}.<ref name="kaler">{{Наведена мрежна страница|url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/garnet.html|title=Jim Kaler-Garnet star}}</ref> Се проценува дека полупречник е {{Сончев полупречник|830}} во 2010 година врз основа на делотворната температура на ѕвездата од 3660 К и {{Сончева сјајност|111,200}} проценка на осветленоста.<ref>{{Наведено списание|last=De Beck|first=E.|last2=Decin|first2=L.|last3=de Koter|first3=A.|last4=Justtanont|first4=K.|last5=Verhoelst|first5=T.|last6=Kemper|first6=F.|last7=Menten|first7=K. M. M.|date=November 2010|title=Probing the mass-loss history of AGB and red supergiant stars from CO rotational line profiles - II. CO line survey of evolved stars: derivation of mass-loss rate formulae|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=523|pages=A18|arxiv=1008.1083|bibcode=2010A&A...523A..18D|doi=10.1051/0004-6361/200913771|issn=0004-6361}}</ref> Мерење од 2019 година дало резултат од {{Вред|641|148|144}} а со тоа и помала осветленост под {{Сончева сјајност|140,000}} и соодветно помал полупречник од {{Вред|972|228}}, како и пониска температура од {{Вред|3,551|136}} Сите овие параметри се конзистентни со оние проценети за Бетелгез.<ref name="montargès">{{Наведено списание|last=Montargès|first=M.|last2=Homan|first2=W.|last3=Keller|first3=D.|last4=Clementel|first4=N.|last5=Shetye|first5=S.|last6=Decin|first6=L.|last7=Harper|first7=G. M.|last8=Royer|first8=P.|last9=Winters|first9=J. M.|year=2019|title=NOEMA maps the CO J = 2 − 1 environment of the red supergiant μ Cep|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=485|issue=2|pages=2417–2430|arxiv=1903.07129|bibcode=2019MNRAS.485.2417M|doi=10.1093/mnras/stz397|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMontargèsHomanKellerClementel2019">Montargès, M.; Homan, W.; Keller, D.; Clementel, N.; Shetye, S.; Decin, L.; Harper, G. M.; Royer, P.; Winters, J. M.; Le Bertre, T.; Richards, A. M. S. (2019). </cite></ref> Почетната маса на Ми Кефеј е проценета од нејзината позиција во однос на теоретските [[Ѕвезден развој|ѕвездени еволутивни]] траги дека е помеѓу {{Сончева маса|15}} и {{Сончева маса|25}}.<ref name="montargès"/><ref name=josselin/> Ѕвездата моментално има стапка на загуба на маса од {{Сончева маса|{{val|4.9|1.0|e=-7}}}} годишно.<ref name="montargès" /> == Супернова == Ми Кефеј е пред својата смрт. Таа започнала да [[Јадрено соединување|спојува]] [[хелиум]] во [[јаглерод]], додека ѕвезда од [[Главна низа|главната низа]] спојува [[водород]] во хелиум. Кога суперџиновската ѕвезда ќе ги претвори елементите во нејзиното јадро во железо, јадрото пропаѓа за да произведе [[супернова]] и ѕвездата се уништува, оставајќи зад себе огромен гасовит облак и мал, густ остаток. За ѕвезда со огромна маса како Ми Кефеј, остатокот најверојатно ќе биде [[црна дупка]]. Најмасивните [[Црвен суперџин|црвени суперџинови]] ќе еволуираат назад во сини суперџинови, сјајни сини променливи ѕвезди или [[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф-Рајеови ѕвезди]] пред да се урнат нивните јадра, а Ми Кефеј се смета дека е доволно масивна за да се случи тоа. Постцрвениот суперџин ќе произведе супернова од типот IIn или тип II-b, додека ѕвездата на Волф-Раје ќе произведе супернова од типот Ib или Ic<ref name=meynet/>. == Компоненти == Има неколку бледи ѕвезди во рок од две лачни минути од Ми Кефеј, и наведени во повеќе каталози на ѕвезди. {| class="wikitable" ! colspan="1" |ИМЕ ! [[Ректасцензија|Десно воздигнување]] ! [[Деклинација (астрономија)|Деклинација]] ! [[Привидна ѕвездена величина|Привидна величина]] (V) ! Наводи за бази на податоци |- bgcolor="#FFFAFA" | μ Cep B (CCDM J21435+5847B) | {{RA|21|43|27.8}} | {{DEC|+58|46|45}} | 12.3 | |- bgcolor="#FFFAFA" | μ Cep C (CCDM J21435+5847C) | {{RA|21|43|25.6}} | {{DEC|+58|47|08}} | 12.7 | [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=%40157481&Name=CCDM%20J21435%2b5847C&submit=submit Симбад] |} == Поврзано == * [[Список на најмасивни ѕвезди]] * [[VV Кефеј]] * [[VY Големо Куче]] == Наводи == {{Reflist|refs= <ref name=mozurkewich>{{cite journal|bibcode=2003AJ....126.2502M|doi=10.1086/378596|title=Angular Diameters of Stars from the Mark III Optical Interferometer|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2003-11_126_5/page/2502|journal=The Astronomical Journal|volume=126|issue=5|pages=2502|last1=Mozurkewich|first1=D.|last2=Armstrong|first2=J. T.|last3=Hindsley|first3=R. B.|last4=Quirrenbach|first4=A.|last5=Hummel|first5=C. A.|last6=Hutter|first6=D. J.|last7=Johnston|first7=K. J.|last8=Hajian|first8=A. R.|last9=Elias|first9=Nicholas M.|last10=Buscher|first10=D. F.|last11=Simon|first11=R. S.|year=2003|s2cid=67789347 }}</ref> <ref name=aaa323_L49>{{cite journal | last1=Perryman | first1=M. A. C. |display-authors=etal | title=The HIPPARCOS Catalogue | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=323 | pages=L49–L52 |date=April 1997 | bibcode=1997A&A...323L..49P }}</ref> <ref name=aaa430_165>{{cite journal | last1=Famaey | first1=B. |display-authors=etal | title=Local kinematics of K and M giants from CORAVEL/Hipparcos/Tycho-2 data. Revisiting the concept of superclusters | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=430 | issue=1 | pages=165–186 |year=2005 | doi=10.1051/0004-6361:20041272 | bibcode=2005A&A...430..165F |arxiv = astro-ph/0409579 | s2cid=17804304 }}</ref> <ref name=aaass34_1>{{cite journal | last=Nicolet | first=B. | title=Catalogue of homogeneous data in the UBV photoelectric photometric system | journal=Astronomy & Astrophysics Supplement Series | volume=34 | pages=1–49 |date=October 1978 | bibcode=1978A&AS...34....1N }}</ref> <ref name=tsuji>{{cite journal|doi=10.1086/309185|bibcode=2000ApJ...538..801T|title=Water on the Early M Supergiant Stars α Orionis and μ Cephei|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2000-08-01_538_2/page/800|journal=The Astrophysical Journal|volume=538|issue=2|pages=801–807|last1=Tsuji|first1=T.|year=2000|doi-access=free}}</ref> <ref name=aaa540_2_99>{{Cite journal | first=Takashi | last=Tsuji | title=Water in Emission in the Infrared Space Observatory Spectrum of the Early M Supergiant Star μ Cephei| journal=The Astrophysical Journal Letters | volume=540| issue=2 | pages=99–102 | date=2000 | bibcode=2000ApJ...540L..99T | doi=10.1086/312879|arxiv = astro-ph/0008058 | s2cid=14881959 }}</ref> <ref name=herschel1783>{{Cite journal | last=Herschel | first=W. | title=Stars newly come to be visible | journal=[[Philosophical Transactions]] | date=1783 | page=257 }}</ref> <ref name=allen1899>{{cite book | last=Allen | first=R. H. | author-link=Richard Hinckley Allen | title=Star Names: Their Lore and Meaning | publisher=G. E. Stechert | date=1899 | page=[https://archive.org/details/StarNamesAndTheirMeanings/page/n186 158] | url=https://archive.org/details/StarNamesAndTheirMeanings | quote=editions:CmkItwtawcMC. }}</ref> <ref name=piazzi1803>{{cite book | editor=Piazzi, G. | date=1803 | title=Præcipuarum Stellarum Inerrantium Positiones Mediæ Ineunte Seculo XIX: ex Observationibus Habitis in Specula Panormitana ab anno 1792 ad annum 1802 | location=[[Palermo|Panormi]] | url= https://books.google.com/books?id=3S8D5YzKQUAC&q=%22Garnet+Sidus%22&pg=PR673 }}</ref> <ref name=piazzi1814>{{cite book | editor=Piazzi, G. | date=1814 | title=Praecipuarum Stellarum Inerrantium Positiones Mediae Ineunte Saeculo XIX: ex Observationibus Habitis in Specula Panormitana ab anno 1792 ad annum 1813 | location=Panormi | page=159 | isbn=978-1-02-230635-6 | url= https://books.google.com/books?id=HMNGAAAAcAAJ&q=%22Garnet+Sidus%22&pg=RA10-PA29 }}</ref> <ref name=laffitte2005>{{cite book | last1=Laffitte | first1=R. | date=2005 | title=Héritages arabes: Des noms arabes pour les étoiles | edition=2^éme revue et corrigée | publisher=Librairie Orientaliste Paul Geunthner / Les Cahiers de l'Orient | location=[[Paris]] | page=156, note 267 }}</ref> <ref name=jbas107_3_135>{{cite journal | last1=Brelstaff | first1=T. | last2=Lloyd | first2=C. | last3=Markham | first3=T. | last4=McAdam | first4=D. | title=The periods of MU Cephei | journal=Journal of the British Astronomical Association | volume=107 | issue=3 | pages=135–140 |date=June 1997 | bibcode=1997JBAA..107..135B }}</ref> <ref name=aaa436_1_317>{{cite journal | last=Perrin | first=G. |display-authors=etal | date=2005 | title=Study of molecular layers in the atmosphere of the supergiant star μ Cep by interferometry in the K band | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=436 | issue=1 | pages=317–324 | doi=10.1051/0004-6361:20042313 | bibcode=2005A&A...436..317P|arxiv = astro-ph/0502415 | s2cid=13980310 }}</ref> <!-- <ref name=apj685_1_L75>{{cite journal | author1=de Wit |author2=W. J. |display-authors=etal | title=A Red Supergiant Nebula at 25 μm: Arcsecond-Scale Mass-Loss Asymmetries of μ Cephei | journal=The Astrophysical Journal | volume=685 | issue=1 | pages=L75–L78 |date=September 2008 | doi=10.1086/592384 | bibcode=2008ApJ...685L..75D |arxiv = 0808.1341 }}</ref>--> <ref name=baas25_1319>{{citation | last1=Garrison | first1=R. F. | title=Anchor Points for the MK System of Spectral Classification | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | volume=25 | page=1319 |date=December 1993 | bibcode=1993AAS...183.1710G }}</ref> <ref name=mnras410_1_190>{{citation | last1=Tetzlaff | first1=N. | last2=Neuhäuser | first2=R. | last3=Hohle | first3=M. M. | title=A catalogue of young runaway Hipparcos stars within 3 kpc from the Sun | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=410 | issue=1 | pages=190–200 |date=January 2011 | doi=10.1111/j.1365-2966.2010.17434.x | doi-access=free | bibcode=2011MNRAS.410..190T | postscript=. |arxiv = 1007.4883| s2cid=118629873 }}</ref> <ref name="ariste">{{Cite journal |last1=Ariste |first1=A. López |last2=Wavasseur |first2=M. |last3=Mathias |first3=Ph |last4=Lèbre |first4=A. |last5=Tessore |first5=B. |last6=Georgiev |first6=S. |date=2023-02-01 |title=The height of convective plumes in the red supergiant μ Cep |url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2023/02/aa44285-22/aa44285-22.html |journal=Astronomy & Astrophysics |language=en |volume=670 |pages=A62 |doi=10.1051/0004-6361/202244285 |issn=0004-6361|arxiv=2301.01326 |bibcode=2023A&A...670A..62L }}</ref> <ref name=levesqueetal2005>Table 4 in {{cite journal |title=The Effective Temperature Scale of Galactic Red Supergiants: Cool, but Not As Cool As We Thought |author1-link=Emily Levesque|author1=Emily M. Levesque |author2=Philip Massey |author3=K. A. G. Olsen |author4=Bertrand Plez |author5=Eric Josselin |author6=Andre Maeder |author7=Georges Meynet |name-list-style=amp |journal=The Astrophysical Journal |volume=628 |issue=2 |year=2005 |pages=973–985 |doi=10.1086/430901 |bibcode=2005ApJ...628..973L |arxiv=astro-ph/0504337 |s2cid=15109583}}</ref> <ref name=josselin>{{cite journal|doi=10.1051/0004-6361:20066353 |title=Atmospheric dynamics and the mass loss process in red supergiant stars |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=469 |issue=2 |pages=671–680 |year=2007 |last1=Josselin |first1=E. |last2=Plez |first2=B. |bibcode=2007A&A...469..671J |arxiv = 0705.0266 |s2cid=17789027 }}</ref> <ref name=shenavrin>{{cite journal|bibcode=2011ARep...55...31S|title=Search for and study of hot circumstellar dust envelopes|journal=Astronomy Reports|volume=55|issue=1|pages=31|last1=Shenavrin|first1=V. I.|last2=Taranova|first2=O. G.|last3=Nadzhip|first3=A. E.|year=2011|doi=10.1134/S1063772911010070|s2cid=122700080}}</ref> <ref name=gcvs>{{cite journal|bibcode=2009yCat....102025S|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007-2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/GCVS. Originally Published in: 2009yCat....102025S|volume=1|pages=B/gcvs|display-authors=etal|last1=Samus|first1=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|year=2009}}</ref> <!-- <ref name=irtf>{{cite journal|bibcode=2015A&A...582A..96M|title=Single stellar populations in the near-infrared. I. Preparation of the IRTF spectral stellar library|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=582|issue=96|pages=A96|last1=Meneses-Goytia|first1=S.|last2=Peletier|first2=R. F.|last3=Trager|first3=S. C.|last4=Falcón-Barroso|first4=J.|last5=Koleva|first5=M.|last6=Vazdekis|first6=A.|year=2015|doi=10.1051/0004-6361/201423837|arxiv = 1506.07184 }}</ref> --> <ref name=kiss>{{Cite journal | last1 = Kiss | first1 = L. L. | last2 = Szabó | first2 = G. M. | last3 = Bedding | first3 = T. R. | doi = 10.1111/j.1365-2966.2006.10973.x | title = Variability in red supergiant stars: Pulsations, long secondary periods and convection noise | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 372 | issue = 4 | pages = 1721–1734 | year = 2006 | doi-access = free |arxiv = astro-ph/0608438 |bibcode = 2006MNRAS.372.1721K | s2cid = 5203133 }}</ref> <ref name=jay>{{Cite journal|arxiv=1512.01529|last1=Shenoy|first1=Dinesh|title=Searching for Cool Dust in the Mid-to-Far Infrared: The Mass Loss Histories of the Hypergiants μ Cep, VY CMa, IRC+10420, and ρ Cas|journal=The Astronomical Journal|volume=151|issue=3|pages=51|last2=Humphreys|first2=Roberta M|author3=Terry Jay Jones|last4=Marengo|first4=Massimo|last5=Gehrz|first5=Robert D|last6=Andrew Helton|first6=L|last7=Hoffmann|first7=William F|last8=Skemer|first8=Andrew J|last9=Hinz|first9=Philip M|year=2015|doi=10.3847/0004-6256/151/3/51|bibcode=2016AJ....151...51S|s2cid=119281306 |doi-access=free }}</ref> <ref name=meynet>{{cite journal|bibcode=2015A&A...575A..60M|arxiv=1410.8721|title=Impact of mass-loss on the evolution and pre-supernova properties of red supergiants|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=575|issue=60|pages=A60|last1=Meynet|first1=G.|last2=Chomienne|first2=V.|last3=Ekström|first3=S.|last4=Georgy|first4=C.|last5=Granada|first5=A.|last6=Groh|first6=J.|last7=Maeder|first7=A.|last8=Eggenberger|first8=P.|last9=Levesque|first9=E.|last10=Massey|first10=P.|year=2015|doi=10.1051/0004-6361/201424671|s2cid=38736311}}</ref> <ref name=dr2>{{cite DR2|2202630001591176064}}</ref> <!-- <ref name=mauron>{{cite journal|bibcode=2011A&A...526A.156M|arxiv=1010.5369|title=The mass-loss rates of red supergiants and the de Jager prescription|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=526|pages=A156|last1=Mauron|first1=N.|last2=Josselin|first2=E.|date=2011|doi=10.1051/0004-6361/201013993}}</ref> --> }} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=https://owncloud.ster.kuleuven.be/index.php/s/Wek4ePGt9BmiqPP|title=3D rendering of Mu Cephei's dust shell environment|accessdate=June 25, 2024}} * {{Наведен simbad|title=mu. Cep|access-date=15 December 2013}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/garnet.html|title=GARNET STAR (Mu Cephei)|work=Jim Kaler: Stars|accessdate=15 December 2013}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.aavso.org/vsots_mucep|title=Mu Cephei|work=AAVSO: Variable Star of the Season Archive|accessdate=15 December 2013}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://starmatt.com/gallery/astro/ic1396.html|title=IC 1396|work=Matt Ben Daniel: Starmatt Astrophotography|accessdate=15 December 2013|archive-date=2017-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114084737/http://starmatt.com/gallery/astro/ic1396.html|url-status=dead}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://jumk.de/astronomie/big-stars/garnet-star.shtml|title=Garnet Star|work=Jumk.de Webprojects: Big and Giant Stars|accessdate=15 December 2013}} {{Ѕвезди во Кефеј}} [[Категорија:Ѕвезди од I население]] [[Категорија:TIC-објекти]] [[Категорија:Ѕвезди со оддавни линии]] [[Категорија:Именувани ѕвезди]] [[Категорија:HR-објекти]] [[Категорија:HIP-објекти]] [[Категорија:HD-објекти]] [[Категорија:Тела од Бонскиот преглед]] [[Категорија:Бајерови објекти]] [[Категорија:Кефеј (соѕвездие)]] [[Категорија:Ѕвезди-бегалки]] [[Категорија:Полуправилни променливи ѕвезди]] [[Категорија:Хиперџинови од типот M]] [[Категорија:Суперџинови од типот M]] 2wl3idtdw3ndqni24b87ocpva8hjqji 0 1356953 5532543 5480507 2026-03-31T20:34:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532543 wikitext text/x-wiki '''Луиз Емануел де Гузман Мабуло''' (родена на 12 септември 1998 година) е филипински екологист, социјален претприемач и готвач.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://louisemabulo.com/about-me|title=About Louise|work=Louise Mabulo|language=en-US|accessdate=2020-12-23|archive-date=2021-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605201558/https://louisemabulo.com/about-me|url-status=dead}}</ref> Таа е основач на Проектот за какао,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://resolutionproject.org/ventures/the-cacao-project/|title=The Cacao Project|work=The Resolution Project|language=en-US|accessdate=2020-12-23}}</ref> [[размена на семиња]] и социјален бизнис кој работела со преку 200 фармери од областа Сан Фернандо на Филипините. Таа е домаќинка на мини документарниот филм на [[Национален географски канал|National Geographic]], ''Нат Џио Претставува: Трошоци за храна: ДИЕТА наспроти Планета'', истражувајќи [[одржливи диети]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.natgeotv.com/asia/nat-geo-presents-food-costs-diet-vs-planet|title=Diet vs Planet|work=NatGeoTV|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230507201433/https://www.natgeotv.com/asia/nat-geo-presents-food-costs-diet-vs-planet|archive-date=May 7, 2023|accessdate=2022-04-07}}</ref> == Биографија == Мабуло е родена во [[Манила]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.childrenvironment.org/blog/bridging-our-rights-to-a-restored-planet|title=Bridging our rights to a restored planet|work=Children's Environmental Rights Initiative|language=en-US|accessdate=2020-12-23|archive-date=2020-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118175931/https://www.childrenvironment.org/blog/bridging-our-rights-to-a-restored-planet|url-status=dead}}</ref> израсната во Свонзи а подоцна се преселила во [[Јужен Камаринес]], каде што живее. Кога тајфунот Нок-тен ги погодил Филипините во 2016 година, уништувајќи го речиси целото снабдување со храна, таа организирала кампања на социјалните мрежи за да собере средства, но ја идентификувала потребата од семиња за повторно изградба на земјоделските површини. Дрвјата што останале да стојат биле какао дрвја за кои таа знаела дека давале род со висока вредност.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unenvironment.org/youngchampions/news/story/top-young-chef-future-proofing-philippines|title=Top young chef future-proofing the Philippines|last=UNEP|date=2019-09-18|work=Young Champions of the Earth - UN Environment Program|language=en|accessdate=2020-12-23}}</ref> Ова ја навело да го започне ''проектот Какао'' кој помагал да се ублажат климатските промени преку обезбедување на еластични и отпорни култури додека и им давал приход на земјоделците. Со проектот се обучиле 200 фармери за техники на агрошумарство, засадила над 70.000 дрвја на 70 хектари земја, обновиле два извори на вода и користеле еколошки техники за контрола на штетници и оплодување на културите. Таа очекувала продажба од околу 11,2 милиони пезоси и бруто маржа од околу 1 милион пезоси на почетната жетва на какао во 2020 година. Проектот, исто така, им обезбедувал на земјоделците семиња за основни култури како што се бок чој, тиква и бамја. Дел од нејзините напори за застапување се насочени кон промена на перцепциите што луѓето ги имале за земјоделците и земјоделството, особено отстранување на стигмата дека земјоделците се сиромашни, необразовани и не успеале во традиционалните образовни системи. Преку нејзината работа и застапување, таа градела средина на почит и зајакнување на земјоделците, бидејќи верувале дека земјоделството е основно за справување со климатските промени.<ref name="Youth4Climate">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?t=1836&v=MjrdxpyvBqE&feature=youtu.be|title=#Youth4ClimateLive Series: Driving Empowerment - Protecting the Most Vulnerable - YouTube|last=Mabulo|first=Louise|work=www.youtube.com|language=EN|accessdate=2020-12-23}}</ref> Мабуло го основала и готвачкиот салон проект кој им помагал на фармерите користејќи локални состојки.<ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.philstar.com/other-sections/starweek-magazine/2019/10/06/1957799/chef-earth|title=A chef for the earth|last=Lee-Brago|first=Pia|work=Philstar.com|accessdate=2020-12-23}}</ref> Била поканета да зборува на различни меѓународни настани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://events.globallandscapesforum.org/speaker/louise-mabulo/|title=Louise Mabulo|work=Global Landscapes Forum Events|language=en-US|accessdate=2020-12-23}}</ref> == Награди и признанија == Мабуло учествувала на натпревари за готвачи од 12-годишна возраст,<ref name=":3"/> кога била финалистка на филипинскиот Џуниор МастерШеф.<ref name=":0"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ph.asiatatler.com/dining/louise-mabulo-culinary-prodigy|title=Louise Mabulo: Culinary Prodigy|last=Williams|first=Shauna Popple|date=2016-02-04|work=Tatler Philippines|language=en-PH|accessdate=2020-12-23}}{{Мртва_врска|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Таа ја освоила наградата за најдобар десерт во Азија на трофејот за млади таленти „Учениците на Ескофиер“ на шоуто за ресторани и барови во Хонгконг.<ref name=":0" /> Луиз е признаена од ''50 Следни'' под ''Светското тело за доделување на 50 најдобри ресторани'' како продуцент што ја менува играта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theworlds50best.com/50next/list/2021/gamechanging-producers/louise-mabulo|title=CLASS OF 2021 Louise Mabulo Gamechanging Producers|date=2021|work=theworlds50best|language=en-GB|accessdate=2024-10-12|archive-date=2024-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109192356/https://www.theworlds50best.com/50next/list/2021/gamechanging-producers/louise-mabulo|url-status=dead}}</ref> Во 2018 година, таа била прогласена за извонреден млад фармер на Филипините.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bicolmail.net/single-post/2018/11/22/outstanding-farmer-award-for-young-talented-bicolana|title=Outstanding farmer award for young talented Bicolana|last=|first=|date=2018-11-22|work=bicolmail|language=en|accessdate=2020-12-23|archive-date=2020-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024065246/https://www.bicolmail.net/single-post/2018/11/22/Outstanding-farmer-award-for-young-talented-Bicolana|url-status=dead}}</ref> Во 2019 година, ја освоила наградата [[Млади шампиони на Земјата,]] доделена од [[Програма за животна средина на Обединетите нации|Програмата за животна средина на Обединетите нации]].<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unenvironment.org/youngchampions/bio/2019/asia-and-pacific/louise-mabulo|title=Louise Mabulo|last=UNEP|work=Young Champions of the Earth - UN Environment Program|language=en|accessdate=2020-12-23}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnnphilippines.com/videos/2019/9/20/Filipina-wins-U.N.-award-for-helping-cacao-farmers.html|title=Filipina wins U.N. award for helping cacao farmers|work=cnn|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407120859/https://www.cnnphilippines.com/videos/2019/9/20/Filipina-wins-U.N.-award-for-helping-cacao-farmers.html|archive-date=April 7, 2020|accessdate=2020-12-23}}</ref> Таа, исто така, освоила стипендија со Иницијативата за млади лидери од Југоисточна Азија на [[Универзитет Браун|Универзитетот Браун]].<ref name=":1" /> Била прогласена за дел од листата на [[Форбс]] „30 под 30 Азија“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/sites/forbespr/2020/04/01/forbes-releases-2020-30-under-30-asia-list/|title=Forbes Releases 2020 30 Under 30 Asia List|last=|first=|date=|work=Forbes|language=en|accessdate=2020-12-23}}</ref> како истакнат почесен член.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/30-under-30/2020/asia/social-entrepreneurs/|title=30 Under 30 Asia 2020: Social Entrepreneurs|work=Forbes|language=en|accessdate=2020-12-23}}</ref> Мабуло била одликувана и со признанието ''Пријател на човештвото'' од Фондацијата Амбасадор на пријателство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://faf.org/distinguished-alumni/louise-mabulo-2/|title=Louise Mabulo|date=2020-02-25|work=Friendship Ambassadors Foundation, Inc.|language=en-US|accessdate=2020-12-23}}</ref> Во ноември 2023 година, Мабуло била именувана на листата на [[100 жени]] на [[Би-би-си|БиБиСи]].<ref name="BBC">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234|title=BBC 100 Women 2023: Who is on the list this year?|date=November 23, 2023|work=BBC News|language=en-GB|accessdate=2023-11-24}}</ref> == Наводи == <references /> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мабуло, Луиз}} [[Категорија:Родени во 1998 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Еколози]] oa0e85dggmet7y9lpyhtt4096u2tn2d 0 1357950 5532465 5436167 2026-03-31T18:39:47Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5532465 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=HeracleumSphondylium1.jpg|genus=Heracleum|species=sphondylium|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]|synonyms={{Collapsible list |title=Homotypic synonyms |{{Species list |Pastinaca sphondylium |(L.) Calest. |Sphondylium vulgare |Gray }}}} {{Collapsible list |title=Heterotypic synonyms |{{Species list |Heracleum australe f. wendtioides |Murb. |Heracleum sphondylium var. macrocarpum |Lange }}}}|synonyms_ref=}} '''Мечкина шепа''' ({{langx|la|Heracleum sphondylium}}) — вид [[Зелјесто растение|зелјеста]] [[Повеќегодишно растение|повеќегодишна]] [[билка]] од родот [[свински коров]] (''Heracleum'') од семејството [[штитоцветни]] (''Apiaceae''). Таа е ретка билка, претежно успева во планинските предели. Името го добила според обликот на лисјата, кои потсетуваат на шепи од [[мечка]]. Како џбунеста коровска билка успева и на влажни [[Ливада|ливади]], покрај [[Поток|потоци]], [[пат]]ишта, покрај рабови на шуми. Исклучително е делотворна. Лисјата мирисаат слично на [[целер]]от или [[морков]]от, и одлични се за зачин за салати и [[Супа|супи]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://sobilkidozdravje.mk/%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%88%D0%B5%D0%BF%D0%B0-mechkina-shepa-heracleum-sphondylium/|title=Мечкина шепа|last=Никаљевиќ|first=Зоран|date=2022-05-12|work=Советите на дедо Зоран|language=mk-MK|accessdate=2024-10-29}}</ref> == Својства и состав == [[Податотека:Illustration Heracleum sphondylium0.jpg|лево|мини|Ботаничка илустрација на мечкината шепа]] Билката содржи [[аргинин]], [[глутамин]], галактен, арабен, холин, [[стерол]], кумарински хетерозиди, [[масти]], [[Белковина|белковини]], [[Јаглехидрат|јаглени хидрати]], [[витамин Ц]] и [[каротин]]. Калоричната вредност ѝ е само 50 калории. Оголените лисни дршки можат во вид туршија да се ставаат и во зимници. Стебленцето е шупливо, може да нарасте до 1 метар во висина, има горчлив вкус и мирис сличен на [[морков]] и [[целер]]. Плодовите се слични на ким, малку се поголеми. Содржат многу етерично масло и се користат како зачин во јадења, [[Супа|супи]], во [[леб]] и пецива. За јадење се користи и [[корен]]от, кој е богат со скроб и [[шеќер]], а се става во супи и варива.<ref name=":0" /><ref name="Stace">{{cite book|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C. A.|publisher=C & M Floristics|year=2019|isbn=978-1-5272-2630-2|edition=Fourth|location=Middlewood Green, Suffolk, U.K.|page=864|author-link=Stace, C. A.}}</ref><ref name="blamey">Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). ''Flora of Britain and Northern Europe''. {{ISBN|0-340-40170-2}}</ref> Цвета во [[јуни]]–[[јули]]; Плодна е во [[јули]]–[[август]]. Како народен лек се препорачува против [[пролив]] проследен со грчеви и кај стомачно-цревни непријатности. Облоги со иситнети лисја и корен се ставаат на чиреви на [[кожа]]та и на места каснати од [[инсекти]]. Коренот се препорачува и за лекување на [[епилепсија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novalek.mk/meckina-sepa|title=Мечкина шепа (својства)|language=mk|accessdate=2024-10-29}}</ref> == Распространетост и екологија == Во [[Европа]] (освен самиот север), делови на Западна [[Азија]] и Северна [[Африка]]. Живее во [[Ливада|ливади]], покрај рабовите на темнозимзелени и широколисни шуми, во шумски чистини, во близина на патишта, на кошулици во среднопланинските и горните планински зони.<ref>''<abbr>Сацыперова И. Ф</abbr>.'' Борщевики флоры СССР — новые кормовые растения : перспективы использования в народном хозяйстве / отв. ред. Ал. А. Федоров, Н. Н. Цвелёв. — <abbr>Л.</abbr> : Наука, 1984. — 224 с. — 1000 экз. (руски)</ref> == Чаеви == === Епилепсија === Потопете 12 лажици иситнет корен од мечкина шепа во 4 дл. Млака вода и оставете ги да отстојат осум часа. Потоа процедете го и пијте го во мали голтки во текот на денот. === Импотенција === Една супена лажица од растението се прелева со 2 дл врела вода. Се остава да отстои 30 минути, се поцедува и се пие незасладен во текот на денот. === За подобро варење === Една супена лажица се прелива со 2,5 дл врела вода и се остава чајот да отстои пет минути. Потоа се процедува и се пие двапати дневно по еден филџан, по оброк. == Подвидови == # ''Heracleum sphondylium var. akasimontanum'' <small>(Koidz.) H. Ohba</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. algeriense'' <small>(Coss. ex Batt. & Trab.) Dobignard</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. alpinum'' <small>(L.) Bonnier & Layens</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. aurasiacum'' <small>(Maire) Dobignard</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. embergeri'' <small>Maire</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. granatense'' <small>(Boiss.) Briq.</small> # ''Heracleum sphondylium var. lanatum'' <small>(Michx.) Dorn</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. montanum'' <small>(Schleich. ex Gaudin) Briq.</small> # ''Heracleum sphondylium var. nipponicum'' <small>(Kitag.) H. Ohba</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. orsinii'' <small>(Guss.) H.Neumayer</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. pyrenaicum'' <small>(Lam.) Bonnier & Layens</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. sibiricum'' <small>(L.) Simonk.</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. suaveolens'' <small>(Litard. & Maire) Dobignard</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. ternatum'' <small>(Velen.) Brummitt</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. transsilvanicum'' <small>(Schur) Brummitt</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. trifoliolatum'' <small>(Blanch.) Kerguélen</small> # ''Heracleum sphondylium var. tsaurugisanense'' <small>(Honda) H. Ohba</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. verticillatum'' <small>(Pančić) Brummitt</small> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://ananas.mk/proizvod/livan-herbal-meckina-sepa-koren-heracleum-sphondylium-50gr/696248 Чај од мечкина шепа] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Целери]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] cfuiglm705p2zn0oqbvymt5qocirjhj 0 1358510 5532728 5294651 2026-04-01T10:18:55Z Bjankuloski06 332 5532728 wikitext text/x-wiki [[Податотека:LaurentSchwartz.jpg|мини|Лоран Шварц]] '''Лоран-Моис Шварц''' (5 март 1915 – 4 јули 2002 година) бил француски математичар. Тој бил пионер на [[Теорија|теоријата]] на дистрибуции, која им дава математичка поткрепа и значење на објектите како што е функцијата Диракова делта. Бил награден со [[Филдсов медал]] во 1950 година за неговата работа на теоријата на дистрибуции. Неколку години предавал во [[Политехничка школа|Политехничката школа]]. == Биографија == === Семејство === Лоран Шварц потекнува од [[Евреи|еврејско]] семејство со потекло од [[Алзас]] со силна научна основа: неговиот татко бил познат хирург, неговиот вујко Роберт Дебре (кој придонел за создавањето на [[УНИЦЕФ]]) бил познат [[Педијатрија|педијатар]], а неговиот вујко Жак Хадамар, бил познат математичар. За време на неговата обука во Лисеј Луј-ле-Гран за да влезе во [[Виша нормална школа]], тој се заљубил во Мари-Елен Леви, ќерка на Пол Леви, кој се занимавал со теорија на веројатност и кој тогаш предавал во [[Политехничка школа|политехничката школа]]. Тие се венчале во 1938 година. Подоцна добиле две деца, Марк-Андре и Клодин. Мари-Елен била надарена и за математика, придонела за геометријата на единечни аналитички простори и предавала на Универзитетот во Лил. Анџело Гераџо ги опишува „Математика, политика и пеперутки“ како „трите големи љубови“ на Шварц. === Образование === Според неговите учители, Шварц бил исклучителен ученик. Тој бил особено надарен во изучување латински и грчки јазик и математика. Еден од неговите учители им рекол на родителите: „Внимавајте, некој ќе рече дека вашиот син има дарба за јазици, но го интересира само научниот и математичкиот аспект на јазиците: тој треба да стане математичар“. Во 1934 година, тој бил примен во [[Виша нормална школа]], а во 1937 година ја добил агрегацијата (со ранг 2). === Втората светска војна === Како човек со [[Евреи|еврејско]] потекло, животот бил тежок за Шварц за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Тој морал да се сокрие и да го промени својот идентитет за да избегне да биде депортиран откако нацистичка Германија ја презела Франција. Работел за Универзитетот во Стразбур (кој бил преместен во [[Клермон Феран]] поради војната) под името Лоран-Мари Селимартин (неговата теза „Проучување на реални експоненцијални суми“ сепак била објавена во 1943 година под неговото вистинско име во Публикации на Институтот за математика на Универзитетот во Клермон-Феран, Издание 959 од Херманови научни и индустриски вести), додека Мари-Елен го користела името Ленге наместо Леви. За разлика од другите математичари во Клермон-Феран, како што е Фелдбау, парот успеал да им избега на нацистите. === Подоцна кариера === Шварц предавал главно на Политехничката Школа, од 1958 до 1980 година. На крајот на војната, тој поминал една година во Гренобл (1944), а потоа во 1945 година се приклучил на Универзитетот во Нанси по совет на Жан Делсарт и Жан Диедоне, каде што поминал седум години. Бил и влијателен истражувач и учител, со ученици како Бернар Малгранж, Жак-Луј Лајонс, Франсоа Брухат и Александар Гротендик. Тој се приклучил на научниот факултет на Универзитетот во Париз во 1952 година. Во 1958 година станал учител на Политехниката Школа, откако најпрво ја одбил оваа позиција. Од 1961 до 1963 година, школата го суспендирала неговото право да предава, бидејќи го потпишал Манифестот на 121 за војната во Алжир, гест што не бил ценет од воената администрација на школото. Сепак, Шварц имал трајно влијание врз математиката, откако ги реорганизирал и наставата и истражувањето таму. Во 1965 година го основал Центарот за математика Лоран-Шварц (ЦМЛС) како негов прв директор. Во 1973 година бил избран за дописен член на Француската академија на науките, а во 1975 година бил унапреден во полноправно членство. == Математичко наследство == Во 1950 година на Меѓународниот конгрес на математичари, Шварц бил пленарен говорник<ref>{{Наведена книга|title=''In:'' Proceedings of the International Congress of Mathematicians, Cambridge, Massachusetts, U.S.A., August 30–September 6, 1950|last=Schwartz, Laurent|year=1950|volume=1|pages=220–230|chapter=Théorie des noyaux|chapter-url=https://www.mathunion.org/fileadmin/ICM/Proceedings/ICM1950.1/ICM1950.1.ocr.pdf}}</ref> и бил награден со [[Филдсов медал]] за неговата работа на дистрибуциите. Тој бил првиот француски математичар кој го добил Филдсовиот медал. Поради неговите политички убедивања, Шварц наишол на сериозни проблеми обидувајќи се да влезе во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]] за да го прими медалот; сепак, тој на крајот успеал во тоа. Теоријата на дистрибуции ги разјаснила (тогашните) мистерии на функцијата Диракова делта и [[Хевисајдова функција|функцијата Хевисајдова]]. Тоа помогнало да се прошири теоријата на [[Фурјеова трансформација]] и сега е од суштинско значење за теоријата на [[Парцијална диференцијална равенка|парцијални диференцијални равенки]]. == Популарна наука == Во текот на својот живот, Шварц активно работел на промовирање на науката и доближување до пошироката публика. Шварц изјавил: „За што е корисна математиката? Математиката е корисна за физиката. Физиката ни помага да правиме фрижидери. Фрижидерите се направени да содржат шилести јастози, а шилестите јастози им помагаат на математичарите кои ги јадат и затоа имаат подобри способности да прават математика, кои се корисни за физика, која ни помага да направиме фрижидери кои...“ <ref>[http://dma.free-h.net/evaspip/spip.php?rubrique13 "Site de D. Michel-Amadry"]. {{Семарх|url=https://archive.today/20120712060758/http://dma.free-h.net/evaspip/spip.php?rubrique13|date=2012-07-12}}.</ref> == Ентомологија == Неговата мајка, која страстно ги сакала природните науки, го пренела својот вкус за [[ентомологија]] на Лоран. Неговата лична колекција од 20.000 примероци од [[пеперуги]], собрани за време на неговите различни патувања, била заветена на националниот музеј за историја на природата, Научниот музеј во Лион, Музејот во Тулуз и Музејот за историја природен алсид д'Орбињ во [[Кочабамба]] (Боливија). Неколку видови откриени од Шварц го носат неговото име. == Лична идеологија == Освен неговата научна работа, Шварц бил добро познат отворен интелектуалец. Како млад социјалист под влијание на [[Лав Троцки]], Шварц се спротивставил на [[Тоталитаризам|тоталитаризмот]] на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], особено во времето на [[Јосиф Сталин]]. Шварц прекинал со поддржување на Троцки во 1947 година и напишал дека неговата „политичка култура доаѓа речиси целосно од тој троцкистички период“. Според неговите религиозни ставови, Шварц се нарекувал себеси атеист. <ref>{{Наведена книга|title=A Mathematician Grappling With His Century|last=Laurent Schwartz|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-3-7643-6052-8|page=193|quote=My parents were atheists, I was an atheist, I never really felt Jewish.}}</ref> == Наводи == {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шварц, Лоран}} [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Апсолвенти на Високата нормална школа]] [[Категорија:Носители на Филдсовиот медал]] [[Категорија:Француски ентомолози]] [[Категорија:Починати во 2002 година]] [[Категорија:Родени во 1915 година]] 4irso5nibppc420hzq3ld1f2hxnoc2f 0 1361564 5532457 5386311 2026-03-31T18:35:26Z Виолетова 1975 −[[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; +[[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532457 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија | fossil_range = {{fossilrange|Thanetian|recent|earliest=66|[[палеоцен]]–денес}} | image = Clade Ungulata Two Orders.jpg | image_caption = Од горе кон лево со [[парнокопитни]]те горе и [[непарнокопитни]]те долу: [[жирафа]], [[бизон]], [[едногрба камила]], [[обичен елен]], [[дива свиња]], [[орка]] ([[китови]]), [[обична зебра]], [[индиски носорог]] и [[низински тапир]]. | taxon = Копитари | authority = Waddell ''et al.'', 2001<ref name="euungulata">Peter J. Waddell, Hirohisa Kishino, Rissa Ota (2001). "A Phylogenetic Foundation for Comparative Mammalian Genomics". ''Genome Informatics'' '''12''': 141–154, {{doi|10.11234/gi1990.12.141}}.</ref> | subdivision_ranks = | synonyms = * Cetungulata {{smalldiv|Irwin and Wilson, 1993<ref>Irwin, D.M. and Wilson, A.C. (1993). "Limitations of molecular methods for establishing the phylogeny of mammals, with special reference to the position of elephants". In: F.S. Szalay, M.J. Novacek, and M.C. McKenna (eds.), ''Mammal Phylogeny: Placentals''. pp. 257–267, Springer-Verlag, New York.</ref>}} }} '''Копитари''' или '''папкари''' ({{науч|Euungulata}}) — разновиден [[клад]] претежно сочинет од големи цицачи со [[копито|копита]]. Порано влегувале во кладот ''Ungulata'' заедно со кладот на [[полукопитари]]те, но подоцна според молекуларни податоци е утврдено дека се [[полифилија|полифилетични]], и затоа кладот е прогласен за неважечки. Поради ова, вистинските копитари во 2001 г. се ставени во кладот ''Euungulata'', во рамките на кладот [[лавразиотерии]], а полукопитарите се префрлени во далечниот клад [[афротерии]] (''Afrotheria'').<ref>{{наведено списание|last1=Gheerbrant|first1=Emmanuel|last2=Filippo|first2=Andrea|last3=Schmitt|first3=Arnaud|year=2016|title=Convergence of Afrotherian and Laurasiatherian Ungulate-Like Mammals: First Morphological Evidence from the Paleocene of Morocco|journal=PLOS ONE|volume=11|issue=7|pages=e0157556 |doi=10.1371/journal.pone.0157556 |pmid=27384169 |pmc=4934866 |bibcode=2016PLoSO..1157556G |doi-access=free }}</ref> Денешните копитари се поделени во два [[ред (биологија)|реда]]: [[непарнокопитни]] (''Perissodactyla'') како [[коњи]]те, [[носорог|носорозите]] и [[тапир]]ите; и [[парнокопитни]] (''Artiodactyla'') како [[говеда]]та, [[антилопа|антилопите]], [[свиња|свињите]], [[жирафа|жирафите]], [[камила|камилите]], [[овца|овците]], [[елен]]ите и [[нилски коњ|нилските коњи]]. [[Китови|Китоликите]] животни како [[кит]]от, [[делфин]]от и [[морска свиња|морската свиња]] исто така спаѓаат во парнокопитните, иако немаат копита. Највеќето копнени копитари ги користат копитата за да ја носат својата тежина додека стојат или се движат. Другите два реда — [[нотоунгулати]]те и [[литоптерни]]те — живееле во Јужна Америка и изумреле на крајот од плеистоценот, пред околу 12.000 години. Бидејќи поимот „копитари“ подразбира поседување на копита, во секојдневието ги изземаме китоликите животни бидејќи не поседуваат највеќе од типичните [[морфологија (биологија)|морфолошки]] одлики на другите копитари, но во поново време е откриено дека и тие потекнуваат од првобитни [[парнокопитни]] животни.<ref name="Genomes">{{наведено списание | title = Analyses of mitochondrial genomes strongly support a hippopotamus-whale clade | volume = 265 | issue = 1412 | year = 1998 | pages = 2251–5 | journal = Proceedings of the Royal Society B | author = Ursing, B. M. |author2=Arnason, U. | doi = 10.1098/rspb.1998.0567 | pmid = 9881471 | pmc = 1689531}}</ref> Копитарите се типично [[растенојадни животни]] и многу од нив имаат [[цревна флора|цревни бактерии]] со чија помош варат целулозаta, макар што има членови кои отстапуваат од ова: неколку вида [[свињи]] и изумрените [[ентелодонти]] се сештојадни, а китоликите и изумрените [[мезонихии]] се месојадци. ==Класификација== ===Историја=== Копитарите се клад (во некои таксономии се велеред) на цицачи. Денес постоечките редови се [[непарнокопитни]]те и [[парнокопитни]]те. [[Пештерник|Пештерниците]], [[морски крави|морските крави]] и [[сурлари]]те во минатото се ставале во кладот ''Ungulata'', за кој подоцна е утврдено дека е [[полифилија|полифилетичен]] и денес се смета за неважечки. Трите реда на полукопитари денес се сметаат за свој клад и се групирани во кладот на афротериите, а копитарите денес се дел од кладот [[лавразиотерии]].<ref name="euungulata"/> Во 2009 г. морфолошките<ref>{{наведено списание | last1 = Asher | first1 = RJ | last2 = Bennet | first2 = N | last3 = Lehmann | first3 = T | year = 2009 | title = The new framework for understanding placental mammal evolution | journal = BioEssays | volume = 31 | issue = 8| pages = 853–864 | doi=10.1002/bies.200900053 | pmid=19582725| s2cid = 46339675 | doi-access = free }}</ref><ref name="Tabuce">{{наведено списание | last1 = Tabuce | first1 = R. | last2 = Marivaux | first2 = L. | last3 = Adaci | first3 = M. | last4 = Bensalah | first4 = M. | last5 = Hartenberger | first5 = J. L. | display-authors = etal | year = 2007 | title = Early tertiary mammals from north Africa reinforce the molecular afrotheria clade | journal = Proceedings of the Royal Society B | volume = 274 | issue = 1614| pages = 1159–1166 | doi=10.1098/rspb.2006.0229 | pmid=17329227 | pmc=2189562}}</ref><ref name="Seiffert">{{наведено списание | last1 = Seiffert | first1 = E | year = 2007 | title = A new estimate of afrotherian phylogeny based on simultaneous analysis of genomic, morphological, and fossil evidence | journal = BMC Evol Biol | volume = 7 | page = 13 | doi = 10.1186/1471-2148-7-224 | pmid = 17999766 | pmc = 2248600 | doi-access = free }}</ref><ref name="SanchezVillagra">{{наведено списание | last1 = Sanchez-Villagra | first1 = M. R. | last2 = Narita | first2 = Y. | last3 = Kuratani | first3 = S. | year = 2007 | title = Thoracolumbar vertebral number: the first skeletal synapomorphy for afrotherian mammals | journal = Syst Biodivers | volume = 5 | pages = 1–17 | doi = 10.1017/S1477200006002258 | s2cid = 85675984 }}</ref> и молекуларните<ref>{{наведено списание | last1 = Springer | first1 = MS | last2 = Stanhope | first2 = MJ | last3 = Madsen | first3 = O | last4 = de Jong | first4 = WW | year = 2004 | title = Molecules consolidate the placental mammal tree | journal = Trends Ecol Evol | volume = 19 | issue = 8| pages = 430–438 | doi=10.1016/j.tree.2004.05.006 | pmid=16701301| s2cid = 1508898 }}</ref><ref>{{наведено списание | last1 = Robinson | first1 = M. A. Yang | last2 = Fu | first2 = T. J. | last3 = Ferguson-Smith | first3 = B. | year = 2004 | title = Cross-species chromosome painting in the golden mole and elephant-shrew: support for the mammalian clades Afrotheria and Afroinsectiphillia but not Afroinsectivora | journal = Proceedings of the Royal Society B | volume = 271 | issue = 1547| pages = 1477–1484 | doi=10.1098/rspb.2004.2754 | pmid=15306319 | pmc=1691750}}</ref> проучувања покажале дека цевкозабите, пештерниците, морските крави и слоновите се посродни едни на други и со [[сурлести ровчици|сурлестите ровчици]], [[тенреци]]те и [[златокртови]]те отколку со непарнокопитните и парнокопитните, и го образуваат кладот [[афротерии]]. Слоновите, морските крави и пештерниците се ставени заедно во кладот полукопитари, додека пак цевкозабот се сметал или за нивен близок сродник, или за близок сродник на сурлестите ровчици во кладот афроинсектофилии.<ref name=Seiffert2007>{{наведено списание | author = Seiffert, E.R. | year = 2007 | title = A new estimate of afrotherian phylogeny based on simultaneous analysis of genomic, morphological, and fossil evidence | journal = BMC Evolutionary Biology | volume = 7 | pages = 13 | url= | doi = 10.1186/1471-2148-7-224 | pmid = 17999766 | last2 = Guillon | first2 = JM | pmc=2248600 | issue=1 | doi-access = free }}</ref> Ова е изразен пример на [[конвергентна еволуција]].<ref>{{наведена книга|last=Dawkins|first=Richard|title=The Ancestor's Tale|publisher=Mariner Books|location=Boston|year=2005|page=[https://archive.org/details/ancestorstale00rich_0/page/195 195]|isbn=978-0-618-61916-0|url=https://archive.org/details/ancestorstale00rich_0/page/195}}</ref> Денес постои расправа дали овие помали копитари се [[кладистика|кладистичка]] (еволутивна) група, или просто [[фенетика|фенетичка]] (таксон од облик) или народен таксон (слични, но не мора да се сродни). Некои проучувања пронашле дека мезаксонските и параксонските копитари образуваат монофилетична лоза,<ref name=asher>{{наведено списание|last1=Asher|first1=Robert J|last2=Helgen|first2=Kristofer M|title=Nomenclature and placental mammal phylogeny|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=10|issue=1|year=2010|pages=102|doi=10.1186/1471-2148-10-102|pmid=20406454|pmc=2865478 |doi-access=free }}</ref><ref name=Spauldingetal2009>{{наведено списание|pmc=2740860 | pmid=19774069 | doi=10.1371/journal.pone.0007062 | volume=4 | issue=9 | title=Relationships of Cetacea (Artiodactyla) among mammals: increased taxon sampling alters interpretations of key fossils and character evolution | year=2009 | journal=PLOS ONE | pages=e7062|bibcode = 2009PLoSO...4.7062S|editor1-last=Farke|editor1-first=Andrew Allen|last1=Spaulding|first1=Michelle|last2=O'Leary|first2=Maureen A.|last3=Gatesy|first3=John | doi-access=free }}</ref><ref name= "Nery">{{наведено списание | last1 = Nery | first1 = M. F. | last2 = González | first2 = D. M. J. | last3 = Hoffmann | first3 = F. G. | last4 = Opazo | first4 = J. C. | title = Resolution of the laurasiatherian phylogeny: Evidence from genomic data | doi = 10.1016/j.ympev.2012.04.012 | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 64 | issue = 3 | pages = 685–689 | year = 2012 | pmid = 22560954}}</ref> во блиско сродство со ''[[Ferae]]'' ([[месојадци]]те и [[панголини]]те)<ref>{{наведено списание|last1=Beck|first1=Robin MD|last2=Bininda-Emonds|first2=Olaf RP|last3=Cardillo|first3=Marcel|last4=Liu|first4=Fu-Guo|last5=Purvis|first5=Andy|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=6|issue=1|year=2006|pages=93|doi=10.1186/1471-2148-6-93|title=A higher-level MRP supertree of placental mammals|pmid=17101039|pmc=1654192 |doi-access=free }}</ref><ref>{{наведено списание |author=Zhou, X. |year=2011 |title=Phylogenomic analysis resolves the interordinal relationships and rapid diversification of the Laurasiatherian mammals |journal=Systematic Biology |doi=10.1093/sysbio/syr089 |volume=61 |pages=150–64 |pmid=21900649 |pmc=3243735 |issue=1 |first2=S. |last2=Xu |first3=J. |last3=Xu |first4=B. |last4=Chen |first5=K. |last5=Zhou |first6=G. |last6=Yang|display-authors=etal}}</ref> во кладот ферунгулати или со [[лилјаци]]те.<ref>{{нмс | title = Researchers Greatly Improve Evolutionary Tree of Life for Mammals | url = http://newsroom.ucr.edu/2729 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20111001174523/http://newsroom.ucr.edu/2729 | archive-date = 1 октомври 2011 | date = 22 септември 2011 | website = UCR Newsroom | publisher = UC Riverside | access-date = 9 април 2021}}</ref> Според други проучувања, двата реда не се толку сродни, и некои ги ставаат непарнокопитните како блиски сродници на лилјаците и ''Ferae'' во крилестите ѕверови (''Pegasoferae'')<ref>{{наведено списание | last1 = Nishihara | first1 = H.| last2 = Hasegawa | first2 = M.| last3 = Okada | first3 = N.| title = Pegasoferae, an unexpected mammalian clade revealed by tracking ancient retroposon insertions | doi = 10.1073/pnas.0603797103 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences| volume = 103 | issue = 26 | pages = 9929–9934 | year = 2006 | pmid = 16785431| pmc = 1479866| bibcode = 2006PNAS..103.9929N| doi-access = free}}</ref> додека пак други ги сметаат парнокопитните за блиски сродници на лилјаците.<ref name=Gatesy>{{наведено списание | doi=10.1016/j.ympev.2012.10.012 | volume=66 | issue=2 | title=A phylogenetic blueprint for a modern whale | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | pages=479–506 | pmid=23103570 | last1 = Gatesy | first1 = J | last2 = Geisler | first2 = JH | last3 = Chang | first3 = J | last4 = Buell | first4 = C | last5 = Berta | first5 = A | last6 = Meredith | first6 = RW | last7 = Springer | first7 = MS | last8 = McGowen | first8 = MR| date=февруари 2013 }}</ref> ===Таксономија=== [[Податотека:Zebras Ngorongoro Crater.jpg|мини|[[Обична зебра]]]] [[Податотека:Diceros bicornis.jpg|мини|[[Црн носорог]]]] [[Податотека:Elaphurus davidianus 001.jpg|мини|[[Давидов елен]]]] [[Податотека:Hippopotamus - 04.jpg|мини|[[Нилски коњ]]]] [[Податотека:Bluewhale877.jpg|мини|[[Син кит]]]] [[Податотека:Comdolph.jpg|мини|[[Обичен делфин]]]] Подолу е прикажана упростена таксономија (од претпоставка дека копитарите сочинуваат природна група) со денес постоечките семејства, подредени според нивната поврзаност. Сè уште постојат неразрешени класификации, како во поврзаноста помеѓу семејствата на [[виши преживари]] и семејствата на [[беззаби китови]]. * '''Копитари<ref name=asher/>''' (''Euungulata'') ** '''[[Непарнокопитни]]''' (''Perissodactyla'') *** '''Коњолики''' (''Hippomorpha'') **** [[Коњи (семејство)|Коњи]] (''Equidae''): коњи, магариња и зебри *** '''[[Непарнокопитни|Китовидни]]''' (''Ceratomorpha'') **** [[Тапир]]и (''Tapiridae'') **** [[Носорог|Носорози]] (''Rhinocerotidae'':) ** '''[[Парнокопитни]]''' (''Artiodactyla'' (= ''Cetartiodactyla'')) *** '''[[Мозлоноги]]''' (''Tylopoda'') **** [[Камили]] (''Camelidae''): камили и лами *** '''Артиофабули''' (''Artiofabula'') **** '''[[Свињовидни]]''' (''Suina'') ***** [[Пекарии]] (''Tayassuidae'') ***** [[Свињи]] (''Suidae'') **** '''[[Китопреживари]]''' (''Cetruminantia'') ***** '''[[Преживари]]''' (''Ruminantia'') ****** [[Еленчиња]] (''Tragulidae'') ****** '''[[Виши преживари|Елени]]''' (''Cervoidea'') ******* [[Вилороги]] (''Antilocapridae'') ******* [[Жирафи (семејство)|Жирафи]] (''Giraffidae''): жирафи и окапија ******* [[Елени]] (''Cervidae'') ******* [[Мошусни елени]] (''Moschidae'') ******* [[Шуплороги]] (''Bovidae''): говеда и антилопи ***** '''[[Китонилскокоњи]]''' (''Whippomorpha'') ****** [[Нилски коњи]] (''Hippopotamidae'') ****** '''[[Китови]]''' (''Cetacea'') ******* '''[[Беззаби китови]]''' (''Mysticeti'') ******** [[Мазни китови]] (''Balaenidae''): гренландски и јужни китови ******** [[Кетотериди]] (''Cetotheriidae''): џуџест јужен кит ******** [[Браздести китови]] (''Balaenopteridae'') ******* '''[[Забести китови]]''' (''Odontoceti'') ******** '''[[Кашалоти]]''' (''Physeteroidea'') ********* [[Кашалоти]] (''Physeteridae''): кашалот ********* [[Мали кашалоти]] (''Kogiidae'') ******** '''[[Речни делфини]]''' (''Platanistoidea'') ********* [[Индиски речни делфини]] (''Platanistidae'') ******** '''[[Клунести китови]]''' (''Ziphioidea'') ********* [[Клунести китови]] (''Ziphiidae'') ******** '''[[Кинески речни делфини]]''' (''Lipotoidea'') ********* [[Кинески речни делфини]] (''Lipotidae'') — функционално изумрени ******** '''[[Амазонски речни делфини]]''' (''Inioidea'') ********* [[Амазонски речни делфини|Амазонски речен делфин]] (''Iniidae'') ********* [[Лаплатски речен делфин]] (''Pontoporiidae'') ******** '''[[Делфини (натсемејство)|Делфини]]''' (''Delphinoidea'') ********* [[Нарвали]] (''Monodontidae''): белуга и нарвал ********* [[Морски свињи]] (''Phocoenidae'') ********* [[Океански делфини]] (''Delphinidae'') ==Еволутивна историја== [[Податотека:Protungulatum.png|мини|десно|Шпекулативна реконструкција на спорниот ''Protungulatum''.]] [[Непарнокопитни]]те и [[парнокопитни]]те го опфаќаат најголемиот дел од големите копнени цицачи. Овие две групи за првпат се јавиле за време на доцниот [[палеоцен]], и набргу се размножиле со најразлични видови на разни континенти, и оттогаш се развиваат напоредно. Некои научници сметале дека денешните копитари се потомци на еволутивен град на цицачи наречени [[пракопитари]] (''Condylarthra'').<ref name=RoseArchaicUng>{{наведена книга|last=Rose|first=Kenneth D.|title=The beginning of the Age of Mammals|year=2006|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore|isbn=9780801892219|chapter=Archaic Ungulates}}</ref> Најпрвобитниот член на оваа група може да бил малиот цицач ''Protungulatum'', кој живеел во времето на последните [[диносаурус]]и пред 66&nbsp;милиони години.<ref>Jehle, Martin [http://www.paleocene-mammals.de/condylarths.htm#Arctocyonidae "Condylarths: Archaic hoofed mammals"] in ''Paleocene mammals of the world''</ref> Меѓутоа, многу стручњаци не го сметаат за вистински цицач, а со тоа ни за копитар.<ref>{{наведено списание | last1 = Archibald | first1 = J. David | last2 = Zhang | first2 = Yue | last3 = Harper | first3 = Tony | last4 = Cifelli | first4 = Richard L. | year = 2011 | title = Protungulatum, Confirmed Cretaceous Occurrence of an Otherwise Paleocene Eutherian (Placental?) Mammal | journal = Journal of Mammalian Evolution | volume = 18| issue = 3| pages = 153–161| doi = 10.1007/s10914-011-9162-1 | s2cid = 16724836 }}</ref> Загадочните [[диноцерати]] се меѓу првите големи растенојадни цицачи, иако нивната точна поврзаност со другите цицачи сè уште е во расправа, при што една теорија вели дека се само далечни сродници на денешните копитари; најновото проучување сепак ги става во вистинските копитари, најблиски на кародниите (''Carodnia'').<ref name="Berger-Benjamin">{{наведен научен собир |last=Burger |first=Benjamin J. |date=15 октомври 2015 |title=The Systematic Position of the Saber-Toothed and Horned Giants of the Eocene: The Uintatheres (Order Dinocerata) |url=http://www.benjamin-burger.org/wp-content/uploads/2019/12/SVP-Poster-Ben-Burger-2015.pdf |location=Dallas |conference=Society of Vertebrate Paleontology 75th Annual Meeting |access-date=20 февруари 2020 }} [http://vertpaleo.org/PDFS/SVP-2015-Program-and-Abstract-Book-9-22-2015.aspx Conference abstract (p. 99)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224042705/http://vertpaleo.org/PDFS/SVP-2015-Program-and-Abstract-Book-9-22-2015.aspx |date=24 декември 2019 }}. Образложение и заклучоци: {{YouTube|B6lmLo14Cc0|Episode 17: Systematic position of the Uintatheres (Order Dinocerata)}}.</ref> Во Австралија, неодамна изумрениот [[торбари|торбар]] [[свињоног бандикот]] (''Chaeropus'') исто така развил копита слични на оние кај непарнокопитните,<ref>{{наведено списание|last1=Sánchez-Villagra|first1=Marcelo R|year=2013|title=Why were There Fewer Marsupials than Placentals? On the Relevance of Geography and Physiology to Evolutionary Patterns of Mammalian Diversity and Disparity|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/71489/10/ZORA_NL_71489.pdf|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=20|issue=4|pages=279–290|doi=10.1007/s10914-012-9220-3|s2cid=18789008}}</ref> што претставува пример за [[конвергентна еволуција]]. ==Одлики== [[Податотека:Horse anatomy.svg|мини|исправено=1.3|Скелет на коњ]] Копитарите станале мошне разнообразни како последица од [[полова селекција]] и [[екологија|еколошки]] настани; највеќето од нив немаат [[клучна коска]].<ref>''The Illustrated Encyclopedia of the Animal Kingdom''. p. 7</ref> Копнените копитари се претежно растенојадни, при што некои се [[пасење|пасачи]]. Меѓутоа, исклучоци од ова се свињите, пекариите, нилските коњи и [[дујкери]]те, кои биле сештојадни. Некои китолики животни се единствените денешни копитари со месојадна исхрана; беззабите китови јадат значително помали животни во однос на нивната големина, како ситни риби и [[крил]]; забестите китови, зависно од видот, јадат најразлични видови животни: [[лигња|лигњи]], риби, [[ајкула|ајкули]] и други видови цицачи како [[перконоги]] и други китови. Копитарите се распространети во сите краишта на планетата, од [[планина|планините]] до [[длабоко море|океанските длабочини]]; од [[тревиште|тревиштата]] до [[пустина|пустините]], а некои се припитомени од [[човек]]от. Овие животни имаат развиено посебни приспособувања во черепните израстоци ([[рог]]ови), назабеноста и видоизмена на [[скочна коска|скочната коска]] (една од клуждните коски на крајот од ногата) со кратка и силна глава. == Поврзано == * [[Мамалогија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070202174629/http://www.ultimateungulate.com/ Вашиот водич низ копитарите во светот] {{en}} {{Таксонска лента|from=Q1231177}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Копитари| ]] [[Категорија:Цицачи]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] bi3mr66fgr0xod7d1iajnqkpb7nk9mr 0 1361753 5532572 5325908 2026-04-01T01:34:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532572 wikitext text/x-wiki [[Податотека:American_Progress_(John_Gast_painting).jpg|мини| ''Американски напредок'' (1872) од Џон Гаст е алегоричен приказ на модернизацијата на новиот запад. Колумбија, персонификација на Соединетите Држави, е прикажана како ја води цивилизацијата на запад заедно со американските доселеници. Таа е прикажана како носи светлина од исток кон запад, ја нанижува телеграфската жица, држи училишна книга и ги истакнува различните фази на економската активност и развојните форми на транспорт. <ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=http://picturinghistory.gc.cuny.edu/item.php?item_id=180|title=John Gast, American Progress, 1872|work=Picturing U.S. History|publisher=[[City University of New York]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140615021554/http://picturinghistory.gc.cuny.edu/item.php?item_id=180|archive-date=June 15, 2014}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140615021554/http://picturinghistory.gc.cuny.edu/item.php?item_id=180}}</ref> Лево, домородните Американци се раселени од прататковината на нивните предци.]] „'''Манифестна судбина'''“ е фраза која го претставува верувањето во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]] од 19-тиот век дека американските доселеници биле предодредени да се прошират кон запад низ [[Северна Америка]], и дека ова верување било очигледно („манифестно“) и судбинско. Верувањето било вкоренето во американската исклучителност и [[Романтичен национализам|романтичниот национализам]], што подразбирал неизбежно ширење на [[Републиканство|републиканската форма на управување]]. <ref name="tenets">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t0rlgdR_Sx8C|title=John Quincy Adams and American Global Empire|last=Weeks|first=William Earl|publisher=University Press of Kentucky|year=2002|isbn=978-0-8131-9058-7|pages=[https://books.google.com/books?id=t0rlgdR_Sx8C&pg=183 183–184]}}</ref> Тоа е еден од најраните изрази на американскиот [[империјализам]] во Соединетите Американски Држави. <ref name="Merk215">{{Harvnb|Merk|1963}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=C8ufqRJuwy8C|title=James K. Polk: A Biographical Companion|last=Byrnes|first=Mark Eaton|publisher=ABC-CLIO|year=2001|isbn=978-1576070567|edition=illustrated|page=[https://books.google.com/books?id=C8ufqRJuwy8C&dq=%22manifest+destiny%22+%22widely+held%22&pg=PA128 128]}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://americanexperience.si.edu/historical-eras/expansion/pair-westward-apotheosis/|title=America's Manifest Destiny {{!}} The American Experience in the Classroom|language=en-US|accessdate=2024-04-10|archive-date=2024-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323222843/https://americanexperience.si.edu/historical-eras/expansion/pair-westward-apotheosis/|url-status=dead}}</ref> Според историчарот Вилијам Ерл Викс, постоеле три основни принципи кои стоеле зад овој концепт: <ref name="tenets"/> * Претпоставката за уникатната морална доблест на Соединетите Држави. * Тврдењето на својата мисија да го откупи светот со ширење на републиканската влада и воопшто „американскиот начин на живот“. * Верата во божествено определена судбина на нацијата да успее во оваа мисија. Овој концепт останал силно поделен во политиката, предизвикувајќи постојан конфликт во однос на ропството во новите држави и територии. Ова е исто така поврзано со доселеничко-колонијалното раселување на [[Американски староседелци|домородните Американци]] <ref name="Dahl 2018 101–26">{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.2307/j.ctt22rbjjz.8|title=Empire of the People: Settler Colonialism and the Foundations of Modern Democratic Thought|last=Dahl|first=Adam|publisher=University Press of Kansas|year=2018|pages=101–26|doi=10.2307/j.ctt22rbjjz.8}}</ref> и анексијата на нивните земји западно од границите на Соединетите Држави. Концептот станал еден од неколкуте главни предизборни прашања за време на претседателските избори во 1844 година, кога победила [[Демократска партија (САД)|Демократската партија]] и фразата „Манифестна судбина“ била конципирана во рок од една година. <ref name="Merk215" /> <ref name="coined">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ushistory.org/us/29.asp|title=29. Manifest Destiny|work=American History|publisher=USHistory.org}}</ref> Концептот бил искористен од страна на демократите за да го оправдаат спорот за границата во Орегон во 1846 година и анексијата на [[Република Тексас|Тексас]] како робовска држава во 1845 година, што кулминирало со [[Мексиканско-американската војна]] од 1846 година. Спротивно на тоа, големото мнозинство во партијата Вигс и истакнати републиканци ( како што биле [[Абрахам Линколн]] и [[Јулисиз С. Грант|Улис С. Грант]]) го отфрлиле концептот и воделе кампања против оваквите акции. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4a1sAAAAQBAJ&q=%22To+Lincoln%27s+mind+Manifest+Destiny+was+a+smoke+screen%22&pg=PA51|title=A Wicked War: Polk, Clay, Lincoln, and the 1846 U.S. Invasion of Mexico|last=Greenberg|first=Amy S.|publisher=Vintage Books|year=2013|isbn=978-0307475992|page=51}}</ref> <ref name="ulysses">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=L-nUBAAAQBAJ&pg=PA30|title=Ulysses S. Grant: Triumph Over Adversity, 1822–1865|last=Simpson|first=Brooks|publisher=Voyageur Press|year=2014|isbn=978-0760346969|page=30}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=1N-sAgAAQBAJ&pg=PA62|title=American Expansionism, 1783–1860: A Manifest Destiny?|last=Joy|first=Mark|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-1317878452|pages=62, 70}}</ref> До 1843 година, поранешниот американски претседател [[Џон Квинси Адамс]], првично главен поддржувач на концептот манифестна судбина, се предомислил и го отфрлил експанзионизмот бидејќи тоа значело проширување на ропството во Тексас. <ref name="Merk215" /> [[Јулисиз С. Грант|Улис С. Грант]] ја осудил Мексиканско-американската војна, прогласувајќи ја за „една од најнеправедните што некогаш ја водела посилна против послаба нација“. <ref name="ulysses" /> Историчарот Даниел Вокер Хау резимирал дека „американскиот империјализам не претставувал американски консензус; тој предизвикал горчливо несогласување во националната политика“. <ref name="Merk215">{{Harvnb|Merk|1963}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TTzRCwAAQBAJ|title=What Hath God Wrought: The Transformation of America, 1815–1848|last=Howe|first=D.W.|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-972657-8|series=Oxford History of the United States|page=[https://books.google.com/books?id=TTzRCwAAQBAJ&pg=PA75 705]}}</ref>   == Наводи == {{Наводи}} == Литература == === Статии во списанија === * {{Наведено списание|last=Victor|first=Frances Fuller|date=August 1869|title=Manifest Destiny in the West|journal=[[Overland Monthly]]|volume=3|issue=2}} * {{Наведено списание|last=Dunning|first=Mike|year=2001|title=Manifest Destiny and the Trans-Mississippi South: Natural Laws and the Extension of Slavery into Mexico|journal=Journal of Popular Culture|volume=35|issue=2|pages=111–127|doi=10.1111/j.0022-3840.2001.00111.x|issn=0022-3840|id=Fulltext: Ebsco}} * {{Наведено списание|last=Pinheiro|first=John C|year=2003|title='Religion Without Restriction': Anti-catholicism, All Mexico, and the Treaty of Guadalupe Hidalgo|journal=Journal of the Early Republic|volume=23|issue=1|pages=69–96|doi=10.2307/3124986|issn=0275-1275|jstor=3124986}} * {{Наведено списание|last=Sampson|first=Robert D|year=2002|title=The Pacifist-reform Roots of John L. O'Sullivan's Manifest Destiny|journal=Mid-America|volume=84|issue=1–3|pages=129–144|issn=0026-2927}} === Книги === * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WNgMAAAAYAAJ|title=Agents of manifest destiny: the lives and times of the filibusters|last=Brown|first=Charles H.|date=1980|publisher=[[University of North Carolina Press]]|isbn=978-0-8078-1361-4|location=Chapel Hill}} * Burge, Daniel J. (2022). ''A Failed Vision of Empire: The Collapse of Manifest Destiny, (1845–1872)''. University of Nebraska Press. {{ISBN|978-1496228079}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1496228079|978-1496228079]] * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanideaofmi0000burn|title=The American idea of mission: concepts of national purpose and destiny|last=Burns|first=Edward McNall|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=1957|oclc=419516|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=mtprDQAAQBAJ|title=Historical dictionary of the Jacksonian era and Manifest Destiny|last=Cheathem|first=Mark Renfred|last2=Corps|first2=Terry|date=2017|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=978-1-4422-7320-7|edition=2nd|location=Lanham|page=544}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/isbn_9780520231856|title=West of Emerson: the design of manifest destiny|last=Fresonke|first=Kris|publisher=[[University of California Press]]|year=2003|isbn=978-0-520-23185-6|location=Berkeley, Calif.|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/wheneaglescreame0000goet_u1u9|title=When the Eagle Screamed: The Romantic Horizon in American Expansionism, 1800-1860|last=Goetzmann|first=William H.|date=2000|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-3223-5|location=Norman}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/presidencyofwill0000goul|title=The Presidency of William McKinley|last=Gould|first=Lewis L.|publisher=[[University Press of Kansas]]|year=1980|isbn=978-0-7006-0206-3|series=American presidency series|location=Lawrence|author-link=Lewis L. Gould|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=6z92AAAAMAAJ|title=Manifest Destiny|publisher=[[Bobbs-Merrill Company|Bobbs–Merrill]]|year=1968|isbn=978-0-672-60072-2|editor-last=Graebner|editor-first=Norman A.|series=American heritage series|location=Indianapolis|oclc=303360}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TEd2AAAAMAAJ|title=Manifest destiny|last=Heidler|first=David Stephen|last2=Heidler|first2=Jeanne T.|publisher=[[Greenwood Press]]|year=2003|isbn=978-0-313-32308-9|series=Greenwood guides to historic events, 1500-1900|location=Westport, Conn}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/paranoidstyleina00hof_c3u|title=The paranoid style in American politics: and other essays|last=Hofstadter|first=Richard|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=1965|chapter=Cuba, the Philippines, and Manifest Destiny|oclc=2360240|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/racemanifestdest0000hors|title=Race and manifest destiny: the origins of American racial Anglo-Saxonism|last=Horsman|first=Reginald|publisher=[[Harvard University Press]]|year=1981|isbn=978-0-674-74572-8|location=Cambridge, Mass.|url-access=registration}} *   * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=GhYJTaZiuxwC|title=Manifest destiny and mission in American history: a reinterpretation|last=Merk|first=Frederick|last2=Merk|first2=Lois Bannister|date=1995|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-54805-3|edition=Repr.|location=Cambridge, Mass|author-link=Frederick Merk}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gpoMAAAAYAAJ|title=Manifest Destiny's underworld: filibustering in antebellum America|last=May|first=Robert E.|publisher=University of North Carolina Press|year=2002|isbn=978-0-8078-2703-1}} * {{Наведена книга|title=Prophetic worlds: Indians and whites on the Columbia Plateau|last=Miller|first=Christopher L.|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=1985|isbn=978-0-8135-1084-2|location=New Brunswick, NJ}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YTaxzMlkVEMC|title=Slavery and the American West: the eclipse of manifest destiny and the coming of the Civil War|last=Morrison|first=Michael A.|date=1999|publisher=[[University of North Carolina Press]]|isbn=978-0-8078-4796-1|location=Chapel Hill, NC}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=moSfw360JOEC|title=Thomas Ap Catesby Jones: Commodore of Manifest Destiny|last=Smith|first=Gene A.|publisher=Naval Institute Press|year=2000|isbn=978-1-55750-848-5|series=Library of naval biography|location=Annapolis, Md|oclc=606269386|author-link=Gene A. Smith}} == Надворешни врски == * [http://avalon.law.yale.edu/19th_century/polk.asp Инаугуративното обраќање на претседателот Полк] * [https://exchange.umma.umich.edu/resources/23780 Колекција: „Манифестната судбина и американскиот запад“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240515195732/https://exchange.umma.umich.edu/resources/23780 |date=2024-05-15 }} од Музејот на уметност на Универзитетот во Мичиген [[Категорија:Политика на САД]] [[Категорија:Историја на Северна Америка]] [[Категорија:Геополитика]] k9v2237wg2s8wtu7gfydr8ocqvjk0ql 0 1363124 5532749 5347439 2026-04-01T11:33:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532749 wikitext text/x-wiki '''Меѓународното училиште „Данила Кумар“''' — училиште во [[Словенија]] кое нуди образование на над 40 националности, на возраст од 3 до 15 години.<ref name="DKIS">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.os-danilekumar.si/welcome/|title=Welcome to Danila Kumar International School!|work=en.os-danilekumar.si|accessdate=December 21, 2019|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522081424/http://en.os-danilekumar.si/welcome/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.total-slovenia-news.com/lifestyle/4444-feature-interest-in-international-schools-growing-in-slovenia|title=Feature: Interest in International Schools Growing in Slovenia|date=September 2, 2019|work=STA|access-date=December 21, 2019}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.24ur.com/novice/slovenija/vse-vec-otrok-se-vkljucuje-v-mednarodne-sole.html|title=Vse več otrok se vključuje v mednarodne šole|date=September 1, 2019|work=24ur.com|access-date=December 21, 2019}}</ref> Училиштето било основано во 1993 година,<ref name="DKIS"/><ref>{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Slovenia|last=Plut-Pregelj|first=Leopoldina|last2=Kranjc|first2=Gregor Joseph|last3=Lazarević|first3=Žarko|last4=Rogel|first4=Carole|date=2018|publisher=Rowman & Littlefield|location=Lanham, MD|page=158}}</ref> а од 2 март 1994 година е овластено како Меѓународен бакалауреат (IB) училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ibo.org/programmes/find-an-ib-school/ibaem/d/danila-kumar-international-school/|title=Danila Kumar International School|work=International Baccalaureate Organization|accessdate=December 21, 2019}}</ref> Училиштето е именувано по комунистичкиот политички комесар Данила Кумар (1921–1944).<ref name="Gorjanc">{{Наведена енциклопедија|location=Ljubljana}}</ref> == Местоположба == Меѓународното училиште „Данила Кумар“ се наоѓа во [[Бежиград (четврт)|Бежиградскиот округ]] во Љубљана во просториите на основното училиште Данила Кумар ([[Словенечки јазик|словенечки]]: Osnovna šola Danile Kumar).<ref name="DKIS"/> Училиштето е опкружено со станбени згради. Позади нив, на запад се наоѓаат ниви, додека на исток се простираат повеќе ниви и [[Сава|реката Сава]]. Јужно од училиштето минува [[Автопат|автопатот]] H3.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.geopedia.world/#T12_L362_F2476:267614_x1615330.122976018_y5794326.61759322_s18_b2345|title=Gogalova ulica 15|work=Geopedia|accessdate=October 10, 2022}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Врамена карта без назнака за OSM-однос на Википодатоците]] [[Категорија:Уличишта во Словенија]] [[Категорија:Меѓународни училишта во Словенија]] mwnbm2u6a9fe7ekooa5azytfjiu6mhg 0 1363401 5532578 5347580 2026-04-01T02:50:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532578 wikitext text/x-wiki '''Маријан Пушник''' (роден на 1 ноември 1960 година) е словенечки [[фудбал]]ски менаџер. == Менаџерска кариера == Пушник ја започнал својата менаџерска кариера со Дравоград во 1994 година, но првата сериозна работа како менаџер на [[НК Цеље|Цеље]] ја добил во 2000 година. За време на неговите четири години во Цеље, неговиот најголем успех бил во сезоната 2002-03 кога неговиот тим завршил на второ место во словенечката Прва лига 2002-03 и вицешампион на словенечкиот фудбалски куп 2002-03. По неколку години во Иран, тој се вратил во Словенија и го презел [[НК Марибор|Марибор]] во 2006 година со кој го елиминирал [[ФК Виљареал|Виљареал]] во Купот на УЕФА Интертото во 2006 година. Во 2007 година, по доаѓањето на [[Златко Заховиќ]] во клубот, Пушник добил отказ.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.rtvslo.si/sport/nogomet/pusnik-zapusca-mariborsko-klop/119354|title=Pušnik zapušča mariborsko klop|last=C. R.|date=21 August 2007|access-date=29 July 2017|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl}}</ref> По неколку години работа во Рудар Велење, каде што успеал да заврши на третото место во лигата, се вратил во Иран. Во јуни 2015 година, Пушник станал менаџер на [[НК Олимпија Љубљана]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.rtvslo.si/sport/nogomet/prva-liga/novi-trener-olimpije-pusnik-obljublja-trdo-delo-in-disciplino/367167|title=Novi trener Olimpije Pušnik obljublja trdo delo in disciplino|last=R. K.|date=10 June 2015|access-date=29 July 2017|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl}}</ref> Откако Олимпија го завршил првиот дел од сезоната како водечки тим во лигата, Пушник влегол во расправија со спортскиот директор Ранко Стојиќ и бил отпуштен во декември 2015 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://old.delo.si/sport/nogomet/stojic-cakal-in-docakal-da-pusnik-ni-vec-trener.html|title=Stojić čakal in dočakal, da Pušnik ni več trener|last=Nejedly|first=Gorazd|date=16 December 2015|work=[[Delo (Slovenia)|Delo]]|access-date=29 July 2017|language=sl}}</ref> Олимпија таа година ја освоила титулата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.dnevnik.si/1042735670/sport/nogomet/olimpija-v-velenju-do-prvega-naslova-drzavnega-prvaka-po-21-letih|title=Olimpija v Velenju do prvega naslova državnega prvaka po 21 letih|date=14 May 2016|work=[[Dnevnik (Slovenia)|Dnevnik]]|access-date=29 July 2017|language=sl}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На 2 јуни 2016 година, Пушник бил најавен за нов менаџер на [[ХНК Хајдук Сплит|Хајдук Сплит]] и со тоа, тој станал првиот словенечки менаџер на Хајдук Сплит во историјата.<ref name="crohop9">{{Наведени вести|url=http://www.nogometplus.net/nogometplusnet/tekst/TabId/98/ArtMID/508/ArticleID/15746/Slovenski-samuraj-u-paklu-Poljuda.aspx|title=Slovenski samuraj u paklu Poljuda|last=Maljevac|first=Simon|date=2 June 2016|work=nogometplus.net|access-date=3 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908010049/http://www.nogometplus.net/nogometplusnet/tekst/TabId/98/ArtMID/508/ArticleID/15746/Slovenski-samuraj-u-paklu-Poljuda.aspx|archive-date=8 September 2016|language=hr|trans-title=Slovenian "samurai" in the hell of Poljud}}</ref> Бил отпуштен од Хајдук на 1 декември 2016 година, откако испаднал од четвртфиналето на Хрватскиот фудбалски куп 2016–17.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.rtvslo.si/sport/nogomet/marijan-pusnik-ni-vec-trener-hajduka/408924|title=Marijan Pušnik ni več trener Hajduka|last=R. K.|date=1 December 2016|access-date=1 December 2016|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl|trans-title=Marijan Pusnik is not Hajduk coach anymore}}</ref> На 9 март 2017 година, Пушник се вратил во Олимпија Љубљана, на местото на Лука Елснер.<ref>{{Наведени вести|url=https://snportal.si/prva-liga/potrjeno-elsner-je-bivsi-mandaric-je-vrnil-pusnika/|title=POTRJENO: Elsner je bivši, Mandarić je vrnil Pušnika|last=Dominko|first=Peter|date=9 March 2017|work=Slovenski nogometni portal|access-date=9 March 2017|language=sl}}</ref> Тој бил отпуштен помалку од еден месец подоцна, на 3 април 2017 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.rtvslo.si/sport/nogomet/pusnik-po-manj-kot-mesecu-ze-zapusca-olimpijo/418935|title=Pušnik po manj kot mesecu že zapušča Olimpijo|last=T. O.|date=3 April 2017|access-date=3 April 2017|publisher=[[RTV Slovenija]]|language=sl}}</ref> На 12 јуни 2017 година, Пушник бил прогласен за нов менаџер на Рудар Велење.<ref>{{Наведени вести|url=https://snportal.si/prva-liga/knape-bo-vodil-marijan-pusnik/|title=Knape bo vodil Marijan Pušnik|last=Dominko|first=Peter|date=12 June 2017|work=Slovenski nogometni portal|access-date=12 June 2017|language=sl}}</ref> == Наводи == <references /> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пушник, Маријан}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1960 година]] [[Категорија:Фудбалски менаџери]] krh2z96po15xj7ugh65wohx5o44x8mi 0 1364425 5532734 5335784 2026-04-01T10:38:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532734 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Остров|name=Метома|image_name=|image_caption=|map_image=|native_name=|native_name_link=|location=[[Тихи Океан]]|coordinates={{coord|13|12|18.72|S|166|36|2.88|E|region:VU_type:isle|display=inline,title}}|archipelago=[[Вануату]]|area_km2=3|highest_mount=|elevation_m=|country={{Flag|Vanuatu}}|country_admin_divisions_title=Покраина|country_admin_divisions=[[Торба (покраина)|Торба]]|country_largest_city=[[Сола (Вануату)|Сола]]|population=13|population_as_of=2009|density_km2=|ethnic_groups=}} '''Метома''' е мал вулкански остров во [[Торба (покраина)|покраината Торба]] во [[Вануату]] во Тихиот Океан. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://vu.geoview.info/metoma,22570709w|title=Metoma|publisher=Geoview|accessdate=16 August 2018}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.getamap.net/maps/vanuatu/torba/_metoma/|title=Metoma|publisher=Getamap|accessdate=16 August 2018}}</ref> == Географија == Метома е дел од групата на [[Торесови Острови]] . Лежи на 500 км од [[Порт Вила]] . Островот се наоѓа помеѓу соседните острови Тегуа и [[Хив (остров)|Хив]] . Највисока точка на островот е 115 метри надморска висина. Метома е населен со ракови одвидот ''Birgus latro'' , најголемите копнени [[безрбетници]] во светот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://vu.geoview.info/cangrejo_de_cocotero_en_la_isla_de_metoma_vanuatu,74944863p|title=Cangrejo de cocotero en la isla de Metoma (Vanuatu)|publisher=Geoview|accessdate=16 August 2018}}{{Мртва_врска|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Островот е 2,4&nbsp;км долг и 1,4&nbsp;км широк и се наоѓа на 600 m северно од островот Тегуа . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.travel.vu/metoma.html|title=Metoma Island, Vanuatu - John Seach|last=Seech|first=John|publisher=Vanuatu Travel|accessdate=16 August 2018|archive-date=2017-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029052755/http://travel.vu/metoma.html|url-status=dead}}</ref> == Население == Метома во 2009 година имала 13 жители.. Селото на југот на островот се вика Ривал. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Острови во Вануату]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Торесови Острови]] [[Категорија:Торба (покраина)]] 5nfbf85mu8w4i1o3at7rs8d49xrg871 0 1364715 5532650 5523108 2026-04-01T08:05:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532650 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Меркатор д.о.о. | logo = | logo_size = | logo_alt = | type = [[Друштво со ограничена одговорност]] | industry = [[Продавница на мало]] | founded = {{Start date and age|1989|12|05}} | location = Дунајска цеста 107, [[Љубљана]], Словенија | key_people = Томислав Крамариќ {{small|(Претседател на Управниот одбор)}} | brands = Mercator, Lumpi, Minute, Bio Zone, Free Zone, Olea, Dax, Finesse, Buddy, Kitty, Maxen | equity = {{increase}} [[Fortenova Group]] | num_employees = 20,300 ({{small|2021|12|31}})<ref name="report2018">{{cite web|title=Annual Report 2018|url=https://www.mercatorgroup.si/assets/Annual-reports/Annual-report-of-Mercator-Group-and-the-company-Poslovni-sistem-Mercator-d.d.-for-the-year-2018.pdf|website=Mercatorgroup.si|access-date=29 September 2019}}</ref> | website = {{URL|http://www.mercatorgroup.si/en/home-en-us/|Corporate website}} }} '''Пословни систем Меркатор, доо''' — словенечки деловен конгломерат. Една од најголемите компании во [[Словенија]] по годишен приход, таа е матична компанија на групацијата на синџири супермаркети '''Меркатор'''. Во целосна сопственост на хрватското [[акционерско друштво]] Фортенова Груп . Покрај Словенија, Меркатор Груп е присутна и во [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Босна и Херцеговина]] и [[Хрватска]]. Основната дејност на Групацијата Меркатор е трговијата на мало со стоки за секојдневна потрошувачка преку разновидна малопродажна мрежа низ [[Словенија]], [[Србија]], [[Босна и Херцеговина]] и [[Црна Гора]]. Меркатор датира од 1949 година и основањето на компанијата за трговија на големо Живила Љубљана – претходник на Пословни систем Меркатор, која била реорганизирана како друштво со ограничена одговорност на 4 јули 2022 година.<ref>{{Cite web |title=Mercator je postal d. o. o. Kaj to pomeni? |url=https://www.dnevnik.si/1042992806 |access-date=2022-07-21 |website=Dnevnik |archive-date=2022-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721084333/https://www.dnevnik.si/1042992806 |url-status=dead }}</ref> Во времето на своето основање, Меркатор продавал стоки од складиште. Денес, сепак, Меркатор е еден од најмодерните трговци на мало во регионот со 20.300 вработени во целата групација Меркатор.<ref>{{Cite web |title=Mercator d.d. z izgubo, celotna skupina z dobičkom. |url=https://www.dnevnik.si/1042927998 |access-date=2022-07-21 |website=Dnevnik }}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Од април 2021 година, Меркатор е во сопственост на Фортенова Груп. Таа ги стекнала акциите од [[Агрокор]], кој го купил словенечкиот трговец на мало во 2014 година. Фортенова првично поседувала 89,11% од Меркатор, зголемувајќи го својот удел на 90,005% по генералното собрание одржано во септември 2021 година. <ref>{{Cite web |title=Delnice Mercatorja z Agrokorja prenesene na Fortenovo |url=https://www.dnevnik.si/1042953827 |access-date=2022-07-21 |website=Dnevnik }}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Adijo, Agrokor: Mercator prenesen na Fortenovo. Kdaj bodo za največjega trgovca spet iskali novega lastnika? |url=https://www.finance.si/8974356 |access-date=2022-07-21 |website=Finance.si |language=sl-SI}}</ref>Фортенова станала единствен сопственик на Меркатор на 1 април 2022 година, откако ги истисна малцинските акционери. Потоа, во средината на април, Генералното собрание одобри бришење на акциите на компанијата од берзата. <ref>{{Cite web |title=Mercator |url=https://fortenova.hr/en/portfolio/mercator-2/ |access-date=2022-07-21 |website=Fortenova Group |language=en-GB}}</ref> Меркатор има за цел да воспостави најсовремени концепти за продавници на сите свои [[Пазар|пазари]]. Неговиот континуиран раст се заснова на ефикасни [[Бизнис модел|деловни модели]] кои вклучуваат атрактивна понуда за клиентите, долгорочни партнерства со локални и регионални добавувачи, нови концепти на продавници, како и оперативна ефикасност и економичност во сите области на нејзиниот бизнис.<ref>{{Cite web |title=O Skupini » Mercator d.o.o. |url=https://www.mercatorgroup.si/sl/o-skupini/ |access-date=2022-07-21 |website=Mercatorgroup.si}}</ref><ref>{{Cite web |title=Najboljši sosed že 70 let |url=https://www.mercator.si/aktualno/najboljsi-sosed-ze-70-let/ |access-date=2022-07-21 |website=Mercator.si |language=sl |archive-date=2022-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627002141/https://www.mercator.si/aktualno/najboljsi-sosed-ze-70-let/ |url-status=dead }}</ref> == Малопродажните пазари на Групацијата Меркатор == === Словенија === Пословни систем Меркатор, доо, е најголемата малопродажна компанија во [[Словенија]] со 1.014 малопродажни единици, од кои 466 се наоѓаат во [[Словенија]], 341 во [[Србија]], 128 во [[Црна Гора]] и 79 во [[Босна и Херцеговина]]. Исто така, може да се пофали со 163 [[Франшиза|франшизни продавници]] во [[Словенија]] (од 31 декември 2021 година). [[Податотека:Mercator_Siska_-_pano.jpg|мини| ''Меркатор Шишка Словенија, која неодамна бил ставена на листата на ИГД, водечката светска професионална организација, како една од 15-те продавници во светот што вреди да се посетат.'']] Основната дејност на компанијата е продажба на стоки за широка потрошувачка, со посебна деловна област за домашна опрема ( М Техника, 41 продавница) и трговија на големо. Двете независни производствени компании на Меркатор Меркатор – Емба, доо,<ref>{{Cite web |title=Domov |url=https://www.mercator-emba.si/sl/ |access-date=2022-07-21 |website=Mercator Emba |language=sl-SI |archive-date=2022-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721103927/https://www.mercator-emba.si/sl/ |url-status=dead }}</ref> и Меркатор ИП, доо.<ref>{{Cite web |title=Mercator Ip, d.o.o. |url=https://www.mercator-ip.si/ |access-date=2022-07-21 |website=Družba Mercator IP, d.o.o. |language=sl-SI}}</ref> се активни и на словенечкиот пазар. Дополнително, Меркатор ја поседува и компанијата М – Енергија, доо<ref>{{Cite web |title=M-Energija, d.o.o. » Mercator d.o.o. |url=https://www.mercatorgroup.si/sl/o-skupini/mercator/m-energija-d.o.o./ |access-date=2022-07-21 |website=Mercatorgroup.si |language=sl-SI}}</ref> која управува со бензинските пумпи<ref>{{Cite web |title=Mercator vstopa na trg naftnih derivatov |url=https://www.vzajemci.com/clanek/mercator-vstopa-na-trg-naftnih-derivatov |access-date=2022-07-21 |website=Vzajemci.com |language=sl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mercator » Mercator d.o.o. |url=https://www.mercatorgroup.si/sl/o-skupini/mercator/ |access-date=2022-07-21 |website=Mercatorgroup.si}}</ref> за самопослужување Максен. <ref>{{Cite web |title=Maxen |url=https://www.maxen.si/si/ |access-date=2022-07-21 |website=Maxen.si}}</ref> Меркатор бил првиот трговец со секојдневни производи во Словенија со сопствена веб-страница за е-трговија,<ref name="auto">{{Cite web |last=d.d |first=Mercator |title=Mercator Spletna Trgovina {{!}} Dostavljamo Na 99% Naslovov |url=https://trgovina.mercator.si/market |access-date=2022-07-21 |website=trgovina.mercator.si |language=en |archive-date=2022-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721103929/https://trgovina.mercator.si/market |url-status=dead }}</ref> првиот трговец кој постави самоуслужни каси, првиот трговец кој овозможи купување преку апликациите М Скен и М Скен МОБИЛЕ,<ref>{{Cite web |title=IN Store - Novice |url=http://instore.si/newsarticle/newsarticle/Mercator-predstavlja-M-sken-mobile-za-sodoben-naci |access-date=2022-07-21 |website=instore.si }}{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=V Mercatorju: konec s čakanjem v vrstah |url=https://zurnal24.si/uporabno/v-mercatorju-konec-s-cakanjem-v-vrstah-332600 |access-date=2022-07-21 |website=zurnal24.si |language=sl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prihodnost nakupovanja je tu &ndash; z M Sken Mobilom |url=https://www.delo.si/novice/slovenija/prihodnost-nakupovanja-je-tu-z-m-sken-mobilom/ |access-date=2022-07-21 |website=Delo.si |language=sl-si}}</ref><ref>{{Cite web |title=M Sken |url=https://www.mercator.si/aktualno/m-sken/ |access-date=2022-07-21 |website=Mercator.si |language=sl}}</ref>првиот трговец кој ја развил мобилната платформа Мој М со мобилниот паричник М Пеј.<ref>{{Cite web |title=Mobilna aplikacija MOJ M |url=https://www.mercator.si/aktualno/mobilna-aplikacija-moj-m/ |access-date=2022-07-21 |website=Mercator.si |language=sl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mercatorjeva aplikacija Moj M je dobila novo preobleko! |url=https://siol.net/posel-danes/novice/mercatorjeva-aplikacija-moj-m-je-dobila-novo-preobleko-560526 |access-date=2022-07-21 |website=siol.net |language=sl}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-05-07 |title=Mercator plačilno kartico Pika prenaša še na telefon |url=https://tehnozvezdje.si/mercator-placilno-kartico-pika-prenasa-se-na-telefon/ |access-date=2022-07-21 |website=Tehnozvezdje |language=sl-SI}}</ref> Меркатор постојано интегрира иновативни решенија со своите услуги и понуди, постепено ги менува и надградува, прилагодувајќи ги на потребите на потрошувачите и заменувајќи дел од нив со нови. На овој начин, продолжува да го подобрува и искуството на пазарувањето и своите перформанси, нудејќи им на потрошувачите она што го сакаат, што им е потребно и што носи додадена вредност за нив во даден момент, така развивајќи продавници кои се прилагодени на потребите на потрошувачите.<ref>{{Cite web |title=Fotozgodba: Janković odprl največji Mercator |url=https://www.finance.si/198427 |access-date=2022-07-21 |website=Finance.si |language=sl-SI}}</ref><ref>{{Cite web |title=V Šiški odprli prenovljen Mercatorjev hipermarket #foto |url=https://siol.net/novice/slovenija/sisenski-mercator-z-ozaljsano-podobo-foto-422194 |access-date=2022-07-21 |website=siol.net |language=sl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Skrb za potrošnika » Mercator d.o.o. |url=https://www.mercatorgroup.si/sl/druzbena-odgovornost/skrb-za-potrosnika/ |access-date=2022-07-21 |website=Mercatorgroup.si}}</ref> Онлајн продавницата на Меркатор, која успешно функционира повеќе од две децении, станува клучен дел од дигиталната трансформација на Меркатор. Нејзината цел е да го зајакне присуството на Меркатор преку омничелнелниот пристап и да ја осигура позицијата на Меркатор како прв избор на купувачите на било кое место и во било кој момент. Меркатор континуирано ја подобрува својата понуда за да ја направи атрактивна и прилагодена на онлајн купувачите и нивните навики за купување. Меркатор вложува големи средства во дигитализацијата на своите бизнис процеси и дигиталната комуникација, што го смета за еден од своите стратешки сегменти. Така, во 2021 година, Меркатор вовел нов дигитален комуникациски канал и иновативен екосистем кој им овозможува на корисниците целосно искуство како внатре така и надвор од дигиталното опкружување, и го надминуваат ограничувањата на традиционалната комуникација. Меркатор бил првиот трговец на мало кој ја лансираше својата сопствена медиумска платформа, видео платформата за содржина www.msoseska.tv. Таа е наменета за широк спектар на корисници, без разлика на нивната возраст и начин на живот, кои сакаат да гледаат кратки и корисни содржини – не само за забава, туку и секогаш кога им е потребен совет, сакаат да заштедат време или да го олеснат своето работење. Некои делови од содржината на М Сосеска (М Соседство) исто така ја одразуваат вклученоста на Меркатор во словенечката култура и спорт, што Меркатор го поддржува веќе многу години.<ref>{{Cite web |title=M SOSESKA |url=https://msoseska.tv/ |access-date=2022-07-21 |website=msoseska.tv |language=sl}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-19 |title=Kaj se dogaja v najbolj zanimivi soseski, M SOSESKI? |url=https://akademija-finance.si/m-soseska/ |access-date=2022-07-21 |website=Akademija Finance |language=sl-SI |archive-date=2022-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630074857/https://akademija-finance.si/m-soseska/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=M soseska TV {{!}} Marketing Magazin |url=https://www.marketingmagazin.si/opazeno/m-soseska-tv |access-date=2022-07-21 |website=Marketingmagazin.si |language=sl}}</ref> == Регионално присуство на Меркатор Групацијата == Покрај [[Словенија]], Меркатор работи како локален трговец на мало на три други пазари во регионот: [[Србија]], [[Босна и Херцеговина]] и [[Црна Гора]]. <ref>{{Cite web |title=Obvladujoča družba » Mercator d.o.o. |url=https://www.mercatorgroup.si/sl/o-skupini/obvladujoca-druzba/ |access-date=2022-07-21 |website=Mercatorgroup.si}}</ref> === Србија === Првата продавница на Меркатор во [[Белград]], [[Србија]] била отворена во 2002 година. Денес, Меркатор С, доо, Србија има вкупно 341 продавница во многу српски градови под брендовите Меркатор, Рода и Идеа.<ref>{{Cite web |title=Mercator – S d.o.o. » Mercator d.o.o. |url=https://www.mercatorgroup.si/sl/o-skupini/mercator/mercator-s-d.o.o./ |access-date=2022-07-21 |website=Mercatorgroup.si}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mercator -S |url=https://www.mercator.rs/ |access-date=2022-07-21 |website=Mercator.rs}}</ref> === Црна Гора === Меркатор влегол на [[Црна Гора|црногорскиот]] пазар во 2007 година. Работи под брендот Идеа од 2017 година.<ref>{{Cite web |title=Mercator – CG d.o.o. » Mercator d.o.o. |url=https://www.mercatorgroup.si/sl/o-skupini/mercator/mercator-cg-d.o.o./ |access-date=2022-07-21 |website=Mercatorgroup.si}}</ref><ref>{{Cite web |title=O Mercatoru-CG |url=https://www.idea.co.me/O-Idei/O-nama/O-Mercatoru-CG |access-date=2022-07-21 |website=Idea.co.me |language=sr}}</ref> === Босна и Херцеговина === Во 2000 година, Меркатор ја отвори својата прва продавница во [[Сараево]]. Во 2014 година, сите продавници во сопственост на Меркатор БХ, доо, [[Босна и Херцеговина]] биле префрлени на Конзум. Во септември 2017 година, сите 83 продавници биле повторно купени од Меркатор БХ, доо, Босна и Херцеговина.<ref>{{Cite web |title=Mercator returns to Bosnia, opens 83 stores across country |url=https://seenews.com/news/mercator-returns-to-bosnia-opens-83-stores-across-country-588598 |access-date=2022-07-21 |website=Seenews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mercator – BH d.o.o. » Mercator d.o.o. |url=https://www.mercatorgroup.si/sl/o-skupini/mercator/mercator-bh-d.o.o./ |access-date=2022-07-21 |website=Mercatorgroup.si}}</ref><ref>{{Cite web |title=Vsak dan prvi - 24ur.com |url=https://www.24ur.com/mercator-v-sarajevu.html |access-date=2022-07-21 |website=24ur.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.mercator.ba/ |access-date=2022-07-21 |website=Mercator.ba |language=bs}}</ref> === Хрватска === Во 2014 година, операциите на Меркатор во [[Хрватска]] биле купени од Конзум. Меркатор Х, доо, Хрватска, го задржала работењето со недвижнини.<ref>{{Cite web |title=Mercator – H d.o.o. » Mercator d.o.o. |url=https://www.mercatorgroup.si/sl/o-skupini/mercator/mercator-h-d.o.o./ |access-date=2022-07-21 |website=Mercatorgroup.si}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mercatorgroup.si/assets/Medletna-porocila/mercator-medletno-porocilo-1-6-2013.pdf|format=PDF|title=Poročilo o poslovanju Skupine Mercator in družbe Poslovni sistem Mercator, d.d., v obdobju 1-6 2013|website=Mercatorgroup.si|access-date=25 July 2022}}</ref><ref>{{Cite web |last=STA |first=S. P., Delo si |date=2015-05-02 |title=Prevzem Mercatorja močno povečal obseg tujih investicij na Hrvaškem |url=https://old.delo.si/svet/sosescina/prevzem-mercatorja-mocno-povecal-obseg-tujih-investicij-na-hrvaskem.html |access-date=2022-07-21 |website=Old.delo.si |language=sl-si}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.mercatorgroup.si/en/home-en-us/ Официјална интернет страница] [[Категорија:Словенечки претпријатија]] [[Категорија:Агрокор]] fi87x07t0qbfv98flxyqjdxlfr3s6vi 0 1364777 5532532 5500867 2026-03-31T20:09:40Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532532 wikitext text/x-wiki [[Податотека:LojzeLebic.jpg|алт=Photo of Lojze Lebič. He appears to be discussing something and is mid-gesture|мини| Лојзе Лебич]] '''Лојзе Лебич''' (роден на {{роден на|23|август|1934}} во {{роден во|Преваље}}) — [[Словенија|словенечки]] композитор и диригент на хорска и инструментална музика. == Живот == Лебич е роден на 23 август 1934 година во Превалје, во регијата Каринтија во Словенија (тогаш дел од Југославија). Студирал археологија на Универзитетот во Љубљана и Академијата за музика во Љубљана, каде што студирал композиција со Марјан Козина и диригирање со Данило Швара.<ref>{{Cite book |last=Hostnik |first=Tomaž |title=Lojze Lebič One of the greatest overlooked composers of our time? |date=2016 |isbn=978-3-639-64336-7 |edition=1. Auflage |location=Saarbrücken |oclc=953292848}}</ref>Тој бил најмладиот член на групата Pro musica viva, група на композитори со седиште во Љубљана која се залагала за словенечкиот модернизам.<ref name=":0">{{Cite book |last=Samson |first=Jim |title=Music in the Balkans |date=2013 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-25037-6 |series=Balkan studies library |location=Boston |pages=486}}</ref> == Музика == Раните стилови на Лебич биле доста традиционални, но неговите дела по 1965 година ја покажуваат влијанието на европската авангарда.<ref>{{Cite journal |last=O'Loughlin |first=Niall |date=1983-12-01 |title=The Music of Lojze Lebič |url=https://journals.uni-lj.si/MuzikoloskiZbornik/article/view/5135 |journal=Musicological Annual |volume=19 |issue=1 |pages=71–81 |doi=10.4312/mz.19.1.71-81 |issn=2350-4242 |doi-access=free }}{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Отворањето на Словенија за странски патувања во 1950-тите и 60-тите години овозможило поголема музичка и културна размена со остатокот од Југославија и Европа, поттикнувајќи го развојот на словенечката авангарда. Дела на Лебич од 1965 година како ''Медитации за два'' за виола и виолончело и кантатата ''Поџгана трава'' се примери за неговото користење на нови мелодиски и вокални техники.<ref>{{Cite journal |last=O'Loughlin |first=Niall |date=2004 |title=Slovenian Music in its Central European Context: the 20th-century experience |url=https://journals.uni-lj.si/MuzikoloskiZbornik/article/view/5571 |journal=Musicological Annual |language=en |volume=40 |issue=1–2 |pages=267–276 |doi=10.4312/mz.40.1-2.267-276 |issn=2350-4242 |doi-access=free }}{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Подоцна, развил стил кој го балансира почитувањето на традиционалната култура со космополитски модернизам. == Работи == * ''Пер Арчи'' (За Голала) за гудачки оркестар (2009) * ''Повикување/ Примож Рамовш (Invocation/ à Primož Ramovš)'' (кларинет и пијано), нарачана од библиотеките на Универзитетот во Висконсин-Милвоки * ''Медитации за двајца (Meditacije za dva)'' за виола и виолончело (1965, ревидирана 1972) * ''Рубато по виола'' за соло виола (1989) * ''Во пофалба на светот (Hvalnica svetu)'' за двоен хор, пијано со четири раце и перкусии (1988) == Награди == Во 1967 година ја добил Прешереновата награда за диригирање. <ref>{{Cite book |last=Lebic |first=Hanka |title=Lojze Lebic: Katalog del/ Catalogue of Works |year=2000}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Југословенски композитори]] [[Категорија:Словенечки композитори]] [[Категорија:Добитници на Прешерновата награда]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1934 година]] nijs7s97r1pkrva5qdl87nxd8upz46w 0 1373809 5532613 5385211 2026-04-01T05:03:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532613 wikitext text/x-wiki {{Infobox National handball team | Name = {{знамеикона|ЦГР}} Црна Гора | Badge = Coat_of_arms_of_Montenegro.svg | Badge_size = 140п | Nickname = Златни лавови | Association = [[Ракометна федерација на Црна Гора]] | Coach = [[Дидје Динар]] | Assistant coach = | Captain = [[Мирко Радовиќ]] | Most caps = [[Немања Грбовиќ]] (80) | Most goals = [[Васко Шеваљевиќ]] (258) | pattern_la1=_hummellead21tr|pattern_b1=_hummellead21tr|pattern_ra1=_hummellead21tr|pattern_sh1=_hummellead21tr | leftarm1=|body1=|rightarm1=|shorts1=|socks1= | pattern_la2=_hummellead21jb|pattern_b2=_hummellead21jb|pattern_ra2=_hummellead21jb|pattern_sh2=_hummellead21jb | leftarm2=|body2=|rightarm2=|shorts2=|socks2= | World cup apps = 2 | World cup first = 2013 | World cup best = 18. место ([[Светско првенство во ракомет за мажи 2023|2023]]) | Regional name = [[Европско првенство во ракомет за мажи|Европско првенство]] | Regional cup apps = 8 | Regional cup first = [[Европско првенство во ракомет за мажи 2008|2008]] | Regional cup best = 11. место ([[Европско првенство во ракомет за мажи 2022|2022]]) | updated = 20 јануари 2025 }} '''Машка ракометната репрезентација на Црна Гора''' — сениорска репрезентација што ја претставува [[Црна Гора]] на меѓународните [[ракомет]]ни натпреварувања, раководена од [[Ракометна федерација на Црна Гора|Ракометната федерација на Црна Гора]]. Својот прв официјален натпревар, репрезентацијата на Црна Гора го одиграла на 3 јануари 2007 година против [[Машка ракометната репрезентација на Финска|Финска]] на кој забележала победа од 28–26. Од тогаш, Црна Гора се квалификувала на девет големи натпреварувања – две светски првенства ([[Светско првенство во ракомет за мажи 2013|2013]] и [[Светско првенство во ракомет за мажи 2023|2023]]) и седум европски првенства ([[Европско првенство во ракомет за мажи 2008|2008]], [[Европско првенство во ракомет за мажи 2014|2014]], [[Европско првенство во ракомет за мажи 2016|2016]], [[Европско првенство во ракомет за мажи 2018|2018]], [[Европско првенство во ракомет за мажи 2020|2020]], [[Европско првенство во ракомет за мажи 2022|2022]], [[Европско првенство во ракомет за мажи 2024|2024]] и [[Европско првенство во ракомет за мажи 2026|2026]]). ==Меѓународни учества== ===Светски првенства=== {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:90%;" !colspan=6|[[Светско првенство во ракомет за мажи|Светски првенства]] !rowspan=14| !colspan=4|Квалификации |- !Година !Место !{{Tooltip|Оди|Одиграни натпревари}} !{{Tooltip|Поб|Победи}} !{{Tooltip|Нер|Нерешени}} !{{Tooltip|Пор|Порази}} !{{Tooltip|Оди|Одиграни натпревари}} !{{Tooltip|Поб|Победи}} !{{Tooltip|Нер|Нерешени}} !{{Tooltip|Пор|Порази}} |- |{{знамеикона|ХРВ}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2009|2009]]||colspan=5 rowspan=2|''Не се квалификувале'' || 2 || 1 || 0 || 1 |- |{{знамеикона|ШВЕ}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2011|2011]]|| 2 || 1 || 0 || 1 |- |{{знамеикона|ШПА}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2013|2013]]|| 22. || 7 || 1 || 0 || 6 || 6 || 5 || 0 || 1 |- |{{знамеикона|КАТ}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2015|2015]]||colspan=5 rowspan=4|''Не се квалификувале'' || 2 || 1 || 0 || 1 |- |{{знамеикона|ФРА|1974}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2017|2017]]|| 2 || 0 || 0 || 2 |- |{{знамеикона|ДАН}}/{{знамеикона|Germany}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2019|2019]]|| 2 || 0 || 1 || 1 |- |{{знамеикона|ЕГИ}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2021|2021]]||colspan=4|''Откажано'' |- |{{знамеикона|ПОЛ}}/{{знамеикона|ШВЕ}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2023|2023]]|| 18. || 6 || 2 || 0 || 4 || 2 || 1 || 0 || 1 |- |{{знамеикона|ХРВ}}/{{знамеикона|ДАН}}/{{знамеикона|НОР}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2025|2025]]||colspan=5|''Не се квалификувале'' || 2 || 0 || 0 || 2 |- |{{знамеикона|ГЕР}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2027|2027]]||colspan=5 rowspan=3|''Ќе биде одредено'' ||colspan= "4" rowspan= "3" | ''Ќе биде одредено'' |- |{{знамеикона|ФРА}}/{{знамеикона|ГЕР}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2029|2029]] |- |{{знамеикона|ДАН}}/{{знамеикона|ИСЛ}}/{{знамеикона|НОР}} [[Светско првенство во ракомет за мажи 2031|2031]] |- !colspan=2|Вкупно||13||3||0||10||||16||11||1||10 |} ===Европски првенства=== {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:90%;" !colspan=8|[[Европско првенство во ракомет за мажи|Европски првенства]] !rowspan=14| !colspan=4|Квалификации |- !Година !Место !{{Tooltip|Оди|Одиграни натпревари}} !{{Tooltip|Поб|Победи}} !{{Tooltip|Нер|Нерешени}} !{{Tooltip|Пор|Порази}} !{{Tooltip|ДГ|Дадени голови}} !{{Tooltip|ПГ|Примени голови}} !{{Tooltip|Оди|Одиграни натпревари}} !{{Tooltip|Поб|Победи}} !{{Tooltip|Нер|Нерешени}} !{{Tooltip|Пор|Порази}} |- |{{знамеикона|НОР}} [[Европско првенство во ракомет за мажи 2008|2008]]|| 12. || 6 || 0 || 1 || 5 || 149||188 || 8 || 7 || 1 || 0 |- |{{знамеикона|АВТ}} [[Европско првенство во ракомет за мажи 2010|2010]]||colspan=7 rowspan=2|''Не се квалификувала'' || 8 || 4 || 0 || 4 |- |{{знамеикона|СРБ}} [[Европско првенство во ракомет за мажи 2012|2012]]|| 6 || 1 || 0 || 5 |- |{{знамеикона|ДАН}} [[Европско првенство во ракомет за мажи 2014|2014]]|| 16. || 3 || 0 || 0 || 3 || 66||84|| 6 || 4 || 0 || 2 |- |{{знамеикона|ПОЛ}} [[Европско првенство во ракомет за мажи 2016|2016]]|| 16. || 3 || 0 || 0 || 3 || 76||90|| 6 || 3 || 1 || 2 |- |{{знамеикона|ХРВ}} [[Европско првенство во ракомет за мажи 2018|2018]]|| 16. || 3 || 0 || 0 || 3 || 66||89|| 6 || 2 || 3 || 1 |- |{{знамеикона|АВТ}}/{{flagicon|НОР}}/{{flagicon|ШВЕ}} [[Европско првенство во ракомет за мажи 2020|2020]]|| 18. || 3 || 1 || 0 || 2 || 70||84|| 6 || 3 || 1 || 2 |- |{{знамеикона|УНГ}}/{{Flagicon|СВК}} [[Европско првенство во ракомет за мажи 2022|2022]]||11. || 7 || 3 || 0 || 4 || 195||216|| 6 || 3 || 0 || 3 |- |{{знамеикона|ГЕР}} [[Европско првенство во ракомет за мажи 2024|2024]]||14. || 3 || 1 || 0 || 2 || 84||86|| 6 || 3 || 0 || 3 |- |{{знамеикона|ДАН}}/{{знамеикона|НОР}}/{{знамеикона|ШВЕ}} [[Европско првенство во ракомет за мажи 2026|2026]]||colspan="7"| ''Квалификувана''|| 6 || 4 || 1 || 1 |- |{{знамеикона|ПОР}}/{{знамеикона|ШПА}}/{{знамеикона|ШВА}} [[Европско првенство во ракомет за мажи 2028|2028]]||colspan="7"| ''Ќе биде одредено'' |- !Вкупно||8/11||28||5||1||22|| 706||837||64||34||7||23 |} ==Моментален состав== Состав за [[Европско првенство во ракомет за мажи 2024|Европското првенство 2024]].<ref>{{cite web|url=https://www.rscg.me/vijest/1000|title=Poznat spisak "lavova" za Evropsko prvenstvo u Njemačkoj|publisher=rscg.me|date=9 јануари 2024|access-date=9 јануари 2024|language=црногорски}}</ref><ref>{{cite web|url=https://res.ehf.eu/doxtore/TLCEQLGQDD/6BwWOopbOhpimyQeBjYZqn1P5DCjmxq-pecnVANRMhU|title=Team roster: Montenegro|publisher=res.ehf.eu|date=12 јануари 2024|access-date=12 јануари 2024}}</ref> Тренер: [[Владо Шола]] {{Nat hs start}} {{Nat hs player|no=1|pos=ГО|name=[[Никола Матовиќ]]|age={{Birth date and age|1998|5|8|df=y}}|height=1.91 м|apps=28|goals=0|club=АМО Хандбол|clubnat=ШВЕ}} {{Nat hs player|no=4|pos=ЛК|name=[[Александар Бакиќ]]|age={{Birth date and age|2000|9|3|df=y}}|height=1.94 м|apps=37|goals=51|club=[[РК Нексе Нашице|Нексе Нашице]]|clubnat=ХРВ}} {{Nat hs player|no=5|pos=ЛБ|name=[[Арсеније Драгашевиќ]]|age={{Birth date and age|2002|7|18|df=y}}|height=2.02 м|apps=12|goals=10|club=Фади Диетликон|clubnat=ШВА}} {{Nat hs player|no=6|pos=ЛК|name=[[Милош Вујовиќ]]|age={{Birth date and age|1993|9|5|df=y}}|height=1.81 м|apps=59|goals=200|club=[[РК Гумерсбах|Гумерсбах]]|clubnat=ГЕР}} {{Nat hs player|no=7|pos=ДБ|name=[[Стефан Чавор]]|age={{Birth date and age|1994|11|3|df=y}}|height=1.97 м|apps=63|goals=112|club=[[РК Вецлар|Вецлар]]|clubnat=ГЕР}} {{Nat hs player|no=8|pos=П|name=[[Вук Лазовиќ]]|age={{Birth date and age|1988|3|10|df=y}}|height=2.00 м|apps=51|goals=40|club=Ал-Наџма|clubnat=BHR}} {{Nat hs player|no=9|pos=СБ|name=[[Радојица Чепиќ]]|age={{Birth date and age|2002|7|29|df=y}}|height=1.94 м|apps=28|goals=57|club=[[РК Криенс-Лузерн|Криенс-Луцерн]]|clubnat=ШВА}} {{Nat hs player|no=10|pos=П|name=[[Миодраг Ќорсовиќ]]|age={{Birth date and age|2000|2|22|df=y}}|height=1.98 м|apps=12|goals=22|club=[[РК Тримо Требње|Тримо Требње]]|clubnat=СЛО}} {{Nat hs player|no=11|pos=ДБ|name=[[Бранко Вујовиќ]]|age={{Birth date and age|1998|4|20|df=y}}|height=1.96 м|apps=51|goals=217|club=[[РК Хановер|Хановер]]|clubnat=ГЕР}} {{Nat hs player|no=12|pos=ГО|name=[[Харис Суљевиќ]]|age={{Birth date and age|2001|2|26|df=y}}|height=1.94 м|apps=4|goals=0|club=[[РК Извиѓач|Извиѓач]]|clubnat=БИХ}} {{Nat hs player|no=13|pos=ДК|name=[[Мирко Радовиќ]]|age={{Birth date and age|1990|6|15|df=y}}|height=1.86 м|apps=77|goals=64|club=[[РК Ловќен|Ловќен]]|clubnat=ЦГР}} {{Nat hs player|no=16|pos=ГО|name=[[Небојша Симиќ]]|age={{Birth date and age|1993|1|19|df=y}}|height=1.92 м|apps=64|goals=3|club=[[РК Мелсунген|Мелсунген]]|clubnat=ГЕР}} {{Nat hs player|no=17|pos=ЛБ|name=[[Василије Калуѓеровиќ]]|age={{Birth date and age|1998|10|3|df=y}}|height=1.91 м|apps=27|goals=49|club=Кадисија|clubnat=KUW}} {{Nat hs player|no=24|pos=ЛБ|name=[[Милош Бозовиќ]]|age={{Birth date and age|1994|12|10|df=y}}|height=1.99 м|apps=53|goals=120|club=[[РК Иври|Иври]]|clubnat=ФРА}} {{Nat hs player|no=26|pos=ДБ|name=[[Ристо Вујачиќ]]|age={{Birth date and age|1993|12|4|df=y}}|height=1.90 м|apps=23|goals=26|club=[[РК Рамат Хашарон|Рамат Шахарон]]|clubnat=ИЗР}} {{Nat hs player|no=27|pos=ДК|name=[[Лука Радовиќ]]|age={{Birth date and age|1997|12|29|df=y}}|height=1.80 м|apps=17|goals=39|club=[[РК Саран Лоаре|Саран Лоаре]]|clubnat=ФРА}} {{Nat hs player|no=31|pos=ДК|name=[[Војислав Вукиќ]]|age={{Birth date and age|2003|3|5|df=y}}|height=1.80 м|apps=0|goals=0|club=[[МРК Крка|Крка]]|clubnat=СЛО}} {{Nat hs player|no=32|pos=СБ|name=[[Божо Анѓелиќ]]|age={{Birth date and age|1992|3|16|df=y}}|height=1.86 м|apps=56|goals=90|club=[[РК ПЛЕР|ПЛЕР]]|clubnat=УНГ}} {{Nat hs player|no=35|pos=ЛБ|name=[[Вуко Борозан]]|age={{Birth date and age|1994|4|9|df=y}}|height=2.02 м|apps=34|goals=121|club=[[РК Ловќен|Ловќен]]|clubnat=ЦГР}} {{Nat hs player|no=90|pos=П|name=[[Немања Грбовиќ]]|age={{Birth date and age|1990|4|26|df=y}}|height=1.83 м|apps=80|goals=225|club=[[РК Стеауа Букурешт|Стеауа Букурешт]]|clubnat=РОМ}} {{Nat hs end}} ==Поврзано== *[[Ракометна федерација на Црна Гора]] *[[Женска ракометна репрезентација на Црна Гора]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{commons}} *[https://www.rscg.me/reprezentacije/seniori Официјално мрежно место на Ракометната федерација на Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250629213656/https://www.rscg.me/reprezentacije/seniori |date=2025-06-29 }} *[https://www.ihf.info/member-federations/montenegro/5095 IHF profile] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Црна Гора}} {{EHF teams}} [[Категорија:Ракометни репрезентации]] [[Категорија:Ракометот во Црна Гора]] iv3kw3c28ao6uq5pftdjp999f9kp9xf 4 1373848 5532699 5477850 2026-04-01T08:58:20Z Виолетова 1975 /* Пријавување на учесници */ 5532699 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" | <center><big>'''ВикиПроект'''<br>'''„Вики Клуб“'''</big></center> |- style="text-align:center;" |[[File:Wiki Club Kumanovo.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikipedia-logo.svg|150п]] |} '''Вики Клубот во [[Куманово]]''' започна со својата работа на 2 јули 2025 година. * Термин: по договор * Место: по договор * Лица за контакт: :[[Корисник:BosaFi]] :[[Корисник:Stojnaa]] * Членувањето е бесплатно == Пријавување на учесници == Ако сте учесник во овој Вики Клуб, тука додајте го своето име користејќи четири тилди (<nowiki>~~~~</nowiki>) === Список === # - [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] # - [[Корисник:Baek147|Baek147]] # - [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] # - [[Корисник:Jasmina2023|Jasmina2023]] # - [[Корисник:Кирил Анчевски|Кирил Анчевски]] # - [[Корисник:Alen0608|Alen0608]] # - [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] # - [[Корисник:MatzMate|MatzMate]] # - [[Корисник:Teodor Efremovski|Teodor Efremovski]] # - [[Корисник:Alena Denkovska|Alena Denkovska]] # - [[Корисник:Nadica Milanovska|Nadica Milanovska]] # - [[Корисник:Tomica Radovanovski|Tomica Radovanovski]] # - [[Корисник:Teodosij2008|Teodosij2008]] # - [[Корисник:Tomica Radovanovskii]] # - [[Корисник:Kirca 08]] [[Категорија:Википедија:Вики Клубови]] 38vi6ggayazze5jxesr6qo6vacjs181 0 1378097 5532675 5523112 2026-04-01T08:13:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532675 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mercedes_Deambrosis_-_2016_(cropped).jpg|мини|Мерцедес Деамброзис во 2016 година.]] '''Мерцедес Деамброзис''' (родена на 1 октомври 1955 година во Мадрид) ― шпанска писателка која пишува на [[француски јазик]]. Таа се доселила во Франција на 12-годишна возраст. Во многу од нејзините романи дејствата се одвиваат во [[Шпанија]]. == Дела == * 2001: ''Едно попладне со Рок Хадсон'' (Буше/Шастел) * 2002: ''Продолжување и крај на Гран Конде'' (Буше/Шастел) * 2004: ''Променадата на задоволствата'' (Буше/Шастел) * 2005: ''Милагроса'' (Буше-/Шастел) * 2006: ''Папката со падобран'' (Буше/Шастел) * 2008: ''Канделарија нема да дојде'' (Едисион ду Шеман де фер) * 2009: ''Само за забава'' (Буше/Шастел) * 2009: ''Ништо сериозно'' (Едисион ду Шеман де фер) * 2010: ''Со раѓање'' (Едисион ду Мотер) (препечатење во 2011 година во ''Шест начини да го кажете тоа'', колективно дело (со Николас д'Естиен д'Орвес, Софи Адриансен, Јасмина Кадра, Дејвид Фоенкинос, Изданија на мотори) * 2013: ''Последниот од тринаесетте'' (Едисион Лабранше) * 2014: ''Чудното појавување на Текла Осорио'' (Едисион де Бусклатс) == Надворешни врски == * [http://www.m-e-l.fr/mercedes-deambrosis,ec,650 Мерцедес Деамброзис] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240912031250/https://www.m-e-l.fr/mercedes-deambrosis,ec,650 |date=2024-09-12 }} на MEL * [http://www.chemindefer.org/catalogue/rien%20_de_bien_grave/l_auteur_mercedes_deambrosis/l_auteur_mercedes_deambrosis.html Mercedes Deambrosis] на Editions du Chemin de Fer * [http://mercedes-deambrosis.iggybook.com/fr/ Мерцедес Деамброзис] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250315232448/https://mercedes-deambrosis.iggybook.com/fr/ |date=2025-03-15 }} на книгата на Иги * [http://www.librairie-paca.com/Auteurs/Mercedes-Deambrosis Mercedes Deambrosis] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161127021644/http://www.librairie-paca.com/Auteurs/Mercedes-Deambrosis |date=2016-11-27 }} на Librairie PACA.com * [http://www.20minutes.fr/livres/1108095-20130226-le-dernier-treize-mercedes-deambrosis-chez-branche-paris-france ''Le dernier des treize'' од Мерцедес Деамброзис] на 20 минути (Франција) {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Деамброзис, Мерцедес}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1955 година]] [[Категорија:Шпански писатели]] 4k6974w06u17s8hx3aklqcy5hk5gwlt 0 1381926 5532615 5522140 2026-04-01T05:17:04Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Greek_Bensilah.jpg|Greek_Bensilah.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Krd|Krd]] поради: No permission since 24 March 2026. 5532615 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Silav,_Museum_of_applied_Arts,_Belgrade.jpg|мини|<center> Силав<br /> (Музеј на применета уметност).</center>]] '''Силав''' или '''силај''' {{Sfn|Стефановић Караџић|1852}}, '''силаје''' е широк кожен ремен со прегради и дел од српската машка народна носија, кој се носел над тенок појас. == Изглед == Тоа е широк појас од кожа со прегради во кои се чувале торбичка за тутун, луле, кремен, пари и оружје. Богато изработените силави биле извезени со кожни ремени во различни бои. Го носеле главно побогатите луѓе и трговците, за време на празници и патувања.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Народне ношње Срба у 19. и 20. веку|last=Бјеладиновић|first=Јасна|publisher=|year=2011|location=Београд|pages=|id=}}</ref> Се носел со волнени пеленгири и платнени чакшири. Во [[Српски речник|Вуковиот речник од 1852 година]], на страница 680, се вели: ''Силавот е двоен: едниот се опашува, па пиштолите и ножевите во него се забодуваат, а во другиот пиштолите се ставаат, па се обесуваат преку рамената како јанџик''{{Efn|1=јанџик = торба}} ''(а ова се нарекува свилај во Хрватска).{{Sfn|Стефановић Караџић|1852}}'' == Потекло == Според Вук Караџиќ, силавот има ориентално потекло и е познат под имињата силах, бенсилах и листови.<ref name=":0"/> Познат е во многу носии од динарските региони и во областите кои ги населувале Динарците, како што се Азбуковица, Ваљевска Подгорина, Јадро, Рачанскиот Регион, на подрачјето на Ужице, Косјериќ и Пожега. Силавот се сретнува и во Ибарски Колашин, Штабова и во новопазарскиот крај. Во косјериќкиот крај овој вид на појас се нарекувал силаје, во близина на Пожега овој појас се нарекувал свиле, а во ужичкиот крај листови. == Поврзано == * [[Српски народни носии|Српска народна носија]] == Галерија == <gallery mode="packed" heights="180"> Податотека:18_Turkish_soldiers_posed,_standing,_with_rifles.jpg|врска=Датотека:18_Turkish_soldiers_posed,_standing,_with_rifles.jpg Податотека:Oil_painting_of_Vasos_Mavrovouniotis_by_Nikiforos_Lytras.jpg|врска=Датотека:Oil_painting_of_Vasos_Mavrovouniotis_by_Nikiforos_Lytras.jpg Податотека:Silahlik_Layers.jpg|врска=Датотека:Silahlik_Layers.jpg Податотека:Serbs_in_their_national_costumes_in_Knin,_Dalmatia,_1874.jpg|врска=Датотека:Serbs_in_their_national_costumes_in_Knin,_Dalmatia,_1874.jpg Податотека:Gérôme_-_Arnaute_avec_deux_chiens_whippets,_1867.jpg|врска=Датотека:Gérôme_-_Arnaute_avec_deux_chiens_whippets,_1867.jpg Податотека:Silahlik_weapons_belt.jpg|врска=Датотека:Silahlik_weapons_belt.jpg Податотека:Bulgarian_Silahlik.jpg|врска=Датотека:Bulgarian_Silahlik.jpg Податотека:Ludwig_Deutsch_-_The_Palace_Guard,_1893.jpg|врска=Датотека:Ludwig_Deutsch_-_The_Palace_Guard,_1893.jpg </gallery> == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}}   [[Категорија:Српски народни носии]] [[Категорија:Облека]] 0x7uvn3fnbtkxcidxcpro8fpn9okfsw 5532616 5532615 2026-04-01T05:17:28Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Silahlik_Layers.jpg|Silahlik_Layers.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Krd|Krd]] поради: No permission since 24 March 2026. 5532616 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Silav,_Museum_of_applied_Arts,_Belgrade.jpg|мини|<center> Силав<br /> (Музеј на применета уметност).</center>]] '''Силав''' или '''силај''' {{Sfn|Стефановић Караџић|1852}}, '''силаје''' е широк кожен ремен со прегради и дел од српската машка народна носија, кој се носел над тенок појас. == Изглед == Тоа е широк појас од кожа со прегради во кои се чувале торбичка за тутун, луле, кремен, пари и оружје. Богато изработените силави биле извезени со кожни ремени во различни бои. Го носеле главно побогатите луѓе и трговците, за време на празници и патувања.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Народне ношње Срба у 19. и 20. веку|last=Бјеладиновић|first=Јасна|publisher=|year=2011|location=Београд|pages=|id=}}</ref> Се носел со волнени пеленгири и платнени чакшири. Во [[Српски речник|Вуковиот речник од 1852 година]], на страница 680, се вели: ''Силавот е двоен: едниот се опашува, па пиштолите и ножевите во него се забодуваат, а во другиот пиштолите се ставаат, па се обесуваат преку рамената како јанџик''{{Efn|1=јанџик = торба}} ''(а ова се нарекува свилај во Хрватска).{{Sfn|Стефановић Караџић|1852}}'' == Потекло == Според Вук Караџиќ, силавот има ориентално потекло и е познат под имињата силах, бенсилах и листови.<ref name=":0"/> Познат е во многу носии од динарските региони и во областите кои ги населувале Динарците, како што се Азбуковица, Ваљевска Подгорина, Јадро, Рачанскиот Регион, на подрачјето на Ужице, Косјериќ и Пожега. Силавот се сретнува и во Ибарски Колашин, Штабова и во новопазарскиот крај. Во косјериќкиот крај овој вид на појас се нарекувал силаје, во близина на Пожега овој појас се нарекувал свиле, а во ужичкиот крај листови. == Поврзано == * [[Српски народни носии|Српска народна носија]] == Галерија == <gallery mode="packed" heights="180"> Податотека:18_Turkish_soldiers_posed,_standing,_with_rifles.jpg|врска=Датотека:18_Turkish_soldiers_posed,_standing,_with_rifles.jpg Податотека:Oil_painting_of_Vasos_Mavrovouniotis_by_Nikiforos_Lytras.jpg|врска=Датотека:Oil_painting_of_Vasos_Mavrovouniotis_by_Nikiforos_Lytras.jpg Податотека:Serbs_in_their_national_costumes_in_Knin,_Dalmatia,_1874.jpg|врска=Датотека:Serbs_in_their_national_costumes_in_Knin,_Dalmatia,_1874.jpg Податотека:Gérôme_-_Arnaute_avec_deux_chiens_whippets,_1867.jpg|врска=Датотека:Gérôme_-_Arnaute_avec_deux_chiens_whippets,_1867.jpg Податотека:Silahlik_weapons_belt.jpg|врска=Датотека:Silahlik_weapons_belt.jpg Податотека:Bulgarian_Silahlik.jpg|врска=Датотека:Bulgarian_Silahlik.jpg Податотека:Ludwig_Deutsch_-_The_Palace_Guard,_1893.jpg|врска=Датотека:Ludwig_Deutsch_-_The_Palace_Guard,_1893.jpg </gallery> == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}}   [[Категорија:Српски народни носии]] [[Категорија:Облека]] ncytdkhvaj08xgjvy7fzkoybdv3qm95 5532617 5532616 2026-04-01T05:17:34Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Silahlik_weapons_belt.jpg|Silahlik_weapons_belt.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Krd|Krd]] поради: No permission since 24 March 2026. 5532617 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Silav,_Museum_of_applied_Arts,_Belgrade.jpg|мини|<center> Силав<br /> (Музеј на применета уметност).</center>]] '''Силав''' или '''силај''' {{Sfn|Стефановић Караџић|1852}}, '''силаје''' е широк кожен ремен со прегради и дел од српската машка народна носија, кој се носел над тенок појас. == Изглед == Тоа е широк појас од кожа со прегради во кои се чувале торбичка за тутун, луле, кремен, пари и оружје. Богато изработените силави биле извезени со кожни ремени во различни бои. Го носеле главно побогатите луѓе и трговците, за време на празници и патувања.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Народне ношње Срба у 19. и 20. веку|last=Бјеладиновић|first=Јасна|publisher=|year=2011|location=Београд|pages=|id=}}</ref> Се носел со волнени пеленгири и платнени чакшири. Во [[Српски речник|Вуковиот речник од 1852 година]], на страница 680, се вели: ''Силавот е двоен: едниот се опашува, па пиштолите и ножевите во него се забодуваат, а во другиот пиштолите се ставаат, па се обесуваат преку рамената како јанџик''{{Efn|1=јанџик = торба}} ''(а ова се нарекува свилај во Хрватска).{{Sfn|Стефановић Караџић|1852}}'' == Потекло == Според Вук Караџиќ, силавот има ориентално потекло и е познат под имињата силах, бенсилах и листови.<ref name=":0"/> Познат е во многу носии од динарските региони и во областите кои ги населувале Динарците, како што се Азбуковица, Ваљевска Подгорина, Јадро, Рачанскиот Регион, на подрачјето на Ужице, Косјериќ и Пожега. Силавот се сретнува и во Ибарски Колашин, Штабова и во новопазарскиот крај. Во косјериќкиот крај овој вид на појас се нарекувал силаје, во близина на Пожега овој појас се нарекувал свиле, а во ужичкиот крај листови. == Поврзано == * [[Српски народни носии|Српска народна носија]] == Галерија == <gallery mode="packed" heights="180"> Податотека:18_Turkish_soldiers_posed,_standing,_with_rifles.jpg|врска=Датотека:18_Turkish_soldiers_posed,_standing,_with_rifles.jpg Податотека:Oil_painting_of_Vasos_Mavrovouniotis_by_Nikiforos_Lytras.jpg|врска=Датотека:Oil_painting_of_Vasos_Mavrovouniotis_by_Nikiforos_Lytras.jpg Податотека:Serbs_in_their_national_costumes_in_Knin,_Dalmatia,_1874.jpg|врска=Датотека:Serbs_in_their_national_costumes_in_Knin,_Dalmatia,_1874.jpg Податотека:Gérôme_-_Arnaute_avec_deux_chiens_whippets,_1867.jpg|врска=Датотека:Gérôme_-_Arnaute_avec_deux_chiens_whippets,_1867.jpg Податотека:Bulgarian_Silahlik.jpg|врска=Датотека:Bulgarian_Silahlik.jpg Податотека:Ludwig_Deutsch_-_The_Palace_Guard,_1893.jpg|врска=Датотека:Ludwig_Deutsch_-_The_Palace_Guard,_1893.jpg </gallery> == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}}   [[Категорија:Српски народни носии]] [[Категорија:Облека]] s83k7eawy3x5kc5kvha8agr3groubsj 4 1384022 5532738 5520649 2026-04-01T11:02:50Z Jtasevski123 69538 /* Одобрени предлози */ 5532738 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Фотолов.svg|150п]] |} '''Фотоловови 2026''' — проект наменет за поединци и групи кои организирале посета на место или настан и фотографиле содржини коишто би ги објавиле под лиценца за слободна документација за да може да се користат на Викимедиините проекти. Важно е содржините да содржат точни описи и подоцна истите да бидат употребени во статии на Википедија на македонски јазик. Секој учесник во фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик има право на надомест за направените трошоци во висина до најмногу 4.000 денари. Секој кој направил фотолов потребно е да поднесе предлог со пополнување на следниот '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFb5SRIZJFk7WHebo54Q8lhxc0xWC2CmzJW4UemyHtm6PVjQ/viewform?vc=0&c=0&w=1&flr=0 Формулар за пријавување]'''. Предложувачот треба јасно да ги претстави сите информации поврзани со фотоловот што го извршил, образложувајќи кој настан го фотографирал, со кое превозно средство патувал (доколку е ова важно), колку време траел потфатот (дали е еднодневен и неколкучасовен настан или трае повеќе дена), колку членови ќе учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука за тоа дали предлогот треба да биде одобрен. Буџетот за спроведување на проектот во 2026 година изнесува 24 илјади денари, односно тоа се финансии за најмалку шест фотоловови. Спроведувањето на проектот ќе биде завршено кога сите средства ќе бидат потрошени. Може да одберете настан од постоечката [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. (''Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.'') == Одобрени предлози == Во текот на 2026 година се одобрени следните предлози: * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Златна бубамара на популарноста 2026|Златна бубамара на популарноста 2026]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ|Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ]] == Надомест на трошоци == Надомест за направените трошоци за време на фотоловот има секој предлагач на фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик, во висина до најмногу 4.000 денари. Трошоците што подлежат на надомест вклучуваат: патни трошоци, трошоци за локален превоз, трошоци за храна и пијалаци доколку е настан што трае повеќе дена, и трошоци за влезници. Средствата ќе бидат надоместени откако: * најмалку 30 фотографии од фотоловот ќе бидат подигнати на [[Заедничка ризница|Ризницата]]; и * учесникот уредно ќе достави фискални сметки и/или сметкопотврди за направените трошоци во врска со фотоловот, по што парите ќе бидат надоместени. Висината на средствата што ќе бидат надоместени '''не може да ја надмине сумата од 4.000 денари'''. == Корисни совети == === Создавање на фотографии === Фотографиите треба да бидат од настани, концерти, изложби. Може да одберете настан од постоечката категорија: [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. Се препорачува да не се: * прават фотографии без енциклопедиска вредност; * прават повеќе фотографии од еден ист објект сликан од ист агол; * создаваат црно-бели фотографии и фотографии со вештачки бои; и * уредуваат фотографии со елементи од други фотографии. === Подигање на фотографии === [[File:Видео-упатство за прикачување слики на Ризница.ogg|thumb|250px|Видео-упатство за прикачување слики на Заедничката Ризница]] Фотографиите направени за време на фотоловот е потребно да се <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?uselang=mk подигнат]</span> на Ризницата. Фотографиите треба да ги пренесете на компјутер директно од апаратот со кој се сликани, за да се зачуваат таканаречените метаподатоци откако ќе бидат подигнати. При подигањето, задолжително мора: * да се одбере лиценцата „Криејтив комонс 4.0“; * да се даде прецизен опис на македонски и на англиски јазик; * да се додаде во описот предлошката <nowiki>{{Supported by Wikimedia MKD}}</nowiki>; и * да се внесе категорија на англиски јазик во чиешто име е содржано името на посетениот настан. === Уредување на статии === Освен подигањето на фотографиите, учесниците по избор може да одлучат да уредуваат статии на теми поврзани со настанот опфатен со спроведениот фотолов. == Статистика и евиденција за 2026 г. == 1. Сите <b>37 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на Златна бубамара на популарноста 2026 се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Golden Ladybug of Popularity 2026|Golden Ladybug of Popularity 2026}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Macedonian Photohunts 2026|Фотоловови во Македонија 2026}} [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] ec3yxudtekj6etmu5ufhf2bc3dc7eqi 4 1385831 5532520 5531915 2026-03-31T19:33:09Z P.Nedelkovski 47736 5532520 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''МАТИЧЕН ВИКИПЕДИЈАНЕЦ 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:P.Nedelkovski|'''P.Nedelkovski''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Овогодинашната тема на програмата „ГЛАМ“ за уредување, соработка и подобрување на содржината на Википедија и нејзините проекти е „Ботаника на Македонија“. Следствено на тоа, приднесите и делувањата на ова поле (оваа програма) е насечно токму кон таа тема. == Резултати == ''' {| class="wikitable" |+ Создадени статии |- ! реден број !! новосоздадена статија |- | 1. || [[Rochelia disperma]] |- | 2. || [[Myosotis]] |- | 3. || [[Myosotis cadmea]] |- | 4. || [[Myosotis arvensis]] |- | 5. || [[Myosotis ramosissima]] |- | 6. || [[Myosotis stricta]] |- | 7. || [[Myosotis minutiflora]] |- | 8. || [[Вистинска шумска незаборавка]] |- | 9. || [[Алпска незаборавка]] |- | 10. || [[Теснолисна незаборавка]] |- | 11. || [[Блатен даб (Кривогаштани)]] |- | 12. || [[Шумска незаборавка]] |- | 13. || [[Кратовски борови]] |- | 14. || [[Здебелена незаборавка]] |- | 15. || [[Превиткана незаборавка]] |- | 16. || [[Myosotis sicula]] |- | 17. || [[Myosotis laxa]] |- | 18. || [[Валандовски чинар]] |- | 19. || [[Смоларски чинар]] |- | 20. || [[Горска незаборавка]] |- |} == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] gq4z5c382oeg5i753k59rq5hta56bj7 5532557 5532520 2026-03-31T21:46:23Z P.Nedelkovski 47736 /* Резултати */ 5532557 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''МАТИЧЕН ВИКИПЕДИЈАНЕЦ 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:P.Nedelkovski|'''P.Nedelkovski''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Овогодинашната тема на програмата „ГЛАМ“ за уредување, соработка и подобрување на содржината на Википедија и нејзините проекти е „Ботаника на Македонија“. Следствено на тоа, приднесите и делувањата на ова поле (оваа програма) е насечно токму кон таа тема. == Резултати == ''' {| class="wikitable" |+ Создадени статии |- ! реден број !! новосоздадена статија |- | 1. || [[Rochelia disperma]] |- | 2. || [[Myosotis]] |- | 3. || [[Myosotis cadmea]] |- | 4. || [[Myosotis arvensis]] |- | 5. || [[Myosotis ramosissima]] |- | 6. || [[Myosotis stricta]] |- | 7. || [[Myosotis minutiflora]] |- | 8. || [[Вистинска шумска незаборавка]] |- | 9. || [[Алпска незаборавка]] |- | 10. || [[Теснолисна незаборавка]] |- | 11. || [[Блатен даб (Кривогаштани)]] |- | 12. || [[Шумска незаборавка]] |- | 13. || [[Кратовски борови]] |- | 14. || [[Здебелена незаборавка]] |- | 15. || [[Превиткана незаборавка]] |- | 16. || [[Myosotis sicula]] |- | 17. || [[Myosotis laxa]] |- | 18. || [[Валандовски чинар]] |- | 19. || [[Смоларски чинар]] |- | 20. || [[Горска незаборавка]] |- | 21. || [[Моклишна незаборавка]] |- |} == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] bwowtf7qpob1n3jm191kuqaos5olvm5 0 1387423 5532710 5516648 2026-04-01T09:05:52Z Bjankuloski06 332 5532710 wikitext text/x-wiki Во [[Математика|математиката]], '''ортогоналните функции''' припаѓаат на функционален простор, кој всушност претставува [[векторски простор]] со билинеарна форма. Кога функционалниот простор има [[Интервал (математика)|интервал]] како домен, билинеарната форма може да биде интеграл од производот на функциите низ интервалот: : <math> \langle f,g\rangle = \int \overline{f(x)}g(x)\,dx .</math> Функциите <math>f</math> и <math>g</math> се ортогонални кога овој интеграл е нула, т.е. <math>\langle f, \, g \rangle = 0</math> кога и да е <math>f \neq g</math>. Како и со основата на вектори во конечно-димензионален простор, ортогоналните функции може да формираат бесконечна основа за функционален простор. Горенаведениот интеграл е еквивалент на векторски [[Скаларен производ|скаларен прозвод]], односно два вектори се меѓусебно независни (ортогонални) ако нивниот скаларен производ е еднаков на нула. == Тригонометриски функции == Некое множества ортогонални функции имаат станато стандардни основи за апроксимација на функции. На пример, синусните функции {{Безпрелом|sin ''nx''}} и {{Безпрелом|sin ''mx''}} се ортогонални на интервалот <math>x \in (-\pi, \pi)</math> кога <math>m \neq n</math> и ''n'' и ''m'' се позитивни цели броеви. Тогаш: : <math>2 \sin \left(mx\right) \sin \left(nx\right) = \cos \left(\left(m - n\right)x\right) - \cos\left(\left(m+n\right) x\right), </math> и интегралот на производот на двете синусни функции исчезнува. Заедно со косинусните функции, овие ортогонални функции можат да се соберат во тригонометриски полином за да дадена функција да се апроксимира на интервалот со нејзиниот [[Фурјеов ред]]. == Полиноми == Ако се започне со [[Моном|мономната]] низа <math> \left\{1, x, x^2, \dots\right\} </math> на интервалот <math>[-1,1]</math> и се примени Грам-Шмитовиот процес, се добиваат [[Лежандрови полиноми|Лежандровите полиноми]] . Друго множество на ортогонални полиноми се [[Придружени Лежандрови полиноми|придружените Лежандрови полиноми]]. Проучувањето на ортогоналните полиноми вклучува и [[Тежинска функција|тежински функции]] <math>w(x)</math> кои се внесуваат во билинеарна форма: : <math> \langle f,g\rangle = \int w(x) f(x) g(x)\,dx .</math> За [[Лагерови полиноми|Лагеровите полиноми]] на интервалот <math>(0,\infty)</math>, функцијата на тежината е <math>w(x) = e^{-x}</math>. Во физиката, како и во теоријата на веројатност се користат [[Ермитови полиноми]] на интервалот <math>(-\infty,\infty)</math>, каде што функцијата на тежината е <math>w(x) = e^{-x^2}</math> или <math>w(x) = e^{- x^2/2}</math> . Чебишевите полиноми се дефинирани на <math>[-1,1]</math> и користат тежински фунцкии <math display="inline">w(x) = \frac{1}{\sqrt{1 - x^2}}</math> или <math display="inline">w(x) = \sqrt{1 - x^2}</math> . Зерникеовите полиноми се дефинирани на единичниот диск и се ортогонални на радијалните и на аголните делови. [[Категорија:Видови функции]] [[Категорија:Функционална анализа]] 27dbr7moxgb1258mzvxp542ofl427o8 4 1387838 5532330 5532302 2026-03-31T12:55:22Z Jtasevski123 69538 /* Список на учесници */ 5532330 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец март 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Видови кокичиња === [[Податотека:Galanthus_nivalis.jpg|десно|250п|Уредувачки ден „Видови кокичиња“]] На 3 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови кокичиња“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите кокичиња може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Кокиче#Класификација|Кокиче]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Galanthus lagodechianus]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Galanthus woronowii]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Galanthus nivalis]] (Н)|[[Елвезиево кокиче]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Galanthus plicatus]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Galanthus allenii]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Региони во Буркина Фасо === [[Податотека:Flag_of_Burkina_Faso.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Региони во Буркина Фасо“]] На 5 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Региони во Буркина Фасо“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за регионите во Буркина Фасо може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Региони во Буркина Фасо|Региони во Буркина Фасо]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Мухунски Свиок (регион)]] (Н)|[[Каскади (регион)]] (Н)|[[Централен регион (Буркина Фасо)]] (Н)|[[Централно-северен регион (Буркина Фасо)]] (Н)|[[Централно-јужен регион (Буркина Фасо)]] (Н)|[[Централно-западен регион (Буркина Фасо)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Саел (регион)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1700 и 1710-тите === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Уметноста во 1700 и 1710-тите“]] На 10 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1700 и 1710-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1700 и 1710-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1700-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1710-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[1710 во уметноста]] (П)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[1717 во уметноста]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Населени места во Велике Лашче === [[Податотека:Obcine_Slovenija_2006_Velike_Lasce.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Населени места во Велике Лашче“]] На 12 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Населени места во Велике Лашче“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за населените места во Велике Лашче може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Велике Лашче|Населени места во Велике Лашче]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Martinapodgorec|Martinapodgorec]] | {{подреден список|[[Плосово]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]] | {{подреден список|[[Подкогељ]] (Н)|[[Подстрмец]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:ЉубицаВидоеПодгорец|ЉубицаВидоеПодгорец]] | {{подреден список|[[Подлог]] (Н)|[[Подулака]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Велике Лашче]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Борјан Атанасов Песталоци|Борјан Атанасов Песталоци]] | {{подреден список|[[Јакичево]] (Н)|[[Хрустово (Велике Лашче)]] (Н)|[[Мала Слевица]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:GorjanaPestaloci|GorjanaPestaloci]] | {{подреден список|[[Дворска Вас]] (Н)|[[Мали Осолник]] (Н)|[[Мохорје]] (Н)|[[Маринчки]] (Н)|[[Нареди]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Шчурки]] (Н)|[[Шкрловица]] (Н)|[[Шкамевец]] (Н)|[[Цента (Велике Лашче)]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Natalijapodgorec|Natalijapodgorec]] | {{подреден список|[[Печки]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Адамово (Словенија)]] (Н)}} |- | 10 | [[Корисник:LidijaGPodgorec|LidijaGPodgorec]] | {{подреден список|[[Полцело]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Бранково]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Жага (Велике Лашче)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на Кралското друштво === [[Податотека:Coat_of_arms_of_the_Royal_Society.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Претседатели на Кралското друштво“]] На 17 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на Кралското друштво“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Кралското друштво може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на Кралското друштво|Претседатели на Кралското друштво]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)|Бенџамин Колинс Броди]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Пол Нерс]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Вилијам Браункер]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Меглен Јосип Броз Тито|Меглен Јосип Броз Тито]] | {{подреден список|[[Вилијам Хајд Воластон]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1900 и 1910-тите === [[Податотека:P literature.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1900 и 1910-титее“]] На 19 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1900 и 1910-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1900 и 1910-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста во 1900-тите|autocollapse}}{{Книжевноста во 1910-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Национални паркови во Русија === [[Податотека:Map_of_Russia_with_Sunset.PNG|десно|250п|Уредувачки ден „Национални паркови во Русија“]] На 24 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Национални паркови во Русија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за националните паркови во Русија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Национални паркови во Русија|Национални паркови во Русија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Национален парк Аланија]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Ањујски национален парк]] (Н)|[[Национален парк Алханај]] (Н)|[[Чаваш Вармане]] (Н)|[[Национален парк Онежское Поморје]] (Н)|[[Национален парк Бузулучки Бор]] (Н)|[[Национален парк Чикој]] (Н)|[[Национален парк Курски Провлак (Русија)]] (Н)|[[Национален парк Калевалски]] (Н)|[[Национален парк Сајлугемски]] (Н)|[[Национален парк Шорски]] (Н)|[[Национален парк Смоленское Позерје]] (Н)|[[Национален парк Смолни]] (Н)|[[Националниот парк Удегејскаја Легенда]] (Н)|[[Национален парк Валдајски]] (Н)|[[Национален парк Југид Ва]] (Н)|[[Национален парк Зов Тигра]] (Н)|[[Националниот парк Плешчеево Озеро]] (Н}} |- | 3 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Таганај]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Национален парк Зјураткул]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Мариј Чодра]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Постоечки британски војводства === [[Податотека:Coronet_of_a_British_Duke.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Постоечки британски војводства“]] На 26 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Постоечки британски војводства“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за постоечките британски војводства може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Постоечки британски војводства|Постоечки британски војводства]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Војвода од Ленокс]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKralev123]] | {{подреден список|[[Војвода од Единбург]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Војвода од Вестминстер]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови== === Дела на Жил Верн === [[Податотека:Jules Verne by Étienne Carjat.jpg|десно|250п|Уредувачки ден „Дела на Жил Верн“]] На 31 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела на Жил Верн“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите делата на Жил Верн може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Жил Верн|Дела на Жил Верн]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Пет недели во балон]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Пловечки град]] (Н)|[[Север против Југ]] (Н)}} |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|2]] s5m7ls5czptdybtaywvon4mmz18e637 5532396 5532330 2026-03-31T17:15:53Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5532396 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец март 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Видови кокичиња === [[Податотека:Galanthus_nivalis.jpg|десно|250п|Уредувачки ден „Видови кокичиња“]] На 3 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови кокичиња“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите кокичиња може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Кокиче#Класификација|Кокиче]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Galanthus lagodechianus]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Galanthus woronowii]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Galanthus nivalis]] (Н)|[[Елвезиево кокиче]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Galanthus plicatus]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Galanthus allenii]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Региони во Буркина Фасо === [[Податотека:Flag_of_Burkina_Faso.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Региони во Буркина Фасо“]] На 5 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Региони во Буркина Фасо“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за регионите во Буркина Фасо може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Региони во Буркина Фасо|Региони во Буркина Фасо]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Мухунски Свиок (регион)]] (Н)|[[Каскади (регион)]] (Н)|[[Централен регион (Буркина Фасо)]] (Н)|[[Централно-северен регион (Буркина Фасо)]] (Н)|[[Централно-јужен регион (Буркина Фасо)]] (Н)|[[Централно-западен регион (Буркина Фасо)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Саел (регион)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1700 и 1710-тите === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Уметноста во 1700 и 1710-тите“]] На 10 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1700 и 1710-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1700 и 1710-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1700-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1710-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[1710 во уметноста]] (П)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[1717 во уметноста]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Населени места во Велике Лашче === [[Податотека:Obcine_Slovenija_2006_Velike_Lasce.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Населени места во Велике Лашче“]] На 12 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Населени места во Велике Лашче“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за населените места во Велике Лашче може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Велике Лашче|Населени места во Велике Лашче]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Martinapodgorec|Martinapodgorec]] | {{подреден список|[[Плосово]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]] | {{подреден список|[[Подкогељ]] (Н)|[[Подстрмец]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:ЉубицаВидоеПодгорец|ЉубицаВидоеПодгорец]] | {{подреден список|[[Подлог]] (Н)|[[Подулака]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Велике Лашче]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Борјан Атанасов Песталоци|Борјан Атанасов Песталоци]] | {{подреден список|[[Јакичево]] (Н)|[[Хрустово (Велике Лашче)]] (Н)|[[Мала Слевица]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:GorjanaPestaloci|GorjanaPestaloci]] | {{подреден список|[[Дворска Вас]] (Н)|[[Мали Осолник]] (Н)|[[Мохорје]] (Н)|[[Маринчки]] (Н)|[[Нареди]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Шчурки]] (Н)|[[Шкрловица]] (Н)|[[Шкамевец]] (Н)|[[Цента (Велике Лашче)]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Natalijapodgorec|Natalijapodgorec]] | {{подреден список|[[Печки]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Адамово (Словенија)]] (Н)}} |- | 10 | [[Корисник:LidijaGPodgorec|LidijaGPodgorec]] | {{подреден список|[[Полцело]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Бранково]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Жага (Велике Лашче)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на Кралското друштво === [[Податотека:Coat_of_arms_of_the_Royal_Society.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Претседатели на Кралското друштво“]] На 17 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на Кралското друштво“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Кралското друштво може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на Кралското друштво|Претседатели на Кралското друштво]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)|Бенџамин Колинс Броди]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Пол Нерс]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Вилијам Браункер]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Меглен Јосип Броз Тито|Меглен Јосип Броз Тито]] | {{подреден список|[[Вилијам Хајд Воластон]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1900 и 1910-тите === [[Податотека:P literature.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1900 и 1910-титее“]] На 19 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1900 и 1910-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1900 и 1910-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста во 1900-тите|autocollapse}}{{Книжевноста во 1910-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Национални паркови во Русија === [[Податотека:Map_of_Russia_with_Sunset.PNG|десно|250п|Уредувачки ден „Национални паркови во Русија“]] На 24 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Национални паркови во Русија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за националните паркови во Русија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Национални паркови во Русија|Национални паркови во Русија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Национален парк Аланија]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Ањујски национален парк]] (Н)|[[Национален парк Алханај]] (Н)|[[Чаваш Вармане]] (Н)|[[Национален парк Онежское Поморје]] (Н)|[[Национален парк Бузулучки Бор]] (Н)|[[Национален парк Чикој]] (Н)|[[Национален парк Курски Провлак (Русија)]] (Н)|[[Национален парк Калевалски]] (Н)|[[Национален парк Сајлугемски]] (Н)|[[Национален парк Шорски]] (Н)|[[Национален парк Смоленское Позерје]] (Н)|[[Национален парк Смолни]] (Н)|[[Националниот парк Удегејскаја Легенда]] (Н)|[[Национален парк Валдајски]] (Н)|[[Национален парк Југид Ва]] (Н)|[[Национален парк Зов Тигра]] (Н)|[[Националниот парк Плешчеево Озеро]] (Н}} |- | 3 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Таганај]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Национален парк Зјураткул]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Мариј Чодра]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Постоечки британски војводства === [[Податотека:Coronet_of_a_British_Duke.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Постоечки британски војводства“]] На 26 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Постоечки британски војводства“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за постоечките британски војводства може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Постоечки британски војводства|Постоечки британски војводства]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Војвода од Ленокс]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKralev123]] | {{подреден список|[[Војвода од Единбург]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Војвода од Вестминстер]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови== === Дела на Жил Верн === [[Податотека:Jules Verne by Étienne Carjat.jpg|десно|250п|Уредувачки ден „Дела на Жил Верн“]] На 31 март 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела на Жил Верн“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите делата на Жил Верн може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Жил Верн|Дела на Жил Верн]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Пет недели во балон]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Пловечки град]] (Н)|[[Север против Југ]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Петнаесетгодишен капетан]] (Н)}} |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|2]] f2r3uax2d5qci38at9angr4v0xjkbtg 0 1388434 5532384 5523114 2026-03-31T16:55:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532384 wikitext text/x-wiki '''Лесли Роџер Ландрум''' (роден 1946 година) ― [[Американци|американски]] [[Ботаника|ботаничар]] кој работи како виш истражувачки научник на Факултетот за биолошки науки на Државниот универзитет во Аризона и кустос на Хербариумот за васкуларни растенија на Државниот универзитет во Аризона. Тој има магистрирано и докторирано на Универзитетот во Мичиген, а моментално работи на Државниот универзитет во Аризона од 1986 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sols.asu.edu/leslie-landrum|title=Leslie Landrum, Curriculum Vitae|last=|first=|date=2017|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207142217/https://sols.asu.edu/leslie-landrum|archive-date=2021-12-07|accessdate=11 Oct 2018|url-status=dead}}</ref> Од 1969 до 1973 година, работел со [[Мировен корпус|Мировниот корпус]] на Шумарското училиште на Универзитетот во Чиле, каде што се заинтересирал за флората на Јужна Америка, особено за семејството мирта ([[Myrtaceae]]). Оттогаш, тој објавил описи за нови родови и видови во рамките на јужноамериканските Myrtaceae, посветувајќи посебно проучување на родот ''[[Psidium]]'' (кој ја вклучува и комерцијално важната гуава). Други концентрации ги вклучуваат чилеански видови од широко распространетиот род ''[[Жолтика|Berberis]]'', чија употреба на компјутерски модели во евалуација на методите за филогенетска анализа и учество во комитет на ботаничари (вклучувајќи го и Д.Џ. Пинкава) работат на нов прирачник за васкуларните растенија во [[Аризона]] за да се замени застарената ''Аризона Флора'' од Кирни и Пиблс (последен пат ажуриран во 1960 година). Тој е член и дел од уредничкиот одбор на ''списанието на Академијата на науките Аризона-Невада'', а од 2005 година е уредник на ''„Канотија: Нов журнал за ботаника во Аризона“''. Ландум е еден од првите научници кои што учествувале во програмата „Прашај биолог“ и е тема на статијата „Голем успех“ во која е детализирана неговата работа со хербариумот за васкуларни растенија на ASU. {{Ботаничар|Landrum|Landrum, Leslie Roger}} == Наводи == <references /> == Користена литература == * Уредник Ландрум, ЛР. ''Канотија: Ново списание за ботаника во Аризона'' . 2005–денес. * Ландрум, ЛР. (1990). Акара: нов род Myrtaceae, Myrtinae од Бразил. Систематска ботаника 15(2):221–225. * Ландрум, ЛР. (1991). Чамгуава: нов род Myrtaceae (Myrtinae) од Месоамерика. Систематска ботаника 16(1):21–29. * Ландрум, ЛР. (1998). Нов вид на Calycolpus (Myrtaceae) од Campos Rupestres, Minas Gerais, Бразил. Новон 8:244–246. * Ландрум, ЛР. (2002). Два нови вида на Кампоманезија (Myrtaceae) од Еспирито Санто и Баија, Бразил. Brittonia 53(4):534–538. * Науфел, Стефани. „Негов роденден е, ќе еволуира ако сака.“ ''ASU Web Devil'', 12 февруари 2007 година. Пристапено од https://web.archive.org/web/20070928070729/http://www.asuwebdevil.com/issues/2007/02/12/news/699712, 25 февруари 2007 година. * Смит, Џудит. „Гуава, гуава, насекаде...“ ''ASU Insight'', 30 јуни 2006 година. Пристапено од http://www.asu.edu/news/stories/200607/20060703_guava.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060912060007/http://www.asu.edu/news/stories/200607/20060703_guava.htm |date=2006-09-12 }}, 25 февруари 2007 година. == Надворешни врски == * {{Семарх|url=http://webarchive.loc.gov/all/20040917021048/http://askabiologist.asu.edu/profiles/landrum/index.html}} * {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070205044058/http://sols.asu.edu/faculty/llandrum.php}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Ландрум, Лесли Р.}} [[Категорија:Родени во 1946 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Мичигенскиот универзитет]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] 5g884fkqe9qdcc0fk6vtewwbmqbbtsk 0 1389440 5532321 5527082 2026-03-31T12:36:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532321 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Курт Бакеберг|native_name=|native_name_lang=|image=<!--(filename only, i.e. without "File:" prefix)-->|image_size=|alt=|caption=|birth_name=<!-- if different from "name" -->|birth_date={{birth date |1894|08|01 | df = yes}}|birth_place=[[Линебург]], Германија|death_date={{death date and age |1966|01|14 |1894|08|01 | df = yes}}|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=<!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}-->|other_names=|citizenship=<!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] -->|nationality=<!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] -->|fields=хортикултура, ботаника|workplaces=|alma_mater=|thesis_title=<!--(or | thesis1_title = and | thesis2_title = )-->|thesis_url=<!--(or | thesis1_url = and | thesis2_url = )-->|thesis_year=<!--(or | thesis1_year = and | thesis2_year = )-->|doctoral_advisor=<!--(or | doctoral_advisors = )-->|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=класификација на кактуси|influences=|influenced=|awards=|author_abbrev_zoo=|spouse=<!--(or | spouses = )-->|partner=<!--(or | partners = )-->|children=|signature=<!--(filename only)-->|signature_alt=|website=<!--{{URL|www.example.com}}-->|footnotes=|author_abbrev_bot=Backeb.}}'''Курт Бакеберг''' (2 август 1894 во [[Линебург]], Германија — 14 јануари 1966)<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://cssaarchives.com/CURT%20BACKEBERG%20BIOGRAPHY.pdf|title=Curt Backeberg Biography|last=Staples|first=Chuck|work=Cssaarchives.com|accessdate=27 November 2017|archive-date=2016-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228065251/http://cssaarchives.com/CURT%20BACKEBERG%20BIOGRAPHY.pdf|url-status=dead}}</ref> — германски [[Хортикултура|хортикултурист,]] особено познат по собирањето и класификацијата на [[кактуси]]. == Биографија == Тој интензивно патувал низ Средна и Јужна Америка и објавил голем број книги за кактуси, вклучувајќи ја шесттомната ''„Die Cactaceae“'' од 4.000 страници, 1958–1962, и „ ''Kakteenlexikon“'', која првпат се појавила во 1966 година и била ажурирана постхумно. Иако собрал и опишал многу нови видови и дефинирал голем број нови родови, голем дел од неговата работа се базирала на погрешни претпоставки за еволуцијата на кактусите и била премногу фокусирана на географската дистрибуција; многу од неговите родови оттогаш се реорганизирани или напуштени. Ботаничарот [[Дејвид Хант (ботаничар)|Дејвид Хант]] е цитиран како вели дека „оставил трага од номенклатурен хаос што веројатно ќе ги мачи таксономистите на кактуси со векови“.<ref name="Ande01p98">{{Наведување|last=Anderson|first=Edward F.|year=2001|title=The Cactus Family|place=Pentland, Oregon|publisher=Timber Press|isbn=978-0-88192-498-5}}, p. 98</ref> Сепак, неговите набљудувања во врска со суптилните варијации меѓу кактусите се покажале како корисни за хобистите, кои продолжуваат да користат многу имиња на кактуси предложени или поддржани во неговите дела. Во 1954 година, мексиканскиот ботаничар [[Хелија Браво Холис]] опишал нов род и го нарекол ''[[Backebergia]]'' во чест на Курт Бакеберг.<ref name=":0"/> Курт Бакеберг доживеал срцев удар и починал на 14 јануари 1966 година.<ref name=":0"/> {{Ботаничар|Backeb.}} == Поврзано == * [[Кактуси]] == Наводи == {{наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бакеберг, Курт }} [[Категорија:Починати во 1966 година]] [[Категорија:Родени во 1894 година]] [[Категорија:Германски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Луѓе од Линебург]] j4gonhd88fbquk0n7xetcncivbkb1zl 0 1390044 5532311 5530701 2026-03-31T12:08:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532311 wikitext text/x-wiki '''Културна историја''' — гранка на [[историја]]та којашто ги евидентира и толкува [[Минато|минатите]] настани што ги вклучуваат луѓето преку [[Општество|општественото]], [[Култура|културното]] и [[Политика|политичкото]] [[Социјална средина|опкружување]] на или поврзани со [[Уметности|уметностите]] и манирите што ги посакува една група. Јакоб Буркхарт (1818–1897) помогнал во основањето на културната историја како дисциплина. Културната историја ги проучува и толкува записите на [[Општество|човечките општества]] со означување на различните посебни начини на живот изградени од група луѓе што се разгледуваат. Културната историја вклучува збир на минати културни активности, како што се [[Церемонија|церемонии]], класни практики и заемодејствија со мештани.<ref>{{Наведено списание|last=Liu|first=Siyung|last2=Alley|first2=Fatihiya|date=август 2019|title=Learning from the historical culture of American people for the current society|journal=Linguistics and Culture Review|volume=3|issue=1|pages=32–47|doi=10.21744/lingcure.v3n1.14|doi-access=free}}</ref> Таа ги комбинира пристапите на [[Антропологија|антропологијата]] и [[Историја|историјата]] за да ги испита [[Популарна култура|популарните културни]] [[Традиција|традиции]] и културните толкувања на историското искуство. == Опис == Многу современи културни историчари тврдат дека станува збор за нов пристап, но културната историја веќе ја споменувале [[Историчар|историчарите]] од деветнаесеттиот век, особено швајцарскиот научник за [[Ренесанса|ренесансна]] историја, Јакоб Буркхард.<ref>[https://www.cosmosandhistory.org/index.php/journal/article/viewFile/516/889 "Historicising Historical Theory's History of Cultural Historiography"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201126232749/https://www.cosmosandhistory.org/index.php/journal/article/viewFile/516/889|date=2020-11-26}}. Alison M. Moore, ''Cosmos & History: The Journal of Natural and Social Philosophy'', 12 (1), февруари 2016, 257-291.</ref> Културната историја се преклопува во своите пристапи со француските движења на т.н. историја на менталитетите (Филип Поарје, 2004) и таканаречената нова историја, а во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]], таа е тесно поврзана со полето на американските студии . Како што првично била замислена и практикувана во 19 век од Буркхард, во однос на италијанската ренесанса, културната историја била ориентирана кон проучување на одреден историски период во целост, во однос не само на неговото [[сликарство]], [[вајарство]] и [[архитектура]], туку и на економската основа што ја поткрепувало општеството и на општествените установи на неговиот секојдневен живот.<ref>[[Зигфрид Гидион]], ''Space, Time and Architecture'' (6. изд.), стр 3.</ref> Одгласите на пристапот на Буркхарт во 20 век може да бидат видени во „''Опаѓањето на средниот век''“ (1919) од Јохан Хајзинха.<ref>See {{Наведено списание|last=Moran|first=Sean Farrell|year=2016|title=Johan Huizinga, ''The Waning of the Middle Ages'', and the Writing of History|journal=Michigan Academician|volume=42|issue=3|pages=410–22|doi=10.7245/0026-2005-43.3.410}}</ref> Најчесто фокусот е на појавите што ги споделуваат неелитните групи во општеството, како што се: [[карневал]], [[фестивал]] и јавни [[Обред|обреди]] ; традиции на изведба на бајки, епови и други вербални облици; културни еволуции во човечките односи (идеи, [[Наука|науки]], [[уметности]], техники); и културни изрази на општествени движења како што е [[Национализам|национализмот]]. Културната историја, исто така, ги испитува главните историски концепти како што се моќ, [[идеологија]], [[Општествена класа|класа]], [[култура]], [[културен идентитет]], [[став]], [[раса]], [[восприемање]] и нови историски методи како нарација на телото. Многу студии ги разгледуваат прилагодувањата на традиционалната култура на [[Масовни медиуми|масовните медиуми]] ([[телевизија]], [[радио]], [[Весник|весници]], [[Списание|списанија]], [[Плакат|плакати]] итн.), од [[Печатење|печатени]] медиуми до [[Филм|филмови]], а сега и до [[интернет]] (култура на [[Капитализам|капитализмот]]). Нејзините современи пристапи доаѓаат од [[Историја на уметноста|историјата на уметноста]], школата „Анали“, [[Марксизам|марксистичката]] школа, [[Микроисторија|микроисторијата]] и новата културна историја.<ref>What Became of Cultural Historicism in the French Reclamation of Strasbourg After World War One? French History and Civilization 5, 2014, 1-15</ref> Вообичаени теоретски темели за поновата културна историја се: формулацијата на јавната сфера од [[Јирген Хабермас]] во ''„Структурната трансформација на буржоаската јавна сфера“'' ; поимот на [[Клифорд Гирц|Клифорд Герц]] за „ богат опис“ (објаснет во ''„Толкување на културите''“); и идејата за [[Помнење|помнењето]] како културноисториска категорија, како што е спомнато во „''Како општествата се сеќаваат''“ од Пол Конертон. === Историографијата и Француската револуција === Областа каде што културната историја од нов стил често е посочувана како речиси [[парадигма]] е „ревизионистичката“ историја на [[Француска револуција|Француската револуција]], која датира некаде од времето на масовно влијателниот [[есеј]] на Франсоа Фуре од 1978 година ''„Толкување на Француската револуција“''. „Ревизионистичкото толкување“ често е одликувано како замена на наводно доминантното, наводно [[Марксизам|марксистичко]], „општествено толкување“ кое ги наоѓа причините за Револуцијата во класната динамика. Ревизионистичкиот пристап има тежнеење да стави поголем нагласок на „[[Политичка култура|политичката култура]]“. Читајќи ги идеите за политичката култура преку концепцијата на Хабермас за јавната сфера, [[Историчар|историчарите]] на Револуцијата во последните неколку децении ја разгледуваат улогата и положбата на културните теми како што се [[Род (социологија)|родот]], [[Обред|обредот]] и [[Идеологија|идеологијата]] во контекст на предреволуционерната француска политичка култура. Историчари кои би можеле да бидат групирани под овој чадор се Роже Шартје, Роберт Дарнтон, Патрис Игоне, Лин Хант, Кит Бејкер, Џоан Ландес, Мона Озуф и Сара Маза. Секако, сите овие изучувачи се занимаваат со прилично различни интереси, а можеби е ставен премногу нагласок на парадигматската природа на новата историја на Француската револуција. Колин Џонс, на пример, не е странец на културната историја, [[Јирген Хабермас|Хабермас]] или марксизмот и постојано тврди дека марксистичкото толкување не е мртво, туку може да биде оживеано; на крајот на краиштата, логиката на Хабермас била во голема мера задолжена за марксистичко разбирање. Во меѓувреме, Ребека Спанг неодамна тврдел дека и покрај целиот свој нагласок на различноста и новината, „ревизионистичкиот“ пристап ја задржува идејата за Француската револуција како пресвртница во историјата на (таканаречената) модерност и дека самиот проблематичен поим за модерноста привлекол малку внимание. == Културолошки изучувања == Културолошките студии се академска дисциплина популарна меѓу разновидна група научници. Таа ги комбинира [[Политичка економија|политичката економија]], [[Географија|географијата]], [[Социологија|социологијата]], [[Општествена теорија|општествената теорија]], [[Теорија на книжевноста|книжевната теорија]], [[Филмска теорија|филмските/видео изучувања]], [[Културна антропологија|културната антропологија]], [[Филозофија|филозофијата]], критиката и [[Историја на уметноста|историјата на уметноста]] за да ги проучува [[Култура|културните]] појави во различни општества. Истражувачите на културните изучувања честопати се концентрираат на тоа како одредена појава се однесува на прашања од [[идеологија]], [[националност]], [[Етничка група|народност]], [[општествена класа]] и/или [[Род (социологија)|пол]]. Поимот го измислил Ричард Хогарт во 1964 година, кога го основал Центарот за современи културни студии во [[Бирмингем]]. Оттогаш е силно поврзан со Стјуарт Хол, кој го наследил Хогарт како директор. == Културната историја во популарната култура == [[Би-би-си|Би-Би-Си]] продуцирала и емитувала голем број [[Образование|образовни]] [[Телевизиска програма|телевизиски програми]] за различни аспекти од човечката културна историја: во серијата „''Цивилизација“'' од 1969 година, во „''Подемот на човекот''“ од 1973 година , во „''Триумфот на Западот''“ од 1985 година и во „''Историја на светот на Ендру Мар''“ од 2012 година . == Поврзано == * [[Збирна несвест]] * [[Етноисторија]] * [[Историја на менталитетите]] * [[Историја на светот|Човечка историја]] == Наводи == {{Наводи}} == Дополнителни извори == * Арканџели, Алесандро. (2011) ''Cultural History: A Concise Introduction'' (Routledge, 2011) * Бурк, Питер . (2004). ''What is Cultural History?.'' Кембриџ: Polity Press.. * Кук, Џејмс В. и др. ''The Cultural Turn in U. S. History: Past, Present, and Future'' (2009) [https://www.amazon.com/Cultural-Turn-U-S-History/dp/0226115070/ извадок] ; 14 тематски есеи од научници * {{cite book|title=Clues, Myths and the Historical Method|last=Ginzburg|first=Carlo|date=1989|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-4388-4|author-link=Карло Гинзбург}} Гинзбург „нè предизвикува сите да вратиме еден културен и општествен свет што поконвенционалната историја не го евидентира.“ - Задна корица * Грин, Ана. (2008). ''Cultural History''. Theory and History. Бејзингстоук и Њујорк: Palgrave MacMillan. * Херубел, Жан-Пјер В.М. (јануари 2010). „Observations on an Emergent Specialization: Contemporary French Cultural History. Significance for Scholarship.“ ''Journal of Scholarly Publishing'' 41#2 стр. 216–240. * Кели, Мајкл. „Le regard de l'étranger: What French cultural studies bring to French cultural history.“ ''French Cultural Studies'' (2014) 25#3–4 стр.: 253–261. * Кирли, Џенгиз. „From Economic History to Cultural History in Ottoman Studies“. ''International Journal of Middle East Studies'' (2014) 46#2 стр.: 376–378. * Лакер, Валтер, уредник. ''Weimar: A cultural history'' (Routledge, 2017); Германија во 1920-тите. * МекКафри, Питер Габриел и Бен Марсден, уредници. ''The Cultural History Reader'' (Routledge, 2014) * Мелчинг, В. и Велема, В. (1994). ''Main trends in cultural history: ten essays''. Амстердам: Rodopi. * Мур, Алисон М. [https://www.cosmosandhistory.org/index.php/journal/article/viewFile/516/889 „Historicising Historical Theory's History of Cultural Historiography“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201126232749/https://www.cosmosandhistory.org/index.php/journal/article/viewFile/516/889|date=2020-11-26}} ''Cosmos & History: The Journal of Natural and Social Philosophy'', 12 (1), февруари 2016, 257–291. * Мур, Алисон, „What Became of Cultural Historicism in the French Reclamation of Strasbourg After World War One?“ ''French History and Civilization'' 5, 2014, 1–15 * Морис, И. ''Archaeology as Cultural History: Words and Things in Iron Age Greece''. (Blackwell Publishing, 1999). * Манслоу, Алун. ''Deconstructing History'' (Routledge, 1997). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-415-13192-8|<bdi>0-415-13192-8</bdi>]] . * Пикон-Салас, Маријано. ''A cultural history of Spanish America'' (U of California Press, 2020). * Пориер, Филип (2004), Les Enjeux de l'histoire Culturelle, Seuil. * Постер, М. (1997). ''КCultural history and postmodernity: disciplinary readings and challenges''. Њујорк: Columbia University Press. * Рикард, Џон. ''Australia: A cultural history'' (Monash University Publishing, 2017). * Ритберген, Питер. ''Europe: a cultural history'' (Routledge, 2020). * Ритер, Х. ''Dictionary of concepts in history''. (Greenwood Press, 1986) * Салми, Х. „Cultural History, the Possible, and the Principle of Plenitude“. ''History and Theory'' 50 (мај 2011), 171–187. * Шлерет, Т.Ј. ''Cultural history and material culture: everyday life, landscapes, museums. American material culture and folklife''. (Ен Арбор, Мичиген: UMI Research Press, 1990). * Schwarz, Georg, ''Kulturexperimente im Altertum'', Берлин: SI Symposion, 2010 година. * Спанг, Ребека. (2008). „Paradigms and Paranoia: how modern is the French Revolution?“ ''American Historical Review'', [https://www.jstor.org/stable/10.1086/533047 во JSTOR] * Ван Јанг, Ерик. „The New Cultural History Comes to Old Mexico.“ во ''Writing Mexican History'' (Stanford UP, 2020) стр. 223–264. == Надворешни врски == * [http://www.culthist.org/ Меѓународно друштво за културна историја] * [http://www.culturahistorica.es/welcome.html Семрежен портал за историска култура и историографија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190822183859/http://www.culturahistorica.es/welcome.html |date=2019-08-22 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Гранки на историјата]] [[Категорија:Културологија]] [[Категорија:Културна историја]] 4gjayq9kjtyk3q4yscdtxzecrd2cspn 0 1390225 5532400 5532031 2026-03-31T17:21:34Z Carshalton 30527 5532400 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Емил Холм | image = [[Податотека:Emil Holm (Sweden vs Moldova, 12 October 2023).jpg|200px]] | caption = | fullname = Емил Алфонс Холм<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/612828 |title=Updated squads for 2017/18 Premier League confirmed |publisher=Premier League |date=2 February 2018 |access-date=10 February 2018}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|5|13|df=y}} | birth_place = [[Гетеборг]], [[Шведска]] | nationality = {{flagsport|SWE}} [[Шведска]] | height = {{height|m=1.92}}<ref>https://www.bolognafc.it/player/emil-holm</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 2 | youthyears1 = 2005–2012 | youthclubs1 = {{симбол2|600px bisection vertical HEX-0000CC White.svg}} Анебергс | youthyears2 = 2012–2018 | youthclubs2 = {{Fb team Goteborg}} | years1 = 2019-2020 | caps1 = 37 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Goteborg}} | years2 = 2021-2022 | caps2 = 39 | goals2 = 6 | clubs2 = {{Fb team Sonderjyske}} | years3 = 2022-2024 | caps3 = 20 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Spezia}} | years4 = 2023-2024 | caps4 = 22 | goals4 = 1 | clubs4 = →{{Fb team Atalanta}} | years5 = 2024- | caps5 = 32 | goals5 = 2 | clubs5 = {{Fb team Bologna}} | years6 = 2026- | caps6 = 1 | goals6 = 0 | clubs6 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014–2016 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 19 години|Шведска 19]] | nationalyears2 = 2021–2022 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 годинa|Шведска 21]] | nationalyears3 = 2022- | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 2 | nationalteam3 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] }} '''Емил Алфонс Холм''' (роден на {{роден на|13|мај|2000}} година, во {{роден во|Гетеборг}}) — [[Шведска|шведски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Bologna}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Шведска|шведската репрезентација]]. ==Технички карактеристики== Десен бек со добра физичка структура, силен во фазата на напад.<ref>{{Cite web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2022/06/30/lo-spezia-accoglie-holm-stellina-u21-della-svezia_2b2b606d-ee1e-454c-9a7a-053c617966b3.html|title=Lo Spezia accoglie Holm, stellina U21 della Svezia|date=30 giugno 2022|access-date=2022-07-07}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.cittadellaspezia.com/2022/06/30/ecco-emil-holm-il-22enne-terzino-di-cui-tutta-la-svezia-parla-451446/|title=Ecco Emil Holm, il 22enne terzino di cui tutta la Svezia parla|date=2022-06-30|access-date=2022-07-07}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://telenord.it/spezia-arriva-emil-holm-un-giovane-talento-svedese-alla-corte-di-luca-gotti-47108|title=Spezia, arriva Emil Holm: un giovane talento svedese alla corte di Luca Gotti|date=2022-06-30|access-date=2022-07-07}}</ref> Има добри тркачки способности и умее да влегува во шанси за гол.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ==Клупска кариера== ===Почетоци, Гетеборг и Сенерјуск=== Тој почнал да игра фудбал во Анебергс ИФ, мал тим со седиште во [[Кунгсбака]], на неколку километри од градот [[Гетеборг]]. Во летото 2012 година, тој се приклучил на младинскиот тим на [[ИФК Гетеборг]]. Пред почетокот на сезоната 2019, тој бил промовиран во првиот тим потпишувајќи тригодишен договор.<ref>{{Cite web |url=https://fotbolltransfers.com/site/news/101807|title=Officiellt: IFK Göteborg flyttar upp fem talanger|date=14 декември 2018|publisher=fotbolltransfers.com|language=SV }}</ref> Тој го направиl своето деби во [[Алсвенскан]] на 29 јуни 2019 година, влегувајќи како замена во ремито 0–0 на гостувањето против [[ФК Естерсунд|Естерсунд]].<ref>{{Cite web |url=https://www.expressen.se/gt/sport/fotboll/allsvenskan/talangen-om-debuten-ett-stort-lyckorus/|title=Talangen om debuten: ”Ett stort lyckorus”|date=29 giugno 2019|publisher=expressen.se|language=SV }}</ref> За време на тоа првенство тој одиграл 11 натпревари, од кои 2 како стартер. Неговиот прв професионален гол, бил постигнат на 8 ноември 2020 година, со кој му помогнал на Гетеборг да победи со 1-0 во клучен натпревар на гости против [[ИФ Хелсингборг|Хелсингборг]], директен ривал во борбата за избегнување на испаѓање во [[Суперетан]]. Со овој резултат, на три кола до крајот, бело-сините имале предност од три бода во однос на претпоследното место и со тоа и во однос на плејофот за опстанок,<ref>{{Cite web |url=https://www.allsvenskan.se/nyheter/nyheter-fran-allsvenskan.se/holm-nickade-tre-tunga-poang-till-blavitt|title=Holm nickade tre tunga poäng till Blåvitt|date=8 ноември 2020|publisher=allsvenskan.se|language=SV }}</ref> на крајот изборувајќи директен опстанок. Во јануари 2021 година, Холм бил продаден на [[Данска|данската]] екипа [[ФК Сенерјуск|Сенерјуск]], со која потпишал договор со важност до летото 2025 година.<ref>{{Cite web |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/soenderjyske-skriver-med-ung-forsvarsspiller|title=SønderjyskE skriver med ung forsvarsspiller|date=27 јануари 2021|publisher=tipsbladet.dk|language=DA }}</ref> На 27 август 2021 година, тој бил целосно купен од {{Fb team (N) Spezia}}, [[Италија|италијански]] клуб од [[Серија А]], кои во исто време го оставиле на позајмица кај данците за уште една сезона.<ref>{{Cite web|url=https://soenderjyske.dk/fodbold/soenderjyske-saelger-emil-holm-og-lejer-ham-i-spezia/|title=SønderjyskE sælger Emil Holm og lejer ham i Spezia|data=2021-08-27|language=da|access-date=2021-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.acspezia.com/it/news/ufficiale-emil-holm-un-nuovo-calciatore-dello-spezia.22764.html|title=Ufficiale {{!}} Emil Holm è un nuovo calciatore dello Spezia|access-date=2021-08-27}}</ref> ===Специја=== Откако се вратил во [[Лигурија]] во летото 2022 година, тој го имал своето деби на 6 август, играјќи ги последните 7 минути од натпреварот од Купот на Италија против {{Fb team (N) Como}}, добиен со 5-1. На 14 август, тој го имал и своето деби во Серија А, влегувајќи како замена во 75-тата минута од победата над [[ФК Емполи|Емполи]]. Неговиот прв гол го постигнал на 16 октомври, во ремито 2-2 против [[УС Кремонезе|Кремонезе]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/serie-a-spezia-cremonese-2-2-pari-pirotecnico-al-picco_56116409-202202k.shtml|title=Serie A, Spezia-Cremonese 2-2: pari pirotecnico al Picco|access-date=2022-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurosport.it/calcio/serie-a/2022-2023/serie-a-spezia-cremonese-2-2-pickel-e-dessers-annullano-le-reti-di-nzola-ed-holm_sto9189274/story.shtml|title=SERIE A -Spezia-Cremonese 2-2: Pickel e Dessers annullano le reti di Nzola ed Holm|date=2022-10-16|access-date=2022-10-16}}</ref> ===Аталанта=== По испаѓањето на Специја од Серија А, на 31 август 2023 година, тој бил позајмен (за надомест од 2,5 милиони евра) на {{Fb team (N) Atalanta}},<ref>{{Cite web|url=https://www.speziacalcio.com/it/news/emil-holm-allatalanta.25151.html|title=Emil Holm all'Atalanta|accesso=2023-08-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.atalanta.it/news/emil-holm-nuovo-innesto-sulle-corsie-laterali/|title=Emil Holm nuovo innesto sulle corsie laterali|access-date=2023-08-31}}</ref> со опција за откуп поставена на 8 милиони евра.<ref>{{Cite web|url=https://sport.quotidiano.net/calcio/atalanta/emil-holm-7e66997b|title=L’Atalanta ha un nuovo gioiello: è esplosa la freccia scandinava Emil Holm|author=Fabrizio Carcano|date=16 јануари 2024|access-date=29 јуни 2024}}</ref> Откако останал во најсилната италијанска лига, дебитирал за новиот клуб два дена подоцна, влегувајќи како замена во второто полувреме на местото на [[Давиде Ѕапакоста]] во победата од 3-0 против [[ФК Монца|Монца]].<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/partite/2023/giornata-3/atalanta-monza/risultato-gol|title=Atalanta-Monza LIVE|date=2 септември 2023|access-date=29 јуни 2024}}</ref> На 15 јануари 2024 година, тој го постигнал својот прв гол за Аталанта, за да го постави конечниот резултат во успехот со 5-0 на домашен терен против [[Фрозиноне Калчо|Фрозиноне]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/atalanta-frosinone-5-0-serie-a_75975352-202402k.shtml|title=Serie A, Atalanta-Frosinone 5-0: show della Dea, Gasperini vede la Champions|website=Sportmediaset.it|language=IT|access-date=2024-06-28}}</ref> Во мај 2024, тој придонел за големото славје на клубот од [[Бергамо]] по повод освојувањето на [[УЕФА Лига Европа 2023-2024|Лига Европа]], успех кој дошол по победата во [[Финале на УЕФА Лига Европа 2023-2024|финалето]] над {{Fb team (N) Bayer Leverkusen}}.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Europa-League/22-05-2024/l-atalanta-vince-l-europa-league-lookman-segna-tre-gol-a-bayer.shtml|title=Lookman e Gasp portano l'Atalanta nella storia: Bayer travolto, l'Europa League è sua|author=Matteo Brega|website=[[La Gazzetta dello Sport]]|date=22 мај 2024|access-date=23 мај 2024}}</ref><ref name=":12">{{cite news|author=Carlos Passerini|author2=Maria Strada|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/europa-league/diretta-live/24_maggio_22/atalanta-bayer-leverkusen-diretta-live.shtml|title=Atalanta-Bayer Leverkusen: 3-0, Tripletta di Lookman! Il risultato della finale di Europa League|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=22 мај 2024|access-date=23 мај 2024}}</ref> По завршувањето на [[ФК Аталанта сезона 2023-2024|сезоната]], тој не бил откупен од Аталанта.<ref>{{Cite web|url=https://fotbolltransfers.com/nyheter/bologna-kan-komma-overens-om-emil-holm-under-mandagen/187643|title=Bologna kan komma överens om Emil Holm under måndagen?|author=Henning Sverke|date=24 јуни 2024|language=sv|access-date=29 јуни 2024}}</ref> ===Болоња и Јувентус=== На 28 јуни 2024 година, тој бил купен за 7 милиони евра<ref>{{Cite web|url=https://www.aftonbladet.se/a/o3nLoK|title=Klart: Emil Holm presenterad av Serie A-klubb|author=Makoto Asahara|date=28 јуни 2024|language=sv|access-date=28 јуни 2024}}</ref> од {{Fb team (N) Bologna}}, која станала неговата трета екипа во Серија А.<ref>{{Cita web|url=https://www.speziacalcio.com/it/news/emil-holm-al-bologna.26073.html|title=Emil Holm al Bologna|date=28 јуни 2024|access-date=28 јуни 2024}}</ref><ref>{{Citе web|url=https://www.bolognafc.it/holm-al-bologna/|title=Holm al Bologna|date=28 јуни 2024|access-date=28 јуни 2024}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ====Гетеборг==== *'''[[Фудбалски куп на Шведска|Куп на Шведска]]''' : 1 : 2019-2020 ====Аталанта==== *'''{{Трофеј-Куп на УЕФА}} [[Лига Европа]]''' : 1 : 2023-2024 ====Болоња==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|2024-2025]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шведска |image3=Flag of Sweden.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/holm-emil/ANr5qAci/ Емил Холм на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/emil-holm/profil/spieler/496745 Емил Холм на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/286814/emil-holm Емил Холм на espn] *[https://www.whoscored.com/players/418579/show/emil-holm Емил Холм на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Холм, Емил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] [[Категорија:Шведски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ИФК Гетеборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аталанта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Луѓе од Гетеборг]] 8q8s8y5hf2jf71jlw6vcbez2fny45n4 5532403 5532400 2026-03-31T17:42:48Z Carshalton 30527 5532403 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Емил Холм | image = [[Податотека:Emil Holm (Sweden vs Moldova, 12 October 2023).jpg|200px]] | caption = | fullname = Емил Алфонс Холм<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/612828 |title=Updated squads for 2017/18 Premier League confirmed |publisher=Premier League |date=2 February 2018 |access-date=10 February 2018}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|5|13|df=y}} | birth_place = [[Гетеборг]], [[Шведска]] | nationality = {{flagsport|SWE}} [[Шведска]] | height = {{height|m=1.92}}<ref>https://www.bolognafc.it/player/emil-holm</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 2 | youthyears1 = 2005–2012 | youthclubs1 = {{симбол2|600px bisection vertical HEX-0000CC White.svg}} Анебергс | youthyears2 = 2012–2018 | youthclubs2 = {{Fb team Goteborg}} | years1 = 2019-2020 | caps1 = 37 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Goteborg}} | years2 = 2021-2022 | caps2 = 39 | goals2 = 6 | clubs2 = {{Fb team Sonderjyske}} | years3 = 2022-2024 | caps3 = 20 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Spezia}} | years4 = 2023-2024 | caps4 = 22 | goals4 = 1 | clubs4 = →{{Fb team Atalanta}} | years5 = 2024- | caps5 = 32 | goals5 = 2 | clubs5 = {{Fb team Bologna}} | years6 = 2026- | caps6 = 1 | goals6 = 0 | clubs6 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014–2016 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 19 години|Шведска 19]] | nationalyears2 = 2021–2022 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 годинa|Шведска 21]] | nationalyears3 = 2022- | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 2 | nationalteam3 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] }} '''Емил Алфонс Холм''' (роден на {{роден на|13|мај|2000}} година, во {{роден во|Гетеборг}}) — [[Шведска|шведски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Bologna}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Шведска|шведската репрезентација]]. ==Технички карактеристики== Десен бек со добра физичка структура, силен во фазата на напад.<ref>{{Cite web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2022/06/30/lo-spezia-accoglie-holm-stellina-u21-della-svezia_2b2b606d-ee1e-454c-9a7a-053c617966b3.html|title=Lo Spezia accoglie Holm, stellina U21 della Svezia|date=30 giugno 2022|access-date=2022-07-07}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.cittadellaspezia.com/2022/06/30/ecco-emil-holm-il-22enne-terzino-di-cui-tutta-la-svezia-parla-451446/|title=Ecco Emil Holm, il 22enne terzino di cui tutta la Svezia parla|date=2022-06-30|access-date=2022-07-07}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://telenord.it/spezia-arriva-emil-holm-un-giovane-talento-svedese-alla-corte-di-luca-gotti-47108|title=Spezia, arriva Emil Holm: un giovane talento svedese alla corte di Luca Gotti|date=2022-06-30|access-date=2022-07-07}}</ref> Има добри тркачки способности и умее да влегува во шанси за гол.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ==Клупска кариера== ===Почетоци, Гетеборг и Сенерјуск=== Тој почнал да игра фудбал во Анебергс ИФ, мал тим со седиште во [[Кунгсбака]], на неколку километри од градот [[Гетеборг]]. Во летото 2012 година, тој се приклучил на младинскиот тим на [[ИФК Гетеборг]]. Пред почетокот на сезоната 2019, тој бил промовиран во првиот тим потпишувајќи тригодишен договор.<ref>{{Cite web |url=https://fotbolltransfers.com/site/news/101807|title=Officiellt: IFK Göteborg flyttar upp fem talanger|date=14 декември 2018|publisher=fotbolltransfers.com|language=SV }}</ref> Тој го направиl своето деби во [[Алсвенскан]] на 29 јуни 2019 година, влегувајќи како замена во ремито 0–0 на гостувањето против [[ФК Естерсунд|Естерсунд]].<ref>{{Cite web |url=https://www.expressen.se/gt/sport/fotboll/allsvenskan/talangen-om-debuten-ett-stort-lyckorus/|title=Talangen om debuten: ”Ett stort lyckorus”|date=29 giugno 2019|publisher=expressen.se|language=SV }}</ref> За време на тоа првенство тој одиграл 11 натпревари, од кои 2 како стартер. Неговиот прв професионален гол, бил постигнат на 8 ноември 2020 година, со кој му помогнал на Гетеборг да победи со 1-0 во клучен натпревар на гости против [[ИФ Хелсингборг|Хелсингборг]], директен ривал во борбата за избегнување на испаѓање во [[Суперетан]]. Со овој резултат, на три кола до крајот, бело-сините имале предност од три бода во однос на претпоследното место и со тоа и во однос на плејофот за опстанок,<ref>{{Cite web |url=https://www.allsvenskan.se/nyheter/nyheter-fran-allsvenskan.se/holm-nickade-tre-tunga-poang-till-blavitt|title=Holm nickade tre tunga poäng till Blåvitt|date=8 ноември 2020|publisher=allsvenskan.se|language=SV }}</ref> на крајот изборувајќи директен опстанок. Во јануари 2021 година, Холм бил продаден на [[Данска|данската]] екипа [[ФК Сенерјуск|Сенерјуск]], со која потпишал договор со важност до летото 2025 година.<ref>{{Cite web |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/soenderjyske-skriver-med-ung-forsvarsspiller|title=SønderjyskE skriver med ung forsvarsspiller|date=27 јануари 2021|publisher=tipsbladet.dk|language=DA }}</ref> На 27 август 2021 година, тој бил целосно купен од {{Fb team (N) Spezia}}, [[Италија|италијански]] клуб од [[Серија А]], кои во исто време го оставиле на позајмица кај данците за уште една сезона.<ref>{{Cite web|url=https://soenderjyske.dk/fodbold/soenderjyske-saelger-emil-holm-og-lejer-ham-i-spezia/|title=SønderjyskE sælger Emil Holm og lejer ham i Spezia|data=2021-08-27|language=da|access-date=2021-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.acspezia.com/it/news/ufficiale-emil-holm-un-nuovo-calciatore-dello-spezia.22764.html|title=Ufficiale {{!}} Emil Holm è un nuovo calciatore dello Spezia|access-date=2021-08-27}}</ref> ===Специја=== Откако се вратил во [[Лигурија]] во летото 2022 година, тој го имал своето деби на 6 август, играјќи ги последните 7 минути од натпреварот од Купот на Италија против {{Fb team (N) Como}}, добиен со 5-1. На 14 август, тој го имал и своето деби во Серија А, влегувајќи како замена во 75-тата минута од победата над [[ФК Емполи|Емполи]]. Неговиот прв гол го постигнал на 16 октомври, во ремито 2-2 против [[УС Кремонезе|Кремонезе]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/serie-a-spezia-cremonese-2-2-pari-pirotecnico-al-picco_56116409-202202k.shtml|title=Serie A, Spezia-Cremonese 2-2: pari pirotecnico al Picco|access-date=2022-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurosport.it/calcio/serie-a/2022-2023/serie-a-spezia-cremonese-2-2-pickel-e-dessers-annullano-le-reti-di-nzola-ed-holm_sto9189274/story.shtml|title=SERIE A -Spezia-Cremonese 2-2: Pickel e Dessers annullano le reti di Nzola ed Holm|date=2022-10-16|access-date=2022-10-16}}</ref> ===Аталанта=== По испаѓањето на Специја од Серија А, на 31 август 2023 година, тој бил позајмен (за надомест од 2,5 милиони евра) на {{Fb team (N) Atalanta}},<ref>{{Cite web|url=https://www.speziacalcio.com/it/news/emil-holm-allatalanta.25151.html|title=Emil Holm all'Atalanta|accesso=2023-08-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.atalanta.it/news/emil-holm-nuovo-innesto-sulle-corsie-laterali/|title=Emil Holm nuovo innesto sulle corsie laterali|access-date=2023-08-31}}</ref> со опција за откуп поставена на 8 милиони евра.<ref>{{Cite web|url=https://sport.quotidiano.net/calcio/atalanta/emil-holm-7e66997b|title=L’Atalanta ha un nuovo gioiello: è esplosa la freccia scandinava Emil Holm|author=Fabrizio Carcano|date=16 јануари 2024|access-date=29 јуни 2024}}</ref> Откако останал во најсилната италијанска лига, дебитирал за новиот клуб два дена подоцна, влегувајќи како замена во второто полувреме на местото на [[Давиде Ѕапакоста]] во победата од 3-0 против [[ФК Монца|Монца]].<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/partite/2023/giornata-3/atalanta-monza/risultato-gol|title=Atalanta-Monza LIVE|date=2 септември 2023|access-date=29 јуни 2024}}</ref> На 15 јануари 2024 година, тој го постигнал својот прв гол за Аталанта, за да го постави конечниот резултат во успехот со 5-0 на домашен терен против [[Фрозиноне Калчо|Фрозиноне]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/atalanta-frosinone-5-0-serie-a_75975352-202402k.shtml|title=Serie A, Atalanta-Frosinone 5-0: show della Dea, Gasperini vede la Champions|website=Sportmediaset.it|language=IT|access-date=2024-06-28}}</ref> Во мај 2024, тој придонел за големото славје на клубот од [[Бергамо]] по повод освојувањето на [[УЕФА Лига Европа 2023-2024|Лига Европа]], успех кој дошол по победата во [[Финале на УЕФА Лига Европа 2023-2024|финалето]] над {{Fb team (N) Bayer Leverkusen}}.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Europa-League/22-05-2024/l-atalanta-vince-l-europa-league-lookman-segna-tre-gol-a-bayer.shtml|title=Lookman e Gasp portano l'Atalanta nella storia: Bayer travolto, l'Europa League è sua|author=Matteo Brega|website=[[La Gazzetta dello Sport]]|date=22 мај 2024|access-date=23 мај 2024}}</ref><ref name=":12">{{cite news|author=Carlos Passerini|author2=Maria Strada|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/europa-league/diretta-live/24_maggio_22/atalanta-bayer-leverkusen-diretta-live.shtml|title=Atalanta-Bayer Leverkusen: 3-0, Tripletta di Lookman! Il risultato della finale di Europa League|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=22 мај 2024|access-date=23 мај 2024}}</ref> По завршувањето на [[ФК Аталанта сезона 2023-2024|сезоната]], тој не бил откупен од Аталанта.<ref>{{Cite web|url=https://fotbolltransfers.com/nyheter/bologna-kan-komma-overens-om-emil-holm-under-mandagen/187643|title=Bologna kan komma överens om Emil Holm under måndagen?|author=Henning Sverke|date=24 јуни 2024|language=sv|access-date=29 јуни 2024}}</ref> ===Болоња и Јувентус=== На 28 јуни 2024 година, тој бил купен за 7 милиони евра<ref>{{Cite web|url=https://www.aftonbladet.se/a/o3nLoK|title=Klart: Emil Holm presenterad av Serie A-klubb|author=Makoto Asahara|date=28 јуни 2024|language=sv|access-date=28 јуни 2024}}</ref> од {{Fb team (N) Bologna}}, која станала неговата трета екипа во Серија А.<ref>{{Cita web|url=https://www.speziacalcio.com/it/news/emil-holm-al-bologna.26073.html|title=Emil Holm al Bologna|date=28 јуни 2024|access-date=28 јуни 2024}}</ref><ref>{{Citе web|url=https://www.bolognafc.it/holm-al-bologna/|title=Holm al Bologna|date=28 јуни 2024|access-date=28 јуни 2024}}</ref> Своето деби за ''„рособлу“'' го имал на 28 септември, влегувајќи како доцна замена во домашниот натпревар против неговиот поранешен тим Аталанта, кој завршил нерешено 1-1. На 27 ноември, тој го имал своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], влегувајќи во игра како замена за [[Штефан Пош]] кон крајот на домашниот натпревар против [[ФК Лил|Лил]], загубен со 1-2. На 15 јануари 2025 година, тој го постигна својот прв гол за Болоња, поставувајќи го конечниот резултат 2-2 во натпреварот против [[ФК Интер|Интер]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Inter/15-01-2025/inter-bologna-2-2-il-recupero-coi-rossoblu-resta-un-tabu.shtml|title=Il Bologna è ancora tabù per Inzaghi: Holm riacciuffa l'Inter. Ride Conte: Napoli a +3|website=La Gazzetta dello Sport|access-date=2025-01-15}}</ref> На 14 мај, тој го освоил [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|Купот на Италија]] со Болоња, започнувајќи и играјќи до 76-тата минута во победата со 1-0 во финалето против [[ФК Милан|Милан]]. Тој го напуштил клубот по 48 настапи и два гола.<ref name="Juve">{{Cite web|url=https://www.bolognafc.it/holm-alla-juventus/|title=Holm alla Juventus|date=2 февруари 2026|access-date=2 февруари 2026}}</ref> На 2 февруари 2026 година, тој се преселил на позајмица со опција за откуп во [[ФК Јувентус|Јувентус]].<ref name="Juve"/><ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/images/image/private/fl_attachment/dev/xkpkfbnxuaw0ktalmtci.pdf|title=Accordo con il Bologna per l'acquisizione del calciatore Holm|date=2 февруари 2026|access-date=2 февруари 2026}}</ref> Три дена подоцна, дебитирал за ''„бјанконерите“'' во натпреварот од [[Фудбалски куп на Италија 2025-2026|Купот на Италија]], загубен со 3-0 од Аталанта, заменувајќи го [[Џонатан Дејвид]]. ==Титули== ===Клупски=== ====Гетеборг==== *'''[[Фудбалски куп на Шведска|Куп на Шведска]]''' : 1 : 2019-2020 ====Аталанта==== *'''{{Трофеј-Куп на УЕФА}} [[Лига Европа]]''' : 1 : 2023-2024 ====Болоња==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|2024-2025]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шведска |image3=Flag of Sweden.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/holm-emil/ANr5qAci/ Емил Холм на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/emil-holm/profil/spieler/496745 Емил Холм на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/286814/emil-holm Емил Холм на espn] *[https://www.whoscored.com/players/418579/show/emil-holm Емил Холм на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Холм, Емил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] [[Категорија:Шведски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ИФК Гетеборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аталанта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Луѓе од Гетеборг]] r46ttsbl7poc8mrul23yoda5cteuwhc 5532408 5532403 2026-03-31T17:51:38Z Carshalton 30527 5532408 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Емил Холм | image = [[Податотека:Emil Holm (Sweden vs Moldova, 12 October 2023).jpg|200px]] | caption = | fullname = Емил Алфонс Холм<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/612828 |title=Updated squads for 2017/18 Premier League confirmed |publisher=Premier League |date=2 February 2018 |access-date=10 February 2018}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|5|13|df=y}} | birth_place = [[Гетеборг]], [[Шведска]] | nationality = {{flagsport|SWE}} [[Шведска]] | height = {{height|m=1.92}}<ref>https://www.bolognafc.it/player/emil-holm</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 2 | youthyears1 = 2005–2012 | youthclubs1 = {{симбол2|600px bisection vertical HEX-0000CC White.svg}} Анебергс | youthyears2 = 2012–2018 | youthclubs2 = {{Fb team Goteborg}} | years1 = 2019-2020 | caps1 = 37 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Goteborg}} | years2 = 2021-2022 | caps2 = 39 | goals2 = 6 | clubs2 = {{Fb team Sonderjyske}} | years3 = 2022-2024 | caps3 = 20 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Spezia}} | years4 = 2023-2024 | caps4 = 22 | goals4 = 1 | clubs4 = →{{Fb team Atalanta}} | years5 = 2024- | caps5 = 32 | goals5 = 2 | clubs5 = {{Fb team Bologna}} | years6 = 2026- | caps6 = 1 | goals6 = 0 | clubs6 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014–2016 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 19 години|Шведска 19]] | nationalyears2 = 2021–2022 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска 21]] | nationalyears3 = 2022- | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 2 | nationalteam3 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] }} '''Емил Алфонс Холм''' (роден на {{роден на|13|мај|2000}} година, во {{роден во|Гетеборг}}) — [[Шведска|шведски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Bologna}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Шведска|шведската репрезентација]]. ==Технички карактеристики== Десен бек со добра физичка структура, силен во фазата на напад.<ref>{{Cite web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2022/06/30/lo-spezia-accoglie-holm-stellina-u21-della-svezia_2b2b606d-ee1e-454c-9a7a-053c617966b3.html|title=Lo Spezia accoglie Holm, stellina U21 della Svezia|date=30 giugno 2022|access-date=2022-07-07}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.cittadellaspezia.com/2022/06/30/ecco-emil-holm-il-22enne-terzino-di-cui-tutta-la-svezia-parla-451446/|title=Ecco Emil Holm, il 22enne terzino di cui tutta la Svezia parla|date=2022-06-30|access-date=2022-07-07}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://telenord.it/spezia-arriva-emil-holm-un-giovane-talento-svedese-alla-corte-di-luca-gotti-47108|title=Spezia, arriva Emil Holm: un giovane talento svedese alla corte di Luca Gotti|date=2022-06-30|access-date=2022-07-07}}</ref> Има добри тркачки способности и умее да влегува во шанси за гол.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ==Клупска кариера== ===Почетоци, Гетеборг и Сенерјуск=== Тој почнал да игра фудбал во Анебергс ИФ, мал тим со седиште во [[Кунгсбака]], на неколку километри од градот [[Гетеборг]]. Во летото 2012 година, тој се приклучил на младинскиот тим на [[ИФК Гетеборг]]. Пред почетокот на сезоната 2019, тој бил промовиран во првиот тим потпишувајќи тригодишен договор.<ref>{{Cite web |url=https://fotbolltransfers.com/site/news/101807|title=Officiellt: IFK Göteborg flyttar upp fem talanger|date=14 декември 2018|publisher=fotbolltransfers.com|language=SV }}</ref> Тој го направиl своето деби во [[Алсвенскан]] на 29 јуни 2019 година, влегувајќи како замена во ремито 0–0 на гостувањето против [[ФК Естерсунд|Естерсунд]].<ref>{{Cite web |url=https://www.expressen.se/gt/sport/fotboll/allsvenskan/talangen-om-debuten-ett-stort-lyckorus/|title=Talangen om debuten: ”Ett stort lyckorus”|date=29 giugno 2019|publisher=expressen.se|language=SV }}</ref> За време на тоа првенство тој одиграл 11 натпревари, од кои 2 како стартер. Неговиот прв професионален гол, бил постигнат на 8 ноември 2020 година, со кој му помогнал на Гетеборг да победи со 1-0 во клучен натпревар на гости против [[ИФ Хелсингборг|Хелсингборг]], директен ривал во борбата за избегнување на испаѓање во [[Суперетан]]. Со овој резултат, на три кола до крајот, бело-сините имале предност од три бода во однос на претпоследното место и со тоа и во однос на плејофот за опстанок,<ref>{{Cite web |url=https://www.allsvenskan.se/nyheter/nyheter-fran-allsvenskan.se/holm-nickade-tre-tunga-poang-till-blavitt|title=Holm nickade tre tunga poäng till Blåvitt|date=8 ноември 2020|publisher=allsvenskan.se|language=SV }}</ref> на крајот изборувајќи директен опстанок. Во јануари 2021 година, Холм бил продаден на [[Данска|данската]] екипа [[ФК Сенерјуск|Сенерјуск]], со која потпишал договор со важност до летото 2025 година.<ref>{{Cite web |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/soenderjyske-skriver-med-ung-forsvarsspiller|title=SønderjyskE skriver med ung forsvarsspiller|date=27 јануари 2021|publisher=tipsbladet.dk|language=DA }}</ref> На 27 август 2021 година, тој бил целосно купен од {{Fb team (N) Spezia}}, [[Италија|италијански]] клуб од [[Серија А]], кои во исто време го оставиле на позајмица кај данците за уште една сезона.<ref>{{Cite web|url=https://soenderjyske.dk/fodbold/soenderjyske-saelger-emil-holm-og-lejer-ham-i-spezia/|title=SønderjyskE sælger Emil Holm og lejer ham i Spezia|data=2021-08-27|language=da|access-date=2021-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.acspezia.com/it/news/ufficiale-emil-holm-un-nuovo-calciatore-dello-spezia.22764.html|title=Ufficiale {{!}} Emil Holm è un nuovo calciatore dello Spezia|access-date=2021-08-27}}</ref> ===Специја=== Откако се вратил во [[Лигурија]] во летото 2022 година, тој го имал своето деби на 6 август, играјќи ги последните 7 минути од натпреварот од Купот на Италија против {{Fb team (N) Como}}, добиен со 5-1. На 14 август, тој го имал и своето деби во Серија А, влегувајќи како замена во 75-тата минута од победата над [[ФК Емполи|Емполи]]. Неговиот прв гол го постигнал на 16 октомври, во ремито 2-2 против [[УС Кремонезе|Кремонезе]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/serie-a-spezia-cremonese-2-2-pari-pirotecnico-al-picco_56116409-202202k.shtml|title=Serie A, Spezia-Cremonese 2-2: pari pirotecnico al Picco|access-date=2022-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurosport.it/calcio/serie-a/2022-2023/serie-a-spezia-cremonese-2-2-pickel-e-dessers-annullano-le-reti-di-nzola-ed-holm_sto9189274/story.shtml|title=SERIE A -Spezia-Cremonese 2-2: Pickel e Dessers annullano le reti di Nzola ed Holm|date=2022-10-16|access-date=2022-10-16}}</ref> ===Аталанта=== По испаѓањето на Специја од Серија А, на 31 август 2023 година, тој бил позајмен (за надомест од 2,5 милиони евра) на {{Fb team (N) Atalanta}},<ref>{{Cite web|url=https://www.speziacalcio.com/it/news/emil-holm-allatalanta.25151.html|title=Emil Holm all'Atalanta|accesso=2023-08-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.atalanta.it/news/emil-holm-nuovo-innesto-sulle-corsie-laterali/|title=Emil Holm nuovo innesto sulle corsie laterali|access-date=2023-08-31}}</ref> со опција за откуп поставена на 8 милиони евра.<ref>{{Cite web|url=https://sport.quotidiano.net/calcio/atalanta/emil-holm-7e66997b|title=L’Atalanta ha un nuovo gioiello: è esplosa la freccia scandinava Emil Holm|author=Fabrizio Carcano|date=16 јануари 2024|access-date=29 јуни 2024}}</ref> Откако останал во најсилната италијанска лига, дебитирал за новиот клуб два дена подоцна, влегувајќи како замена во второто полувреме на местото на [[Давиде Ѕапакоста]] во победата од 3-0 против [[ФК Монца|Монца]].<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/partite/2023/giornata-3/atalanta-monza/risultato-gol|title=Atalanta-Monza LIVE|date=2 септември 2023|access-date=29 јуни 2024}}</ref> На 15 јануари 2024 година, тој го постигнал својот прв гол за Аталанта, за да го постави конечниот резултат во успехот со 5-0 на домашен терен против [[Фрозиноне Калчо|Фрозиноне]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/atalanta-frosinone-5-0-serie-a_75975352-202402k.shtml|title=Serie A, Atalanta-Frosinone 5-0: show della Dea, Gasperini vede la Champions|website=Sportmediaset.it|language=IT|access-date=2024-06-28}}</ref> Во мај 2024, тој придонел за големото славје на клубот од [[Бергамо]] по повод освојувањето на [[УЕФА Лига Европа 2023-2024|Лига Европа]], успех кој дошол по победата во [[Финале на УЕФА Лига Европа 2023-2024|финалето]] над {{Fb team (N) Bayer Leverkusen}}.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Europa-League/22-05-2024/l-atalanta-vince-l-europa-league-lookman-segna-tre-gol-a-bayer.shtml|title=Lookman e Gasp portano l'Atalanta nella storia: Bayer travolto, l'Europa League è sua|author=Matteo Brega|website=[[La Gazzetta dello Sport]]|date=22 мај 2024|access-date=23 мај 2024}}</ref><ref name=":12">{{cite news|author=Carlos Passerini|author2=Maria Strada|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/europa-league/diretta-live/24_maggio_22/atalanta-bayer-leverkusen-diretta-live.shtml|title=Atalanta-Bayer Leverkusen: 3-0, Tripletta di Lookman! Il risultato della finale di Europa League|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=22 мај 2024|access-date=23 мај 2024}}</ref> По завршувањето на [[ФК Аталанта сезона 2023-2024|сезоната]], тој не бил откупен од Аталанта.<ref>{{Cite web|url=https://fotbolltransfers.com/nyheter/bologna-kan-komma-overens-om-emil-holm-under-mandagen/187643|title=Bologna kan komma överens om Emil Holm under måndagen?|author=Henning Sverke|date=24 јуни 2024|language=sv|access-date=29 јуни 2024}}</ref> ===Болоња и Јувентус=== На 28 јуни 2024 година, тој бил купен за 7 милиони евра<ref>{{Cite web|url=https://www.aftonbladet.se/a/o3nLoK|title=Klart: Emil Holm presenterad av Serie A-klubb|author=Makoto Asahara|date=28 јуни 2024|language=sv|access-date=28 јуни 2024}}</ref> од {{Fb team (N) Bologna}}, која станала неговата трета екипа во Серија А.<ref>{{Cita web|url=https://www.speziacalcio.com/it/news/emil-holm-al-bologna.26073.html|title=Emil Holm al Bologna|date=28 јуни 2024|access-date=28 јуни 2024}}</ref><ref>{{Citе web|url=https://www.bolognafc.it/holm-al-bologna/|title=Holm al Bologna|date=28 јуни 2024|access-date=28 јуни 2024}}</ref> Своето деби за ''„рособлу“'' го имал на 28 септември, влегувајќи како доцна замена во домашниот натпревар против неговиот поранешен тим Аталанта, кој завршил нерешено 1-1. На 27 ноември, тој го имал своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], влегувајќи во игра како замена за [[Штефан Пош]] кон крајот на домашниот натпревар против [[ФК Лил|Лил]], загубен со 1-2. На 15 јануари 2025 година, тој го постигна својот прв гол за Болоња, поставувајќи го конечниот резултат 2-2 во натпреварот против [[ФК Интер|Интер]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Inter/15-01-2025/inter-bologna-2-2-il-recupero-coi-rossoblu-resta-un-tabu.shtml|title=Il Bologna è ancora tabù per Inzaghi: Holm riacciuffa l'Inter. Ride Conte: Napoli a +3|website=La Gazzetta dello Sport|access-date=2025-01-15}}</ref> На 14 мај, тој го освоил [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|Купот на Италија]] со Болоња, започнувајќи и играјќи до 76-тата минута во победата со 1-0 во финалето против [[ФК Милан|Милан]]. Тој го напуштил клубот по 48 настапи и два гола.<ref name="Juve">{{Cite web|url=https://www.bolognafc.it/holm-alla-juventus/|title=Holm alla Juventus|date=2 февруари 2026|access-date=2 февруари 2026}}</ref> На 2 февруари 2026 година, тој се преселил на позајмица со опција за откуп во [[ФК Јувентус|Јувентус]].<ref name="Juve"/><ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/images/image/private/fl_attachment/dev/xkpkfbnxuaw0ktalmtci.pdf|title=Accordo con il Bologna per l'acquisizione del calciatore Holm|date=2 февруари 2026|access-date=2 февруари 2026}}</ref> Три дена подоцна, дебитирал за ''„бјанконерите“'' во натпреварот од [[Фудбалски куп на Италија 2025-2026|Купот на Италија]], загубен со 3-0 од Аталанта, заменувајќи го [[Џонатан Дејвид]]. ==Репрезентативна кариера== На 8 ноември 2022 година, тој бил повикан за првпат во [[Фудбалска репрезентација на Шведска|сениорската репрезентација на Шведска]],<ref>{{Cite web|url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2022/11/gustafson-och-holm-debutanter-i-anderssons-novembertrupp/|title=Gustafson och Holm debutanter i Anderssons novembertrupp|language=sv|access-date=2022-11-17}}</ref> за која дебитирал 8 дена подоцна во победата со 1-2 во пријателскиот натпревар против {{NazNB|FUrep|MEX}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2022/11/mex-swe/|title=Mexiko-Sverige|language=sv|access-date=2022-11-17}}</ref> На 12 септември 2023 година, тој го постигнал својот прв гол за репрезентацијата, намалувајќи ја разликата во поразот на домашен терен од {{NazNB|FUrep|AUT}}, во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2024|квалификациите за Европското првенство 2024]].<ref>{{Cite web|url=https://www.atalanta.it/news/gol-per-de-keteleare-con-il-belgio-ed-holm-con-la-svezia/|title=Gol per De Keteleare con il Belgio ed Holm con la Svezia|access-date=2023-09-13}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ====Гетеборг==== *'''[[Фудбалски куп на Шведска|Куп на Шведска]]''' : 1 : 2019-2020 ====Аталанта==== *'''{{Трофеј-Куп на УЕФА}} [[Лига Европа]]''' : 1 : 2023-2024 ====Болоња==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|2024-2025]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шведска |image3=Flag of Sweden.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/holm-emil/ANr5qAci/ Емил Холм на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/emil-holm/profil/spieler/496745 Емил Холм на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/286814/emil-holm Емил Холм на espn] *[https://www.whoscored.com/players/418579/show/emil-holm Емил Холм на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Холм, Емил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] [[Категорија:Шведски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ИФК Гетеборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аталанта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Луѓе од Гетеборг]] 9fb6a5178rtbao39xyz4j759ou3tnaz 5532409 5532408 2026-03-31T17:52:28Z Carshalton 30527 /* Болоња и Јувентус */ 5532409 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Емил Холм | image = [[Податотека:Emil Holm (Sweden vs Moldova, 12 October 2023).jpg|200px]] | caption = | fullname = Емил Алфонс Холм<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/612828 |title=Updated squads for 2017/18 Premier League confirmed |publisher=Premier League |date=2 February 2018 |access-date=10 February 2018}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|5|13|df=y}} | birth_place = [[Гетеборг]], [[Шведска]] | nationality = {{flagsport|SWE}} [[Шведска]] | height = {{height|m=1.92}}<ref>https://www.bolognafc.it/player/emil-holm</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 2 | youthyears1 = 2005–2012 | youthclubs1 = {{симбол2|600px bisection vertical HEX-0000CC White.svg}} Анебергс | youthyears2 = 2012–2018 | youthclubs2 = {{Fb team Goteborg}} | years1 = 2019-2020 | caps1 = 37 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Goteborg}} | years2 = 2021-2022 | caps2 = 39 | goals2 = 6 | clubs2 = {{Fb team Sonderjyske}} | years3 = 2022-2024 | caps3 = 20 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Spezia}} | years4 = 2023-2024 | caps4 = 22 | goals4 = 1 | clubs4 = →{{Fb team Atalanta}} | years5 = 2024- | caps5 = 32 | goals5 = 2 | clubs5 = {{Fb team Bologna}} | years6 = 2026- | caps6 = 1 | goals6 = 0 | clubs6 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014–2016 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 19 години|Шведска 19]] | nationalyears2 = 2021–2022 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска 21]] | nationalyears3 = 2022- | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 2 | nationalteam3 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] }} '''Емил Алфонс Холм''' (роден на {{роден на|13|мај|2000}} година, во {{роден во|Гетеборг}}) — [[Шведска|шведски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Bologna}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Шведска|шведската репрезентација]]. ==Технички карактеристики== Десен бек со добра физичка структура, силен во фазата на напад.<ref>{{Cite web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2022/06/30/lo-spezia-accoglie-holm-stellina-u21-della-svezia_2b2b606d-ee1e-454c-9a7a-053c617966b3.html|title=Lo Spezia accoglie Holm, stellina U21 della Svezia|date=30 giugno 2022|access-date=2022-07-07}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.cittadellaspezia.com/2022/06/30/ecco-emil-holm-il-22enne-terzino-di-cui-tutta-la-svezia-parla-451446/|title=Ecco Emil Holm, il 22enne terzino di cui tutta la Svezia parla|date=2022-06-30|access-date=2022-07-07}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://telenord.it/spezia-arriva-emil-holm-un-giovane-talento-svedese-alla-corte-di-luca-gotti-47108|title=Spezia, arriva Emil Holm: un giovane talento svedese alla corte di Luca Gotti|date=2022-06-30|access-date=2022-07-07}}</ref> Има добри тркачки способности и умее да влегува во шанси за гол.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ==Клупска кариера== ===Почетоци, Гетеборг и Сенерјуск=== Тој почнал да игра фудбал во Анебергс ИФ, мал тим со седиште во [[Кунгсбака]], на неколку километри од градот [[Гетеборг]]. Во летото 2012 година, тој се приклучил на младинскиот тим на [[ИФК Гетеборг]]. Пред почетокот на сезоната 2019, тој бил промовиран во првиот тим потпишувајќи тригодишен договор.<ref>{{Cite web |url=https://fotbolltransfers.com/site/news/101807|title=Officiellt: IFK Göteborg flyttar upp fem talanger|date=14 декември 2018|publisher=fotbolltransfers.com|language=SV }}</ref> Тој го направиl своето деби во [[Алсвенскан]] на 29 јуни 2019 година, влегувајќи како замена во ремито 0–0 на гостувањето против [[ФК Естерсунд|Естерсунд]].<ref>{{Cite web |url=https://www.expressen.se/gt/sport/fotboll/allsvenskan/talangen-om-debuten-ett-stort-lyckorus/|title=Talangen om debuten: ”Ett stort lyckorus”|date=29 giugno 2019|publisher=expressen.se|language=SV }}</ref> За време на тоа првенство тој одиграл 11 натпревари, од кои 2 како стартер. Неговиот прв професионален гол, бил постигнат на 8 ноември 2020 година, со кој му помогнал на Гетеборг да победи со 1-0 во клучен натпревар на гости против [[ИФ Хелсингборг|Хелсингборг]], директен ривал во борбата за избегнување на испаѓање во [[Суперетан]]. Со овој резултат, на три кола до крајот, бело-сините имале предност од три бода во однос на претпоследното место и со тоа и во однос на плејофот за опстанок,<ref>{{Cite web |url=https://www.allsvenskan.se/nyheter/nyheter-fran-allsvenskan.se/holm-nickade-tre-tunga-poang-till-blavitt|title=Holm nickade tre tunga poäng till Blåvitt|date=8 ноември 2020|publisher=allsvenskan.se|language=SV }}</ref> на крајот изборувајќи директен опстанок. Во јануари 2021 година, Холм бил продаден на [[Данска|данската]] екипа [[ФК Сенерјуск|Сенерјуск]], со која потпишал договор со важност до летото 2025 година.<ref>{{Cite web |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/soenderjyske-skriver-med-ung-forsvarsspiller|title=SønderjyskE skriver med ung forsvarsspiller|date=27 јануари 2021|publisher=tipsbladet.dk|language=DA }}</ref> На 27 август 2021 година, тој бил целосно купен од {{Fb team (N) Spezia}}, [[Италија|италијански]] клуб од [[Серија А]], кои во исто време го оставиле на позајмица кај данците за уште една сезона.<ref>{{Cite web|url=https://soenderjyske.dk/fodbold/soenderjyske-saelger-emil-holm-og-lejer-ham-i-spezia/|title=SønderjyskE sælger Emil Holm og lejer ham i Spezia|data=2021-08-27|language=da|access-date=2021-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.acspezia.com/it/news/ufficiale-emil-holm-un-nuovo-calciatore-dello-spezia.22764.html|title=Ufficiale {{!}} Emil Holm è un nuovo calciatore dello Spezia|access-date=2021-08-27}}</ref> ===Специја=== Откако се вратил во [[Лигурија]] во летото 2022 година, тој го имал своето деби на 6 август, играјќи ги последните 7 минути од натпреварот од Купот на Италија против {{Fb team (N) Como}}, добиен со 5-1. На 14 август, тој го имал и своето деби во Серија А, влегувајќи како замена во 75-тата минута од победата над [[ФК Емполи|Емполи]]. Неговиот прв гол го постигнал на 16 октомври, во ремито 2-2 против [[УС Кремонезе|Кремонезе]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/serie-a-spezia-cremonese-2-2-pari-pirotecnico-al-picco_56116409-202202k.shtml|title=Serie A, Spezia-Cremonese 2-2: pari pirotecnico al Picco|access-date=2022-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurosport.it/calcio/serie-a/2022-2023/serie-a-spezia-cremonese-2-2-pickel-e-dessers-annullano-le-reti-di-nzola-ed-holm_sto9189274/story.shtml|title=SERIE A -Spezia-Cremonese 2-2: Pickel e Dessers annullano le reti di Nzola ed Holm|date=2022-10-16|access-date=2022-10-16}}</ref> ===Аталанта=== По испаѓањето на Специја од Серија А, на 31 август 2023 година, тој бил позајмен (за надомест од 2,5 милиони евра) на {{Fb team (N) Atalanta}},<ref>{{Cite web|url=https://www.speziacalcio.com/it/news/emil-holm-allatalanta.25151.html|title=Emil Holm all'Atalanta|accesso=2023-08-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.atalanta.it/news/emil-holm-nuovo-innesto-sulle-corsie-laterali/|title=Emil Holm nuovo innesto sulle corsie laterali|access-date=2023-08-31}}</ref> со опција за откуп поставена на 8 милиони евра.<ref>{{Cite web|url=https://sport.quotidiano.net/calcio/atalanta/emil-holm-7e66997b|title=L’Atalanta ha un nuovo gioiello: è esplosa la freccia scandinava Emil Holm|author=Fabrizio Carcano|date=16 јануари 2024|access-date=29 јуни 2024}}</ref> Откако останал во најсилната италијанска лига, дебитирал за новиот клуб два дена подоцна, влегувајќи како замена во второто полувреме на местото на [[Давиде Ѕапакоста]] во победата од 3-0 против [[ФК Монца|Монца]].<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/partite/2023/giornata-3/atalanta-monza/risultato-gol|title=Atalanta-Monza LIVE|date=2 септември 2023|access-date=29 јуни 2024}}</ref> На 15 јануари 2024 година, тој го постигнал својот прв гол за Аталанта, за да го постави конечниот резултат во успехот со 5-0 на домашен терен против [[Фрозиноне Калчо|Фрозиноне]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/atalanta-frosinone-5-0-serie-a_75975352-202402k.shtml|title=Serie A, Atalanta-Frosinone 5-0: show della Dea, Gasperini vede la Champions|website=Sportmediaset.it|language=IT|access-date=2024-06-28}}</ref> Во мај 2024, тој придонел за големото славје на клубот од [[Бергамо]] по повод освојувањето на [[УЕФА Лига Европа 2023-2024|Лига Европа]], успех кој дошол по победата во [[Финале на УЕФА Лига Европа 2023-2024|финалето]] над {{Fb team (N) Bayer Leverkusen}}.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Europa-League/22-05-2024/l-atalanta-vince-l-europa-league-lookman-segna-tre-gol-a-bayer.shtml|title=Lookman e Gasp portano l'Atalanta nella storia: Bayer travolto, l'Europa League è sua|author=Matteo Brega|website=[[La Gazzetta dello Sport]]|date=22 мај 2024|access-date=23 мај 2024}}</ref><ref name=":12">{{cite news|author=Carlos Passerini|author2=Maria Strada|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/europa-league/diretta-live/24_maggio_22/atalanta-bayer-leverkusen-diretta-live.shtml|title=Atalanta-Bayer Leverkusen: 3-0, Tripletta di Lookman! Il risultato della finale di Europa League|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=22 мај 2024|access-date=23 мај 2024}}</ref> По завршувањето на [[ФК Аталанта сезона 2023-2024|сезоната]], тој не бил откупен од Аталанта.<ref>{{Cite web|url=https://fotbolltransfers.com/nyheter/bologna-kan-komma-overens-om-emil-holm-under-mandagen/187643|title=Bologna kan komma överens om Emil Holm under måndagen?|author=Henning Sverke|date=24 јуни 2024|language=sv|access-date=29 јуни 2024}}</ref> ===Болоња и Јувентус=== На 28 јуни 2024 година, тој бил купен за 7 милиони евра<ref>{{Cite web|url=https://www.aftonbladet.se/a/o3nLoK|title=Klart: Emil Holm presenterad av Serie A-klubb|author=Makoto Asahara|date=28 јуни 2024|language=sv|access-date=28 јуни 2024}}</ref> од {{Fb team (N) Bologna}}, која станала неговата трета екипа во Серија А.<ref>{{Cite web|url=https://www.speziacalcio.com/it/news/emil-holm-al-bologna.26073.html|title=Emil Holm al Bologna|date=28 јуни 2024|access-date=28 јуни 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bolognafc.it/holm-al-bologna/|title=Holm al Bologna|date=28 јуни 2024|access-date=28 јуни 2024}}</ref> Своето деби за ''„рособлу“'' го имал на 28 септември, влегувајќи како доцна замена во домашниот натпревар против неговиот поранешен тим Аталанта, кој завршил нерешено 1-1. На 27 ноември, тој го имал своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], влегувајќи во игра како замена за [[Штефан Пош]] кон крајот на домашниот натпревар против [[ФК Лил|Лил]], загубен со 1-2. На 15 јануари 2025 година, тој го постигна својот прв гол за Болоња, поставувајќи го конечниот резултат 2-2 во натпреварот против [[ФК Интер|Интер]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Inter/15-01-2025/inter-bologna-2-2-il-recupero-coi-rossoblu-resta-un-tabu.shtml|title=Il Bologna è ancora tabù per Inzaghi: Holm riacciuffa l'Inter. Ride Conte: Napoli a +3|website=La Gazzetta dello Sport|access-date=2025-01-15}}</ref> На 14 мај, тој го освоил [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|Купот на Италија]] со Болоња, започнувајќи и играјќи до 76-тата минута во победата со 1-0 во финалето против [[ФК Милан|Милан]]. Тој го напуштил клубот по 48 настапи и два гола.<ref name="Juve">{{Cite web|url=https://www.bolognafc.it/holm-alla-juventus/|title=Holm alla Juventus|date=2 февруари 2026|access-date=2 февруари 2026}}</ref> На 2 февруари 2026 година, тој се преселил на позајмица со опција за откуп во [[ФК Јувентус|Јувентус]].<ref name="Juve"/><ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/images/image/private/fl_attachment/dev/xkpkfbnxuaw0ktalmtci.pdf|title=Accordo con il Bologna per l'acquisizione del calciatore Holm|date=2 февруари 2026|access-date=2 февруари 2026}}</ref> Три дена подоцна, дебитирал за ''„бјанконерите“'' во натпреварот од [[Фудбалски куп на Италија 2025-2026|Купот на Италија]], загубен со 3-0 од Аталанта, заменувајќи го [[Џонатан Дејвид]]. ==Репрезентативна кариера== На 8 ноември 2022 година, тој бил повикан за првпат во [[Фудбалска репрезентација на Шведска|сениорската репрезентација на Шведска]],<ref>{{Cite web|url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2022/11/gustafson-och-holm-debutanter-i-anderssons-novembertrupp/|title=Gustafson och Holm debutanter i Anderssons novembertrupp|language=sv|access-date=2022-11-17}}</ref> за која дебитирал 8 дена подоцна во победата со 1-2 во пријателскиот натпревар против {{NazNB|FUrep|MEX}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2022/11/mex-swe/|title=Mexiko-Sverige|language=sv|access-date=2022-11-17}}</ref> На 12 септември 2023 година, тој го постигнал својот прв гол за репрезентацијата, намалувајќи ја разликата во поразот на домашен терен од {{NazNB|FUrep|AUT}}, во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2024|квалификациите за Европското првенство 2024]].<ref>{{Cite web|url=https://www.atalanta.it/news/gol-per-de-keteleare-con-il-belgio-ed-holm-con-la-svezia/|title=Gol per De Keteleare con il Belgio ed Holm con la Svezia|access-date=2023-09-13}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ====Гетеборг==== *'''[[Фудбалски куп на Шведска|Куп на Шведска]]''' : 1 : 2019-2020 ====Аталанта==== *'''{{Трофеј-Куп на УЕФА}} [[Лига Европа]]''' : 1 : 2023-2024 ====Болоња==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|2024-2025]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шведска |image3=Flag of Sweden.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/holm-emil/ANr5qAci/ Емил Холм на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/emil-holm/profil/spieler/496745 Емил Холм на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/286814/emil-holm Емил Холм на espn] *[https://www.whoscored.com/players/418579/show/emil-holm Емил Холм на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Холм, Емил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] [[Категорија:Шведски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ИФК Гетеборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аталанта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Луѓе од Гетеборг]] pftmhmaqe0ma616bcpz07qfqa4qx5dr 5532418 5532409 2026-03-31T18:01:40Z Carshalton 30527 5532418 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Емил Холм | image = [[Податотека:Emil Holm (Sweden vs Moldova, 12 October 2023).jpg|200px]] | caption = | fullname = Емил Алфонс Холм<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/612828 |title=Updated squads for 2017/18 Premier League confirmed |publisher=Premier League |date=2 February 2018 |access-date=10 February 2018}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|5|13|df=y}} | birth_place = [[Гетеборг]], [[Шведска]] | nationality = {{flagsport|SWE}} [[Шведска]] | height = {{height|m=1.92}}<ref>https://www.bolognafc.it/player/emil-holm</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 2 | youthyears1 = 2005–2012 | youthclubs1 = {{симбол2|600px bisection vertical HEX-0000CC White.svg}} Анебергс | youthyears2 = 2012–2018 | youthclubs2 = {{Fb team Goteborg}} | years1 = 2019-2020 | caps1 = 37 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Goteborg}} | years2 = 2021-2022 | caps2 = 39 | goals2 = 6 | clubs2 = {{Fb team Sonderjyske}} | years3 = 2022-2024 | caps3 = 20 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Spezia}} | years4 = 2023-2024 | caps4 = 22 | goals4 = 1 | clubs4 = →{{Fb team Atalanta}} | years5 = 2024- | caps5 = 32 | goals5 = 2 | clubs5 = {{Fb team Bologna}} | years6 = 2026- | caps6 = 1 | goals6 = 0 | clubs6 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014–2016 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 19 години|Шведска 19]] | nationalyears2 = 2021–2022 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска 21]] | nationalyears3 = 2022- | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 2 | nationalteam3 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] }} '''Емил Алфонс Холм''' (роден на {{роден на|13|мај|2000}} година, во {{роден во|Гетеборг}}) — [[Шведска|шведски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Bologna}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Шведска|шведската репрезентација]]. ==Технички карактеристики== Десен бек со добра физичка структура, силен во фазата на напад.<ref>{{Cite web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2022/06/30/lo-spezia-accoglie-holm-stellina-u21-della-svezia_2b2b606d-ee1e-454c-9a7a-053c617966b3.html|title=Lo Spezia accoglie Holm, stellina U21 della Svezia|date=30 giugno 2022|access-date=2022-07-07}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.cittadellaspezia.com/2022/06/30/ecco-emil-holm-il-22enne-terzino-di-cui-tutta-la-svezia-parla-451446/|title=Ecco Emil Holm, il 22enne terzino di cui tutta la Svezia parla|date=2022-06-30|access-date=2022-07-07}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://telenord.it/spezia-arriva-emil-holm-un-giovane-talento-svedese-alla-corte-di-luca-gotti-47108|title=Spezia, arriva Emil Holm: un giovane talento svedese alla corte di Luca Gotti|date=2022-06-30|access-date=2022-07-07}}</ref> Има добри тркачки способности и умее да влегува во шанси за гол.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ==Клупска кариера== ===Почетоци, Гетеборг и Сенерјуск=== Тој почнал да игра фудбал во Анебергс ИФ, мал тим со седиште во [[Кунгсбака]], на неколку километри од градот [[Гетеборг]]. Во летото 2012 година, тој се приклучил на младинскиот тим на [[ИФК Гетеборг]]. Пред почетокот на сезоната 2019, тој бил промовиран во првиот тим потпишувајќи тригодишен договор.<ref>{{Cite web |url=https://fotbolltransfers.com/site/news/101807|title=Officiellt: IFK Göteborg flyttar upp fem talanger|date=14 декември 2018|publisher=fotbolltransfers.com|language=SV }}</ref> Тој го направиl своето деби во [[Алсвенскан]] на 29 јуни 2019 година, влегувајќи како замена во ремито 0–0 на гостувањето против [[ФК Естерсунд|Естерсунд]].<ref>{{Cite web |url=https://www.expressen.se/gt/sport/fotboll/allsvenskan/talangen-om-debuten-ett-stort-lyckorus/|title=Talangen om debuten: ”Ett stort lyckorus”|date=29 giugno 2019|publisher=expressen.se|language=SV }}</ref> За време на тоа првенство тој одиграл 11 натпревари, од кои 2 како стартер. Неговиот прв професионален гол, бил постигнат на 8 ноември 2020 година, со кој му помогнал на Гетеборг да победи со 1-0 во клучен натпревар на гости против [[ИФ Хелсингборг|Хелсингборг]], директен ривал во борбата за избегнување на испаѓање во [[Суперетан]]. Со овој резултат, на три кола до крајот, бело-сините имале предност од три бода во однос на претпоследното место и со тоа и во однос на плејофот за опстанок,<ref>{{Cite web |url=https://www.allsvenskan.se/nyheter/nyheter-fran-allsvenskan.se/holm-nickade-tre-tunga-poang-till-blavitt|title=Holm nickade tre tunga poäng till Blåvitt|date=8 ноември 2020|publisher=allsvenskan.se|language=SV }}</ref> на крајот изборувајќи директен опстанок. Во јануари 2021 година, Холм бил продаден на [[Данска|данската]] екипа [[ФК Сенерјуск|Сенерјуск]], со која потпишал договор со важност до летото 2025 година.<ref>{{Cite web |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/soenderjyske-skriver-med-ung-forsvarsspiller|title=SønderjyskE skriver med ung forsvarsspiller|date=27 јануари 2021|publisher=tipsbladet.dk|language=DA }}</ref> На 27 август 2021 година, тој бил целосно купен од {{Fb team (N) Spezia}}, [[Италија|италијански]] клуб од [[Серија А]], кои во исто време го оставиле на позајмица кај данците за уште една сезона.<ref>{{Cite web|url=https://soenderjyske.dk/fodbold/soenderjyske-saelger-emil-holm-og-lejer-ham-i-spezia/|title=SønderjyskE sælger Emil Holm og lejer ham i Spezia|data=2021-08-27|language=da|access-date=2021-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.acspezia.com/it/news/ufficiale-emil-holm-un-nuovo-calciatore-dello-spezia.22764.html|title=Ufficiale {{!}} Emil Holm è un nuovo calciatore dello Spezia|access-date=2021-08-27}}</ref> ===Специја=== Откако се вратил во [[Лигурија]] во летото 2022 година, тој го имал своето деби на 6 август, играјќи ги последните 7 минути од натпреварот од Купот на Италија против {{Fb team (N) Como}}, добиен со 5-1. На 14 август, тој го имал и своето деби во Серија А, влегувајќи како замена во 75-тата минута од победата над [[ФК Емполи|Емполи]]. Неговиот прв гол го постигнал на 16 октомври, во ремито 2-2 против [[УС Кремонезе|Кремонезе]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/serie-a-spezia-cremonese-2-2-pari-pirotecnico-al-picco_56116409-202202k.shtml|title=Serie A, Spezia-Cremonese 2-2: pari pirotecnico al Picco|access-date=2022-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurosport.it/calcio/serie-a/2022-2023/serie-a-spezia-cremonese-2-2-pickel-e-dessers-annullano-le-reti-di-nzola-ed-holm_sto9189274/story.shtml|title=SERIE A -Spezia-Cremonese 2-2: Pickel e Dessers annullano le reti di Nzola ed Holm|date=2022-10-16|access-date=2022-10-16}}</ref> ===Аталанта=== По испаѓањето на Специја од Серија А, на 31 август 2023 година, тој бил позајмен (за надомест од 2,5 милиони евра) на {{Fb team (N) Atalanta}},<ref>{{Cite web|url=https://www.speziacalcio.com/it/news/emil-holm-allatalanta.25151.html|title=Emil Holm all'Atalanta|accesso=2023-08-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.atalanta.it/news/emil-holm-nuovo-innesto-sulle-corsie-laterali/|title=Emil Holm nuovo innesto sulle corsie laterali|access-date=2023-08-31}}</ref> со опција за откуп поставена на 8 милиони евра.<ref>{{Cite web|url=https://sport.quotidiano.net/calcio/atalanta/emil-holm-7e66997b|title=L’Atalanta ha un nuovo gioiello: è esplosa la freccia scandinava Emil Holm|author=Fabrizio Carcano|date=16 јануари 2024|access-date=29 јуни 2024}}</ref> Откако останал во најсилната италијанска лига, дебитирал за новиот клуб два дена подоцна, влегувајќи како замена во второто полувреме на местото на [[Давиде Ѕапакоста]] во победата од 3-0 против [[ФК Монца|Монца]].<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/partite/2023/giornata-3/atalanta-monza/risultato-gol|title=Atalanta-Monza LIVE|date=2 септември 2023|access-date=29 јуни 2024}}</ref> На 15 јануари 2024 година, тој го постигнал својот прв гол за Аталанта, за да го постави конечниот резултат во успехот со 5-0 на домашен терен против [[Фрозиноне Калчо|Фрозиноне]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/atalanta-frosinone-5-0-serie-a_75975352-202402k.shtml|title=Serie A, Atalanta-Frosinone 5-0: show della Dea, Gasperini vede la Champions|website=Sportmediaset.it|language=IT|access-date=2024-06-28}}</ref> Во мај 2024, тој придонел за големото славје на клубот од [[Бергамо]] по повод освојувањето на [[УЕФА Лига Европа 2023-2024|Лига Европа]], успех кој дошол по победата во [[Финале на УЕФА Лига Европа 2023-2024|финалето]] над {{Fb team (N) Bayer Leverkusen}}.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Europa-League/22-05-2024/l-atalanta-vince-l-europa-league-lookman-segna-tre-gol-a-bayer.shtml|title=Lookman e Gasp portano l'Atalanta nella storia: Bayer travolto, l'Europa League è sua|author=Matteo Brega|website=[[La Gazzetta dello Sport]]|date=22 мај 2024|access-date=23 мај 2024}}</ref><ref name=":12">{{cite news|author=Carlos Passerini|author2=Maria Strada|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/europa-league/diretta-live/24_maggio_22/atalanta-bayer-leverkusen-diretta-live.shtml|title=Atalanta-Bayer Leverkusen: 3-0, Tripletta di Lookman! Il risultato della finale di Europa League|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=22 мај 2024|access-date=23 мај 2024}}</ref> По завршувањето на [[ФК Аталанта сезона 2023-2024|сезоната]], тој не бил откупен од Аталанта.<ref>{{Cite web|url=https://fotbolltransfers.com/nyheter/bologna-kan-komma-overens-om-emil-holm-under-mandagen/187643|title=Bologna kan komma överens om Emil Holm under måndagen?|author=Henning Sverke|date=24 јуни 2024|language=sv|access-date=29 јуни 2024}}</ref> ===Болоња и Јувентус=== На 28 јуни 2024 година, тој бил купен за 7 милиони евра<ref>{{Cite web|url=https://www.aftonbladet.se/a/o3nLoK|title=Klart: Emil Holm presenterad av Serie A-klubb|author=Makoto Asahara|date=28 јуни 2024|language=sv|access-date=28 јуни 2024}}</ref> од {{Fb team (N) Bologna}}, која станала неговата трета екипа во Серија А.<ref>{{Cite web|url=https://www.speziacalcio.com/it/news/emil-holm-al-bologna.26073.html|title=Emil Holm al Bologna|date=28 јуни 2024|access-date=28 јуни 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bolognafc.it/holm-al-bologna/|title=Holm al Bologna|date=28 јуни 2024|access-date=28 јуни 2024}}</ref> Своето деби за ''„рособлу“'' го имал на 28 септември, влегувајќи како доцна замена во домашниот натпревар против неговиот поранешен тим Аталанта, кој завршил нерешено 1-1. На 27 ноември, тој го имал своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], влегувајќи во игра како замена за [[Штефан Пош]] кон крајот на домашниот натпревар против [[ФК Лил|Лил]], загубен со 1-2. На 15 јануари 2025 година, тој го постигна својот прв гол за Болоња, поставувајќи го конечниот резултат 2-2 во натпреварот против [[ФК Интер|Интер]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Inter/15-01-2025/inter-bologna-2-2-il-recupero-coi-rossoblu-resta-un-tabu.shtml|title=Il Bologna è ancora tabù per Inzaghi: Holm riacciuffa l'Inter. Ride Conte: Napoli a +3|website=La Gazzetta dello Sport|access-date=2025-01-15}}</ref> На 14 мај, тој го освоил [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|Купот на Италија]] со Болоња, започнувајќи и играјќи до 76-тата минута во победата со 1-0 во финалето против [[ФК Милан|Милан]]. Тој го напуштил клубот по 48 настапи и два гола.<ref name="Juve">{{Cite web|url=https://www.bolognafc.it/holm-alla-juventus/|title=Holm alla Juventus|date=2 февруари 2026|access-date=2 февруари 2026}}</ref> На 2 февруари 2026 година, тој се преселил на позајмица со опција за откуп во [[ФК Јувентус|Јувентус]].<ref name="Juve"/><ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/images/image/private/fl_attachment/dev/xkpkfbnxuaw0ktalmtci.pdf|title=Accordo con il Bologna per l'acquisizione del calciatore Holm|date=2 февруари 2026|access-date=2 февруари 2026}}</ref> Три дена подоцна, дебитирал за ''„бјанконерите“'' во натпреварот од [[Фудбалски куп на Италија 2025-2026|Купот на Италија]], загубен со 3-0 од Аталанта, заменувајќи го [[Џонатан Дејвид]]. ==Репрезентативна кариера== На 8 ноември 2022 година, тој бил повикан за првпат во [[Фудбалска репрезентација на Шведска|сениорската репрезентација на Шведска]],<ref>{{Cite web|url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2022/11/gustafson-och-holm-debutanter-i-anderssons-novembertrupp/|title=Gustafson och Holm debutanter i Anderssons novembertrupp|language=sv|access-date=2022-11-17}}</ref> за која дебитирал 8 дена подоцна во победата со 1-2 во пријателскиот натпревар против {{NazNB|FUrep|MEX}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2022/11/mex-swe/|title=Mexiko-Sverige|language=sv|access-date=2022-11-17}}</ref> На 12 септември 2023 година, тој го постигнал својот прв гол за репрезентацијата, намалувајќи ја разликата во поразот на домашен терен од {{NazNB|FUrep|AUT}}, во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2024|квалификациите за Европското првенство 2024]].<ref>{{Cite web|url=https://www.atalanta.it/news/gol-per-de-keteleare-con-il-belgio-ed-holm-con-la-svezia/|title=Gol per De Keteleare con il Belgio ed Holm con la Svezia|access-date=2023-09-13}}</ref> === Хромнологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|SWE}} {{Cronopar|16-11-2022|Џирона|MEX|1|2|SWE|-|Пријателска}} {{Cronopar|19-11-2022|Малме|SWE|2|0|ALG|-|Пријателска}} {{Cronopar|9-9-2023|Талин|EST|0|5|SWE|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|79}}}} {{Cronopar|12-9-2023|Солна|SWE|1|3|AUT|1|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|12-10-2023|Солна|SWE|3|1|MDA|-|Пријателска|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|21-3-2024|Гимараеш|PRT|5|2|SWE|-|Пријателска|13={{suboff|60}}}} {{Cronopar|5-6-2024|Копенхаген|DEN|2|1|SWE|-|Пријателска|13={{subon|86}}}} {{Cronopar|8-6-2024|Солна|SWE|0|3|SRB|-|Пријателска|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|16-11-2024|Солна|SWE|2|1|SVK|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{subon|75}} {{yel|88}}}} {{Cronopar|19-11-2024|Солна|SWE|6|0|AZE|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{subon|51}}}} {{Cronopar|22-3-2025|Луксембург|LUX|1|0|SWE|-|Пријателска|13={{subon|46}}|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|25-3-2025|Солна|SWE|5|1|NIR|1|Пријателска|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|6-6-2025|Будимпешта|HUN|0|2|SWE|-|Пријателска|13={{suboff|62}}}} {{Cronopar|10-6-2025|Солна|SWE|4|3|ALG|-|Пријателска|13={{subon|53}}}} {{Cronopar|10-10-2025|Солна|SWE|0|2|SUI|-|Квал. за СП|2026|13={{subon|72}}}} {{Cronopar|15-11-2025|Женева|SUI|4|1|SWE|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|50}}}} {{Cronofin|16|2}} ==Титули== ===Клупски=== ====Гетеборг==== *'''[[Фудбалски куп на Шведска|Куп на Шведска]]''' : 1 : 2019-2020 ====Аталанта==== *'''{{Трофеј-Куп на УЕФА}} [[Лига Европа]]''' : 1 : 2023-2024 ====Болоња==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|2024-2025]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шведска |image3=Flag of Sweden.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/holm-emil/ANr5qAci/ Емил Холм на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/emil-holm/profil/spieler/496745 Емил Холм на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/286814/emil-holm Емил Холм на espn] *[https://www.whoscored.com/players/418579/show/emil-holm Емил Холм на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Холм, Емил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] [[Категорија:Шведски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ИФК Гетеборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аталанта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Луѓе од Гетеборг]] ir9lag54lojjsc9il9y3htljlkfs5gv 0 1390279 5532312 5531889 2026-03-31T12:09:06Z Jtasevski123 69538 5532312 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Dianthus viscidus'' | status = | image =Dianthus Viscidus 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = Caryophyllales | familia_sv = | familia = Caryophyllaceae | genus_sv = | genus = Dianthus | species_sv = | species = '''Dianthus viscidus''' | taxon = Dianthus viscidus | taxon_authority = Жан-Батист Бори де Сен-Венсан &amp; Шоб. | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Dianthus viscidus'' subsp.'' grisebachii'' <small>([[Boiss.]]) [[Hayek]]</small><br>''Dianthus viscidus'' var.'' glandulosus'' <small>K. Micevski</small><br>''Dianthus viscidus'' subsp.'' elatior'' <small>(Halácsy) [[Hayek]]</small><br>''Dianthus parnassicus'' <small>[[Boiss.]] &amp; Heldr.</small><br>''Dianthus olympicus'' <small>[[Boiss.]]</small><br>''Dianthus grisebachii'' <small>[[Boiss.]]</small> }}'''''Dianthus viscidus''''' — [[Каранфили|вид каранфил]] опишан од [[Жан-Батист Бори де Сен-Венсан]] и [[Шоб]]. Тој припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[Каранфил (род)|Carnation]] и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Каранфили|Caryophyllaceae]]. == Опис и распространетост == Повеќегодишно растение високо 20-45 см, со повеќе стебленца што излегуваат од основата. При цветење, во основата обично нема стерилни гранчиња, а базалните листови се сушат. Стеблото е цилиндрично, неразгрането, со жлездести влакна или долните 2/3 жлездести, а горниот дел со обични влакна. Листовите се долги 30-50 мм и широки 2 мм, покуси од интернодиумите, голи или жлездести, рабовите рапави, заострени во врвот, зелени; ракавецот еднаков по должина и ширина. Цветовите се собрани во групи од 3 до 5 или повеќе; обвивните лушпи се покуси од цветовите, елиптични, завршуваат со долг зелен осил. Чашкините лушпи 2(-4), подуени, долги до половина или 2/3 од чашката, голи или ситно влакнести, ретко жлездести, јајцевидни, кожести, белузлави или кремови, со широк мембранозен раб, нагло стеснети во зелен осил кој може да биде покус, еднаков или подолг од лушпата, достигнувајќи до средината или основата на запците. Двете чашкини лушпи (некогаш 4), подуени, долги до половина или 2/3 од чашката, голи или ситно влакнести, ретко жлездести, јајцевидни, кожести, белузлави или кремови, со широк мембранозен раб, нагло стеснети во зелен осил кој може да биде покус, еднаков или подолг од лушпата, достигнувајќи до средината или основата на запците. Чашката е цилиндрична, долга 15-18 мм и широка 2,5-3 мм, зелена, гола или со ретки куси прилегнати влакна, понекогаш жлездести; запците долги околу 5 мм, основа широка 0,5-1 мм, тесно триаглести, со шиловиден врв долг 2 мм и мембранозни рабови. Венечната ламина долга 7-10 мм, црвена, назабена, основата влакнеста.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 2.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1993|location=Скопје|pages=374 - 376}}</ref> Се јавува на брдски пасишта, ливади, меѓи, крај шуми и патишта, на височина околу 1400 м.<ref name=":0" /> == Варијабилност == * Dianthus viscidus subsp. '''viscidus''' — Чашката е покриена со обични влакна. Многу често растение. Се среќава во [[Скопје]] — [[Водно]], [[Скопска Црна Гора]], с. [[Петровец]] и [[Катлановска Бања]]; [[Куманово]] — Средочница, с. [[Опае]]; [[Крива Паланка]] — с. [[Ранковце|Ранковци]] и с. [[Радибуш]]; [[Маврово]] — Кожа; [[Дебар]] — с. [[Баниште]]; [[Велес]] — [[Гроот]], с. [[Башино Село]], с. [[Отовица]], с. [[Чашка]], с. [[Богомила]] и с. [[Степанци (Велешко)|Степанци]]; [[Кавадарци]] — [[Витачево]], с. [[Возарци]], с. [[’Ржаново (Кавадаречко)|'Ржаново]], [[Мајден]] и [[Тиквешко Езеро]]; [[Прилеп]] — с. [[Загорани]], с. [[Чепигово]] и [[Прилепец]]; [[Кичево]] — Цоцан; [[Крушево]] - [[Мечкин Камен]]; [[Битола]] — с. [[Кукуречани]], с. [[Лознани]] и с. [[Кажани]]; [[Демир Хисар]] — [[Слепче (Демирхисарско)|с. Слепче]]: [[Ресен]] — с. [[Грнчари]], с. [[Езерани]] и с. [[Крушје (Велешко)|Крушје]]; [[Овче Поле]] и [[Богословец (село)|Богословец]]; [[Штип]] — жел. ст. Ванчо Прке; [[Пробиштип]] — с. [[Лезово]] и с. [[Зарапинци]]; [[Кочани]]; [[Радовиш]]; [[Струмица]] — с. [[Сушица (Гостиварско)|Сушица]]; [[Валандово]]; [[Гевгелија]] — с. [[Црничани (Дојранско)|Црничани]], [[Богданци]], с. [[Негорци]] и с. [[Серменин]]; [[Делчево]]; [[Македонска Каменица]] и с. [[Луковица (Делчевско)|Луковица]]; [[Берово]] — Лаки; [[Таорска Клисура]] и клисурата на р. [[Пчиња]]; планините [[Бабуна (планина)|Бабуна]], [[Плачковица]], [[Беласица]], [[Галичица]], [[Баба (планина)|Баба]] со [[Пелистер]], Дабничка Планина (Прилепско), [[Кожуф]], Мрша и [[Смрдлива Вода]], [[Осоговски Планини|Осогово]] — рудникот [[Рудник „Саса“|Саса]] и манастирот [[Осоговски манастир|Св. Јоаким Осоговски]], [[Бистра (планина)|Бистра]] над с. [[Кнежино]].<ref name=":0" /> * Dianthus viscidus subsp. '''grisebachii''' <small>(Boiss.) Hay.</small> — Чашка е густо покриена со жлездести влакна. Се среќава во [[Прилеп]] — [[Плетвар]], [[Бабуна (планина)|Мукос]] и Козјак; [[Гевгелија]] — [[Богданци]], с. [[Црничани (Дојранско)|Црничани]], с. [[Негорци]] и [[Смрдлива Вода]].<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery heights="200"> Податотека:Dianthus Viscidus 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Dianthus Viscidus Податотека:Dianthus Viscidus - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Dianthus Viscidus Податотека:Dianthus Viscidus subsp. grisebachii - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Dianthus Viscidus subsp. grisebachi Податотека:Dianthus Viscidus subsp. grisebachii 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Dianthus Viscidus subsp. grisebachi Податотека:Dianthus Viscidus subsp. grisebachii 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Dianthus Viscidus subsp. grisebachi </gallery> == Наводи == <references> <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 2.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1993|location=Скопје|pages=374 - 376}}</ref> </references> == Надворешни врски == {{Викивидови|Dianthus viscidus|''Dianthus viscidus''}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Каранфил]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ekmwtxzvv6wmw42hmzovpiqqbagg8hk 0 1390289 5532393 5532153 2026-03-31T17:12:02Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка, поправки 5532393 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга | <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = Петнаесетгодишен капетан | title_orig = Un capitaine de quinze ans | translator = | image = 'Dick Sand, A Captain at Fifteen' by Henri Meyer 001.jpg | image_size = 200px | author = [[Жил Верн]] | illustrator = [[Анри Мејер]] | cover_artist = | country = Франција | language = Француски | series = [[Необични патувања|Необичните патувања]] бр. 17 | genre = [[Авантура (жанр)|Авантуристички роман]] | publisher = [[Пјер-Жил Ецел]] | release_date = 15 декември 1878 | english_pub_date = 1878 | media_type = Печатено ([[тврд повез]]) | pages = | preceded_by = [[Црна Индија]] | followed_by = [[500 милиони на бегумата]] }} '''Петнаесетгодишен капетан''' ({{Langx|fr|Un Capitaine de quinze ans}}) — наслов на [[роман]] од [[Жил Верн]]. Книгата ги следи настаните на петнаесетгодишниот Дик Сенд. Била напишана во [[1878|1878 година]]. == Содржина == Петнаесетгодишниот Дик Сенд е [[морнар]] на бродот „Пилгрим“, [[китоловец]] што секоја година патува до [[Нов Зеланд]]. По лошата сезона на лов, на пат кон [[Сан Франциско]], капетанот Хал забележува брод кој доживеал [[бродолом]] од кој се спасени пет мажи и едно куче. Неколку дена подоцна, капетанот Хал умира заедно со својот екипаж додека се обидува да улови [[Китови|кит]]. Дик Сенд ја презема командата со бродот. Покрај него, на бродот има уште петмина бродоломци: г-ѓа Велдон, сопругата на сопственикот на китоловецот, нејзиниот син Џек, нејзиниот братучед Бенедикт, дадилката Нан ​​и готвачот Негоро. Дик Сенд се обидува да го донесе бродот до јужноамериканскиот брег, поточно до [[Валпараисо]], [[пристаниште]] во [[Чиле]], но низа несреќни околности го спречуваат во тоа. По патување од неколку недели, бродот се насука на брегот на она што бродоломците првично го сметале за [[Јужна Америка]]. На тој брег, Негоро си оди по својот пат, а Дик Сенд и неговата група наскоро го среќаваат Американецот Харис. Тој ветува дека ќе ги однесе до населбата Сан Фелисе, но не по должината на брегот, туку по патека низ шумата. Дик Сенд и г-ѓа Велдон сè повеќе се сомневаат во добрите намери на Харис бидејќи забележуваат дека пределот не личи на Јужна Америка, туку на [[Африка]]. По некое време, Харис ги напушта, односно бега од нив бидејќи сфаќа дека го проѕреле. Неколку дена подоцна, трговците со робови ги заробуваат сите отпадници, освен најсилниот меѓу нив, Херкулес, кој успеал да избега. Нивното заробување го организирале Харис и Негоро, агенти на трговецот со робови Хозе Антонио Алвез. Тие се однесени во Касонда за да бидат продадени како робови. Четири црнци, Актеон, Бет, Том и Остин, биле продадени и однесени во Источна Африка, додека г-ѓа Велдон, Џек и Бенедикт биле однесени во продавницата на Алвез. Херкулес му помогнал на Дик Сенд да избега од заробеништво, а подоцна ја ослободил г-ѓа Велдон и нејзиниот син Џек. По враќањето на брегот на [[Ангола]], наишле на колиба во која бил убиен Самуел Вернон, поранешниот сопственик на кучето Динго. Таму, Негоро го убил Динго, а Херкулес го убил Негоро. Потоа се вратиле во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]], а неколку години подоцна, Џејмс В. Велдон, сопругот на г-ѓа Велдон, ослободил четири црнци кои биле робови на [[Мадагаскар]]. == Список на ликовите == * Дик Сенд * Актеон * Алвез * Бат * Динго * Ибн Хамис * Капетан Хал * Коимбра * Моина * Моини Лунга * Мунито * Нан * Негоро * Остин * Самуел Вернон * Печатна грешка * Том * Халима * Харис * Херкулес * Ховик * братучед Бенедикт * Г-ѓа Велдон * Џејмс В. Велдон * Џек Велдон ==Надворешни врски== * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/jules-verne/dick-sands-the-boy-captain/ellen-e-frewer|Display Name=Dick Sands, the Boy Captain}} * {{Gutenberg|no=9150|name=Dick Sands the Boy Captain}}, English translation by Ellen E. Frewer published in 1879. * {{librivox book | title=Dick Sands the Boy Captain | author=Jules Verne}} * {{Gutenberg|no=12051|name=Dick Sand; or, a Captain at Fifteen}}, a different English translation published in 1878. * [http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb42353143k Un capitaine de quinze ans], French edition, 1903, complete scan {{Wikisourcelang|fr|Un capitaine de quinze ans}} {{рвр|Dick Sand, A Captain at Fifteen}} {{Жил Верн}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Француски романи]] [[Категорија:Жил Верн]] [[Категорија:Романи од 1878 година]] bsru0cpvok1lr30hyqiozkgrd5fjenf 5532394 5532393 2026-03-31T17:12:35Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5532394 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Инфокутија Книга | <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = Петнаесетгодишен капетан | title_orig = Un capitaine de quinze ans | translator = | image = 'Dick Sand, A Captain at Fifteen' by Henri Meyer 001.jpg | image_size = 200px | author = [[Жил Верн]] | illustrator = [[Анри Мејер]] | cover_artist = | country = Франција | language = Француски | series = [[Необични патувања|Необичните патувања]] бр. 17 | genre = [[Авантура (жанр)|Авантуристички роман]] | publisher = [[Пјер-Жил Ецел]] | release_date = 15 декември 1878 | english_pub_date = 1878 | media_type = Печатено ([[тврд повез]]) | pages = | preceded_by = [[Црна Индија]] | followed_by = [[500 милиони на бегумата]] }} '''Петнаесетгодишен капетан''' ({{Langx|fr|Un Capitaine de quinze ans}}) — наслов на [[роман]] од [[Жил Верн]]. Книгата ги следи настаните на петнаесетгодишниот Дик Сенд. Била напишана во [[1878|1878 година]]. == Содржина == Петнаесетгодишниот Дик Сенд е [[морнар]] на бродот „Пилгрим“, [[китоловец]] што секоја година патува до [[Нов Зеланд]]. По лошата сезона на лов, на пат кон [[Сан Франциско]], капетанот Хал забележува брод кој доживеал [[бродолом]] од кој се спасени пет мажи и едно куче. Неколку дена подоцна, капетанот Хал умира заедно со својот екипаж додека се обидува да улови [[Китови|кит]]. Дик Сенд ја презема командата со бродот. Покрај него, на бродот има уште петмина бродоломци: г-ѓа Велдон, сопругата на сопственикот на китоловецот, нејзиниот син Џек, нејзиниот братучед Бенедикт, дадилката Нан ​​и готвачот Негоро. Дик Сенд се обидува да го донесе бродот до јужноамериканскиот брег, поточно до [[Валпараисо]], [[пристаниште]] во [[Чиле]], но низа несреќни околности го спречуваат во тоа. По патување од неколку недели, бродот се насука на брегот на она што бродоломците првично го сметале за [[Јужна Америка]]. На тој брег, Негоро си оди по својот пат, а Дик Сенд и неговата група наскоро го среќаваат Американецот Харис. Тој ветува дека ќе ги однесе до населбата Сан Фелисе, но не по должината на брегот, туку по патека низ шумата. Дик Сенд и г-ѓа Велдон сè повеќе се сомневаат во добрите намери на Харис бидејќи забележуваат дека пределот не личи на Јужна Америка, туку на [[Африка]]. По некое време, Харис ги напушта, односно бега од нив бидејќи сфаќа дека го проѕреле. Неколку дена подоцна, трговците со робови ги заробуваат сите отпадници, освен најсилниот меѓу нив, Херкулес, кој успеал да избега. Нивното заробување го организирале Харис и Негоро, агенти на трговецот со робови Хозе Антонио Алвез. Тие се однесени во Касонда за да бидат продадени како робови. Четири црнци, Актеон, Бет, Том и Остин, биле продадени и однесени во Источна Африка, додека г-ѓа Велдон, Џек и Бенедикт биле однесени во продавницата на Алвез. Херкулес му помогнал на Дик Сенд да избега од заробеништво, а подоцна ја ослободил г-ѓа Велдон и нејзиниот син Џек. По враќањето на брегот на [[Ангола]], наишле на колиба во која бил убиен Самуел Вернон, поранешниот сопственик на кучето Динго. Таму, Негоро го убил Динго, а Херкулес го убил Негоро. Потоа се вратиле во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]], а неколку години подоцна, Џејмс В. Велдон, сопругот на г-ѓа Велдон, ослободил четири црнци кои биле робови на [[Мадагаскар]]. == Список на ликовите == * Дик Сенд * Актеон * Алвез * Бат * Динго * Ибн Хамис * Капетан Хал * Коимбра * Моина * Моини Лунга * Мунито * Нан * Негоро * Остин * Самуел Вернон * Печатна грешка * Том * Халима * Харис * Херкулес * Ховик * братучед Бенедикт * Г-ѓа Велдон * Џејмс В. Велдон * Џек Велдон ==Надворешни врски== * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/jules-verne/dick-sands-the-boy-captain/ellen-e-frewer|Display Name=Dick Sands, the Boy Captain}} * {{Gutenberg|no=9150|name=Dick Sands the Boy Captain}}, English translation by Ellen E. Frewer published in 1879. * {{librivox book | title=Dick Sands the Boy Captain | author=Jules Verne}} * {{Gutenberg|no=12051|name=Dick Sand; or, a Captain at Fifteen}}, a different English translation published in 1878. * [http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb42353143k Un capitaine de quinze ans], French edition, 1903, complete scan {{Wikisourcelang|fr|Un capitaine de quinze ans}} {{рвр|Dick Sand, A Captain at Fifteen}} {{Жил Верн}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Француски романи]] [[Категорија:Жил Верн]] [[Категорија:Романи од 1878 година]] bjqy8naa0k0ubt84b0xrh9lm9i6dzqx 0 1390294 5532354 5532263 2026-03-31T14:41:19Z Gurther 105215 5532354 wikitext text/x-wiki {{бб|[[ВП:КББ#СТ2|СТ2]]}} 522tc6qq44hvmbiqfw687yj46r2p5q4 4 1390298 5532357 5532291 2026-03-31T14:56:20Z Виолетова 1975 /* Гласање */ 5532357 wikitext text/x-wiki '''Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ''' - фотоловови на концертите. Барателот јасно ги претставил своите минати планови, образложувајќи каде и што фотографирал, со кое превозно средство патувал, колку време траел потфатот, колку членови учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука во врска со предлогот. Барањето ќе биде одобрено во оној момент кога истото ќе добие три гласа „За“ или најмалку две третини од вкупниот број на гласови во случај веќе да има три гласа „Против“ или „Воздржан“. Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик. Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 1 април 2026 година точно во 13:02. == Основни информации == ===Место/места=== Посета на концертот на Јелена Томашевиќ и посета на концертот на Весна Писаровиќ. (двата настани во Филхармонија, Скопје) ===Траење=== Фотолововите се извеле на 8 март (недела) и 28 март (сабота), 2026 година и биле во вкупно времетраење од 6 часа. ===Поединец или група (тогаш и бр. на членови)=== *[[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]] со опрема: Nikon z8 (фотоапарат) ===Трошоци=== 4000 денари (влез, пат, освежување за двата настани) == Дискусија и гласање == Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.<br> Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 1 април 2026 година точно во 13:02. === Гласање === #{{За}} - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:02, 31 март 2026 (CEST) #{{За}} - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:41, 31 март 2026 (CEST) #{{За}} - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 31 март 2026 (CEST) [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026|Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ]] 3o04eza68901eoog2xhcsgodu8tuogd 5532736 5532357 2026-04-01T11:02:04Z Jtasevski123 69538 /* Дискусија и гласање */ 5532736 wikitext text/x-wiki '''Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ''' - фотоловови на концертите. Барателот јасно ги претставил своите минати планови, образложувајќи каде и што фотографирал, со кое превозно средство патувал, колку време траел потфатот, колку членови учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука во врска со предлогот. Барањето ќе биде одобрено во оној момент кога истото ќе добие три гласа „За“ или најмалку две третини од вкупниот број на гласови во случај веќе да има три гласа „Против“ или „Воздржан“. Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик. Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 1 април 2026 година точно во 13:02. == Основни информации == ===Место/места=== Посета на концертот на Јелена Томашевиќ и посета на концертот на Весна Писаровиќ. (двата настани во Филхармонија, Скопје) ===Траење=== Фотолововите се извеле на 8 март (недела) и 28 март (сабота), 2026 година и биле во вкупно времетраење од 6 часа. ===Поединец или група (тогаш и бр. на членови)=== *[[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]] со опрема: Nikon z8 (фотоапарат) ===Трошоци=== 4000 денари (влез, пат, освежување за двата настани) == Дискусија и гласање == Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.<br> Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 1 април 2026 година точно во 13:02. === Гласање === #{{За}} - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:02, 31 март 2026 (CEST) #{{За}} - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:41, 31 март 2026 (CEST) #{{За}} - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 31 март 2026 (CEST) === Заклучок === {{одобрено}} ;Напомена: Одобрените средства ќе бидат исплатени (повратени) '''откако''' фотографиите ќе '''<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?uselang=mk се подигнат на Ризницата (Wikimedia Commons)]</span>'''. При подигањето, учесникот задолжително мора да ја одбере лиценцата „Криејтив комонс 4.0“, да даде што попрецизен опис на подигнатото и долу да ги внесете категоријата [[:c:Category:Macedonian Photohunts 2026|Macedonian Photohunts 2026]]. По подигањето, учесникот треба да задолжително да нè извести. [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026|Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ]] lo1d1k7kcjcu515xt1gxpx9cxrimjv9 0 1390303 5532307 5532304 2026-03-31T12:02:11Z Jtasevski123 69538 5532307 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|name=Пловечки град|title_orig={{Lang|fr|Une ville flottante}}|image='A Floating City' by Jules Férat 01.jpg|image_size=250px|author=[[Жил Верн]]|illustrator=[[Жил Ферат]]|country=Франција|language=француски|series=[[Необични патувања|Необичните патувања]] #8|genre=[[Авантура (жанр)|авантура]]|publisher=[[Пјер-Жил Хецел]]|release_date=1871|english_pub_date=1874|media_type=принт [[тврд повез]]|preceded_by=[[Околу Месечината]]|followed_by=[[Доживувањата на тројца Руси и тројца Англичани во Јужна Африка]]}}'''''Пловечки град''''', или понекогаш преведен како '''''Пловечкиот град''''' ({{Langx|fr|Une ville flottante}}), — авантуристички роман од францускиот писател [[Жил Верн|Жил Верн,]] првпат објавен во [[1871 во книжевноста|1871 година]] во Франција.<ref>{{Наведено списание|last=Schmidt|first=Johanna de|date=2016-07-01|title='This strange little floating world of ours': shipboard periodicals and community-building in the 'global' nineteenth century|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-global-history/article/div-classtitlethis-strange-little-floating-world-of-ours-shipboard-periodicals-and-community-building-in-the-global-nineteenth-centurydiv/0CF0640721884B07A909AEA2A48F0660/core-reader|journal=Journal of Global History|volume=11|issue=2|pages=229–250|doi=10.1017/S1740022816000073|issn=1740-0228|url-access=subscription}}</ref> Во времето на објавувањето, романот имал слично ниво на популарност како и ''[[Пат околу светот за 80 дена|„Пат околу светот за осумдесет дена“]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.questia.com/library/7217226/a-floating-city-the-blockade-runners-round-the-world|title=A Floating City; The Blockade Runners; Round the World in Eighty Days; Dr. Ox's Experiment by Jules Verne, 1911|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222153456/https://www.questia.com/library/7217226/a-floating-city-the-blockade-runners-round-the-world|archive-date=2016-12-22|accessdate=}}</ref> Првите изданија на романот во Велика Британија и САД се појавиле во 1874 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.julesverne.ca/vernebooks/jvbkfloat.html|title=Jules Verne: Book: A Floating City, and The Blockade Runners - ANash|last=Nash|first=Andrew|work=www.julesverne.ca|accessdate=2016-12-22}}</ref> [[Жил Ферат]] ги илустрирал оригиналните илустрации за романот.<ref>{{Наведено списание|last=Evans|first=Arthur B|year=1998|title=The Illustrations of Jules Verne's ''Voyages Extraordinaire''|url=http://scholarship.depauw.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1070&context=mlang_facpubs|journal=Science Fiction Studies|volume=25|pages=241–270|via=DePauw University Library}}</ref> == Заплет == [[Податотека:Verne_-_Une_ville_flottante,_1872-Cover.png|мини|432x432пкс|Француската корица за книгата од 1872 година]] Раскажува за жена која, на бродот ''„Грејт Истерн“'' со својот насилнички сопруг, открива дека и човекот што го сака е на бродот. Како што напредува патувањето, животот на бродот „''Грејт Истерн''“ е прикажан со живописни детали, прикажувајќи го бродот како жив микрокосмос на општеството со свои забави и рутини. Тензиите растат додека пријателот на нараторот, капетанот Фабијан Мек Елвин, се бори со емоционалниот превирања откако ја гледа својата поранешна љубов, Елен, заробена во осуден брак со нејзиниот насилен сопруг. Нивната напната врска кулминира во драматична конфронтација на море, по што наративот ги следи обидите на ликовите да се справат со загубата и да започнат одново додека бродот се приближува кон своето пристигнување во Њујорк.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.gutenberg.org/ebooks/17832|title=Une ville flottante|last=Verne|first=Jules|date=2006-02-22|language=French}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://jv.gilead.org.il/rpaul/Une%20ville%20flottante/ Илустрации] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140902125847/http://jv.gilead.org.il/rpaul/Une%20ville%20flottante/|date=2014-09-02}} од Жил Фера * [http://www.mobileread.com/forums/showthread.php?t=223376/ ''Пловечки град'' (англиски превод) на MobileRead] {{Жил Верн}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Романи на Жил Верн]] [[Категорија:Статии со текст на француски]] [[Категорија:Француски романи]] dwinmmbahvwspmwh6apg4imrkr75m2n 5532332 5532307 2026-03-31T12:55:46Z Jtasevski123 69538 5532332 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Инфокутија Книга|name=Пловечки град|title_orig={{Lang|fr|Une ville flottante}}|image='A Floating City' by Jules Férat 01.jpg|image_size=250px|author=[[Жил Верн]]|illustrator=[[Жил Ферат]]|country=Франција|language=француски|series=[[Необични патувања|Необичните патувања]] #8|genre=[[Авантура (жанр)|авантура]]|publisher=[[Пјер-Жил Хецел]]|release_date=1871|english_pub_date=1874|media_type=принт [[тврд повез]]|preceded_by=[[Околу Месечината]]|followed_by=[[Доживувањата на тројца Руси и тројца Англичани во Јужна Африка]]}}'''''Пловечки град''''', или понекогаш преведен како '''''Пловечкиот град''''' ({{Langx|fr|Une ville flottante}}), — авантуристички роман од францускиот писател [[Жил Верн|Жил Верн,]] првпат објавен во [[1871 во книжевноста|1871 година]] во Франција.<ref>{{Наведено списание|last=Schmidt|first=Johanna de|date=2016-07-01|title='This strange little floating world of ours': shipboard periodicals and community-building in the 'global' nineteenth century|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-global-history/article/div-classtitlethis-strange-little-floating-world-of-ours-shipboard-periodicals-and-community-building-in-the-global-nineteenth-centurydiv/0CF0640721884B07A909AEA2A48F0660/core-reader|journal=Journal of Global History|volume=11|issue=2|pages=229–250|doi=10.1017/S1740022816000073|issn=1740-0228|url-access=subscription}}</ref> Во времето на објавувањето, романот имал слично ниво на популарност како и ''[[Пат околу светот за 80 дена|„Пат околу светот за осумдесет дена“]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.questia.com/library/7217226/a-floating-city-the-blockade-runners-round-the-world|title=A Floating City; The Blockade Runners; Round the World in Eighty Days; Dr. Ox's Experiment by Jules Verne, 1911|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222153456/https://www.questia.com/library/7217226/a-floating-city-the-blockade-runners-round-the-world|archive-date=2016-12-22|accessdate=}}</ref> Првите изданија на романот во Велика Британија и САД се појавиле во 1874 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.julesverne.ca/vernebooks/jvbkfloat.html|title=Jules Verne: Book: A Floating City, and The Blockade Runners - ANash|last=Nash|first=Andrew|work=www.julesverne.ca|accessdate=2016-12-22}}</ref> [[Жил Ферат]] ги илустрирал оригиналните илустрации за романот.<ref>{{Наведено списание|last=Evans|first=Arthur B|year=1998|title=The Illustrations of Jules Verne's ''Voyages Extraordinaire''|url=http://scholarship.depauw.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1070&context=mlang_facpubs|journal=Science Fiction Studies|volume=25|pages=241–270|via=DePauw University Library}}</ref> == Заплет == [[Податотека:Verne_-_Une_ville_flottante,_1872-Cover.png|мини|432x432пкс|Француската корица за книгата од 1872 година]] Раскажува за жена која, на бродот ''„Грејт Истерн“'' со својот насилнички сопруг, открива дека и човекот што го сака е на бродот. Како што напредува патувањето, животот на бродот „''Грејт Истерн''“ е прикажан со живописни детали, прикажувајќи го бродот како жив микрокосмос на општеството со свои забави и рутини. Тензиите растат додека пријателот на нараторот, капетанот Фабијан Мек Елвин, се бори со емоционалниот превирања откако ја гледа својата поранешна љубов, Елен, заробена во осуден брак со нејзиниот насилен сопруг. Нивната напната врска кулминира во драматична конфронтација на море, по што наративот ги следи обидите на ликовите да се справат со загубата и да започнат одново додека бродот се приближува кон своето пристигнување во Њујорк.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.gutenberg.org/ebooks/17832|title=Une ville flottante|last=Verne|first=Jules|date=2006-02-22|language=French}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://jv.gilead.org.il/rpaul/Une%20ville%20flottante/ Илустрации] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140902125847/http://jv.gilead.org.il/rpaul/Une%20ville%20flottante/|date=2014-09-02}} од Жил Фера * [http://www.mobileread.com/forums/showthread.php?t=223376/ ''Пловечки град'' (англиски превод) на MobileRead] {{Жил Верн}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Романи на Жил Верн]] [[Категорија:Статии со текст на француски]] [[Категорија:Француски романи]] oqwy2juma0u35wdp4cb5m5cxgxtliwq 5532358 5532332 2026-03-31T15:07:28Z Bisera Kole 130489 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1330256734|A Floating City]]“ 5532358 wikitext text/x-wiki '''''Пловечки град''''' или понекогаш преведен како '''''Пловечкиот град''''' ( {{Langx|fr|Une ville flottante}} ), е авантуристички роман од францускиот писател [[Жил Верн|Жил Верн,]] првпат објавен во [[1871 во книжевноста|1871 година]] во Франција.<ref>{{Наведено списание|last=Schmidt|first=Johanna de|date=2016-07-01|title='This strange little floating world of ours': shipboard periodicals and community-building in the 'global' nineteenth century|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-global-history/article/div-classtitlethis-strange-little-floating-world-of-ours-shipboard-periodicals-and-community-building-in-the-global-nineteenth-centurydiv/0CF0640721884B07A909AEA2A48F0660/core-reader|journal=Journal of Global History|volume=11|issue=2|pages=229–250|doi=10.1017/S1740022816000073|issn=1740-0228|url-access=subscription}}</ref> Во времето на објавувањето, романот уживал слично ниво на популарност како и ''[[Пат околу светот за 80 дена|„Пат околу светот за осумдесет дена“]]'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.questia.com/library/7217226/a-floating-city-the-blockade-runners-round-the-world|title=A Floating City; The Blockade Runners; Round the World in Eighty Days; Dr. Ox's Experiment by Jules Verne, 1911|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222153456/https://www.questia.com/library/7217226/a-floating-city-the-blockade-runners-round-the-world|archive-date=2016-12-22|accessdate=}}</ref> Првите изданија на романот во Велика Британија и САД се појавиле во 1874 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.julesverne.ca/vernebooks/jvbkfloat.html|title=Jules Verne: Book: A Floating City, and The Blockade Runners - ANash|last=Nash|first=Andrew|work=www.julesverne.ca|accessdate=2016-12-22}}</ref> Жил Фера ги обезбедил оригиналните илустрации за романот.<ref>{{Наведено списание|last=Evans|first=Arthur B|year=1998|title=The Illustrations of Jules Verne's ''Voyages Extraordinaire''|url=http://scholarship.depauw.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1070&context=mlang_facpubs|journal=Science Fiction Studies|volume=25|pages=241–270|via=DePauw University Library}}</ref> == Заплет == [[Податотека:Verne_-_Une_ville_flottante,_1872-Cover.png|мини|432x432пкс|Француска корица за книга од 1872 година]] Раскажувал за жена која, на бродот ''„Грејт Истерн“'' со својот насилнички сопруг, открила дека и човекот што го сака бил на бродот. Како што напредува патувањето, животот на бродот „Големиот Исток“ е прикажан со живописни детали, прикажувајќи го бродот како жив микрокосмос на општеството со свои забави и рутини. Тензиите растат додека пријателот на нараторот, капетанот Фабијан Мек Елвин, се борел со емоционалниот превирања откако ја гледал својата поранешна љубов, Елен, заробена во осуден брак со нејзиниот насилен сопруг. Нивната напната врска кулминирала во драматична конфронтација на море, по што наративот ги следел обидите на ликовите да се справат со загубата и да започнат одново додека „Големиот Исток“ се приближувало кон своето пристигнување во Њујорк.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.gutenberg.org/ebooks/17832|title=Une ville flottante|last=Verne|first=Jules|date=2006-02-22|language=French}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Среди}} == Надворешни врски == {{Wikisource|fr|Une ville flottante}} * [http://jv.gilead.org.il/rpaul/Une%20ville%20flottante/ Илустрации] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140902125847/http://jv.gilead.org.il/rpaul/Une%20ville%20flottante/|date=2014-09-02}} од Жил Фера * [http://www.mobileread.com/forums/showthread.php?t=223376/ ''Пловечки град'' (англиски превод) на MobileRead] [[Категорија:Романи на Жил Верн]] [[Категорија:Статии со текст на француски]] rypdlk0kxkues6ol4oqf6gp89g03zrk 5532364 5532358 2026-03-31T15:18:51Z Виолетова 1975 Отповикано уредување на [[Special:Contributions/Bisera Kole|Bisera Kole]] ([[User talk:Bisera Kole|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] 5532332 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Инфокутија Книга|name=Пловечки град|title_orig={{Lang|fr|Une ville flottante}}|image='A Floating City' by Jules Férat 01.jpg|image_size=250px|author=[[Жил Верн]]|illustrator=[[Жил Ферат]]|country=Франција|language=француски|series=[[Необични патувања|Необичните патувања]] #8|genre=[[Авантура (жанр)|авантура]]|publisher=[[Пјер-Жил Хецел]]|release_date=1871|english_pub_date=1874|media_type=принт [[тврд повез]]|preceded_by=[[Околу Месечината]]|followed_by=[[Доживувањата на тројца Руси и тројца Англичани во Јужна Африка]]}}'''''Пловечки град''''', или понекогаш преведен како '''''Пловечкиот град''''' ({{Langx|fr|Une ville flottante}}), — авантуристички роман од францускиот писател [[Жил Верн|Жил Верн,]] првпат објавен во [[1871 во книжевноста|1871 година]] во Франција.<ref>{{Наведено списание|last=Schmidt|first=Johanna de|date=2016-07-01|title='This strange little floating world of ours': shipboard periodicals and community-building in the 'global' nineteenth century|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-global-history/article/div-classtitlethis-strange-little-floating-world-of-ours-shipboard-periodicals-and-community-building-in-the-global-nineteenth-centurydiv/0CF0640721884B07A909AEA2A48F0660/core-reader|journal=Journal of Global History|volume=11|issue=2|pages=229–250|doi=10.1017/S1740022816000073|issn=1740-0228|url-access=subscription}}</ref> Во времето на објавувањето, романот имал слично ниво на популарност како и ''[[Пат околу светот за 80 дена|„Пат околу светот за осумдесет дена“]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.questia.com/library/7217226/a-floating-city-the-blockade-runners-round-the-world|title=A Floating City; The Blockade Runners; Round the World in Eighty Days; Dr. Ox's Experiment by Jules Verne, 1911|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222153456/https://www.questia.com/library/7217226/a-floating-city-the-blockade-runners-round-the-world|archive-date=2016-12-22|accessdate=}}</ref> Првите изданија на романот во Велика Британија и САД се појавиле во 1874 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.julesverne.ca/vernebooks/jvbkfloat.html|title=Jules Verne: Book: A Floating City, and The Blockade Runners - ANash|last=Nash|first=Andrew|work=www.julesverne.ca|accessdate=2016-12-22}}</ref> [[Жил Ферат]] ги илустрирал оригиналните илустрации за романот.<ref>{{Наведено списание|last=Evans|first=Arthur B|year=1998|title=The Illustrations of Jules Verne's ''Voyages Extraordinaire''|url=http://scholarship.depauw.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1070&context=mlang_facpubs|journal=Science Fiction Studies|volume=25|pages=241–270|via=DePauw University Library}}</ref> == Заплет == [[Податотека:Verne_-_Une_ville_flottante,_1872-Cover.png|мини|432x432пкс|Француската корица за книгата од 1872 година]] Раскажува за жена која, на бродот ''„Грејт Истерн“'' со својот насилнички сопруг, открива дека и човекот што го сака е на бродот. Како што напредува патувањето, животот на бродот „''Грејт Истерн''“ е прикажан со живописни детали, прикажувајќи го бродот како жив микрокосмос на општеството со свои забави и рутини. Тензиите растат додека пријателот на нараторот, капетанот Фабијан Мек Елвин, се бори со емоционалниот превирања откако ја гледа својата поранешна љубов, Елен, заробена во осуден брак со нејзиниот насилен сопруг. Нивната напната врска кулминира во драматична конфронтација на море, по што наративот ги следи обидите на ликовите да се справат со загубата и да започнат одново додека бродот се приближува кон своето пристигнување во Њујорк.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.gutenberg.org/ebooks/17832|title=Une ville flottante|last=Verne|first=Jules|date=2006-02-22|language=French}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://jv.gilead.org.il/rpaul/Une%20ville%20flottante/ Илустрации] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140902125847/http://jv.gilead.org.il/rpaul/Une%20ville%20flottante/|date=2014-09-02}} од Жил Фера * [http://www.mobileread.com/forums/showthread.php?t=223376/ ''Пловечки град'' (англиски превод) на MobileRead] {{Жил Верн}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Романи на Жил Верн]] [[Категорија:Статии со текст на француски]] [[Категорија:Француски романи]] oqwy2juma0u35wdp4cb5m5cxgxtliwq 0 1390305 5532324 2026-03-31T12:42:47Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:sv:Special:Redirect/revision/56351126|Dianthus vodnensis]]“ 5532324 wikitext text/x-wiki '''''Dianthus vodnensis''''' — [[Каранфили|вид каранфил]] опишан од [[Кирил Мицевски]]. ''Dianthus vodnensis'' е член на [[Род (биологија)|родот]] [[Каранфил (род)|Carnation]] и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Каранфили|Caryophyllaceae]]. Опис и распространетост [[Повеќегодишно растение]]. Стеблото е исправено, високо 40–50 см, четириаглесто и зелено. Листовите се зелени, без влакненца, рабовите груби, плоски и заострени; основните листови достигнуваат до 15 см должина и 1–2 мм ширина, со три жилки; стеблените листови се помали и покуси од интернодиумите; ракавците долги 18–20 мм. Цветното соцветие е сферично, составено од многу цветови; обвивните лушпи се обратнојајцевидно-ланцетни, долги 6–7 мм, светло рѓести, кожести, на врвот набрани и нагло преминуваат во подолг осил. Има четири чашкини лушпи, светло рѓести, кожести, ситно грубести, рабовите се тенки и набрани, нагло преминуваат во осил долг 3–4 мм. Чашката е долга 10–12 мм и широка 2–3 мм, темнопурпурна; нејзините запци се триаглести, долги 3 мм, со кратки влакненца и остро завршени. Венечната ламина е долга 2 (до 3) мм, целосна или слабо назабена, пурпурна и без влакненца.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 2.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1993|location=Скопје|pages=386}}</ref> Се среќава на пасишта и крај дабови и букови шуми во планинскиот појас, најчесто околу 1000 м надморска височина. Распространет во централна [[Македонија]]: [[Скопје]] – [[Водно]] и [[Китка]]; [[Велес]] – с. [[Степанци (Велешко)|Степанци]]; [[Прилеп]] – [[Дервен]], [[Плетвар]], Козјак; [[Мариово]]; [[Јакупица]] – [[Кадина Река]], [[Мумџица]], Салкова; клисурата на р. [[Пчиња]]; [[Таорска Клисура]].<ref name=":0" /> == Наводи == <references> <ref name="COL">{{webbref|url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16885840|titel=Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum=26 May 2014|författare=Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum=2014|verk=|utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref> <ref name="C132">K. Micevski, 1990 ''In: Prilozi Oddel. Biol. Med. Nauki Makedonska Akad. Nauk. Umet., 8(1-2): 38''</ref> <ref name="source">[http://worldplants.webarchiv.kit.edu/ World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World]</ref> </references> [[Категорија:Каранфил]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемска флора на Македонија]] fr08djomfuzfsdi0a58m6e0rl0kgsop 5532328 5532324 2026-03-31T12:54:40Z Orce Wiki 121850 5532328 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Dianthus vodnensis'' | status = | image =Dianthus Vodnensis - Flora Exsiccata Macedonica.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = Caryophyllales | familia_sv = | familia = Caryophyllaceae | genus_sv = | genus = Dianthus | species_sv = | species = '''Dianthus vodnensis''' | taxon = Dianthus vodnensis | taxon_authority = [[Кирил Мицевски]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Dianthus vodnensis''''' — [[Каранфили|вид каранфил]] опишан од [[Кирил Мицевски]]. ''Dianthus vodnensis'' припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[Каранфил (род)|Carnation]] и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Каранфили|Caryophyllaceae]]. == Опис и распространетост == [[Повеќегодишно растение]]. Стеблото е исправено, високо 40–50 см, четириаглесто и зелено. Листовите се зелени, без влакненца, рабовите груби, плоски и заострени; основните листови достигнуваат до 15 см должина и 1–2 мм ширина, со три жилки; стеблените листови се помали и покуси од интернодиумите; ракавците долги 18–20 мм. Цветното соцветие е сферично, составено од многу цветови; обвивните лушпи се обратнојајцевидно-ланцетни, долги 6–7 мм, светло рѓести, кожести, на врвот набрани и нагло преминуваат во подолг осил. Има четири чашкини лушпи, светло рѓести, кожести, ситно грубести, рабовите се тенки и набрани, нагло преминуваат во осил долг 3–4 мм. Чашката е долга 10–12 мм и широка 2–3 мм, темнопурпурна; нејзините запци се триаглести, долги 3 мм, со кратки влакненца и остро завршени. Венечната ламина е долга 2 (до 3) мм, целосна или слабо назабена, пурпурна и без влакненца.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 2.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1993|location=Скопје|pages=386}}</ref> Се среќава на пасишта и крај дабови и букови шуми во планинскиот појас, најчесто околу 1000 м надморска височина. Распространет во централна [[Македонија]]: [[Скопје]] – [[Водно]] и [[Китка]]; [[Велес]] – с. [[Степанци (Велешко)|Степанци]]; [[Прилеп]] – [[Дервен]], [[Плетвар]], Козјак; [[Мариово]]; [[Јакупица]] – [[Кадина Река]], [[Мумџица]], Салкова; клисурата на р. [[Пчиња]]; [[Таорска Клисура]].<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery heights="200"> Податотека:Dianthus Vodnensis 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Dianthus Vodnensis Податотека:Dianthus Vodnensis 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Dianthus Vodnensis </gallery> == Наводи == <references> <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 2.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1993|location=Скопје|pages=386}}</ref> <ref name="C132">K. Micevski, 1990 ''In: Prilozi Oddel. Biol. Med. Nauki Makedonska Akad. Nauk. Umet., 8(1-2): 38''</ref> <ref name="source">[http://worldplants.webarchiv.kit.edu/ World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World]</ref> </references> {{Таксонска лента}} [[Категорија:Каранфил]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемска флора на Македонија]] tk20acqsuqmqh0czup41dcpsya4vx7o 5532367 5532328 2026-03-31T16:02:15Z Jtasevski123 69538 5532367 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Dianthus vodnensis'' | status = | image =Dianthus Vodnensis - Flora Exsiccata Macedonica.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = Caryophyllales | familia_sv = | familia = Caryophyllaceae | genus_sv = | genus = Dianthus | species_sv = | species = '''Dianthus vodnensis''' | taxon = Dianthus vodnensis | taxon_authority = [[Кирил Мицевски]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }}'''''Dianthus vodnensis''''' — [[Каранфили|вид каранфил]] опишан од [[Кирил Мицевски]]. ''Dianthus vodnensis'' припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[Каранфил (род)|Carnation]] и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Каранфили|Caryophyllaceae]]. == Опис и распространетост == [[Повеќегодишно растение]]. Стеблото е исправено, високо 40–50 см, четириаглесто и зелено. Листовите се зелени, без влакненца, рабовите груби, плоски и заострени; основните листови достигнуваат до 15 см должина и 1–2 мм ширина, со три жилки; стеблените листови се помали и покуси од интернодиумите; ракавците долги 18–20 мм. Цветното соцветие е сферично, составено од многу цветови; обвивните лушпи се обратнојајцевидно-ланцетни, долги 6–7 мм, светло рѓести, кожести, на врвот набрани и нагло преминуваат во подолг осил. Има четири чашкини лушпи, светло рѓести, кожести, ситно грубести, рабовите се тенки и набрани, нагло преминуваат во осил долг 3–4 мм. Чашката е долга 10–12 мм и широка 2–3 мм, темнопурпурна; нејзините запци се триаглести, долги 3 мм, со кратки влакненца и остро завршени. Венечната ламина е долга 2 (до 3) мм, целосна или слабо назабена, пурпурна и без влакненца.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 2.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1993|location=Скопје|pages=386}}</ref> Се среќава на пасишта и крај дабови и букови шуми во планинскиот појас, најчесто околу 1000 м надморска височина. Распространет во централна [[Македонија]]: [[Скопје]] – [[Водно]] и [[Китка]]; [[Велес]] – с. [[Степанци (Велешко)|Степанци]]; [[Прилеп]] – [[Дервен]], [[Плетвар]], Козјак; [[Мариово]]; [[Јакупица]] – [[Кадина Река]], [[Мумџица]], Салкова; клисурата на р. [[Пчиња]]; [[Таорска Клисура]].<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery heights="200"> Податотека:Dianthus Vodnensis 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Dianthus Vodnensis Податотека:Dianthus Vodnensis 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Dianthus Vodnensis </gallery> == Наводи == <references> <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 2.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1993|location=Скопје|pages=386}}</ref> <ref name="C132">K. Micevski, 1990 ''In: Prilozi Oddel. Biol. Med. Nauki Makedonska Akad. Nauk. Umet., 8(1-2): 38''</ref> <ref name="source">[http://worldplants.webarchiv.kit.edu/ World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World]</ref> </references> {{Таксонска лента}} [[Категорија:Каранфил]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемска флора на Македонија]] n1p1zmn2wdnwpz1x6dfc03cxhm8fvmq 0 1390306 5532325 2026-03-31T12:52:42Z Jtasevski123 69538 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1253084069|Texar's Revenge, or, North Against South]]“ 5532325 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books -->|name=Тексарова одмазда, или Север против Југ|title_orig=Nord contre Sud|translator=|image=North Against South.jpg|caption=Корицата на првото англиско издание|author=[[Жил Верн]]|illustrator=[[Леон Бенет]]|cover_artist=|country=Франција|language=француски|series=[[Необични патувања|Необичните патувања]] #30|genre=[[Авантура (жанр)|авантура]]|publisher=[[Пјер-Жил Хецел]]|release_date=1887|english_pub_date=1887|media_type=принт [[тврд повез]]|pages=|preceded_by=[[Робур освојувачот]]|followed_by=[[Пат до Франција]]}} '''''Тексарова одмазда, или Север против Југ''''' ({{Langx|fr|Nord contre Sud}}) — целосниот наслов на англискиот превод на романот напишан од францускиот автор [[Научна фантастика|на научна фантастика]] [[Жил Верн]], и се фокусира на приказната за Џејмс Бурбанк, северњак кој е против ропството и живее во близина на [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], и Тексар, јужњак кој е за ропството и има вендета против Бурбанк. Првично објавена во Франција во 1887 година, книгата добила млаки реакции по нејзиното објавување во Соединетите Држави, делумно поради нестручноста на Верн во врска со некои детали од [[Американска граѓанска војна|Американската граѓанска војна]], и оттогаш паднало во заборав во споредба со многу други дела на Верн. == Заплет == Тексар и Бурбанк се големи непријатели, северниот поглед на Бурбанк на ропството како зло е непопуларен став кај Тексар и остатокот од заедницата, длабоко во [[Конфедеративни Американски Држави|Конфедеративните Американски Држави]]. Сепак, покрај ова несогласување, Тексар е лут на Бурбанк поради минатите правни проблеми што Бурбанк му ги предизвикал на Тексар, и покрај тоа што Тексар измислил совршено алиби што му овозможува да избегне осуда, Тексар чувствува потреба за одмазда и на крајот станува истакнат и моќен член на заедницата Џексонвил. Користејќи ја оваа новооткриена моќ, Тексар ги манипулира граѓаните против Бурбанк и предвува толпа што ја уништува плантажата Бурбанк, позната како Камдлес Беј. Ќерката на Бурбанк, Дај, и домарот Зерма се киднапирани од човек кој тврди дека е Тексар и наводно се однесени на место во Еверглејдс наречено Карнерал Ајленд. На пат, откако ќе побараат помош од [[Воена морнарица на САД|воената морнарицата на Соединетите Американски Држави]], тие наоѓаат посебна група која го бара Тексар како одговор на злосторствата што очигледно се случиле во исто време со оние во Камдлес Беј, но на далечно место. Ова отвора мисла дека постои еден вистински Тексар и еден измамник, и потрагата продолжува сега, не само за Дај и Зерма, туку и за одговорот на оваа мистерија. == Наводи == <references /> {{Жил Верн}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Романи на Жил Верн]] [[Категорија:Француски новели]] q9z8e9ffn3745ns16v36wa98yhuh4cc 5532327 5532325 2026-03-31T12:54:34Z Jtasevski123 69538 5532327 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Инфокутија Книга|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books -->|name=Тексарова одмазда, или Север против Југ|title_orig=Nord contre Sud|translator=|image=North Against South.jpg|caption=Корицата на првото англиско издание|author=[[Жил Верн]]|illustrator=[[Леон Бенет]]|cover_artist=|country=Франција|language=француски|series=[[Необични патувања|Необичните патувања]] #30|genre=[[Авантура (жанр)|авантура]]|publisher=[[Пјер-Жил Хецел]]|release_date=1887|english_pub_date=1887|media_type=принт [[тврд повез]]|pages=|preceded_by=[[Робур освојувачот]]|followed_by=[[Пат до Франција]]}}'''''Тексарова одмазда, или Север против Југ''''' ({{Langx|fr|Nord contre Sud}}) — целосниот наслов на англискиот превод на романот напишан од францускиот автор [[Научна фантастика|на научна фантастика]] [[Жил Верн]], и се фокусира на приказната за Џејмс Бурбанк, северњак кој е против ропството и живее во близина на [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], и Тексар, јужњак кој е за ропството и има вендета против Бурбанк. Првично објавена во Франција во 1887 година, книгата добила млаки реакции по нејзиното објавување во Соединетите Држави, делумно поради нестручноста на Верн во врска со некои детали од [[Американска граѓанска војна|Американската граѓанска војна]], и оттогаш паднало во заборав во споредба со многу други дела на Верн. == Заплет == Тексар и Бурбанк се големи непријатели, северниот поглед на Бурбанк на ропството како зло е непопуларен став кај Тексар и остатокот од заедницата, длабоко во [[Конфедеративни Американски Држави|Конфедеративните Американски Држави]]. Сепак, покрај ова несогласување, Тексар е лут на Бурбанк поради минатите правни проблеми што Бурбанк му ги предизвикал на Тексар, и покрај тоа што Тексар измислил совршено алиби што му овозможува да избегне осуда, Тексар чувствува потреба за одмазда и на крајот станува истакнат и моќен член на заедницата Џексонвил. Користејќи ја оваа новооткриена моќ, Тексар ги манипулира граѓаните против Бурбанк и предвува толпа што ја уништува плантажата Бурбанк, позната како Камдлес Беј. Ќерката на Бурбанк, Дај, и домарот Зерма се киднапирани од човек кој тврди дека е Тексар и наводно се однесени на место во Еверглејдс наречено Карнерал Ајленд. На пат, откако ќе побараат помош од [[Воена морнарица на САД|воената морнарицата на Соединетите Американски Држави]], тие наоѓаат посебна група која го бара Тексар како одговор на злосторствата што очигледно се случиле во исто време со оние во Камдлес Беј, но на далечно место. Ова отвора мисла дека постои еден вистински Тексар и еден измамник, и потрагата продолжува сега, не само за Дај и Зерма, туку и за одговорот на оваа мистерија. == Наводи == <references /> {{Жил Верн}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Романи на Жил Верн]] [[Категорија:Француски новели]] 4hlkyzbvhyl5vsf52eiqu261jkx68h4 5532334 5532327 2026-03-31T12:57:47Z Jtasevski123 69538 /* Заплет */ 5532334 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Инфокутија Книга|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books -->|name=Тексарова одмазда, или Север против Југ|title_orig=Nord contre Sud|translator=|image=North Against South.jpg|caption=Корицата на првото англиско издание|author=[[Жил Верн]]|illustrator=[[Леон Бенет]]|cover_artist=|country=Франција|language=француски|series=[[Необични патувања|Необичните патувања]] #30|genre=[[Авантура (жанр)|авантура]]|publisher=[[Пјер-Жил Хецел]]|release_date=1887|english_pub_date=1887|media_type=принт [[тврд повез]]|pages=|preceded_by=[[Робур освојувачот]]|followed_by=[[Пат до Франција]]}}'''''Тексарова одмазда, или Север против Југ''''' ({{Langx|fr|Nord contre Sud}}) — целосниот наслов на англискиот превод на романот напишан од францускиот автор [[Научна фантастика|на научна фантастика]] [[Жил Верн]], и се фокусира на приказната за Џејмс Бурбанк, северњак кој е против ропството и живее во близина на [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], и Тексар, јужњак кој е за ропството и има вендета против Бурбанк. Првично објавена во Франција во 1887 година, книгата добила млаки реакции по нејзиното објавување во Соединетите Држави, делумно поради нестручноста на Верн во врска со некои детали од [[Американска граѓанска војна|Американската граѓанска војна]], и оттогаш паднало во заборав во споредба со многу други дела на Верн. == Заплет == Тексар и Бурбанк се големи непријатели, северниот поглед на Бурбанк на ропството како зло е непопуларен став кај Тексар и остатокот од заедницата, длабоко во [[Конфедеративни Американски Држави|Конфедеративните Американски Држави]]. Сепак, покрај ова несогласување, Тексар е лут на Бурбанк поради минатите правни проблеми што Бурбанк му ги предизвикал на Тексар, и покрај тоа што Тексар измислил совршено алиби што му овозможува да избегне осуда, Тексар чувствува потреба за одмазда и на крајот станува истакнат и моќен член на заедницата Џексонвил. Користејќи ја оваа новооткриена моќ, Тексар ги манипулира граѓаните против Бурбанк и предвува толпа што ја уништува Бурбанковата плантажа, позната како Камдлес Беј. Ќерката на Бурбанк, Дај, и домарот Зерма се киднапирани од страна на човек кој тврди дека е Тексар и наводно се однесени на место во [[Еверглејдс]] наречено Карнерал Ајленд. На пат, откако ќе побараат помош од [[Воена морнарица на САД|воената морнарицата на Соединетите Американски Држави]], тие наоѓаат посебна група која го бара Тексар како одговор на злосторствата што очигледно се случиле во исто време со оние во Камдлес Беј, но на далечно место. Ова отвора мисла дека постои еден вистински Тексар и еден измамник, и потрагата продолжува сега, не само за Дај и Зерма, туку и за одговорот на оваа мистерија. == Наводи == <references /> {{Жил Верн}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Романи на Жил Верн]] [[Категорија:Француски новели]] 5f4gwaj5yyzdspza0c8ujng87995htn 5532338 5532334 2026-03-31T13:05:39Z Jtasevski123 69538 5532338 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Инфокутија Книга|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books -->|name=Тексарова одмазда, или Север против Југ|title_orig=Nord contre Sud|translator=|image=North Against South.jpg|caption=Корицата на првото англиско издание|author=[[Жил Верн]]|illustrator=[[Леон Бенет]]|cover_artist=|country=Франција|language=француски|series=[[Необични патувања|Необичните патувања]] #30|genre=[[Авантура (жанр)|авантура]]|publisher=[[Пјер-Жил Хецел]]|release_date=1887|english_pub_date=1887|media_type=принт [[тврд повез]]|pages=|preceded_by=[[Робур освојувачот]]|followed_by=[[Пат до Франција]]}}'''''Тексарова одмазда, или Север против Југ''''' ({{Langx|fr|Nord contre Sud}}) — целосниот наслов на англискиот превод на романот напишан од францускиот автор [[Научна фантастика|на научна фантастика]] [[Жил Верн]], и се фокусира на приказната за Џејмс Бурбанк, северњак кој е против ропството и живее во близина на [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], и Тексар, јужњак кој е за ропството и има вендета против Бурбанк. Првично објавена во Франција во 1887 година, книгата добила млаки реакции по нејзиното објавување во Соединетите Држави, делумно поради нестручноста на Верн во врска со некои детали од [[Американска граѓанска војна|Американската граѓанска војна]], и оттогаш паднало во заборав во споредба со многу други дела на Верн. == Заплет == Тексар и Бурбанк се големи непријатели, северниот поглед на Бурбанк на ропството како зло е непопуларен став кај Тексар и остатокот од заедницата, длабоко во [[Конфедеративни Американски Држави|Конфедеративните Американски Држави]]. Сепак, покрај ова несогласување, Тексар е лут на Бурбанк поради минатите правни проблеми што Бурбанк му ги предизвикал на Тексар, и покрај тоа што Тексар измислил совршено алиби што му овозможува да избегне осуда, Тексар чувствува потреба за одмазда и на крајот станува истакнат и моќен член на заедницата Џексонвил. Користејќи ја оваа новооткриена моќ, Тексар ги манипулира граѓаните против Бурбанк и предвува толпа што ја уништува Бурбанковата плантажа, позната како Камдлес Беј. Ќерката на Бурбанк, Дај, и домарот Зерма се киднапирани од страна на човек кој тврди дека е Тексар и наводно се однесени на место во [[Еверглејдс]] наречено Карнерал Ајленд. На пат, откако ќе побараат помош од [[Воена морнарица на САД|воената морнарицата на Соединетите Американски Држави]], тие наоѓаат посебна група која го бара Тексар како одговор на злосторствата што очигледно се случиле во исто време со оние во Камдлес Беј, но на далечно место. Ова отвора мисла дека постои еден вистински Тексар и еден измамник, и потрагата продолжува сега, не само за Дај и Зерма, туку и за одговорот на оваа мистерија. == Објавувачка историја == ''Nord contre Sud'', оригиналниот француски наслов на книгата, првпат бил објавен во целосно илустрирано издание во ноември 1887 година од Ж. Хецел и Си, во Париз.<ref>{{Наведена книга|title=Bibliographie Analaytique de Toutes les Oeuvres de Jules Verne|publisher=Société Jules Verne|year=1977|location=Paris}}</ref> Во првиот американски (и прв англиски) превод, ''Nord contre Sud'' (Север против Југ) било сведено на поднаслов, а насловот на книгата била ''„Таксарова одмазда“''. Ова издание било објавено од Џорџ Мунро, Њујорк (1887), превод од Лаура Е. Кендал како дел од „Крајбрежната библиотека“.<ref name="taves">{{Наведена книга|title=The Jules Verne Encyclopedia|last=Brian Taves and Stephen Michaluk Jr.|publisher=Scarecrow Press|year=1996|location=Lanham, MD}}</ref> Сепак, оттогаш имало помали варијации на насловот, некои изданија го нарекуваат насловот „''Тексаровата одмазда''“, други го изоставуваат насловот целосно во корист на поедноставниот „Север против Југ“. Најчестата и генерално најприфатена американска верзија на насловот е целосното „Тексарова одмазда, или, Север против Југ“. Исто така, имало неколку изданија кои ја поделиле книгата на два тома, „Бурбенк Северњакот“ и „Тексар Јужњакот“. Различни евтини изданија биле објавени во САД во следните 20 години од В.Л. Алисон, Херст и други. Првото целосно илустрирано издание на англиски јазик било ''„Север против Југ“'' објавено од „Самсон Лоу“, „Марстон, Серл и Ривингтон“, Лондон, декември 1887 година. Ова е различен анонимен превод од оној објавен од Џорџ Манро. Во 2007 година, првото целосно илустрирано издание на ''„Север против Југ“'' во САД било објавено од „Чоптанк Прес“, Мериленд.<ref>[http://www.ibiblio.org/pub/docs/books/sherwood/Verne-COLLECTOR-1.htm ibiblio.org/pub/docs/books/sherwood/Verne-COLLECTOR-1.htm]</ref><ref>{{Наведена книга|title=North against South|last=Jules Verne|publisher=Choptank Press|year=2007|location=St. Michaels, MD}} printed by Lulu Press</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Жил Верн}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Романи на Жил Верн]] [[Категорија:Француски новели]] ta3mr69x37xx30cldu21dvbaenmx1hr 5532343 5532338 2026-03-31T13:37:08Z Bojan9Spasovski 91316 5532343 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Инфокутија Книга|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books -->|name=Тексарова одмазда, или Север против Југ|title_orig=Nord contre Sud|translator=|image=North Against South.jpg|caption=Корицата на првото англиско издание|author=[[Жил Верн]]|illustrator=[[Леон Бенет]]|cover_artist=|country=Франција|language=француски|series=[[Необични патувања|Необичните патувања]] #30|genre=[[Авантура (жанр)|авантура]]|publisher=[[Пјер-Жил Хецел]]|release_date=1887|english_pub_date=1887|media_type=принт [[тврд повез]]|pages=|preceded_by=[[Робур освојувачот]]|followed_by=[[Пат до Франција]]}}'''''Тексарова одмазда, или Север против Југ''''' ({{Langx|fr|Nord contre Sud}}) — целосниот наслов на англискиот превод на романот напишан од францускиот автор на [[научна фантастика]] [[Жил Верн]], и се фокусира на приказната за Џејмс Бурбанк, северњак кој е против ропството и живее во близина на [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], и Тексар, јужњак кој е за ропството и има вендета против Бурбанк. Првично објавена во Франција во 1887 година, книгата добила млаки реакции по нејзиното објавување во Соединетите Држави, делумно поради нестручноста на Верн во врска со некои детали од [[Американска граѓанска војна|Американската граѓанска војна]], и оттогаш паднало во заборав во споредба со многу други дела на Верн. == Заплет == Тексар и Бурбанк се големи непријатели, северниот поглед на Бурбанк на ропството како зло е непопуларен став кај Тексар и остатокот од заедницата, длабоко во [[Конфедеративни Американски Држави|Конфедеративните Американски Држави]]. Сепак, покрај ова несогласување, Тексар е лут на Бурбанк поради минатите правни проблеми што Бурбанк му ги предизвикал на Тексар, и покрај тоа што Тексар измислил совршено алиби што му овозможува да избегне осуда, Тексар чувствува потреба за одмазда и на крајот станува истакнат и моќен член на заедницата Џексонвил. Користејќи ја оваа новооткриена моќ, Тексар ги манипулира граѓаните против Бурбанк и предвува толпа што ја уништува Бурбанковата плантажа, позната како Камдлес Беј. Ќерката на Бурбанк, Дај, и домарот Зерма се киднапирани од страна на човек кој тврди дека е Тексар и наводно се однесени на место во [[Еверглејдс]] наречено Карнерал Ајленд. На пат, откако ќе побараат помош од [[Воена морнарица на САД|воената морнарицата на Соединетите Американски Држави]], тие наоѓаат посебна група која го бара Тексар како одговор на злосторствата што очигледно се случиле во исто време со оние во Камдлес Беј, но на далечно место. Ова отвора мисла дека постои еден вистински Тексар и еден измамник, и потрагата продолжува сега, не само за Дај и Зерма, туку и за одговорот на оваа мистерија. == Објавувачка историја == ''Nord contre Sud'', оригиналниот француски наслов на книгата, првпат бил објавен во целосно илустрирано издание во ноември 1887 година од Ж. Хецел и Си, во Париз.<ref>{{Наведена книга|title=Bibliographie Analaytique de Toutes les Oeuvres de Jules Verne|publisher=Société Jules Verne|year=1977|location=Paris}}</ref> Во првиот американски (и прв англиски) превод, ''Nord contre Sud'' (Север против Југ) било сведено на поднаслов, а насловот на книгата била ''„Таксарова одмазда“''. Ова издание било објавено од Џорџ Мунро, Њујорк (1887), превод од Лаура Е. Кендал како дел од „Крајбрежната библиотека“.<ref name="taves">{{Наведена книга|title=The Jules Verne Encyclopedia|last=Brian Taves and Stephen Michaluk Jr.|publisher=Scarecrow Press|year=1996|location=Lanham, MD}}</ref> Сепак, оттогаш имало помали варијации на насловот, некои изданија го нарекуваат насловот „''Тексаровата одмазда''“, други го изоставуваат насловот целосно во корист на поедноставниот „Север против Југ“. Најчестата и генерално најприфатена американска верзија на насловот е целосното „Тексарова одмазда, или, Север против Југ“. Исто така, имало неколку изданија кои ја поделиле книгата на два тома, „Бурбенк Северњакот“ и „Тексар Јужњакот“. Различни евтини изданија биле објавени во САД во следните 20 години од В.Л. Алисон, Херст и други. Првото целосно илустрирано издание на англиски јазик било ''„Север против Југ“'' објавено од „Самсон Лоу“, „Марстон, Серл и Ривингтон“, Лондон, декември 1887 година. Ова е различен анонимен превод од оној објавен од Џорџ Манро. Во 2007 година, првото целосно илустрирано издание на ''„Север против Југ“'' во САД било објавено од „Чоптанк Прес“, Мериленд.<ref>[http://www.ibiblio.org/pub/docs/books/sherwood/Verne-COLLECTOR-1.htm ibiblio.org/pub/docs/books/sherwood/Verne-COLLECTOR-1.htm]</ref><ref>{{Наведена книга|title=North against South|last=Jules Verne|publisher=Choptank Press|year=2007|location=St. Michaels, MD}} printed by Lulu Press</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Жил Верн}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Романи на Жил Верн]] [[Категорија:Француски новели]] 3jqq7myvh16uuyqukcxc52dilnfz81b 0 1390307 5532326 2026-03-31T12:54:05Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Север против Југ]] 5532326 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Север против Југ]] {{закосен наслов}} 4n2tzzbj7uqhcl5wf46t7rhyitxqxfy 1 1390308 5532329 2026-03-31T12:55:05Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5532329 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1390309 5532346 2026-03-31T13:53:42Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:de:Special:Redirect/revision/222959985|Sempervivum kosaninii]]“ 5532346 wikitext text/x-wiki   '''''Sempervivum kosaninii''''' — [[Каранфили|вид]] [[Чуваркуќа (род)|чуваркуќа]] опишан од Роберт Лојд Прегер. Тој припаѓа на фамилијата [[Дебелци|Crassulaceae]]. == Опис == ''Sempervivum kosaninii'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] тревесто растение, со месести листови во розета и со дебели столони долги до 12 см. Листовите во розетата се ретко распоредени. Розетата има дијаметар од 6–8 см. Цветното стебло достигнува 20 (до 30) см висина, густо покриено со жлездести влакна, со бројни преклопени листови. Листовите на розетата се густо покриени со жлездести влакна од двете страни, темнозелени со црвенкави врвови, обратнојајцевидно-ланцетни, долги 15–30 мм и широки 7–9 мм, со кратко заострен шилест врв; рабовите имаат двојно подолги жлездести влакна. Стеблените листови се долги до 40 мм, речиси идентични со розетните, но најгорните постепено се заоструваат кон врвот. Цветовите се составени од 12–14 делови, речиси приседнати, групирани во цимозни гранчиња со врв свиткан во форма на срп. Чашкините ливчиња се зелени, густо покриени со жлездести влакна, ланцетни до тесноланцетни, долги 4–5 мм, со остро завршен врв. Венечните ливчиња се црвени или пурпурни, понекогаш со бели рабови, долги 10–12 мм, тесни и постепено преминуваат во долг шилест врв; надворешната страна и рабовите се густо покриени со жлездести влакна. Прашниците се покуси од венечните ливчиња; филаментите се розови или пурпурни, долги 6–7 мм, голи или со ретки жлездести влакна; антерите се темнорозови до темновиолетови. Плодните мешунчиња се долги 6–7 мм, со ретки жлездести влакна; столпчето е долго 1,5–2 мм. Цветниот период е јули. Расте во Македонија на варовнички каменливи терени. Распространет на [[Шар Планина]], [[Кораб]], [[Бистра (планина)|Бистра]] и во Горна Радика – [[Аџина Река]]. == Систематика == Првиот опис на ''Sempervivum kosaninii'' од [[Robert Lloyd Praeger|Роберт Лојд Прегер]] бил објавен во 1930 година.Името на видот е дадено во чест на српскиот ботаничар и професор во [[Белград]], [[Недељко Кошанин]] (1874–1934). === Литература === * {{Наведена книга|title=Sempervivum kosaninii|publisher=Eugen Ulmer|isbn=3-8001-3998-7|pages=358|author=Henk ’t Hart, Bert Bleij, Ben Zonneveld}} === Наводи === <references> <ref name="Zander2008">Walter Erhardt u. a.: ''Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen''. Band 2, S. 1737. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8001-5406-7</ref> </references> == Надворешни врски == * [http://www.biolib.cz/en/taxonimage/id111305/?taxonid=335363 Фотографии] на ''Sempervivum kosaninii'' [[Категорија:Чуваркуќа (род)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемски видови во Македонија]] 27x91hhmem4ovyej92wgelm1yemik52 5532348 5532346 2026-03-31T14:09:58Z Orce Wiki 121850 Додадена такосонска кутија и лента, навод и галерија со фотографии 5532348 wikitext text/x-wiki  {{Taxobox | name = ''Sempervivum kosaninii'' | status = | image =Sempervivum kosanini 2.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = Saxifragales | familia_sv = | familia = Crassulaceae | genus_sv = | genus = Sempervivum | species_sv = | species = '''Sempervivum kosaninii''' | taxon = Sempervivum kosaninii | taxon_authority = [[Роберт Лојд Прегер]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Sempervivum kosaninii''''' — вид [[Чуваркуќа (род)|чуваркуќа]] опишан од [[Роберт Лојд Прегер]]. Тој припаѓа на фамилијата [[Дебелци|Crassulaceae]]. == Опис и распространетост == ''Sempervivum kosaninii'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] тревесто растение, со месести листови во розета и со дебели столони долги до 12 см. Листовите во розетата се ретко распоредени. Розетата има дијаметар од 6–8 см. Цветното стебло достигнува 20 (до 30) см висина, густо покриено со жлездести влакна, со бројни преклопени листови. Листовите на розетата се густо покриени со жлездести влакна од двете страни, темнозелени со црвенкави врвови, обратнојајцевидно-ланцетни, долги 15–30 мм и широки 7–9 мм, со кратко заострен шилест врв; рабовите имаат двојно подолги жлездести влакна. Стеблените листови се долги до 40 мм, речиси идентични со розетните, но најгорните постепено се заоструваат кон врвот. Цветовите се составени од 12–14 делови, речиси приседнати, групирани во цимозни гранчиња со врв свиткан во форма на срп. Чашкините ливчиња се зелени, густо покриени со жлездести влакна, ланцетни до тесноланцетни, долги 4–5 мм, со остро завршен врв. Венечните ливчиња се црвени или пурпурни, понекогаш со бели рабови, долги 10–12 мм, тесни и постепено преминуваат во долг шилест врв; надворешната страна и рабовите се густо покриени со жлездести влакна. Прашниците се покуси од венечните ливчиња; филаментите се розови или пурпурни, долги 6–7 мм, голи или со ретки жлездести влакна; антерите се темнорозови до темновиолетови. Плодните мешунчиња се долги 6–7 мм, со ретки жлездести влакна; столпчето е долго 1,5–2 мм.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=1046}}</ref> Цветниот период е јули. Расте во [[Македонија]] на варовнички каменливи терени. Распространет на [[Шар Планина]], [[Кораб]], [[Бистра (планина)|Бистра]] и во Горна Радика – [[Аџина Река]].<ref name=":0" /> == Систематика == Првиот опис на ''Sempervivum kosaninii'' од [[Robert Lloyd Praeger|Роберт Лојд Прегер]] бил објавен во 1930 година.Името на видот е дадено во чест на српскиот ботаничар и професор во [[Белград]], [[Недељко Кошанин]] (1874–1934). === Литература === * {{Наведена книга|title=Sempervivum kosaninii|publisher=Eugen Ulmer|isbn=3-8001-3998-7|pages=358|author=Henk ’t Hart, Bert Bleij, Ben Zonneveld}} === Наводи === <references> <ref name="Zander2008">Walter Erhardt u. a.: ''Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen''. Band 2, S. 1737. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8001-5406-7</ref> </references> == Галерија == <gallery heights="200"> File:Sempervivum kosanini 1.JPG File:Sempervivum kosanini 2.jpg File:Sempervivum kosaninii 1.JPG File:Sempervivum kosaninii 2.JPG File:Sempervivum kosaninii 3.JPG Податотека:Sempervivum Kosaninii - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Sempervivum Kosaninii Податотека:Sempervivum Kosaninii 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Sempervivum Kosaninii Податотека:Sempervivum Kosaninii 03- Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Sempervivum Kosaninii </gallery> == Надворешни врски == * [http://www.biolib.cz/en/taxonimage/id111305/?taxonid=335363 Фотографии] на ''Sempervivum kosaninii'' {{Таксонска лента}} [[Категорија:Чуваркуќа (род)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемски видови во Македонија]] m7j7alavb46lnvzrlzw59xm8gbvxu0p 5532349 5532348 2026-03-31T14:21:57Z Orce Wiki 121850 5532349 wikitext text/x-wiki  {{Taxobox | name = ''Sempervivum kosaninii'' | status = | image =Sempervivum kosanini 2.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = Saxifragales | familia_sv = | familia = Crassulaceae | genus_sv = | genus = Sempervivum | species_sv = | species = '''Sempervivum kosaninii''' | taxon = Sempervivum kosaninii | taxon_authority = [[Роберт Лојд Прегер]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Sempervivum kosaninii''''' — вид [[Чуваркуќа (род)|чуваркуќа]] ({{науч|Sempervivum}}) опишан од [[Роберт Лојд Прегер]]. Тој припаѓа на фамилијата [[Дебелци|Crassulaceae]]. == Опис и распространетост == ''Sempervivum kosaninii'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] тревесто растение, со месести листови во розета и со дебели столони долги до 12 см. Листовите во розетата се ретко распоредени. Розетата има дијаметар од 6–8 см. Цветното стебло достигнува 20 (до 30) см висина, густо покриено со жлездести влакна, со бројни преклопени листови. Листовите на розетата се густо покриени со жлездести влакна од двете страни, темнозелени со црвенкави врвови, обратнојајцевидно-ланцетни, долги 15–30 мм и широки 7–9 мм, со кратко заострен шилест врв; рабовите имаат двојно подолги жлездести влакна. Стеблените листови се долги до 40 мм, речиси идентични со розетните, но најгорните постепено се заоструваат кон врвот. Цветовите се составени од 12–14 делови, речиси приседнати, групирани во цимозни гранчиња со врв свиткан во форма на срп. Чашкините ливчиња се зелени, густо покриени со жлездести влакна, ланцетни до тесноланцетни, долги 4–5 мм, со остро завршен врв. Венечните ливчиња се црвени или пурпурни, понекогаш со бели рабови, долги 10–12 мм, тесни и постепено преминуваат во долг шилест врв; надворешната страна и рабовите се густо покриени со жлездести влакна. Прашниците се покуси од венечните ливчиња; филаментите се розови или пурпурни, долги 6–7 мм, голи или со ретки жлездести влакна; антерите се темнорозови до темновиолетови. Плодните мешунчиња се долги 6–7 мм, со ретки жлездести влакна; столпчето е долго 1,5–2 мм.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=1046}}</ref> Цветниот период е јули. Расте во [[Македонија]] на варовнички каменливи терени. Распространет на [[Шар Планина]], [[Кораб]], [[Бистра (планина)|Бистра]] и во Горна Радика – [[Аџина Река]].<ref name=":0" /> == Систематика == Првиот опис на ''Sempervivum kosaninii'' од [[Robert Lloyd Praeger|Роберт Лојд Прегер]] бил објавен во 1930 година. Името на видот е дадено во чест на српскиот ботаничар и професор од [[Белград]], [[Недељко Кошанин]] (1874–1934). === Литература === * {{Наведена книга|title=Sempervivum kosaninii|publisher=Eugen Ulmer|isbn=3-8001-3998-7|pages=358|author=Henk ’t Hart, Bert Bleij, Ben Zonneveld}} === Наводи === <references> <ref name="Zander2008">Walter Erhardt u. a.: ''Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen''. Band 2, S. 1737. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8001-5406-7</ref> </references> == Галерија == <gallery heights="200"> File:Sempervivum kosanini 1.JPG File:Sempervivum kosanini 2.jpg File:Sempervivum kosaninii 1.JPG File:Sempervivum kosaninii 2.JPG File:Sempervivum kosaninii 3.JPG Податотека:Sempervivum Kosaninii - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Sempervivum Kosaninii Податотека:Sempervivum Kosaninii 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Sempervivum Kosaninii Податотека:Sempervivum Kosaninii 03- Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Sempervivum Kosaninii </gallery> == Надворешни врски == * [http://www.biolib.cz/en/taxonimage/id111305/?taxonid=335363 Фотографии] на ''Sempervivum kosaninii'' {{Таксонска лента}} [[Категорија:Чуваркуќа (род)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемски видови во Македонија]] kb6nvwz3plr9lm8q9l0wogj1ggpdte7 5532513 5532349 2026-03-31T19:27:36Z Jtasevski123 69538 5532513 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Sempervivum kosaninii'' | status = | image =Sempervivum kosanini 2.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = Saxifragales | familia_sv = | familia = Crassulaceae | genus_sv = | genus = Sempervivum | species_sv = | species = '''Sempervivum kosaninii''' | taxon = Sempervivum kosaninii | taxon_authority = [[Роберт Лојд Прегер]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }}'''''Sempervivum kosaninii''''' — вид [[Чуваркуќа (род)|чуваркуќа]] ({{науч|Sempervivum}}) опишан од [[Роберт Лојд Прегер]]. Тој припаѓа на фамилијата [[Дебелци|Crassulaceae]]. == Опис и распространетост == ''Sempervivum kosaninii'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] тревесто растение, со месести листови во розета и со дебели столони долги до 12 см. Листовите во розетата се ретко распоредени. Розетата има дијаметар од 6–8 см. Цветното стебло достигнува 20 (до 30) см висина, густо покриено со жлездести влакна, со бројни преклопени листови. Листовите на розетата се густо покриени со жлездести влакна од двете страни, темнозелени со црвенкави врвови, обратнојајцевидно-ланцетни, долги 15–30 мм и широки 7–9 мм, со кратко заострен шилест врв; рабовите имаат двојно подолги жлездести влакна. Стеблените листови се долги до 40 мм, речиси идентични со розетните, но најгорните постепено се заоструваат кон врвот. Цветовите се составени од 12–14 делови, речиси приседнати, групирани во цимозни гранчиња со врв свиткан во форма на срп. Чашкините ливчиња се зелени, густо покриени со жлездести влакна, ланцетни до тесноланцетни, долги 4–5 мм, со остро завршен врв. Венечните ливчиња се црвени или пурпурни, понекогаш со бели рабови, долги 10–12 мм, тесни и постепено преминуваат во долг шилест врв; надворешната страна и рабовите се густо покриени со жлездести влакна. Прашниците се покуси од венечните ливчиња; филаментите се розови или пурпурни, долги 6–7 мм, голи или со ретки жлездести влакна; антерите се темнорозови до темновиолетови. Плодните мешунчиња се долги 6–7 мм, со ретки жлездести влакна; столпчето е долго 1,5–2 мм.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=1046}}</ref> Цветниот период е јули. Расте во [[Македонија]] на варовнички каменливи терени. Распространет на [[Шар Планина]], [[Кораб]], [[Бистра (планина)|Бистра]] и во Горна Радика – [[Аџина Река]].<ref name=":0" /> == Систематика == Првиот опис на ''Sempervivum kosaninii'' од [[Роберт Лојд Прегер]] бил објавен во 1930 година. Името на видот е дадено во чест на српскиот ботаничар и професор од [[Белград]], [[Недељко Кошанин]] (1874–1934). == Галерија == <gallery heights="200"> File:Sempervivum kosanini 1.JPG File:Sempervivum kosanini 2.jpg File:Sempervivum kosaninii 1.JPG File:Sempervivum kosaninii 2.JPG File:Sempervivum kosaninii 3.JPG Податотека:Sempervivum Kosaninii - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Sempervivum Kosaninii Податотека:Sempervivum Kosaninii 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Sempervivum Kosaninii Податотека:Sempervivum Kosaninii 03- Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Sempervivum Kosaninii </gallery> == Литература == * {{Наведена книга|title=Sempervivum kosaninii|publisher=Eugen Ulmer|isbn=3-8001-3998-7|pages=358|author=Henk ’t Hart, Bert Bleij, Ben Zonneveld}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.biolib.cz/en/taxonimage/id111305/?taxonid=335363 Фотографии] на ''Sempervivum kosaninii'' {{Таксонска лента}} [[Категорија:Чуваркуќа (род)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемски видови во Македонија]] q1u2fxggm6lc7afxe1wwmzz3i8tz2c2 0 1390310 5532366 2026-03-31T15:58:15Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:be:Special:Redirect/revision/4648199|Thymus boissieri]]“ 5532366 wikitext text/x-wiki '''Thymus boissieri''' — вид [[матерка]] од семејството [[Lamiaceae]] (устоцветни растенија). Се среќава во [[Грција]], [[Албанија]], [[Македонија]] и останатите земји од поранешна [[Југославија]]. == Опис и распространетост == [[Повеќегодишно растение|Повеќегодишно]] тревесто растение, високо до 5 см. Стеблото е ползечко, неразгрането, завршува со стерилни гранчиња и формира густо перниче. Цветните гранчиња се високи 2–6 см, распоредени по должината на стеблото, со влакненца од сите страни на четириаголните гранчиња. Листовите на цветните гранчиња се тесно линејни, долги 4–8 (10) мм, широки околу 0,5 мм, голи, рабовите свиткани со цилии до половина, зелени, без жлезди. Листовите на стерилните гранчиња се малку подолги од оние на цветните. Цветовите се собрани во врвни, компактни, главичести соцветија. Листовите во зоната на соцветието се пошироки, долги 3–5 мм, широки околу 1 мм, со долги влакненца и цилии по рабовите. Чашката е долга 3,5 (4) мм, темновиолетова, со густи влакна и жлезди; горните запци околу 1 мм, ланцетовидно-триаголни; долните околу 2 мм, линејно-ланцетни; сите со цилии по рабовите. Венчето е долго околу 5 мм, црвено, однадвор влакнесто. Прашниците малку стрчат надвор од венчето. Оревчињата се долги околу 0,8 мм, округли, темнокафеави.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на РС Македонија Том II, св. 2.|last=Матевски|first=Владо|publisher=МАНУ|year=2021|isbn=978-608-203-325-9|location=Скопје|pages=355-356}}</ref> Расте на планински пасишта, варовнички камењари и карпи, во субалпски и алпски појас, на височина од 1600 до 2520 м.<ref name=":0" /> Познат за [[Јакупица]] – [[Солунска Глава]], [[Бегово Поле]], Јурукова Карпа, Шашковица, Ручица, Солунско Поле, Марина Дупка, помеѓу Планинарскиот дом „Караџица“ и Солунска Глава, Рада Планина, [[Убава]], [[Остри Врв]]; [[Кожуф]] – Мала Рупа, Две Уши; и од [[Ниџе]] – Бело Гротло.<ref name=":0" />{{зноскі}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Матерка]] [[Категорија:Статии со неисправна синтакса за наводи]] sl9oza590kuzb5xxi0dxbejbiwqacn9 5532369 5532366 2026-03-31T16:13:29Z Orce Wiki 121850 5532369 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = | image =Thymus Boissieri 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg | image_width = 270px | genus = Thymus | species = boissieri | authority = [[Еуген фон Халачи|Halácsy]], [[1894]] | range_map = | synonyms = }} '''Thymus boissieri''' — вид [[матерка]] од семејството [[Lamiaceae]] (устоцветни растенија). Се среќава во [[Грција]], [[Албанија]], [[Македонија]] и останатите земји од поранешна [[Југославија]]. == Опис и распространетост == [[Повеќегодишно растение|Повеќегодишно]] тревесто растение, високо до 5 см. Стеблото е ползечко, неразгрането, завршува со стерилни гранчиња и формира густо перниче. Цветните гранчиња се високи 2–6 см, распоредени по должината на стеблото, со влакненца од сите страни на четириаголните гранчиња. Листовите на цветните гранчиња се тесно линејни, долги 4–8 (10) мм, широки околу 0,5 мм, голи, рабовите свиткани со цилии до половина, зелени, без жлезди. Листовите на стерилните гранчиња се малку подолги од оние на цветните. Цветовите се собрани во врвни, компактни, главичести соцветија. Листовите во зоната на соцветието се пошироки, долги 3–5 мм, широки околу 1 мм, со долги влакненца и цилии по рабовите. Чашката е долга 3,5 (4) мм, темновиолетова, со густи влакна и жлезди; горните запци околу 1 мм, ланцетовидно-триаголни; долните околу 2 мм, линејно-ланцетни; сите со цилии по рабовите. Венчето е долго околу 5 мм, црвено, однадвор влакнесто. Прашниците малку стрчат надвор од венчето. Оревчињата се долги околу 0,8 мм, округли, темнокафеави.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на РС Македонија Том II, св. 2.|last=Матевски|first=Владо|publisher=МАНУ|year=2021|isbn=978-608-203-325-9|location=Скопје|pages=355-356}}</ref> Расте на планински пасишта, варовнички камењари и карпи, во субалпски и алпски појас, на височина од 1600 до 2520 м.<ref name=":0" /> Познат за [[Јакупица]] – [[Солунска Глава]], [[Бегово Поле]], Јурукова Карпа, Шашковица, Ручица, Солунско Поле, Марина Дупка, помеѓу Планинарскиот дом „Караџица“ и Солунска Глава, Рада Планина, [[Убава]], [[Остри Врв]]; [[Кожуф]] – Мала Рупа, Две Уши; и од [[Ниџе]] – Бело Гротло.<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Thymus Boissieri 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Thymus Boissieri Податотека:Thymus Boissieri 04- Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Thymus Boissieri Податотека:Thymus Boissieri - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Thymus Boissieri </gallery> == Наводи == <references /> {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Матерка]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ga00vful532byhp98m72k5l35mxs7rw 5532382 5532369 2026-03-31T16:54:44Z Jtasevski123 69538 5532382 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | name = | image =Thymus Boissieri 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg | image_width = 270px | genus = Thymus | species = boissieri | authority = [[Halácsy]], [[1894]] | range_map = | synonyms = }}'''Thymus boissieri''' — вид [[матерка]] од семејството [[Lamiaceae]] (устоцветни растенија). Се среќава во [[Грција]], [[Албанија]], [[Македонија]] и останатите земји од поранешна [[Југославија]]. == Опис и распространетост == [[Повеќегодишно растение|Повеќегодишно]] тревесто растение, високо до 5 см. Стеблото е ползечко, неразгрането, завршува со стерилни гранчиња и формира густо перниче. Цветните гранчиња се високи 2–6 см, распоредени по должината на стеблото, со влакненца од сите страни на четириаголните гранчиња. Листовите на цветните гранчиња се тесно линејни, долги 4–8 (10) мм, широки околу 0,5 мм, голи, рабовите свиткани со цилии до половина, зелени, без жлезди. Листовите на стерилните гранчиња се малку подолги од оние на цветните. Цветовите се собрани во врвни, компактни, главичести соцветија. Листовите во зоната на соцветието се пошироки, долги 3–5 мм, широки околу 1 мм, со долги влакненца и цилии по рабовите. Чашката е долга 3,5 (4) мм, темновиолетова, со густи влакна и жлезди; горните запци околу 1 мм, ланцетовидно-триаголни; долните околу 2 мм, линејно-ланцетни; сите со цилии по рабовите. Венчето е долго околу 5 мм, црвено, однадвор влакнесто. Прашниците малку стрчат надвор од венчето. Оревчињата се долги околу 0,8 мм, округли, темнокафеави.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на РС Македонија Том II, св. 2.|last=Матевски|first=Владо|publisher=МАНУ|year=2021|isbn=978-608-203-325-9|location=Скопје|pages=355-356}}</ref> Расте на планински пасишта, варовнички камењари и карпи, во субалпски и алпски појас, на височина од 1600 до 2520 м.<ref name=":0" /> Познат за [[Јакупица]] – [[Солунска Глава]], [[Бегово Поле]], Јурукова Карпа, Шашковица, Ручица, Солунско Поле, Марина Дупка, помеѓу Планинарскиот дом „Караџица“ и Солунска Глава, Рада Планина, [[Убава]], [[Остри Врв]]; [[Кожуф]] – Мала Рупа, Две Уши; и од [[Ниџе]] – Бело Гротло.<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode=packed heights=250px> Податотека:Thymus Boissieri 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Thymus Boissieri Податотека:Thymus Boissieri 04- Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Thymus Boissieri Податотека:Thymus Boissieri - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Thymus Boissieri </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Матерка]] [[Категорија:Флора на Македонија]] i21i568yf9m2ln43j1qq7jge1uci37s 5532383 5532382 2026-03-31T16:55:18Z Jtasevski123 69538 5532383 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | name = | image =Thymus Boissieri 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg | image_width = 270px | genus = Thymus | species = boissieri | authority = [[Halácsy]], [[1894]] | range_map = | synonyms = }}'''Thymus boissieri''' — вид [[матерка]] од семејството [[Lamiaceae]] (устоцветни растенија). Се среќава во [[Грција]], [[Албанија]], [[Македонија]] и останатите земји од поранешна [[Југославија]]. == Опис и распространетост == [[Повеќегодишно растение|Повеќегодишно]] тревесто растение, високо до 5 см. Стеблото е ползечко, неразгрането, завршува со стерилни гранчиња и формира густо перниче. Цветните гранчиња се високи 2–6 см, распоредени по должината на стеблото, со влакненца од сите страни на четириаголните гранчиња. Листовите на цветните гранчиња се тесно линејни, долги 4–8 (10) мм, широки околу 0,5 мм, голи, рабовите свиткани со цилии до половина, зелени, без жлезди. Листовите на стерилните гранчиња се малку подолги од оние на цветните. Цветовите се собрани во врвни, компактни, главичести соцветија. Листовите во зоната на соцветието се пошироки, долги 3–5 мм, широки околу 1 мм, со долги влакненца и цилии по рабовите. Чашката е долга 3,5 (4) мм, темновиолетова, со густи влакна и жлезди; горните запци околу 1 мм, ланцетовидно-триаголни; долните околу 2 мм, линејно-ланцетни; сите со цилии по рабовите. Венчето е долго околу 5 мм, црвено, однадвор влакнесто. Прашниците малку стрчат надвор од венчето. Оревчињата се долги околу 0,8 мм, округли, темнокафеави.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на РС Македонија Том II, св. 2.|last=Матевски|first=Владо|publisher=МАНУ|year=2021|isbn=978-608-203-325-9|location=Скопје|pages=355-356}}</ref> Расте на планински пасишта, варовнички камењари и карпи, во субалпски и алпски појас, на височина од 1600 до 2520 м.<ref name=":0" /> Познат за [[Јакупица]] – [[Солунска Глава]], [[Бегово Поле]], Јурукова Карпа, Шашковица, Ручица, Солунско Поле, Марина Дупка, помеѓу Планинарскиот дом „Караџица“ и Солунска Глава, Рада Планина, [[Убава]], [[Остри Врв]]; [[Кожуф]] – Мала Рупа, Две Уши; и од [[Ниџе]] – Бело Гротло.<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="250px"> Податотека:Thymus Boissieri 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на ''Thymus Boissieri'' Податотека:Thymus Boissieri 04- Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на ''Thymus Boissieri'' Податотека:Thymus Boissieri - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на ''Thymus Boissieri'' </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Матерка]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 3tdz376d7qf1ersvna2qp9vx2pym3r3 5532385 5532383 2026-03-31T16:56:31Z Jtasevski123 69538 додадена [[Категорија:Растенија опишани во 1894 година]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532385 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | name = | image =Thymus Boissieri 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg | image_width = 270px | genus = Thymus | species = boissieri | authority = [[Halácsy]], [[1894]] | range_map = | synonyms = }}'''Thymus boissieri''' — вид [[матерка]] од семејството [[Lamiaceae]] (устоцветни растенија). Се среќава во [[Грција]], [[Албанија]], [[Македонија]] и останатите земји од поранешна [[Југославија]]. == Опис и распространетост == [[Повеќегодишно растение|Повеќегодишно]] тревесто растение, високо до 5 см. Стеблото е ползечко, неразгрането, завршува со стерилни гранчиња и формира густо перниче. Цветните гранчиња се високи 2–6 см, распоредени по должината на стеблото, со влакненца од сите страни на четириаголните гранчиња. Листовите на цветните гранчиња се тесно линејни, долги 4–8 (10) мм, широки околу 0,5 мм, голи, рабовите свиткани со цилии до половина, зелени, без жлезди. Листовите на стерилните гранчиња се малку подолги од оние на цветните. Цветовите се собрани во врвни, компактни, главичести соцветија. Листовите во зоната на соцветието се пошироки, долги 3–5 мм, широки околу 1 мм, со долги влакненца и цилии по рабовите. Чашката е долга 3,5 (4) мм, темновиолетова, со густи влакна и жлезди; горните запци околу 1 мм, ланцетовидно-триаголни; долните околу 2 мм, линејно-ланцетни; сите со цилии по рабовите. Венчето е долго околу 5 мм, црвено, однадвор влакнесто. Прашниците малку стрчат надвор од венчето. Оревчињата се долги околу 0,8 мм, округли, темнокафеави.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на РС Македонија Том II, св. 2.|last=Матевски|first=Владо|publisher=МАНУ|year=2021|isbn=978-608-203-325-9|location=Скопје|pages=355-356}}</ref> Расте на планински пасишта, варовнички камењари и карпи, во субалпски и алпски појас, на височина од 1600 до 2520 м.<ref name=":0" /> Познат за [[Јакупица]] – [[Солунска Глава]], [[Бегово Поле]], Јурукова Карпа, Шашковица, Ручица, Солунско Поле, Марина Дупка, помеѓу Планинарскиот дом „Караџица“ и Солунска Глава, Рада Планина, [[Убава]], [[Остри Врв]]; [[Кожуф]] – Мала Рупа, Две Уши; и од [[Ниџе]] – Бело Гротло.<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="250px"> Податотека:Thymus Boissieri 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на ''Thymus Boissieri'' Податотека:Thymus Boissieri 04- Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на ''Thymus Boissieri'' Податотека:Thymus Boissieri - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на ''Thymus Boissieri'' </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Матерка]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1894 година]] n7g7uizsi6b60aqeodbbmcps0jlug4y 5532386 5532385 2026-03-31T16:56:56Z Jtasevski123 69538 +[[Категорија:Флора на Албанија]]; +[[Категорија:Флора на Грција]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532386 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | name = | image =Thymus Boissieri 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg | image_width = 270px | genus = Thymus | species = boissieri | authority = [[Halácsy]], [[1894]] | range_map = | synonyms = }}'''Thymus boissieri''' — вид [[матерка]] од семејството [[Lamiaceae]] (устоцветни растенија). Се среќава во [[Грција]], [[Албанија]], [[Македонија]] и останатите земји од поранешна [[Југославија]]. == Опис и распространетост == [[Повеќегодишно растение|Повеќегодишно]] тревесто растение, високо до 5 см. Стеблото е ползечко, неразгрането, завршува со стерилни гранчиња и формира густо перниче. Цветните гранчиња се високи 2–6 см, распоредени по должината на стеблото, со влакненца од сите страни на четириаголните гранчиња. Листовите на цветните гранчиња се тесно линејни, долги 4–8 (10) мм, широки околу 0,5 мм, голи, рабовите свиткани со цилии до половина, зелени, без жлезди. Листовите на стерилните гранчиња се малку подолги од оние на цветните. Цветовите се собрани во врвни, компактни, главичести соцветија. Листовите во зоната на соцветието се пошироки, долги 3–5 мм, широки околу 1 мм, со долги влакненца и цилии по рабовите. Чашката е долга 3,5 (4) мм, темновиолетова, со густи влакна и жлезди; горните запци околу 1 мм, ланцетовидно-триаголни; долните околу 2 мм, линејно-ланцетни; сите со цилии по рабовите. Венчето е долго околу 5 мм, црвено, однадвор влакнесто. Прашниците малку стрчат надвор од венчето. Оревчињата се долги околу 0,8 мм, округли, темнокафеави.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на РС Македонија Том II, св. 2.|last=Матевски|first=Владо|publisher=МАНУ|year=2021|isbn=978-608-203-325-9|location=Скопје|pages=355-356}}</ref> Расте на планински пасишта, варовнички камењари и карпи, во субалпски и алпски појас, на височина од 1600 до 2520 м.<ref name=":0" /> Познат за [[Јакупица]] – [[Солунска Глава]], [[Бегово Поле]], Јурукова Карпа, Шашковица, Ручица, Солунско Поле, Марина Дупка, помеѓу Планинарскиот дом „Караџица“ и Солунска Глава, Рада Планина, [[Убава]], [[Остри Врв]]; [[Кожуф]] – Мала Рупа, Две Уши; и од [[Ниџе]] – Бело Гротло.<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="250px"> Податотека:Thymus Boissieri 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на ''Thymus Boissieri'' Податотека:Thymus Boissieri 04- Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на ''Thymus Boissieri'' Податотека:Thymus Boissieri - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на ''Thymus Boissieri'' </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Матерка]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1894 година]] [[Категорија:Флора на Албанија]] [[Категорија:Флора на Грција]] 29pdo9c9fbjvr74658atkxk29ty4tk1 1 1390311 5532368 2026-03-31T16:02:27Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5532368 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1390312 5532376 2026-03-31T16:45:01Z Jtasevski123 69538 нс 5532376 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Robert_Lloyd_Praeger_by_Sarah_Cecilia_Harrison.jpg|мини|Роберт Лојд Прегер од [[Сара Сесилија Харисон]], сега во Северноирските национални музеи.]]'''Роберт Лојд Прегер''' (25 август 1865 - 5 мај 1953) — [[Ирска (остров)|ирски]] [[Природонаука|природонаучник]], [[писател]] и [[библиотекар]]. == Биографија == Од [[Унитаријанство|унитарно]] потекло, тој бил роден и израснат во Холивуд, округ Даун; имал четири браќа и сестри.<ref name="DIB_RLP">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> Неговиот татко бил роден во Холандија и увезувал лен, додека семејството на неговата мајка имало историја на создавање бизнисмени и натуралисти; неговиот чичко бил соосновач на [[Белфастски натуралистски клуб|Белфастскиот натуралистски клуб]].<ref name="DIB_RLP" /> Прагер го посетувал основното училиште кај преподобниот [[Александар Макалистер|Мекалистер]], а потоа во блиското [[Саливанско горно училиште]],<ref>{{Наведена книга|title=The Way that I Went: An Irishman in Ireland|last=Praeger|first=Robert Lloyd|publisher=Allen Figgis|year=1969|isbn=0-900372-08-7|location=Dublin|pages=10–12}}</ref> а потоа и во [[Кралска белфастска академска институција|Кралската белфастска академска институција]].<ref name="DIB_RLP" /> Тој се приклучил на Белфастскиот натуралистски клуб (BNFC) на 11-годишна возраст, а веќе бил категориски судија на [[Челзиев цветен саем|Челзиевиот цветен саем]] на 17 години.<ref name="DIB_RLP" /> Прагер студирал на [[Квински универзитет (Белфаст)|Универзитетот „Квинс“ во Белфаст]] од 1882 година, каде што дипломирал во 1885 година. Додека бил на колеџ, станал многу активен во BNFC, учејќи низа практични натуралистички вештини; потоа во 1885 година бил избран во клубскиот комитет.<ref name="DIB_RLP2">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> == Кариера == Прагер бил инженер по образование и почетна пракса, библиотекар со долго и вишо работно искуство по професија и натуралист по склоност. Неговата прва работа била кај градските и окружните комесари за вода во Белфаст, а додека работел со ова тело на проширување на објектите на пристаништето во Белфаст, тој исто така спровел студии за фосили, што довело до неговиот прв постдипломски труд во 1886 година. Тој е коавтор заедно со бизнисмен и ботаничар на својата прва книга, за [[Папрати|папратите]] на [[Алстер]], во 1887 година.<ref name="DIB_RLP3">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> Во 1888 година одбил среднорочна инженерска позиција и неуспешно аплицирал за работа во Природонаучниот музеј во Даблин; потоа работел следните пет години со кратки инженерски договори, додека ја продолжувал својата натуралистичка работа.<ref name="DIB_RLP3" /> Продолжил да објавува и бил ангажиран да каталогизира колекција од околу 60.000 примероци што биле донирани на градот Белфаст.<ref name="DIB_RLP3" /> Бил избран за член на [[Кралска ирска академија|Кралската ирска академија]] во 1891 година.<ref name="DIB_RLP3" /> Во 1892 година, Прагер го основал списанието ''[[Ирски натуралист|„Ирски натуралист“]]'', станувајќи негов ко-уредник. Освен статиите, списанието содржело официјални соопштенија и од [[Белфастско природонаучно и филозофско друштво]] и од [[Кралско зоолошко друштво на Ирска|Кралското зоолошко друштво на Ирска]].<ref name="DIB_RLP4">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> Во 1893 година, Прагер се вработил како помошник библиотекар во [[Национална библиотека на Ирска|Националната библиотека на Ирска]] во Даблин, каде што работел од 1893 до 1924 година, достигнувајќи ја позицијата главен библиотекар.<ref name="DIB_RLP5">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> Прагер продолжил да пишува трудови за [[Флора|флората]] и други аспекти од природната историја на Ирска. Тој го организирал ''Истражувањето Ламбеј'' во 1905/06 година, а од 1909 до 1915 година, поширокото ''Истражување на островот Клер''. === Признанија и волонтерска работа === Тој бил награден со [[Вејчов меморијален медал]] од [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]] во 1921 година. Тој станал прв претседател и на ''[[An Taisce]]'' и на [[Ирски планинарски клуб|Ирскиот планинарски клуб]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.irishmountaineeringclub.org/past-presidents/|title=Irish Mountaineering Club|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205201907/http://irishmountaineeringclub.org/index.php?option=com_content&task=view&id=61&Itemid=53|archive-date=5 February 2012|accessdate=19 November 2014}}</ref> во 1948 година и бил претседател на [[Кралска ирска академија|Кралската ирска академија]] од 1931 до 1934 година. == Личен живот == Прагер ја запознал својата идна сопруга, Хедвиг Елена Ингеборг Мета Магнусон („Хеди“) во 1901 година; тие се вериле по две недели и се венчале во 1902 година.<ref name="DIB_RLP6">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> Таа починала во 1952 година, а Прагер бил погребан со неа на гробиштата [[Динсгрејнџ]], [[Даблин]].<ref name="DIB_RLP6" /> Неговата помлада сестра [[Софија Розамонд Прегер]] била вајарка, авторка на детски книги и илустраторка, како и ботаничка уметничка. == Достигнувања == [[Податотека:Robert_Lloyd_Praeger_(here-lived_plaque).jpg|мини|Прагеровата куќа во Даблин.]] Прагер одиграл клучна улога во развојот на напредни методологии во ирската ботаника, поканувајќи го [[Кнуд Јесен]], признатиот дански експерт за глацијална и постглацијална флора, да спроведе истражување и предавање во Ирска. Ова довело до воспоставување на „[[Палеоекологија|палеоекологијата]]“ како посебна студиска област во Ирска.<ref>Tim Robinson (2007) Connemara: Listening to the Wind, Dublin : Penguin Ireland {{ISBN|9781844880669}}</ref> == Наследство == Наследството на Прагер продолжува да живее преку неговиот исклучителен професионализам, кој го покажал за време на неговата библиотекарска кариера. На триесет и петгодишна возраст, тој покажал одлични организациски вештини во каталогизацијата, кои „никогаш не се израмнети во Ирска“.<ref>{{Наведено списание|last=White|first=James|date=2000|title=Review of Robert Lloyd Praeger: The Life of a Naturalist|url=https://www.jstor.org/stable/20500079|journal=Biology and Environment: Proceedings of the Royal Irish Academy|volume=100B|issue=1|page=70|issn=0791-7945|access-date=26 October 2023}}</ref> Едно од неговите значајни достигнувања во оваа област било нарачувањето на „огромната колекција на карти на Националната библиотека“.<ref>{{Наведена книга|title=Floreat Hibernia: a bio-bibliography of Robert Lloyd Praeger, 1865-1953|last=Collins|first=Timothy|date=1985|publisher=Royal Dublin Society|isbn=0860270173|location=Dublin|page=45}}</ref> {{Ботаничар|Praeger}} === Истражувања === Прегер го испланирал Истражувањето на островот Ламбеј во 1909 година<ref name="auto">{{Наведена книга|last=Collins|first=Timothy|title=Floreat Hibernia: a bio-bibliography of Robert Lloyd Praeger, 1865-1953|date=1985|publisher=Royal Dublin Society|isbn=0860270173|location=Dublin|page=60}}</ref> и придонел со „90 нови видови во ирската флора и фауна“;<ref name="auto" /> пет од овие „видови биле нови за науката“.<ref name="auto" /> Успехот на ова истражување го навел комитетот на ирски натуралисти да го замолат Прегер да го заврши Истражувањето на островот Клер. Работата на Прегер за цветните растенија во ова истражување ја анализира „моќта на распространување на растенијата“.<ref>{{Наведено списание|last=Scharff|first=R. F.|date=1915|title=The Clare Island Survey|url=https://www.jstor.org/stable/25524422|journal=The Irish Naturalist|volume=24|issue=10|page=182|issn=2009-2598|access-date=17 October 2023}}</ref> Најзначајното откритие било црвот ''Pisonidae'' од [[Роуланд Саутерн]]. Саутерн го посветил овој нов род на Прегер во своето дело ''Archiannelida и Polychaeta''. Во 1988 година, Кралската ирска академија предложила спроведување на Ново истражување на островот Клер<ref>{{Наведено списание|last=Madden|first=Brian|date=2020|title=Review of Clare Island|url=https://www.jstor.org/stable/10.3318/bioe.2020.04|journal=Biology and Environment: Proceedings of the Royal Irish Academy|volume=120B|issue=1|page=61|doi=10.3318/bioe.2020.04|issn=0791-7945|access-date=24 October 2023}}</ref> поради успехот на првото истражување на Прегер на истиот остров. === Грантови === „Кралскиот ирски академски фонд Роберт Лојд Прегер“.<ref name="auto2">{{Наведена мрежна страница|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|title=Praeger, Robert Lloyd|last=Byrne|first=Patricia M.|date=1 October 2009|work=Dictionary of Irish Biography|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1|accessdate=19 October 2023}}</ref> Сепак, грантот останува на сила денес за да помогне во теренската работа во ирските природни науки.<ref name="auto2" /> Од 1958 година, фондот обезбедил околу триста и шеесет грантови за природни историчари за теренски иницијативи во Ирска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ria.ie/praeger-grants-natural-history|title=Praeger Grants in Natural History {{!}} Royal Irish Academy|date=18 February 2020|work=www.ria.ie|publisher=The Royal Irish Academy|language=en|accessdate=19 October 2023}}</ref> === Литературни дела === ''„Патот што го поминав'' “ (1937) е автобиографска книга. За Прагер, книгата служела како „еден вид благодарност“ за целото време што го поминал „шетајќи по селата... и истражувајќи гробници исполнети со добиток“. Прагер има „поголемо влијание врз ирските натуралисти од која било друга книга“. Некои од неговите други публикации се: *''Студии на отворено по ботаника,'' прво издание (1897) *''Ирска топографска ботаника'' (1901) *[https://www.schweizerbart.de/publications/detail/isbn/9783443500368/Praeger_An_Account_of_the_Sempervivum_G Приказ на групата Семпервивум (1932)] *''Населена осаменост'' (1941) *''Ирскиот пејзаж'' (1953) == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Прегер, Роберт Лојд }} [[Категорија:Ирски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1953 година]] [[Категорија:Родени во 1865 година]] [[Категорија:Ирски библиотекари]] [[Категорија:Ирски писатели]] [[Категорија:Претседатели на Британското еколошко друштво]] 7dne5x25surv1hiefn57003xhraashl 5532378 5532376 2026-03-31T16:52:11Z Jtasevski123 69538 5532378 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Robert_Lloyd_Praeger_by_Sarah_Cecilia_Harrison.jpg|мини|Роберт Лојд Прегер од [[Сара Сесилија Харисон]], сега во Северноирските национални музеи.]]'''Роберт Лојд Прегер''' (25 август 1865 - 5 мај 1953) — [[Ирска (остров)|ирски]] [[Природонаука|природонаучник]], [[писател]] и [[библиотекар]]. == Биографија == Од [[Унитаријанство|унитарно]] потекло, тој бил роден и израснат во Холивуд, округ Даун; имал четири браќа и сестри.<ref name="DIB_RLP">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> Неговиот татко бил роден во Холандија и увезувал лен, додека семејството на неговата мајка имало историја на создавање бизнисмени и натуралисти; неговиот чичко бил соосновач на [[Белфастски натуралистски клуб|Белфастскиот натуралистски клуб]].<ref name="DIB_RLP" /> Прагер го посетувал основното училиште кај преподобниот [[Александар Макалистер|Мекалистер]], а потоа во блиското [[Саливанско горно училиште]],<ref>{{Наведена книга|title=The Way that I Went: An Irishman in Ireland|last=Praeger|first=Robert Lloyd|publisher=Allen Figgis|year=1969|isbn=0-900372-08-7|location=Dublin|pages=10–12}}</ref> а потоа и во [[Кралска белфастска академска институција|Кралската белфастска академска институција]].<ref name="DIB_RLP" /> Тој се приклучил на Белфастскиот натуралистски клуб (BNFC) на 11-годишна возраст, а веќе бил категориски судија на [[Челзиев цветен саем|Челзиевиот цветен саем]] на 17 години.<ref name="DIB_RLP" /> Прагер студирал на [[Квински универзитет (Белфаст)|Универзитетот „Квинс“ во Белфаст]] од 1882 година, каде што дипломирал во 1885 година. Додека бил на колеџ, станал многу активен во BNFC, учејќи низа практични натуралистички вештини; потоа во 1885 година бил избран во клубскиот комитет.<ref name="DIB_RLP2">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> == Кариера == Прагер бил инженер по образование и почетна пракса, библиотекар со долго и вишо работно искуство по професија и натуралист по склоност. Неговата прва работа била кај градските и окружните комесари за вода во Белфаст, а додека работел со ова тело на проширување на објектите на пристаништето во Белфаст, тој исто така спровел студии за фосили, што довело до неговиот прв постдипломски труд во 1886 година. Тој е коавтор заедно со бизнисмен и ботаничар на својата прва книга, за [[Папрати|папратите]] на [[Алстер]], во 1887 година.<ref name="DIB_RLP3">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> Во 1888 година одбил среднорочна инженерска позиција и неуспешно аплицирал за работа во Природонаучниот музеј во Даблин; потоа работел следните пет години со кратки инженерски договори, додека ја продолжувал својата натуралистичка работа.<ref name="DIB_RLP3" /> Продолжил да објавува и бил ангажиран да каталогизира колекција од околу 60.000 примероци што биле донирани на градот Белфаст.<ref name="DIB_RLP3" /> Бил избран за член на [[Кралска ирска академија|Кралската ирска академија]] во 1891 година.<ref name="DIB_RLP3" /> Во 1892 година, Прагер го основал списанието ''[[Ирски натуралист|„Ирски натуралист“]]'', станувајќи негов ко-уредник. Освен статиите, списанието содржело официјални соопштенија и од [[Белфастско природонаучно и филозофско друштво]] и од [[Кралско зоолошко друштво на Ирска|Кралското зоолошко друштво на Ирска]].<ref name="DIB_RLP4">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> Во 1893 година, Прагер се вработил како помошник библиотекар во [[Национална библиотека на Ирска|Националната библиотека на Ирска]] во Даблин, каде што работел од 1893 до 1924 година, достигнувајќи ја позицијата главен библиотекар.<ref name="DIB_RLP5">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> Прагер продолжил да пишува трудови за [[Флора|флората]] и други аспекти од природната историја на Ирска. Тој го организирал ''Истражувањето Ламбеј'' во 1905/06 година, а од 1909 до 1915 година, поширокото ''Истражување на островот Клер''. === Признанија и волонтерска работа === Тој бил награден со [[Вејчов меморијален медал]] од [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]] во 1921 година. Тој станал прв претседател и на ''[[An Taisce]]'' и на [[Ирски планинарски клуб|Ирскиот планинарски клуб]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.irishmountaineeringclub.org/past-presidents/|title=Irish Mountaineering Club|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205201907/http://irishmountaineeringclub.org/index.php?option=com_content&task=view&id=61&Itemid=53|archive-date=5 February 2012|accessdate=19 November 2014}}</ref> во 1948 година и бил претседател на [[Кралска ирска академија|Кралската ирска академија]] од 1931 до 1934 година. == Личен живот == Прагер ја запознал својата идна сопруга, Хедвиг Елена Ингеборг Мета Магнусон („Хеди“) во 1901 година; тие се вериле по две недели и се венчале во 1902 година.<ref name="DIB_RLP6">{{Наведување|last=Byrne|first=Patricia M.|title=Praeger, Robert Lloyd|date=2009-10-01|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|journal=Dictionary of Irish Biography|access-date=2023-03-27|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1}}</ref> Таа починала во 1952 година, а Прагер бил погребан со неа на гробиштата [[Динсгрејнџ]], [[Даблин]].<ref name="DIB_RLP6" /> Неговата помлада сестра [[Софија Розамонд Прегер]] била вајарка, авторка на детски книги и илустраторка, како и ботаничка уметничка. == Достигнувања == [[Податотека:Robert_Lloyd_Praeger_(here-lived_plaque).jpg|мини|Прагеровата куќа во Даблин.]] Прагер одиграл клучна улога во развојот на напредни методологии во ирската ботаника, поканувајќи го [[Кнуд Јесен]], признатиот дански експерт за глацијална и постглацијална флора, да спроведе истражување и предавање во Ирска. Ова довело до воспоставување на „[[Палеоекологија|палеоекологијата]]“ како посебна студиска област во Ирска.<ref>Tim Robinson (2007) Connemara: Listening to the Wind, Dublin : Penguin Ireland {{ISBN|9781844880669}}</ref> == Наследство == Наследството на Прагер продолжува да живее преку неговиот исклучителен професионализам, кој го покажал за време на неговата библиотекарска кариера. На триесет и петгодишна возраст, тој покажал одлични организациски вештини во каталогизацијата, кои „никогаш не се израмнети во Ирска“.<ref>{{Наведено списание|last=White|first=James|date=2000|title=Review of Robert Lloyd Praeger: The Life of a Naturalist|url=https://www.jstor.org/stable/20500079|journal=Biology and Environment: Proceedings of the Royal Irish Academy|volume=100B|issue=1|page=70|issn=0791-7945|access-date=26 October 2023}}</ref> Едно од неговите значајни достигнувања во оваа област било нарачувањето на „огромната колекција на карти на Националната библиотека“.<ref>{{Наведена книга|title=Floreat Hibernia: a bio-bibliography of Robert Lloyd Praeger, 1865-1953|last=Collins|first=Timothy|date=1985|publisher=Royal Dublin Society|isbn=0860270173|location=Dublin|page=45}}</ref> {{Ботаничар|Praeger}} === Истражувања === Прегер го испланирал Истражувањето на островот Ламбеј во 1909 година<ref name="auto">{{Наведена книга|last=Collins|first=Timothy|title=Floreat Hibernia: a bio-bibliography of Robert Lloyd Praeger, 1865-1953|date=1985|publisher=Royal Dublin Society|isbn=0860270173|location=Dublin|page=60}}</ref> и придонел со „90 нови видови во ирската флора и фауна“;<ref name="auto" /> пет од овие „видови биле нови за науката“.<ref name="auto" /> Успехот на ова истражување го навел комитетот на ирски натуралисти да го замолат Прегер да го заврши Истражувањето на островот Клер. Работата на Прегер за цветните растенија во ова истражување ја анализира „моќта на распространување на растенијата“.<ref>{{Наведено списание|last=Scharff|first=R. F.|date=1915|title=The Clare Island Survey|url=https://www.jstor.org/stable/25524422|journal=The Irish Naturalist|volume=24|issue=10|page=182|issn=2009-2598|access-date=17 October 2023}}</ref> Најзначајното откритие било црвот ''Pisonidae'' од [[Роуланд Саутерн]]. Саутерн го посветил овој нов род на Прегер во своето дело ''Archiannelida и Polychaeta''. Во 1988 година, Кралската ирска академија предложила спроведување на Ново истражување на островот Клер<ref>{{Наведено списание|last=Madden|first=Brian|date=2020|title=Review of Clare Island|url=https://www.jstor.org/stable/10.3318/bioe.2020.04|journal=Biology and Environment: Proceedings of the Royal Irish Academy|volume=120B|issue=1|page=61|doi=10.3318/bioe.2020.04|issn=0791-7945|access-date=24 October 2023}}</ref> поради успехот на првото истражување на Прегер на истиот остров. === Грантови === „Кралскиот ирски академски фонд Роберт Лојд Прегер“.<ref name="auto2">{{Наведена мрежна страница|url=https://doi.org/10.3318/dib.007471.v1|title=Praeger, Robert Lloyd|last=Byrne|first=Patricia M.|date=1 October 2009|work=Dictionary of Irish Biography|publisher=Royal Irish Academy|language=en|doi=10.3318/dib.007471.v1|accessdate=19 October 2023}}</ref> Сепак, грантот останува на сила денес за да помогне во теренската работа во ирските природни науки.<ref name="auto2" /> Од 1958 година, фондот обезбедил околу триста и шеесет грантови за природни историчари за теренски иницијативи во Ирска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ria.ie/praeger-grants-natural-history|title=Praeger Grants in Natural History {{!}} Royal Irish Academy|date=18 February 2020|work=www.ria.ie|publisher=The Royal Irish Academy|language=en|accessdate=19 October 2023}}</ref> === Литературни дела === ''„Патот што го поминав'' “ (1937) е автобиографска книга. За Прагер, книгата служела како „еден вид благодарност“ за целото време што го поминал „шетајќи по селата... и истражувајќи гробници исполнети со добиток“. Прагер има „поголемо влијание врз ирските натуралисти од која било друга книга“. Некои од неговите други публикации се: *''Студии на отворено по ботаника,'' прво издание (1897) *''Ирска топографска ботаника'' (1901) *[https://www.schweizerbart.de/publications/detail/isbn/9783443500368/Praeger_An_Account_of_the_Sempervivum_G Приказ на групата Семпервивум (1932)] *''Населена осаменост'' (1941) *''Ирскиот пејзаж'' (1953) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *[https://web.archive.org/web/20051211195326/http://www.universityscience.ie/pages/scientists/sci_robert_lloyd_praeger.php Профил на Роберт Лојд Прегер.] од Ирските универзитети * [https://web.archive.org/web/20050404174220/http://www.ulsterhistory.co.uk/robertlloydpraeger.htm Роберт Лојд Прегер] во Алстерскиот истроски круг * [http://www.wku.edu/~smithch/chronob/PRAE1865.htm Хронологија] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051113000435/http://www.wku.edu/%7Esmithch/chronob/PRAE1865.htm|date=13 November 2005}}. * [http://www.anu.ie/clareisland/Heritage/surveys.htm Истражување на островот Кларк]. * [https://web.archive.org/web/20090713044838/http://www.ria.ie/projects/clare_island/survey_new.html Прво истражување на островот Кларк] од Кралската ирска академија * [http://herbariaunited.org/specimensearch/ ''Herbaria United''] дигитални слики од 621 примероци од [[Хербариум|хербариуми]] собрани од г-дин Роберт Лојд Прегер * {{Gutenberg author|id=8598|name=Роберт Лојд Прегер}} * {{Internet Archive author|sname=Robert Lloyd Praeger}} {{Authority control}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Прегер, Роберт Лојд }} [[Категорија:Ирски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1953 година]] [[Категорија:Родени во 1865 година]] [[Категорија:Ирски библиотекари]] [[Категорија:Ирски писатели]] [[Категорија:Претседатели на Британското еколошко друштво]] h3qcfkaurdmhidiec8ib3tz72hdlh9t 1 1390313 5532377 2026-03-31T16:45:13Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5532377 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1390314 5532380 2026-03-31T16:52:47Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Роберт Лојд Прегер]] 5532380 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Роберт Лојд Прегер]] tv8mhrtxlhc4tgz8mlufpot7na25hz8 1 1390315 5532381 2026-03-31T16:53:34Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сЗР}} 5532381 wikitext text/x-wiki {{сЗР}} alr9w7ufc8wk63rt21jsnlb1f4yfeen 14 1390316 5532387 2026-03-31T16:57:36Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Растенија опишани во|1894}} {{Категориски автоазбучник}} 5532387 wikitext text/x-wiki {{Растенија опишани во|1894}} {{Категориски автоазбучник}} qt4i55kh1nte910alrzretznmj5eqwb 0 1390317 5532402 2026-03-31T17:41:06Z Buli 2648 Создадена страница со: Манасиевиот летопис, познат уште и како Хроника на Константин Манасиј или Манасиева хроника, претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската... 5532402 wikitext text/x-wiki Манасиевиот летопис, познат уште и како Хроника на Константин Манасиј или Манасиева хроника, претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската култура. Оваа стихотворна хроника е создадена во 12 век како преглед на светската историја од создавањето на светот па сè до крајот на 11 век и брзо станала популарна поради својот жив, поетски стил и леснотијата за читање. Во словенскиот свет, особено во средновековна Бугарија, таа била преведена и дополнета, со што се претворила во важен извор не само за византиската, туку и за локалната историја. Денес се смета за класичен споменик на средновековната книжевност што ги поврзува византиската традиција со словенската и дава богат увид во тоа како се восприемале историските настани во православниот исток. si6zmuvb335qgenw6cvs34ppe4j91dy 5532407 5532402 2026-03-31T17:48:48Z Buli 2648 5532407 wikitext text/x-wiki '''Манасиевиот летопис''', познат уште и како '''Хроника на Константин Манасиј''' или '''Манасиева хроника''', претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската култура. Оваа стихотворна хроника е создадена во 12 век како преглед на светската историја од создавањето на светот па сè до крајот на 11 век и брзо станала популарна поради својот жив, поетски стил и леснотијата за читање. Во словенскиот свет, особено во средновековна [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]], таа била преведена и дополнета, со што се претворила во важен извор не само за византиската, туку и за локалната историја. Денес се смета за класичен споменик на средновековната книжевност што ги поврзува византиската традиција со словенската и дава богат увид во тоа како се восприемале историските настани во православниот исток. == Автор и историјата на нејзиното создавање == [[Константин Манасиј]] ({{Околу|1130}} - {{Околу|1187}}) бил плоден византиски поет и хроничар, кој живеел и работел во времето на императорот [[Мануил I Комнин]]. Хрониката ја напишал во периодот меѓу 1142/43 и 1153 година, по барање на севастократорицата Ирина, сопругата на севастократорот Андроник Комнин, брат на царот. Делото е составено во византиски политички стихови и брои околу 6733 реда, што го прави компактен и привлечен за читање за високата светска публика. Оригиналниот грчки текст завршува со владеењето на царот Никифор III Вотанијат во 1081 година и опфаќа широк спектар на историски настани, почнувајќи од библиските времиња. Во 14 век, за време на бугарскиот цар [[Јован Александар]] (1331–1371), хрониката била преведена на среднобугарски јазик во дворот во [[Велико Трново|Трново]], при што преведувачот ја задржал стихотворната форма и додал околу дваесет и четири посебни белешки што се однесуваат исклучиво на бугарската историја. Овие дополнувања ја прават словенската верзија уникатна, бидејќи во неа се вметнати информации за населувањето на Бугарите, нивните војни со Византија и локални владетели, што не постојат во оригиналот. Денес се познати неколку преписи од словенската верзија, меѓу кои најпознати се Ватиканскиот (од 1335–1345 година), Московскиот (од 1345 година), Хилендарскиот и Тулчанскиот, кои сведочат за нејзината широка распространетост низ словенските земји. == Содржина и културно значење == Хрониката почнува со класичните библиски мотиви – создавањето на светот, потопот и историјата на Стариот завет – па продолжува со приказ на старите источни империи како Асирија, Вавилон, Персија и Египет, потоа минува низ грчката и римската историја и на крајот детално ги опишува византиските цареви и нивните војни до 11 век. Стилот е жив и наративен, со многу поетски слики, екфразиси и морални поуки, што ја правело привлечна за читачите од високите кругови. Во словенскиот превод, додатоците не само што ја збогатуваат содржината со бугарски настани, туку и ја прилагодуваат кон локалниот контекст, при што хрониката станува своевиден мост меѓу византиската и словенската историска свест. Нејзиното значење е огромно за развојот на средновековната книжевност на Балканот, бидејќи служела како главен извор за историчари и хронисти во Бугарија, Србија и пошироко во православниот словенски свет. Денес Манасиевиот летопис се смета за клучен документ за проучување на средновековната историја, култура и книжевна традиција, а неговите илуминирани ракописи со минијатури се меѓу најубавите уметнички споменици од тој период, кои ја илустрираат и визуелно богатата содржина на делото. 5qsplgwcosarf2pjp4eb6wytampezy9 5532411 5532407 2026-03-31T17:54:24Z Buli 2648 /* Автор и историјата на нејзиното создавање */ 5532411 wikitext text/x-wiki '''Манасиевиот летопис''', познат уште и како '''Хроника на Константин Манасиј''' или '''Манасиева хроника''', претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската култура. Оваа стихотворна хроника е создадена во 12 век како преглед на светската историја од создавањето на светот па сè до крајот на 11 век и брзо станала популарна поради својот жив, поетски стил и леснотијата за читање. Во словенскиот свет, особено во средновековна [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]], таа била преведена и дополнета, со што се претворила во важен извор не само за византиската, туку и за локалната историја. Денес се смета за класичен споменик на средновековната книжевност што ги поврзува византиската традиција со словенската и дава богат увид во тоа како се восприемале историските настани во православниот исток. == Автор и историјата на нејзиното создавање == [[Константин Манасиј]] ({{Околу|1130}} - {{Околу|1187}}) бил плоден византиски поет и хроничар, кој живеел и работел во времето на императорот [[Мануил I Комнин]]. Хрониката ја напишал во периодот меѓу 1142/43 и 1153 година, по барање на севастократорицата Ирина, сопругата на севастократорот Андроник Комнин, брат на царот. Делото е составено во византиски политички стихови и брои околу 6733 реда, што го прави компактен и привлечен за читање за високата светска публика. Оригиналниот грчки текст завршува со владеењето на царот [[Никифор III Вотанијат]] во 1081 година и опфаќа широк спектар на историски настани, почнувајќи од библиските времиња. Во 14 век, за време на бугарскиот цар [[Јован Александар]] (1331–1371), хрониката била преведена на среднобугарски јазик во дворот во [[Велико Трново|Трново]], при што преведувачот ја задржал стихотворната форма и додал околу дваесет и четири посебни белешки што се однесуваат исклучиво на бугарската историја. Овие дополнувања ја прават словенската верзија уникатна, бидејќи во неа се вметнати информации за населувањето на Бугарите, нивните војни со Византија и локални владетели, што не постојат во оригиналот. Денес се познати неколку преписи од словенската верзија, меѓу кои најпознати се Ватиканскиот (од 1335–1345 година), Московскиот (од 1345 година), Хилендарскиот и Тулчанскиот, кои сведочат за нејзината широка распространетост низ словенските земји. == Содржина и културно значење == Хрониката почнува со класичните библиски мотиви – создавањето на светот, потопот и историјата на Стариот завет – па продолжува со приказ на старите источни империи како Асирија, Вавилон, Персија и Египет, потоа минува низ грчката и римската историја и на крајот детално ги опишува византиските цареви и нивните војни до 11 век. Стилот е жив и наративен, со многу поетски слики, екфразиси и морални поуки, што ја правело привлечна за читачите од високите кругови. Во словенскиот превод, додатоците не само што ја збогатуваат содржината со бугарски настани, туку и ја прилагодуваат кон локалниот контекст, при што хрониката станува своевиден мост меѓу византиската и словенската историска свест. Нејзиното значење е огромно за развојот на средновековната книжевност на Балканот, бидејќи служела како главен извор за историчари и хронисти во Бугарија, Србија и пошироко во православниот словенски свет. Денес Манасиевиот летопис се смета за клучен документ за проучување на средновековната историја, култура и книжевна традиција, а неговите илуминирани ракописи со минијатури се меѓу најубавите уметнички споменици од тој период, кои ја илустрираат и визуелно богатата содржина на делото. o9u71585yee9gccoeyykx1k3jd8zreq 5532416 5532411 2026-03-31T17:59:47Z Buli 2648 5532416 wikitext text/x-wiki [[Податотека:IwanAlexandarKonstantinosManassesBGhistory.jpg|мини|Првата минијатура од Ватиканскиот препис на Манасиевиот летопис, на која се прикажани [[Исус Христос]], цар [[Јован Александар]] и летописецот [[Константин Манасиј]]]] '''Манасиевиот летопис''', познат уште и како '''Хроника на Константин Манасиј''' или '''Манасиева хроника''', претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската култура. Оваа стихотворна хроника е создадена во 12 век како преглед на светската историја од создавањето на светот па сè до крајот на 11 век и брзо станала популарна поради својот жив, поетски стил и леснотијата за читање. Во словенскиот свет, особено во средновековна [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]], таа била преведена и дополнета, со што се претворила во важен извор не само за византиската, туку и за локалната историја. Денес се смета за класичен споменик на средновековната книжевност што ги поврзува византиската традиција со словенската и дава богат увид во тоа како се восприемале историските настани во православниот исток. == Автор и историјата на нејзиното создавање == [[Константин Манасиј]] ({{Околу|1130}} - {{Околу|1187}}) бил плоден византиски поет и хроничар, кој живеел и работел во времето на императорот [[Мануил I Комнин]]. Хрониката ја напишал во периодот меѓу 1142/43 и 1153 година, по барање на севастократорицата Ирина, сопругата на севастократорот Андроник Комнин, брат на царот. Делото е составено во византиски политички стихови и брои околу 6733 реда, што го прави компактен и привлечен за читање за високата светска публика. Оригиналниот грчки текст завршува со владеењето на царот [[Никифор III Вотанијат]] во 1081 година и опфаќа широк спектар на историски настани, почнувајќи од библиските времиња. Во 14 век, за време на бугарскиот цар [[Јован Александар]] (1331–1371), хрониката била преведена на среднобугарски јазик во дворот во [[Велико Трново|Трново]], при што преведувачот ја задржал стихотворната форма и додал околу дваесет и четири посебни белешки што се однесуваат исклучиво на бугарската историја. Овие дополнувања ја прават словенската верзија уникатна, бидејќи во неа се вметнати информации за населувањето на Бугарите, нивните војни со Византија и локални владетели, што не постојат во оригиналот. Денес се познати неколку преписи од словенската верзија, меѓу кои најпознати се Ватиканскиот (од 1335–1345 година), Московскиот (од 1345 година), Хилендарскиот и Тулчанскиот, кои сведочат за нејзината широка распространетост низ словенските земји. == Содржина и културно значење == Хрониката почнува со класичните библиски мотиви – создавањето на светот, потопот и историјата на Стариот завет – па продолжува со приказ на старите источни империи како Асирија, Вавилон, Персија и Египет, потоа минува низ грчката и римската историја и на крајот детално ги опишува византиските цареви и нивните војни до 11 век. Стилот е жив и наративен, со многу поетски слики, екфразиси и морални поуки, што ја правело привлечна за читачите од високите кругови. Во словенскиот превод, додатоците не само што ја збогатуваат содржината со бугарски настани, туку и ја прилагодуваат кон локалниот контекст, при што хрониката станува своевиден мост меѓу византиската и словенската историска свест. Нејзиното значење е огромно за развојот на средновековната книжевност на Балканот, бидејќи служела како главен извор за историчари и хронисти во Бугарија, Србија и пошироко во православниот словенски свет. Денес Манасиевиот летопис се смета за клучен документ за проучување на средновековната историја, култура и книжевна традиција, а неговите илуминирани ракописи со минијатури се меѓу најубавите уметнички споменици од тој период, кои ја илустрираат и визуелно богатата содржина на делото. 3bqj0f11tupqh765nh8zdp1kh846kol 5532422 5532416 2026-03-31T18:03:23Z Buli 2648 /* Содржина и културно значење */ 5532422 wikitext text/x-wiki [[Податотека:IwanAlexandarKonstantinosManassesBGhistory.jpg|мини|Првата минијатура од Ватиканскиот препис на Манасиевиот летопис, на која се прикажани [[Исус Христос]], цар [[Јован Александар]] и летописецот [[Константин Манасиј]]]] '''Манасиевиот летопис''', познат уште и како '''Хроника на Константин Манасиј''' или '''Манасиева хроника''', претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската култура. Оваа стихотворна хроника е создадена во 12 век како преглед на светската историја од создавањето на светот па сè до крајот на 11 век и брзо станала популарна поради својот жив, поетски стил и леснотијата за читање. Во словенскиот свет, особено во средновековна [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]], таа била преведена и дополнета, со што се претворила во важен извор не само за византиската, туку и за локалната историја. Денес се смета за класичен споменик на средновековната книжевност што ги поврзува византиската традиција со словенската и дава богат увид во тоа како се восприемале историските настани во православниот исток. == Автор и историјата на нејзиното создавање == [[Константин Манасиј]] ({{Околу|1130}} - {{Околу|1187}}) бил плоден византиски поет и хроничар, кој живеел и работел во времето на императорот [[Мануил I Комнин]]. Хрониката ја напишал во периодот меѓу 1142/43 и 1153 година, по барање на севастократорицата Ирина, сопругата на севастократорот Андроник Комнин, брат на царот. Делото е составено во византиски политички стихови и брои околу 6733 реда, што го прави компактен и привлечен за читање за високата светска публика. Оригиналниот грчки текст завршува со владеењето на царот [[Никифор III Вотанијат]] во 1081 година и опфаќа широк спектар на историски настани, почнувајќи од библиските времиња. Во 14 век, за време на бугарскиот цар [[Јован Александар]] (1331–1371), хрониката била преведена на среднобугарски јазик во дворот во [[Велико Трново|Трново]], при што преведувачот ја задржал стихотворната форма и додал околу дваесет и четири посебни белешки што се однесуваат исклучиво на бугарската историја. Овие дополнувања ја прават словенската верзија уникатна, бидејќи во неа се вметнати информации за населувањето на Бугарите, нивните војни со Византија и локални владетели, што не постојат во оригиналот. Денес се познати неколку преписи од словенската верзија, меѓу кои најпознати се Ватиканскиот (од 1335–1345 година), Московскиот (од 1345 година), Хилендарскиот и Тулчанскиот, кои сведочат за нејзината широка распространетост низ словенските земји. == Содржина и културно значење == Хрониката почнува со класичните библиски мотиви – создавањето на светот, потопот и историјата на Стариот завет – па продолжува со приказ на старите источни империи како Асирија, Вавилон, Персија и Египет, потоа минува низ грчката и римската историја и на крајот детално ги опишува византиските цареви и нивните војни до 11 век. Стилот е жив и наративен, со многу поетски слики, екфразиси и морални поуки, што ја правело привлечна за читачите од високите кругови. Во словенскиот превод, додатоците не само што ја збогатуваат содржината со бугарски настани, туку и ја прилагодуваат кон локалниот контекст, при што хрониката станува своевиден мост меѓу византиската и словенската историска свест. Нејзиното значење е огромно за развојот на средновековната книжевност на Балканот, бидејќи служела како главен извор за историчари и хронисти во Бугарија, Србија и пошироко во православниот словенски свет. Денес Манасиевиот летопис се смета за клучен документ за проучување на средновековната историја, култура и книжевна традиција, а неговите илуминирани ракописи со минијатури се меѓу најубавите уметнички споменици од тој период, кои ја илустрираат и визуелно богатата содржина на делото. [[Категорија:Второ Бугарско царство]] i0hyz56b0hkrm6z54n8yuyl4nxw06ga 5532423 5532422 2026-03-31T18:04:34Z Buli 2648 5532423 wikitext text/x-wiki [[Податотека:IwanAlexandarKonstantinosManassesBGhistory.jpg|мини|Првата минијатура од Ватиканскиот препис на Манасиевиот летопис, на која се прикажани [[Исус Христос]], цар [[Јован Александар]] и летописецот [[Константин Манасиј]]]] '''Манасиевиот летопис''', познат уште и како '''Хроника на Константин Манасиј''' или '''Манасиева хроника''', претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската култура. Оваа стихотворна хроника е создадена во 12 век како преглед на светската историја од создавањето на светот па сè до крајот на 11 век и брзо станала популарна поради својот жив, поетски стил и леснотијата за читање. Во словенскиот свет, особено во средновековна [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]], таа била преведена и дополнета, со што се претворила во важен извор не само за византиската, туку и за локалната историја. Денес се смета за класичен споменик на средновековната книжевност што ги поврзува византиската традиција со словенската и дава богат увид во тоа како се восприемале историските настани во православниот исток. == Автор и историјата на нејзиното создавање == [[Константин Манасиј]] ({{Околу|1130}} - {{Околу|1187}}) бил плоден византиски поет и хроничар, кој живеел и работел во времето на императорот [[Мануил I Комнин]]. Хрониката ја напишал во периодот меѓу 1142/43 и 1153 година, по барање на севастократорицата Ирина, сопругата на севастократорот Андроник Комнин, брат на царот. Делото е составено во византиски политички стихови и брои околу 6733 реда, што го прави компактен и привлечен за читање за високата светска публика. Оригиналниот грчки текст завршува со владеењето на царот [[Никифор III Вотанијат]] во 1081 година и опфаќа широк спектар на историски настани, почнувајќи од библиските времиња. Во 14 век, за време на бугарскиот цар [[Јован Александар]] (1331–1371), хрониката била преведена на среднобугарски јазик во дворот во [[Велико Трново|Трново]], при што преведувачот ја задржал стихотворната форма и додал околу дваесет и четири посебни белешки што се однесуваат исклучиво на бугарската историја. Овие дополнувања ја прават словенската верзија уникатна, бидејќи во неа се вметнати информации за населувањето на Бугарите, нивните војни со Византија и локални владетели, што не постојат во оригиналот. Денес се познати неколку преписи од словенската верзија, меѓу кои најпознати се Ватиканскиот (од 1335–1345 година), Московскиот (од 1345 година), Хилендарскиот и Тулчанскиот, кои сведочат за нејзината широка распространетост низ словенските земји. == Содржина и културно значење == Хрониката почнува со класичните библиски мотиви – создавањето на светот, потопот и историјата на Стариот завет – па продолжува со приказ на старите источни империи како Асирија, Вавилон, Персија и Египет, потоа минува низ грчката и римската историја и на крајот детално ги опишува византиските цареви и нивните војни до 11 век. Стилот е жив и наративен, со многу поетски слики, екфразиси и морални поуки, што ја правело привлечна за читачите од високите кругови. Во словенскиот превод, додатоците не само што ја збогатуваат содржината со бугарски настани, туку и ја прилагодуваат кон локалниот контекст, при што хрониката станува своевиден мост меѓу византиската и словенската историска свест. Нејзиното значење е огромно за развојот на средновековната книжевност на Балканот, бидејќи служела како главен извор за историчари и хронисти во Бугарија, Србија и пошироко во православниот словенски свет. Денес Манасиевиот летопис се смета за клучен документ за проучување на средновековната историја, култура и книжевна традиција, а неговите илуминирани ракописи со минијатури се меѓу најубавите уметнички споменици од тој период, кои ја илустрираат и визуелно богатата содржина на делото. [[Категорија:Средновековни ракописи]] 0uvj5jgnfe9jkg2f9p68g5qrrim3kwb 5532424 5532423 2026-03-31T18:05:24Z Buli 2648 /* Содржина и културно значење */ 5532424 wikitext text/x-wiki [[Податотека:IwanAlexandarKonstantinosManassesBGhistory.jpg|мини|Првата минијатура од Ватиканскиот препис на Манасиевиот летопис, на која се прикажани [[Исус Христос]], цар [[Јован Александар]] и летописецот [[Константин Манасиј]]]] '''Манасиевиот летопис''', познат уште и како '''Хроника на Константин Манасиј''' или '''Манасиева хроника''', претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската култура. Оваа стихотворна хроника е создадена во 12 век како преглед на светската историја од создавањето на светот па сè до крајот на 11 век и брзо станала популарна поради својот жив, поетски стил и леснотијата за читање. Во словенскиот свет, особено во средновековна [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]], таа била преведена и дополнета, со што се претворила во важен извор не само за византиската, туку и за локалната историја. Денес се смета за класичен споменик на средновековната книжевност што ги поврзува византиската традиција со словенската и дава богат увид во тоа како се восприемале историските настани во православниот исток. == Автор и историјата на нејзиното создавање == [[Константин Манасиј]] ({{Околу|1130}} - {{Околу|1187}}) бил плоден византиски поет и хроничар, кој живеел и работел во времето на императорот [[Мануил I Комнин]]. Хрониката ја напишал во периодот меѓу 1142/43 и 1153 година, по барање на севастократорицата Ирина, сопругата на севастократорот Андроник Комнин, брат на царот. Делото е составено во византиски политички стихови и брои околу 6733 реда, што го прави компактен и привлечен за читање за високата светска публика. Оригиналниот грчки текст завршува со владеењето на царот [[Никифор III Вотанијат]] во 1081 година и опфаќа широк спектар на историски настани, почнувајќи од библиските времиња. Во 14 век, за време на бугарскиот цар [[Јован Александар]] (1331–1371), хрониката била преведена на среднобугарски јазик во дворот во [[Велико Трново|Трново]], при што преведувачот ја задржал стихотворната форма и додал околу дваесет и четири посебни белешки што се однесуваат исклучиво на бугарската историја. Овие дополнувања ја прават словенската верзија уникатна, бидејќи во неа се вметнати информации за населувањето на Бугарите, нивните војни со Византија и локални владетели, што не постојат во оригиналот. Денес се познати неколку преписи од словенската верзија, меѓу кои најпознати се Ватиканскиот (од 1335–1345 година), Московскиот (од 1345 година), Хилендарскиот и Тулчанскиот, кои сведочат за нејзината широка распространетост низ словенските земји. == Содржина и културно значење == Хрониката почнува со класичните библиски мотиви – создавањето на светот, потопот и историјата на Стариот завет – па продолжува со приказ на старите источни империи како Асирија, Вавилон, Персија и Египет, потоа минува низ грчката и римската историја и на крајот детално ги опишува византиските цареви и нивните војни до 11 век. Стилот е жив и наративен, со многу поетски слики, екфразиси и морални поуки, што ја правело привлечна за читачите од високите кругови. Во словенскиот превод, додатоците не само што ја збогатуваат содржината со бугарски настани, туку и ја прилагодуваат кон локалниот контекст, при што хрониката станува своевиден мост меѓу византиската и словенската историска свест. Нејзиното значење е огромно за развојот на средновековната книжевност на Балканот, бидејќи служела како главен извор за историчари и хронисти во Бугарија, Србија и пошироко во православниот словенски свет. Денес Манасиевиот летопис се смета за клучен документ за проучување на средновековната историја, култура и книжевна традиција, а неговите илуминирани ракописи со минијатури се меѓу најубавите уметнички споменици од тој период, кои ја илустрираат и визуелно богатата содржина на делото. [[Категорија:Средновековни ракописи]] [[Категорија:Византиска книжевност]] i0tir46s6bqw8yo29ogx7dd8ux6u76e 5532425 5532424 2026-03-31T18:06:07Z Buli 2648 5532425 wikitext text/x-wiki [[Податотека:IwanAlexandarKonstantinosManassesBGhistory.jpg|мини|Првата минијатура од Ватиканскиот препис на Манасиевиот летопис, на која се прикажани [[Исус Христос]], цар [[Јован Александар]] и летописецот [[Константин Манасиј]]]] '''Манасиевиот летопис''', познат уште и како '''Хроника на Константин Манасиј''' или '''Манасиева хроника''', претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската култура. Оваа стихотворна хроника е создадена во 12 век како преглед на светската историја од создавањето на светот па сè до крајот на 11 век и брзо станала популарна поради својот жив, поетски стил и леснотијата за читање. Во словенскиот свет, особено во средновековна [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]], таа била преведена и дополнета, со што се претворила во важен извор не само за византиската, туку и за локалната историја. Денес се смета за класичен споменик на средновековната книжевност што ги поврзува византиската традиција со словенската и дава богат увид во тоа како се восприемале историските настани во православниот исток. == Автор и историјата на нејзиното создавање == [[Константин Манасиј]] ({{Околу|1130}} - {{Околу|1187}}) бил плоден византиски поет и хроничар, кој живеел и работел во времето на императорот [[Мануил I Комнин]]. Хрониката ја напишал во периодот меѓу 1142/43 и 1153 година, по барање на севастократорицата Ирина, сопругата на севастократорот Андроник Комнин, брат на царот. Делото е составено во византиски политички стихови и брои околу 6733 реда, што го прави компактен и привлечен за читање за високата светска публика. Оригиналниот грчки текст завршува со владеењето на царот [[Никифор III Вотанијат]] во 1081 година и опфаќа широк спектар на историски настани, почнувајќи од библиските времиња. Во 14 век, за време на бугарскиот цар [[Јован Александар]] (1331–1371), хрониката била преведена на среднобугарски јазик во дворот во [[Велико Трново|Трново]], при што преведувачот ја задржал стихотворната форма и додал околу дваесет и четири посебни белешки што се однесуваат исклучиво на бугарската историја. Овие дополнувања ја прават словенската верзија уникатна, бидејќи во неа се вметнати информации за населувањето на Бугарите, нивните војни со Византија и локални владетели, што не постојат во оригиналот. Денес се познати неколку преписи од словенската верзија, меѓу кои најпознати се Ватиканскиот (од 1335–1345 година), Московскиот (од 1345 година), Хилендарскиот и Тулчанскиот, кои сведочат за нејзината широка распространетост низ словенските земји. == Содржина и културно значење == Хрониката почнува со класичните библиски мотиви – создавањето на светот, потопот и историјата на Стариот завет – па продолжува со приказ на старите источни империи како Асирија, Вавилон, Персија и Египет, потоа минува низ грчката и римската историја и на крајот детално ги опишува византиските цареви и нивните војни до 11 век. Стилот е жив и наративен, со многу поетски слики, екфразиси и морални поуки, што ја правело привлечна за читачите од високите кругови. Во словенскиот превод, додатоците не само што ја збогатуваат содржината со бугарски настани, туку и ја прилагодуваат кон локалниот контекст, при што хрониката станува своевиден мост меѓу византиската и словенската историска свест. Нејзиното значење е огромно за развојот на средновековната книжевност на Балканот, бидејќи служела како главен извор за историчари и хронисти во Бугарија, Србија и пошироко во православниот словенски свет. Денес Манасиевиот летопис се смета за клучен документ за проучување на средновековната историја, култура и книжевна традиција, а неговите илуминирани ракописи со минијатури се меѓу најубавите уметнички споменици од тој период, кои ја илустрираат и визуелно богатата содржина на делото. [[Категорија:Средновековни ракописи]] [[Категорија:Византиска книжевност]] [[Категорија:Второ Бугарско Царство]] 4vjlh6iotz5lkfivhd0bu8va3qkckkv 5532426 5532425 2026-03-31T18:06:24Z Buli 2648 /* Содржина и културно значење */ 5532426 wikitext text/x-wiki [[Податотека:IwanAlexandarKonstantinosManassesBGhistory.jpg|мини|Првата минијатура од Ватиканскиот препис на Манасиевиот летопис, на која се прикажани [[Исус Христос]], цар [[Јован Александар]] и летописецот [[Константин Манасиј]]]] '''Манасиевиот летопис''', познат уште и како '''Хроника на Константин Манасиј''' или '''Манасиева хроника''', претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската култура. Оваа стихотворна хроника е создадена во 12 век како преглед на светската историја од создавањето на светот па сè до крајот на 11 век и брзо станала популарна поради својот жив, поетски стил и леснотијата за читање. Во словенскиот свет, особено во средновековна [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]], таа била преведена и дополнета, со што се претворила во важен извор не само за византиската, туку и за локалната историја. Денес се смета за класичен споменик на средновековната книжевност што ги поврзува византиската традиција со словенската и дава богат увид во тоа како се восприемале историските настани во православниот исток. == Автор и историјата на нејзиното создавање == [[Константин Манасиј]] ({{Околу|1130}} - {{Околу|1187}}) бил плоден византиски поет и хроничар, кој живеел и работел во времето на императорот [[Мануил I Комнин]]. Хрониката ја напишал во периодот меѓу 1142/43 и 1153 година, по барање на севастократорицата Ирина, сопругата на севастократорот Андроник Комнин, брат на царот. Делото е составено во византиски политички стихови и брои околу 6733 реда, што го прави компактен и привлечен за читање за високата светска публика. Оригиналниот грчки текст завршува со владеењето на царот [[Никифор III Вотанијат]] во 1081 година и опфаќа широк спектар на историски настани, почнувајќи од библиските времиња. Во 14 век, за време на бугарскиот цар [[Јован Александар]] (1331–1371), хрониката била преведена на среднобугарски јазик во дворот во [[Велико Трново|Трново]], при што преведувачот ја задржал стихотворната форма и додал околу дваесет и четири посебни белешки што се однесуваат исклучиво на бугарската историја. Овие дополнувања ја прават словенската верзија уникатна, бидејќи во неа се вметнати информации за населувањето на Бугарите, нивните војни со Византија и локални владетели, што не постојат во оригиналот. Денес се познати неколку преписи од словенската верзија, меѓу кои најпознати се Ватиканскиот (од 1335–1345 година), Московскиот (од 1345 година), Хилендарскиот и Тулчанскиот, кои сведочат за нејзината широка распространетост низ словенските земји. == Содржина и културно значење == Хрониката почнува со класичните библиски мотиви – создавањето на светот, потопот и историјата на Стариот завет – па продолжува со приказ на старите источни империи како Асирија, Вавилон, Персија и Египет, потоа минува низ грчката и римската историја и на крајот детално ги опишува византиските цареви и нивните војни до 11 век. Стилот е жив и наративен, со многу поетски слики, екфразиси и морални поуки, што ја правело привлечна за читачите од високите кругови. Во словенскиот превод, додатоците не само што ја збогатуваат содржината со бугарски настани, туку и ја прилагодуваат кон локалниот контекст, при што хрониката станува своевиден мост меѓу византиската и словенската историска свест. Нејзиното значење е огромно за развојот на средновековната книжевност на Балканот, бидејќи служела како главен извор за историчари и хроничари во Бугарија, Србија и пошироко во православниот словенски свет. Денес Манасиевиот летопис се смета за клучен документ за проучување на средновековната историја, култура и книжевна традиција, а неговите илуминирани ракописи со минијатури се меѓу најубавите уметнички споменици од тој период, кои ја илустрираат и визуелно богатата содржина на делото. [[Категорија:Средновековни ракописи]] [[Категорија:Византиска книжевност]] [[Категорија:Второ Бугарско Царство]] tnsyimuod70w8286a3yi4cyb3csfc4t 5532429 5532426 2026-03-31T18:12:24Z Buli 2648 /* Автор и историјата на нејзиното создавање */ 5532429 wikitext text/x-wiki [[Податотека:IwanAlexandarKonstantinosManassesBGhistory.jpg|мини|Првата минијатура од Ватиканскиот препис на Манасиевиот летопис, на која се прикажани [[Исус Христос]], цар [[Јован Александар]] и летописецот [[Константин Манасиј]]]] '''Манасиевиот летопис''', познат уште и како '''Хроника на Константин Манасиј''' или '''Манасиева хроника''', претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската култура. Оваа стихотворна хроника е создадена во 12 век како преглед на светската историја од создавањето на светот па сè до крајот на 11 век и брзо станала популарна поради својот жив, поетски стил и леснотијата за читање. Во словенскиот свет, особено во средновековна [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]], таа била преведена и дополнета, со што се претворила во важен извор не само за византиската, туку и за локалната историја. Денес се смета за класичен споменик на средновековната книжевност што ги поврзува византиската традиција со словенската и дава богат увид во тоа како се восприемале историските настани во православниот исток. == Автор и историјата на нејзиното создавање == [[Константин Манасиј]] ({{Околу|1130}} - {{Околу|1187}}) бил плоден византиски поет и хроничар, кој живеел и работел во времето на императорот [[Мануил I Комнин]]. Хрониката ја завршил околу 1150 година, по барање на севастократорицата Ирина, сопругата на севастократорот Андроник Комнин, брат на царот. Делото е составено во византиски политички стихови и брои околу 6733 реда, што го прави компактен и привлечен за читање за високата светска публика. Оригиналниот грчки текст завршува со владеењето на царот [[Никифор III Вотанијат]] во 1081 година и опфаќа широк спектар на историски настани, почнувајќи од библиските времиња. Во 14 век, за време на бугарскиот цар [[Јован Александар]] (1331–1371), хрониката била преведена на среднобугарски јазик во дворот во [[Велико Трново|Трново]], при што преведувачот ја задржал стихотворната форма и додал околу дваесет и четири посебни белешки што се однесуваат исклучиво на бугарската историја. Овие дополнувања ја прават словенската верзија уникатна, бидејќи во неа се вметнати информации за населувањето на Бугарите, нивните војни со Византија и локални владетели, што не постојат во оригиналот. Денес се познати неколку преписи од словенската верзија, меѓу кои најпознати се Ватиканскиот (од 1335–1345 година), Московскиот (од 1345 година), Хилендарскиот и Тулчанскиот, кои сведочат за нејзината широка распространетост низ словенските земји. == Содржина и културно значење == Хрониката почнува со класичните библиски мотиви – создавањето на светот, потопот и историјата на Стариот завет – па продолжува со приказ на старите источни империи како Асирија, Вавилон, Персија и Египет, потоа минува низ грчката и римската историја и на крајот детално ги опишува византиските цареви и нивните војни до 11 век. Стилот е жив и наративен, со многу поетски слики, екфразиси и морални поуки, што ја правело привлечна за читачите од високите кругови. Во словенскиот превод, додатоците не само што ја збогатуваат содржината со бугарски настани, туку и ја прилагодуваат кон локалниот контекст, при што хрониката станува своевиден мост меѓу византиската и словенската историска свест. Нејзиното значење е огромно за развојот на средновековната книжевност на Балканот, бидејќи служела како главен извор за историчари и хроничари во Бугарија, Србија и пошироко во православниот словенски свет. Денес Манасиевиот летопис се смета за клучен документ за проучување на средновековната историја, култура и книжевна традиција, а неговите илуминирани ракописи со минијатури се меѓу најубавите уметнички споменици од тој период, кои ја илустрираат и визуелно богатата содржина на делото. [[Категорија:Средновековни ракописи]] [[Категорија:Византиска книжевност]] [[Категорија:Второ Бугарско Царство]] 57ej2vnnqpveo8t7ea9pqet0httswdz 0 1390318 5532414 2026-03-31T17:56:06Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:pl:Special:Redirect/revision/69320060|Koziołek do cięcia drewna]]“ 5532414 wikitext text/x-wiki [[Податотека:AlexeiNicholas1917.jpg|десно|мини|250x250пкс|Фотографија од [[1917|1917 година]], пилење на дрво на магаричка]] '''Магаричка''' – направа што се користи при пилење [[огревно дрво]]. Најчесто се состои од [[Штица|штици]] или потенки заковани дијагонално, во облик на буквата [[X (латиница)|X]], поврзани со попречни шипки. Дрвото што се сече се поставува попречно Користењето на магаричка го олеснува и забрзува сечењето дрво кога човек работи сам (без разлика дали користи [[Пила|рачна]] или [[моторна пила]]), бидејќи направата го држи дрвото и спречува да се врти. Магаричката се користела и за правење [[Скеле|скелиња]]. Во таков случај, нејзиниот облик не е Х, туку само долниот дел од Х.. == Конструкција == Класичната магаричка е направена од дрво (модерните модели се од [[алуминиум]] или [[челик]]). [[Греда|Гредите]] или штиците се [[Шајка|приковуваат]] заедно за да образуваат X. Потоа, два, три (или повеќе) сета од нив се поврзуваат со дополнителни штици за да се обезбеди целата конструкција да одржува соодветна [[Крутост|цврстина]] и да може да ја издржи [[Тежина|тежината]] на дрво што се сече. Направата е особено корисна при [[Гориво|сечење]] [[огревно дрво]] и подебели [[Трупец|трупци]].{{Ризница-врска|Sawbucks}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Секачи]] trqo9556v1lm4fj6zfg5nyff12dcdzp 5532430 5532414 2026-03-31T18:15:26Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5532430 wikitext text/x-wiki [[Податотека:AlexeiNicholas1917.jpg|десно|мини|250x250пкс|Фотографија од [[1917|1917 година]]. [[Николај II]] со својот син [[Алексеј Николаевич Романов|Алексеј]] во [[прогонство]] во [[Тоболск]] пилат дрво на магаричка.]] '''Магаричка'''<ref>{{ДРМЈ|магаричка}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|магаричка}}</ref> — направа што се користи при пилење [[огревно дрво]]. Најчесто се состои од [[Штица|штици]] или потенки заковани дијагонално, во облик на буквата [[X (латиница)|X]], поврзани со попречни шипки. Дрвото што се сече се поставува попречно Користењето на магаричка го олеснува и забрзува сечењето дрво кога човек работи сам (без разлика дали користи [[Пила|рачна]] или [[моторна пила]]), бидејќи направата го држи дрвото и спречува да се врти. На две магарички се поставувала штица и направата служела како [[скеле]]. Во таков случај, обликот на магаричката не е Х, туку само долниот дел од Х. == Конструкција == Класичната магаричка е направена од дрво (модерните модели се од [[алуминиум]] или [[челик]]). [[Греда|Гредите]] или штиците се [[Шајка|приковуваат]] заедно за да образуваат X. Потоа, два, три (или повеќе) сета од нив се поврзуваат со дополнителни штици за да се обезбеди целата конструкција да одржува соодветна [[Крутост|цврстина]] и да може да ја издржи [[Тежина|тежината]] на дрво што се сече. Направата е особено корисна при [[Гориво|сечење]] [[огревно дрво]] и подебели [[Трупец|трупци]]. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Sawbucks}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Секачи]] qeai1obvfby3sj47pmbsspqkch42okc 1 1390319 5532431 2026-03-31T18:15:38Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5532431 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1390320 5532432 2026-03-31T18:16:01Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:Hamburgerpaumelle.JPG|мини|Шарка]] '''Шарка''' — цилиндричен вртлив спој наменет за монтирање порти, врати, [[Прозорец|прозорци]] или подвижни делови кај мебелот, каросериите на возилата и куќиштата на разни механизми.<ref>{{ОДРМЈ|шарка}}</ref><ref>{{ДРМЈ|ша... 5532432 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Hamburgerpaumelle.JPG|мини|Шарка]] '''Шарка''' — цилиндричен вртлив спој наменет за монтирање порти, врати, [[Прозорец|прозорци]] или подвижни делови кај мебелот, каросериите на возилата и куќиштата на разни механизми.<ref>{{ОДРМЈ|шарка}}</ref><ref>{{ДРМЈ|шарка}}</ref> == Архитектура == Најмалку од [[Среден век|средниот век]], шарките се користеле за подвижните одбранбени мостови кај утврдените објекти. Во современата [[архитектура]], шарките се користат кај градби каде што се очекува одредено слегнување на објектот во текот на неговиот животен век. [[Податотека:Hinge2P3.jpg|мини|Стара железна шарка од осков тип]] На пример, објектот „Дејкин' во Бризбејн, [[Калифорнија]], е изграден на колци врз заливска тиња. За да се овозможи слегнување на зградата, влезната рампа е направена на огромна шарка. Овој механизам бил функционален сѐ до октомври 2006 г., кога бил заменет поради оштетувања и преголем наклон на рампата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.hingecraft.com/Terminology.html Hinge Terminology] [[Категорија:Машински делови]] [[Категорија:Вратна опрема]] ioyz9ssiap0jh4el51lut11ta0kwnc5 5532434 5532432 2026-03-31T18:17:35Z Andrew012p 85224 5532434 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Hamburgerpaumelle.JPG|мини|Шарка]] '''Шарка''' — цилиндрично желевце наменет за монтирање порти, врати, [[Прозорец|прозорци]] или подвижни делови кај мебелот, каросериите на возилата и куќиштата на разни механизми.<ref>{{ОДРМЈ|шарка}}</ref><ref>{{ДРМЈ|шарка}}</ref> == Архитектура == Најмалку од [[Среден век|средниот век]], шарките се користеле за подвижните одбранбени мостови кај утврдените објекти. Во современата [[архитектура]], шарките се користат кај градби каде што се очекува одредено слегнување на објектот во текот на неговиот животен век. [[Податотека:Hinge2P3.jpg|мини|Стара железна шарка од осков тип]] На пример, објектот „Дејкин' во Бризбејн, [[Калифорнија]], е изграден на колци врз заливска тиња. За да се овозможи слегнување на зградата, влезната рампа е направена на огромна шарка. Овој механизам бил функционален сѐ до октомври 2006 г., кога бил заменет поради оштетувања и преголем наклон на рампата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.hingecraft.com/Terminology.html Hinge Terminology] [[Категорија:Машински делови]] [[Категорија:Вратна опрема]] dzbavl3ixqd8kdkctsdf88lb0g5yxg9 5532435 5532434 2026-03-31T18:17:45Z Andrew012p 85224 5532435 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Hamburgerpaumelle.JPG|мини|Шарка]] '''Шарка''' — цилиндрично желевце наменето за монтирање порти, врати, [[Прозорец|прозорци]] или подвижни делови кај мебелот, каросериите на возилата и куќиштата на разни механизми.<ref>{{ОДРМЈ|шарка}}</ref><ref>{{ДРМЈ|шарка}}</ref> == Архитектура == Најмалку од [[Среден век|средниот век]], шарките се користеле за подвижните одбранбени мостови кај утврдените објекти. Во современата [[архитектура]], шарките се користат кај градби каде што се очекува одредено слегнување на објектот во текот на неговиот животен век. [[Податотека:Hinge2P3.jpg|мини|Стара железна шарка од осков тип]] На пример, објектот „Дејкин' во Бризбејн, [[Калифорнија]], е изграден на колци врз заливска тиња. За да се овозможи слегнување на зградата, влезната рампа е направена на огромна шарка. Овој механизам бил функционален сѐ до октомври 2006 г., кога бил заменет поради оштетувања и преголем наклон на рампата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.hingecraft.com/Terminology.html Hinge Terminology] [[Категорија:Машински делови]] [[Категорија:Вратна опрема]] eoay3ggycpw5b78bzajx8dk3wyb6rat 1 1390321 5532433 2026-03-31T18:16:15Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5532433 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1390322 5532437 2026-03-31T18:23:07Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Македонски чистец]] 5532437 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Македонски чистец]] bly4i4gy3ylnwqqc6hdfjqxypbhe9kt 0 1390323 5532438 2026-03-31T18:24:44Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Лесновски бабјак]] 5532438 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Лесновски бабјак]] swwsvlic9i9fv9doaemdyut1tupfvfx 0 1390324 5532464 2026-03-31T18:39:32Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Мечкина шепа (билка)]] 5532464 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Мечкина шепа (билка)]] g42ugu1fa3pcoukd143ejm9dod369oy 0 1390325 5532476 2026-03-31T18:45:35Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Павит]] на [[Clematis vitalba]] 5532476 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Clematis vitalba]] frx95dwr7fs5h934jcv1l0aanel2fl5 1 1390326 5532478 2026-03-31T18:45:35Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Разговор:Павит]] на [[Разговор:Clematis vitalba]] 5532478 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Clematis vitalba]] 96ryk1xrm6t395r1kjlscqupctvcusr 0 1390327 5532482 2026-03-31T18:49:52Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Париче]] 5532482 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Париче]] qrjl8j156ks8g7yzvzqitbfadayawfr 0 1390328 5532504 2026-03-31T19:04:18Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1183571480|Myosotis nemorosa]]“ 5532504 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Myosotis.nemorosa2.-.lindsey.jpg|genus=Myosotis|species=nemorosa|authority=Besser}} '''Горска незаборавка''' ('''''Myosotis nemorosa''''') ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis strigulosa'') - растителен [[Вид (биологија)|вид]] од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Myosotis]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/p/2948-2|title=Enumeratio Plantarum hucusque in Volhynia, Podolia, gub. Kiioviensi, Bessarabiia Cis-Tyraica et Circa Odessam Collectarum, Simul cum Observationibus in Primitas Florae Galiciae Austriacae. Wilna {{!}} International Plant Names Index|work=www.ipni.org|accessdate=2022-09-20}}</ref> Тие се автохтони во поголемиот дел од континентална Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119148-1|title=Myosotis nemorosa Besser {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-09-20}}</ref> == Наводи == {{Таксонска лента}} [[Категорија:Myosotis]] e854wb9z5mna3k8mwrhxre2fq1np0ht 5532505 5532504 2026-03-31T19:06:20Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5532505 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Myosotis.nemorosa2.-.lindsey.jpg |genus=Myosotis |species=nemorosa |authority=Besser }} '''Горска незаборавка''' ({{langx|la|Myosotis nemorosa}}) ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis strigulosa'') — растителен [[Вид (биологија)|вид]] од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Myosotis]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/p/2948-2|title=Enumeratio Plantarum hucusque in Volhynia, Podolia, gub. Kiioviensi, Bessarabiia Cis-Tyraica et Circa Odessam Collectarum, Simul cum Observationibus in Primitas Florae Galiciae Austriacae. Wilna {{!}} International Plant Names Index|work=www.ipni.org|accessdate=2022-09-20}}</ref> Тие се автохтони во поголемиот дел од континентална Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119148-1|title=Myosotis nemorosa Besser {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-09-20}}</ref> ==Опис== == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Myosotis]] byuweqdpwaw1gx08rpbqcj17u9jygxl 5532507 5532505 2026-03-31T19:09:41Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5532507 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Myosotis.nemorosa2.-.lindsey.jpg |genus=Myosotis |species=nemorosa |authority=Besser }} '''Горска незаборавка''' ({{langx|la|Myosotis nemorosa}}) ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis strigulosa'') — растителен [[Вид (биологија)|вид]] од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Myosotis]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/p/2948-2|title=Enumeratio Plantarum hucusque in Volhynia, Podolia, gub. Kiioviensi, Bessarabiia Cis-Tyraica et Circa Odessam Collectarum, Simul cum Observationibus in Primitas Florae Galiciae Austriacae. Wilna {{!}} International Plant Names Index|work=www.ipni.org|accessdate=2022-09-20}}</ref> Тие се автохтони во поголемиот дел од континентална Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119148-1|title=Myosotis nemorosa Besser {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-09-20}}</ref> ==Опис== Горската незаборавка е двегодишно, поретко повеќегодишно тревесто растение, високо од 15 до 50 см, обично без [[столони]]. [[Стебло]]то ѝ e вертикално, неразгрането или поретко во горниот дел разгрането, во базалниот дел речиси голо или со надолу свртени или стрчести влакненца, во горниот дел со прилегнати влакна. Базалните листови се издолжено-елиптични или ланцетни, долги 15 до 50 мм долги, широки 4 до 12 мм, во основата стеснети во дршка, од долната страна влакнести, со полуприлегнати четинести влакна насочени кон основата на листовите, додека влакната од горната страна се прилегнати и насочени кон врвот на листовите. Стеблените листови се ланцетни до издолжено тесно елиптични, долги 12 до 65 мм, широки 3–12 (15) мм, со слична влакнавост како и базалните листови, освен влакната на долната страна од горните листови кои се завртени нагоре. Цветовите собрани во врвни и странични растресити [[соцветие|соцветија]] кои при образувањето на плодот се издолжуваат. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 1 до 3 мм, при образување на плодот се издолжуваат (6–8 мм), стрчести или малку лачно свиткани наназад, погорните косо поставени и насочени нагоре во однос на оската на соцветието. [[Чашка]]та е широко yвончевидна, долга 2 до 3 мм, при образување на плодот се издолжува (4–5 мм), плитко всечена до 1/3 на 5 триаголни запци, со прилегнати четинести влакна. Проширениот дел од [[венечно ливче|венчето]] рамен, со пречник од 5 до 6 мм, венчето е светлосино. Оревчињата се тесно јајцевидни долги 1,4 до 1,6 мм, широки 0,8 до 1,0 мм, на врвот благо заострени, со јасно забележлив страничен црн раб.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=161-162|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> ==Живеалиште== На влажни места, покрај [[река|реки]], влажни [[ливада|ливади]], во [[бука|букови]] [[шума|шуми]], на [[надморска височина]] од 900 до 1500 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== ===Македонија=== Познат за Маврово – с. Маврово, Маврови Анови, с. Врбен, Мавровско Поле; Бистра – с. Галичник; Јабланица – с. Горна Белица, „Крстец“; Пехчево – Буковиќ.<ref name=FM/> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Myosotis]] hkyzutv4y8fbvulc3ncj98giobj4o24 5532515 5532507 2026-03-31T19:29:34Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5532515 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Myosotis.nemorosa2.-.lindsey.jpg |genus=Myosotis |species=nemorosa |authority=Besser }} '''Горска незаборавка''' ({{langx|la|Myosotis nemorosa}}) ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis strigulosa'') — растителен [[Вид (биологија)|вид]] од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Myosotis]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/p/2948-2|title=Enumeratio Plantarum hucusque in Volhynia, Podolia, gub. Kiioviensi, Bessarabiia Cis-Tyraica et Circa Odessam Collectarum, Simul cum Observationibus in Primitas Florae Galiciae Austriacae. Wilna {{!}} International Plant Names Index|work=www.ipni.org|accessdate=2022-09-20}}</ref> Тие се автохтони во поголемиот дел од континентална Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119148-1|title=Myosotis nemorosa Besser {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-09-20}}</ref> ==Опис== Горската незаборавка е двегодишно, поретко повеќегодишно тревесто растение, високо од 15 до 50 см, обично без [[столони]]. [[Стебло]]то ѝ e вертикално, неразгрането или поретко во горниот дел разгрането, во базалниот дел речиси голо или со надолу свртени или стрчести влакненца, во горниот дел со прилегнати влакна. Базалните листови се издолжено-елиптични или ланцетни, долги 15 до 50 мм долги, широки 4 до 12 мм, во основата стеснети во дршка, од долната страна влакнести, со полуприлегнати четинести влакна насочени кон основата на листовите, додека влакната од горната страна се прилегнати и насочени кон врвот на листовите. Стеблените листови се ланцетни до издолжено тесно елиптични, долги 12 до 65 мм, широки 3–12 (15) мм, со слична влакнавост како и базалните листови, освен влакната на долната страна од горните листови кои се завртени нагоре. Цветовите собрани во врвни и странични растресити [[соцветие|соцветија]] кои при образувањето на плодот се издолжуваат. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 1 до 3 мм, при образување на плодот се издолжуваат (6–8 мм), стрчести или малку лачно свиткани наназад, погорните косо поставени и насочени нагоре во однос на оската на соцветието. [[Чашка]]та е широко yвончевидна, долга 2 до 3 мм, при образување на плодот се издолжува (4–5 мм), плитко всечена до 1/3 на 5 триаголни запци, со прилегнати четинести влакна. Проширениот дел од [[венечно ливче|венчето]] рамен, со пречник од 5 до 6 мм, венчето е светлосино. Оревчињата се тесно јајцевидни долги 1,4 до 1,6 мм, широки 0,8 до 1,0 мм, на врвот благо заострени, со јасно забележлив страничен црн раб.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=161-162|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> ==Живеалиште== На влажни места, покрај [[река|реки]], влажни [[ливада|ливади]], во [[бука|букови]] [[шума|шуми]], на [[надморска височина]] од 900 до 1500 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== Европа:<ref>[https://github.com/tdwg/wgsrpd/blob/master/109-488-1-ED/2nd%20Edition/TDWG_geo2.pdf {{aut|Brummitt, R.K.}} 2001. TDWG – World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions, 2^nd Edition]</ref> * Северна Европа ** Данска, Финска, Велика Британија, Ирска, Норвешка, Шведска * Средна Европа ** Австрија, Белгија, Чешка, Словачка, Германија, Унгарија, Холандија, Полска, Швајцарија. * Југозападна Европа ** Франција, Сардинија * Југоисточна Европа ** Македонија, Србија, Црна Гора, Босна и Херцеговина, Хрватска, Словенија, Бугарија, Албанија, Грција, Италија, Романија, Сицилија. * Источна Европа ** Белорусија, Литванија, Крим, Средноевропска Русија, Јужноевропска Русија, Украина. Азија: * Сибир ** Западен Сибир * Средна Азија ** Киргистан ===Македонија=== Познат за Маврово – с. Маврово, Маврови Анови, с. Врбен, Мавровско Поле; Бистра – с. Галичник; Јабланица – с. Горна Белица, „Крстец“; Пехчево – Буковиќ.<ref name=FM/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Myosotis nemorosa}} {{Викивидови-ред|Myosotis nemorosa}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Myosotis]] smzhcium7p9kwb5jsqw8c11sw5kfanc 5532522 5532515 2026-03-31T19:36:00Z Jtasevski123 69538 5532522 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Myosotis.nemorosa2.-.lindsey.jpg |genus=Myosotis |species=nemorosa |authority=[[Besser]] }}'''Горска незаборавка''' ({{langx|la|Myosotis nemorosa}}) ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis strigulosa'') — растителен [[Вид (биологија)|вид]] од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Myosotis]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/p/2948-2|title=Enumeratio Plantarum hucusque in Volhynia, Podolia, gub. Kiioviensi, Bessarabiia Cis-Tyraica et Circa Odessam Collectarum, Simul cum Observationibus in Primitas Florae Galiciae Austriacae. Wilna {{!}} International Plant Names Index|work=www.ipni.org|accessdate=2022-09-20}}</ref> Тие се автохтони во поголемиот дел од континентална Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119148-1|title=Myosotis nemorosa Besser {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-09-20}}</ref> ==Опис== Горската незаборавка е двегодишно, поретко повеќегодишно тревесто растение, високо од 15 до 50 см, обично без [[столони]]. [[Стебло]]то ѝ e вертикално, неразгрането или поретко во горниот дел разгрането, во базалниот дел речиси голо или со надолу свртени или стрчести влакненца, во горниот дел со прилегнати влакна. Базалните листови се издолжено-елиптични или ланцетни, долги 15 до 50 мм долги, широки 4 до 12 мм, во основата стеснети во дршка, од долната страна влакнести, со полуприлегнати четинести влакна насочени кон основата на листовите, додека влакната од горната страна се прилегнати и насочени кон врвот на листовите. Стеблените листови се ланцетни до издолжено тесно елиптични, долги 12 до 65 мм, широки 3–12 (15) мм, со слична влакнавост како и базалните листови, освен влакната на долната страна од горните листови кои се завртени нагоре. Цветовите собрани во врвни и странични растресити [[соцветие|соцветија]] кои при образувањето на плодот се издолжуваат. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 1 до 3 мм, при образување на плодот се издолжуваат (6–8 мм), стрчести или малку лачно свиткани наназад, погорните косо поставени и насочени нагоре во однос на оската на соцветието. [[Чашка]]та е широко yвончевидна, долга 2 до 3 мм, при образување на плодот се издолжува (4–5 мм), плитко всечена до 1/3 на 5 триаголни запци, со прилегнати четинести влакна. Проширениот дел од [[венечно ливче|венчето]] рамен, со пречник од 5 до 6 мм, венчето е светлосино. Оревчињата се тесно јајцевидни долги 1,4 до 1,6 мм, широки 0,8 до 1,0 мм, на врвот благо заострени, со јасно забележлив страничен црн раб.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=161-162|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> ==Живеалиште== На влажни места, покрај [[река|реки]], влажни [[ливада|ливади]], во [[бука|букови]] [[шума|шуми]], на [[надморска височина]] од 900 до 1500 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== Европа:<ref>[https://github.com/tdwg/wgsrpd/blob/master/109-488-1-ED/2nd%20Edition/TDWG_geo2.pdf {{aut|Brummitt, R.K.}} 2001. TDWG – World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions, 2^nd Edition]</ref> * Северна Европа ** Данска, Финска, Велика Британија, Ирска, Норвешка, Шведска * Средна Европа ** Австрија, Белгија, Чешка, Словачка, Германија, Унгарија, Холандија, Полска, Швајцарија. * Југозападна Европа ** Франција, Сардинија * Југоисточна Европа ** Македонија, Србија, Црна Гора, Босна и Херцеговина, Хрватска, Словенија, Бугарија, Албанија, Грција, Италија, Романија, Сицилија. * Источна Европа ** Белорусија, Литванија, Крим, Средноевропска Русија, Јужноевропска Русија, Украина. Азија: * Сибир ** Западен Сибир * Средна Азија ** Киргистан ===Македонија=== Познат за Маврово – с. Маврово, Маврови Анови, с. Врбен, Мавровско Поле; Бистра – с. Галичник; Јабланица – с. Горна Белица, „Крстец“; Пехчево – Буковиќ.<ref name=FM/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Myosotis nemorosa}} {{Викивидови-ред|Myosotis nemorosa}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Myosotis]] q0vo32ifahl08yclfn6lx7wd1f3h6as 5532551 5532522 2026-03-31T21:38:07Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Флора]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532551 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Myosotis.nemorosa2.-.lindsey.jpg |genus=Myosotis |species=nemorosa |authority=[[Besser]] }}'''Горска незаборавка''' ({{langx|la|Myosotis nemorosa}}) ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis strigulosa'') — растителен [[Вид (биологија)|вид]] од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Myosotis]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/p/2948-2|title=Enumeratio Plantarum hucusque in Volhynia, Podolia, gub. Kiioviensi, Bessarabiia Cis-Tyraica et Circa Odessam Collectarum, Simul cum Observationibus in Primitas Florae Galiciae Austriacae. Wilna {{!}} International Plant Names Index|work=www.ipni.org|accessdate=2022-09-20}}</ref> Тие се автохтони во поголемиот дел од континентална Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119148-1|title=Myosotis nemorosa Besser {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-09-20}}</ref> ==Опис== Горската незаборавка е двегодишно, поретко повеќегодишно тревесто растение, високо од 15 до 50 см, обично без [[столони]]. [[Стебло]]то ѝ e вертикално, неразгрането или поретко во горниот дел разгрането, во базалниот дел речиси голо или со надолу свртени или стрчести влакненца, во горниот дел со прилегнати влакна. Базалните листови се издолжено-елиптични или ланцетни, долги 15 до 50 мм долги, широки 4 до 12 мм, во основата стеснети во дршка, од долната страна влакнести, со полуприлегнати четинести влакна насочени кон основата на листовите, додека влакната од горната страна се прилегнати и насочени кон врвот на листовите. Стеблените листови се ланцетни до издолжено тесно елиптични, долги 12 до 65 мм, широки 3–12 (15) мм, со слична влакнавост како и базалните листови, освен влакната на долната страна од горните листови кои се завртени нагоре. Цветовите собрани во врвни и странични растресити [[соцветие|соцветија]] кои при образувањето на плодот се издолжуваат. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 1 до 3 мм, при образување на плодот се издолжуваат (6–8 мм), стрчести или малку лачно свиткани наназад, погорните косо поставени и насочени нагоре во однос на оската на соцветието. [[Чашка]]та е широко yвончевидна, долга 2 до 3 мм, при образување на плодот се издолжува (4–5 мм), плитко всечена до 1/3 на 5 триаголни запци, со прилегнати четинести влакна. Проширениот дел од [[венечно ливче|венчето]] рамен, со пречник од 5 до 6 мм, венчето е светлосино. Оревчињата се тесно јајцевидни долги 1,4 до 1,6 мм, широки 0,8 до 1,0 мм, на врвот благо заострени, со јасно забележлив страничен црн раб.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=161-162|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> ==Живеалиште== На влажни места, покрај [[река|реки]], влажни [[ливада|ливади]], во [[бука|букови]] [[шума|шуми]], на [[надморска височина]] од 900 до 1500 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== Европа:<ref>[https://github.com/tdwg/wgsrpd/blob/master/109-488-1-ED/2nd%20Edition/TDWG_geo2.pdf {{aut|Brummitt, R.K.}} 2001. TDWG – World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions, 2^nd Edition]</ref> * Северна Европа ** Данска, Финска, Велика Британија, Ирска, Норвешка, Шведска * Средна Европа ** Австрија, Белгија, Чешка, Словачка, Германија, Унгарија, Холандија, Полска, Швајцарија. * Југозападна Европа ** Франција, Сардинија * Југоисточна Европа ** Македонија, Србија, Црна Гора, Босна и Херцеговина, Хрватска, Словенија, Бугарија, Албанија, Грција, Италија, Романија, Сицилија. * Источна Европа ** Белорусија, Литванија, Крим, Средноевропска Русија, Јужноевропска Русија, Украина. Азија: * Сибир ** Западен Сибир * Средна Азија ** Киргистан ===Македонија=== Познат за Маврово – с. Маврово, Маврови Анови, с. Врбен, Мавровско Поле; Бистра – с. Галичник; Јабланица – с. Горна Белица, „Крстец“; Пехчево – Буковиќ.<ref name=FM/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Myosotis nemorosa}} {{Викивидови-ред|Myosotis nemorosa}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Myosotis]] [[Категорија:Флора]] epudg8epgubyhdbwdx0amvfvy92vgeg 5532552 5532551 2026-03-31T21:38:23Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Флора]]; додадена [[Категорија:Флора на Македонија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532552 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Myosotis.nemorosa2.-.lindsey.jpg |genus=Myosotis |species=nemorosa |authority=[[Besser]] }}'''Горска незаборавка''' ({{langx|la|Myosotis nemorosa}}) ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis strigulosa'') — растителен [[Вид (биологија)|вид]] од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Myosotis]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/p/2948-2|title=Enumeratio Plantarum hucusque in Volhynia, Podolia, gub. Kiioviensi, Bessarabiia Cis-Tyraica et Circa Odessam Collectarum, Simul cum Observationibus in Primitas Florae Galiciae Austriacae. Wilna {{!}} International Plant Names Index|work=www.ipni.org|accessdate=2022-09-20}}</ref> Тие се автохтони во поголемиот дел од континентална Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119148-1|title=Myosotis nemorosa Besser {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-09-20}}</ref> ==Опис== Горската незаборавка е двегодишно, поретко повеќегодишно тревесто растение, високо од 15 до 50 см, обично без [[столони]]. [[Стебло]]то ѝ e вертикално, неразгрането или поретко во горниот дел разгрането, во базалниот дел речиси голо или со надолу свртени или стрчести влакненца, во горниот дел со прилегнати влакна. Базалните листови се издолжено-елиптични или ланцетни, долги 15 до 50 мм долги, широки 4 до 12 мм, во основата стеснети во дршка, од долната страна влакнести, со полуприлегнати четинести влакна насочени кон основата на листовите, додека влакната од горната страна се прилегнати и насочени кон врвот на листовите. Стеблените листови се ланцетни до издолжено тесно елиптични, долги 12 до 65 мм, широки 3–12 (15) мм, со слична влакнавост како и базалните листови, освен влакната на долната страна од горните листови кои се завртени нагоре. Цветовите собрани во врвни и странични растресити [[соцветие|соцветија]] кои при образувањето на плодот се издолжуваат. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 1 до 3 мм, при образување на плодот се издолжуваат (6–8 мм), стрчести или малку лачно свиткани наназад, погорните косо поставени и насочени нагоре во однос на оската на соцветието. [[Чашка]]та е широко yвончевидна, долга 2 до 3 мм, при образување на плодот се издолжува (4–5 мм), плитко всечена до 1/3 на 5 триаголни запци, со прилегнати четинести влакна. Проширениот дел од [[венечно ливче|венчето]] рамен, со пречник од 5 до 6 мм, венчето е светлосино. Оревчињата се тесно јајцевидни долги 1,4 до 1,6 мм, широки 0,8 до 1,0 мм, на врвот благо заострени, со јасно забележлив страничен црн раб.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=161-162|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> ==Живеалиште== На влажни места, покрај [[река|реки]], влажни [[ливада|ливади]], во [[бука|букови]] [[шума|шуми]], на [[надморска височина]] од 900 до 1500 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== Европа:<ref>[https://github.com/tdwg/wgsrpd/blob/master/109-488-1-ED/2nd%20Edition/TDWG_geo2.pdf {{aut|Brummitt, R.K.}} 2001. TDWG – World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions, 2^nd Edition]</ref> * Северна Европа ** Данска, Финска, Велика Британија, Ирска, Норвешка, Шведска * Средна Европа ** Австрија, Белгија, Чешка, Словачка, Германија, Унгарија, Холандија, Полска, Швајцарија. * Југозападна Европа ** Франција, Сардинија * Југоисточна Европа ** Македонија, Србија, Црна Гора, Босна и Херцеговина, Хрватска, Словенија, Бугарија, Албанија, Грција, Италија, Романија, Сицилија. * Источна Европа ** Белорусија, Литванија, Крим, Средноевропска Русија, Јужноевропска Русија, Украина. Азија: * Сибир ** Западен Сибир * Средна Азија ** Киргистан ===Македонија=== Познат за Маврово – с. Маврово, Маврови Анови, с. Врбен, Мавровско Поле; Бистра – с. Галичник; Јабланица – с. Горна Белица, „Крстец“; Пехчево – Буковиќ.<ref name=FM/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Myosotis nemorosa}} {{Викивидови-ред|Myosotis nemorosa}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Myosotis]] [[Категорија:Флора на Македонија]] jfow03xvf7jw21zrulofbsf03g6ponz 1 1390329 5532514 2026-03-31T19:27:50Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5532514 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 1 1390330 5532516 2026-03-31T19:29:53Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5532516 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1390331 5532517 2026-03-31T19:30:47Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Горска незаборавка]] 5532517 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Горска незаборавка]] oz0s8aw42m61xbid7q3d6ocnhui8reg 0 1390332 5532518 2026-03-31T19:32:13Z Jtasevski123 69538 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1341817037|Karl McKay Wiegand]]“ 5532518 wikitext text/x-wiki '''Карл Мекеј Виганд''' (2 јуни 1873 – 12 март 1942) — американски ботаничар кој 28 години го раководел Одделот за ботаника на [[Корнелски универзитет|Корнелскиот универзитет]]. Тој бил член на [[Американско ботаничкото друштво|Американското ботаничкото друштво]] и бил негов претседател во 1939 година.<ref name="Knudson">{{Наведено списание|last=Knudson|first=Lewis|date=1942|title=Karl M. Wiegand|journal=Science|volume=95|issue=2470|pages=449–450|bibcode=1942Sci....95..449K|doi=10.1126/science.95.2470.449|jstor=1668968|pmid=17736875}}</ref><ref name="Cyclopaedia">{{Наведена книга|title=The National Cyclopaedia of American Biography|publisher=James T. White & Company|year=1958|volume=42|location=New York|pages=245–246|chapter=Wiegand, Karl McKay|chapter-url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015078229286;view=1up;seq=481}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=University|first=Cornell|last2=Faculty|first2=Office of the Dean of the University|year=1942|title=Karl McKay Wiegand|url=https://ecommons.cornell.edu/handle/1813/18168|journal=Cornell University Faculty Memorial Statement}}</ref> Виганд бил во брак со Мод Киперли, која собирала примероци со него.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=9118|title=Harvard University Herbaria & Libraries|work=kiki.huh.harvard.edu|language=en|accessdate=2025-01-06}}</ref> {{Ботаничар|Wiegand}} == Наводи == {{Наводи}} * {{Нормативна контрола}}{{Претседатели на Американското ботаничко друштво}} [[Категорија:Професори на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Починати во 1942 година]] [[Категорија:Родени во 1873 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] c24gupmyvs5376aglo6e3xr5k0m15bp 1 1390333 5532519 2026-03-31T19:32:26Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5532519 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1390334 5532521 2026-03-31T19:33:52Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Карл Мекеј Виганд]] 5532521 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Карл Мекеј Виганд]] hdojjh12qw05g2a9ng7hzkuauquum6t 0 1390335 5532536 2026-03-31T20:21:16Z Jtasevski123 69538 нс 5532536 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = Американското ботаничко друштво | image = | image_border = | size = | caption = | abbreviation = BSA | motto = | formation = 1893 | extinction = | type = [[Непрофитна организација|Непрофитно]]<br />[[Невладина организација |НВО]] | status = | purpose = "Промовирање на ботаниката, област на основната наука што се занимава со проучување и истражување на формата, функцијата, развојот, разновидноста, репродукцијата, еволуцијата и употребата на растенијата и нивните интеракции во биосферата."<ref>{{cite web |url=http://www.botany.org/about_bsa/ |title=Botanical Society of America – About the BSA |publisher=Botany.org |access-date=2012-09-17 |archive-date=2016-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615010638/http://www.botany.org/about_bsa/ |url-status=dead }}</ref> | headquarters = [[Сент Луис]], [[Мисури]] [[САД]] | location = | region_served = | membership = 3,059 во 2014 година.<ref>{{Cite web |title=A Summary |url=http://www.botany.org/bsa/membership/council2012/a_summary.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704211226/http://botany.org/bsa/membership/council2012/a_summary.pdf |archive-date=2014-07-04}}</ref> | language = | leader_title = Претседател | leader_name = Кен Камерон (2026-) | leader_title2 = Заменик претседател| | leader_name2 = Крис Мартин (2026) | main_organ = | num_staff = | num_volunteers = | budget = $2,581,081 во 2024.<ref>{{Cite web |title=Revenue 2024 (September)|url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/620671591}}</ref> | website = {{URL|http://www.botany.org/}} | remarks = }}'''Американското ботаничко друштво''' ('''BSA''') ги претставува професионалните и аматерските [[Ботаника|ботаничари]], истражувачи, едукатори и студенти во над 80 земји во светот. Функционира како непрофитно друштво [[Соединети Американски Држави|во Соединетите Американски Држави]] со членство 501(c)(3).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botany.org/|title=Home|work=www.botany.org|accessdate=2024-10-28}}</ref> == Историја == Друштвото за прв пат било основано во 1893 година како израсток од Ботаничкиот клуб на [[Американско здружение за унапредување на науката|Американското здружение за унапредување на науката]] на состанок во [[Рочестер (Њујорк)|Рочестер, Њујорк]], на 22 август 1892 година.<ref>Tippo, Oswald (1958).</ref> Организациските принципи на друштвото биле унапредување на проучувањето на растенијата во Северна Америка и професионализација на таквите напори.<ref>{{Наведување|last=Smocovitis|first=Vassiliki Betty|title=One hundred years of American botany: a short history of the Botanical Society of America|date=April 20, 2006|journal=American Journal of Botany|volume=93|number=7|pages=942–952|year=|url=https://www.amjbot.org/content/93/7/942.full|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160211182635/http://www.amjbot.org/content/93/7/942.full|archivedate=February 11, 2016|doi=10.3732/ajb.93.7.942|last2=|first2=|author-link=|authorlink2=}}</ref> Во 1906 година, организацијата се споила со [[Друштвото за морфологија и физиологија на растенија|Друштвото за морфологија и физиологија на растенијата]] и [[Американско миколошко друштво|Американското миколошко друштво]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.botany.org/about_bsa/history.php|title=An Historical Overview of the BSA|archive-url=https://web.archive.org/web/20070204143156/http://www.botany.org/about_bsa/history.php|archive-date=4 February 2007}}</ref> == Оддели == Здружението има 16 оддели со посебен интерес: * [[Бриологија|Бриолошки]] и [[Лихенологија|лихенски]] * [[Развојна биологија|Развоен]] и [[Структурна биологија|структурен]] * [[Екологија|Еколошки]] * [[Економија|Економски]] * [[Растителна генетика|Генетски]] * [[Историја на ботаниката|Историски]] * [[Микробиологија|Микробиолошки]] * [[Микологија|Миколошки]] * [[Палеоботаника|Палеоботанички]] * [[Алгологија|Алголошки]] * [[Физиологија на растенијата|Физиолошки]] * [[Фитохемија|Фитохемиски]] * [[Птеридологија|Птеридолошки]] * [[Систематика|Систематски]] * [[Настава|Наставен]] * [[Тропска биологија|Тропски биолошки]] == Поранешни претседатели == Поранешни претседатели на друштвото биле: * [[Вилијам Трелис]] - директорка на [[Мисуриска ботаничката градина|Мисуриската ботаничката градина]] и прв претседателка на друштвото * [[Натаниел Лорд Бритон]] - соосновач на [[Њујоршка ботаничка градина|Њујоршката ботаничка градина]] * [[Маргарет Клеј Фергусон]] - раководител на Одделот за ботаника на [[Велслиев колеџ|Велслиевиот колеџ]] и првата жена претседател на друштвото.<ref>{{Наведено списание|last=Rudolph|first=Emanuel D.|date=1982|title=Women in Nineteenth Century American Botany; A Generally Unrecognized Constituency|url=https://www.jstor.org/stable/2442761|journal=American Journal of Botany|volume=69|issue=8|pages=1353|doi=10.1002/j.1537-2197.1982.tb13382.x|jstor=2442761|url-access=subscription}}</ref> * [[Вилијам Франсис Ганонг]] - професор по ботаника, [[Смитски колеџ]] и историчар и картограф на [[Њу Бранзвик]]. * [[А. С. Хичкок|Алберт С. Хичкок]] - главен ботаничар за [[Министерство за земјоделство на САД]] * [[Вилијам Чемберс Кокер]] - основач на [[Арборетум Кокер|Арборетумот Кокер]] на [[Севернокаролински Универзитет|Севернокаролинскиот Универзитет]] * [[Кетрин Исау]] - добитничка на [[Национален научен медал|Националниот]] [[Национален научен медал|научен медал]] и имењака на наградата Кетрин Исау за структурна и развојна биологија * [[Вернон Чидл]] - ректор на [[Калифорниски универзитет (Санта Барбара)|Калифорнискиот универзитет во Санта Барбара]] * [[Г. Ледјард Стебинс]] − [[Еволутивна биологија|еволутивен биолог]] на [[Калифорниски универзитет (Дејвис)|Калифорнискиот универзитет во Дејвис]] * [[Питер Х. Рејвен]] - директор на [[Мисуриска ботаничката градина|Мисуриската ботаничката градина]] * [[Лорен Ризеберг]] - професор по ботаника на [[Британскоколумбиски универзитет|Британскоколумбискиот универзитет]]. == Публикации == Здружението ги објавува следниве [[Научно списание|научни списанија]] * ''[[American Journal of Botany|Американско ботаничко списание]]'', од 1914 година * ''Билтен за наука за растенијата'', од 1955 година * [https://bsapubs.onlinelibrary.wiley.com/journal/21680450 ''Примени во растителните науки''], од 2009 година == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.botany.org/ Матична страница] {{Претседатели на Американското ботаничко друштво|state=collapsed}}{{Нормативна контрола}} 40km87lweo63yfh9pkoyzjjc7keo0gj 5532540 5532536 2026-03-31T20:25:55Z Jtasevski123 69538 5532540 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = Американското ботаничко друштво | image = | image_border = | size = | caption = | abbreviation = BSA | motto = | formation = 1893 | extinction = | type = [[Непрофитна организација|Непрофитно]]<br />[[Невладина организација |НВО]] | status = | purpose = "Промовирање на ботаниката, област на основната наука што се занимава со проучување и истражување на формата, функцијата, развојот, разновидноста, репродукцијата, еволуцијата и употребата на растенијата и нивните интеракции во биосферата."<ref>{{cite web |url=http://www.botany.org/about_bsa/ |title=Botanical Society of America – About the BSA |publisher=Botany.org |access-date=2012-09-17 |archive-date=2016-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615010638/http://www.botany.org/about_bsa/ |url-status=dead }}</ref> | headquarters = [[Сент Луис]], [[Мисури]] [[САД]] | location = | region_served = | membership = 3,059 во 2014 година.<ref>{{Cite web |title=A Summary |url=http://www.botany.org/bsa/membership/council2012/a_summary.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704211226/http://botany.org/bsa/membership/council2012/a_summary.pdf |archive-date=2014-07-04}}</ref> | language = | leader_title = Претседател | leader_name = Кен Камерон (2026-) | leader_title2 = Заменик претседател| | leader_name2 = Крис Мартин (2026) | main_organ = | num_staff = | num_volunteers = | budget = $2,581,081 во 2024.<ref>{{Cite web |title=Revenue 2024 (September)|url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/620671591}}</ref> | website = {{URL|http://www.botany.org/}} | remarks = }}'''Американското ботаничко друштво''' ('''BSA''') ги претставува професионалните и аматерските [[Ботаника|ботаничари]], истражувачи, едукатори и студенти во над 80 земји во светот. Функционира како непрофитно друштво [[Соединети Американски Држави|во Соединетите Американски Држави]] со членство 501(c)(3).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botany.org/|title=Home|work=www.botany.org|accessdate=2024-10-28}}</ref> == Историја == Друштвото за прв пат било основано во 1893 година како израсток од Ботаничкиот клуб на [[Американско здружение за унапредување на науката|Американското здружение за унапредување на науката]] на состанок во [[Рочестер (Њујорк)|Рочестер, Њујорк]], на 22 август 1892 година.<ref>Tippo, Oswald (1958).</ref> Организациските принципи на друштвото биле унапредување на проучувањето на растенијата во Северна Америка и професионализација на таквите напори.<ref>{{Наведување|last=Smocovitis|first=Vassiliki Betty|title=One hundred years of American botany: a short history of the Botanical Society of America|date=April 20, 2006|journal=American Journal of Botany|volume=93|number=7|pages=942–952|year=|url=https://www.amjbot.org/content/93/7/942.full|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160211182635/http://www.amjbot.org/content/93/7/942.full|archivedate=February 11, 2016|doi=10.3732/ajb.93.7.942|last2=|first2=|author-link=|authorlink2=}}</ref> Во 1906 година, организацијата се споила со [[Друштвото за морфологија и физиологија на растенија|Друштвото за морфологија и физиологија на растенијата]] и [[Американско миколошко друштво|Американското миколошко друштво]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.botany.org/about_bsa/history.php|title=An Historical Overview of the BSA|archive-url=https://web.archive.org/web/20070204143156/http://www.botany.org/about_bsa/history.php|archive-date=4 February 2007}}</ref> == Оддели == Здружението има 16 оддели со посебен интерес: * [[Бриологија|Бриолошки]] и [[Лихенологија|лихенски]] * [[Развојна биологија|Развоен]] и [[Структурна биологија|структурен]] * [[Екологија|Еколошки]] * [[Економија|Економски]] * [[Растителна генетика|Генетски]] * [[Историја на ботаниката|Историски]] * [[Микробиологија|Микробиолошки]] * [[Микологија|Миколошки]] * [[Палеоботаника|Палеоботанички]] * [[Алгологија|Алголошки]] * [[Физиологија на растенијата|Физиолошки]] * [[Фитохемија|Фитохемиски]] * [[Птеридологија|Птеридолошки]] * [[Систематика|Систематски]] * [[Настава|Наставен]] * [[Тропска биологија|Тропски биолошки]] == Поранешни претседатели == Поранешни претседатели на друштвото биле: * [[Вилијам Трелис]] - директорка на [[Мисуриска ботаничката градина|Мисуриската ботаничката градина]] и прв претседателка на друштвото * [[Натаниел Лорд Бритон]] - соосновач на [[Њујоршка ботаничка градина|Њујоршката ботаничка градина]] * [[Маргарет Клеј Фергусон]] - раководител на Одделот за ботаника на [[Велслиев колеџ|Велслиевиот колеџ]] и првата жена претседател на друштвото.<ref>{{Наведено списание|last=Rudolph|first=Emanuel D.|date=1982|title=Women in Nineteenth Century American Botany; A Generally Unrecognized Constituency|url=https://www.jstor.org/stable/2442761|journal=American Journal of Botany|volume=69|issue=8|pages=1353|doi=10.1002/j.1537-2197.1982.tb13382.x|jstor=2442761|url-access=subscription}}</ref> * [[Вилијам Франсис Ганонг]] - професор по ботаника, [[Смитски колеџ]] и историчар и картограф на [[Њу Бранзвик]]. * [[А. С. Хичкок|Алберт С. Хичкок]] - главен ботаничар за [[Министерство за земјоделство на САД]] * [[Вилијам Чемберс Кокер]] - основач на [[Арборетум Кокер|Арборетумот Кокер]] на [[Севернокаролински Универзитет|Севернокаролинскиот Универзитет]] * [[Кетрин Исау]] - добитничка на [[Национален научен медал|Националниот]] [[Национален научен медал|научен медал]] и имењака на наградата Кетрин Исау за структурна и развојна биологија * [[Вернон Чидл]] - ректор на [[Калифорниски универзитет (Санта Барбара)|Калифорнискиот универзитет во Санта Барбара]] * [[Г. Ледјард Стебинс]] − [[Еволутивна биологија|еволутивен биолог]] на [[Калифорниски универзитет (Дејвис)|Калифорнискиот универзитет во Дејвис]] * [[Питер Х. Рејвен]] - директор на [[Мисуриска ботаничката градина|Мисуриската ботаничката градина]] * [[Лорен Ризеберг]] - професор по ботаника на [[Британскоколумбиски универзитет|Британскоколумбискиот универзитет]]. == Публикации == Здружението ги објавува следниве [[Научно списание|научни списанија]] * ''[[American Journal of Botany|Американско ботаничко списание]]'', од 1914 година * ''Билтен за наука за растенијата'', од 1955 година * [https://bsapubs.onlinelibrary.wiley.com/journal/21680450 ''Примени во растителните науки''], од 2009 година == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.botany.org/ Матична страница] {{Претседатели на Американското ботаничко друштво|state=collapsed}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ботаника]] [[Категорија:Невладини организации]] [[Категорија:Непрофитни организации во САД]] [[Категорија:Научни организации во САД]] [[Категорија:Невладини организации во САД]] crq363dgae44wxt9hpz31tb0r62p5d1 1 1390336 5532537 2026-03-31T20:21:43Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: ̣̪{{Сзр}} 5532537 wikitext text/x-wiki ̣̪{{Сзр}} jfcscwu8ebc0yokc35rqgjvmywdk7ge 11 1390337 5532541 2026-03-31T20:26:11Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5532541 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1390338 5532545 2026-03-31T21:16:44Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1319487919|Myosotis scorpioides]]“ 5532545 wikitext text/x-wiki '''''Myosotis scorpioides''''' ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis palustris'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000368596|title=''Myosotis scorpioides'' L.|year=2025|work=The World Flora Online|publisher=World Flora Online Consortium|accessdate=28 June 2025}}</ref> - растителен [[Вид (биологија)|вид]] [[Myosotis|незаборавка]] од [[Семејство (биологија)|семејството]], [[Boraginaceae]]. == Опис == == Живеалиште == Растението обично се наоѓа во влажни или мокри живеалишта, како што се [[Тресетиште|тресетишта]], [[Бара|бари]], [[Поток|потоци]], [[Ендек|ендеци]], [[Мочуриште|мочуришта]] и [[Река|реки]].<ref name="Online Atlas">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|title=''Myosotis scorpioides'' (Water Forget-me-not) {{!}} Online Atlas of the British and Irish Flora|work=www.brc.ac.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809093749/https://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|archive-date=9 August 2020|accessdate=16 May 2017}}</ref> Иако претпочита влажна почва, може да преживее потопено во вода и често може да образува пловечки сплавови.<ref name="Online Atlas" /> == Распространетост == Ова [[Зелјесто растение|тревно]] [[повеќегодишно растение]] потекнува од Европа и Азија, но е широко распространето и на други места, вклучувајќи го и поголемиот дел од Северна Америка, како воведен вид, а понекогаш и како штетен плевел. Растението е вообичаено и широко распространето во Велика Британија, но е многу ретко во Џерси.<ref name="Stace-2019">{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C. A.|publisher=C & M Floristics|year=2019|isbn=978-1-5272-2630-2|edition=Fourth|location=Middlewood Green, Suffolk, U.K.|author-link=Stace, C. A.}}</ref> {{Rp|596}} == Историско и културно влијание == Според едно старо европско предание, цветот го добил своето име по еден настан каде што еден витез и неговата свршеница шетале покрај водата кога ги забележале цвеќињата. Дамата изразила желба да има едно од прекрасните цвеќиња и витезот отишол да ја исполни желбата на својата сакана. Но, кога витезот посегнал по нив, паднал во водата. Ги зграпчил цвеќињата што растеле покрај работ на водата и додека се давел, извикал „Не ме заборавај!“<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Plant_Lore_Legends_and_Lyrics/MzslAQAAMAAJ?hl=sv&gbpv=1&dq=forgetmenot+legend+knight&pg=PA342&printsec=frontcover|title=Plant Lore, Legends, and Lyrics: Embracing the Myths, Traditions, Superstitions, and Folk-lore of the Plant Kingdom|last=Folkard|first=Richard|date=1884|publisher=S. Low, Marston, Searle, and Rivington|language=en}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Myosotis_scorpioides_PID1155-3.jpg|алт=Whole plant| Цело растение Податотека:Myosotis_scorpioides_LC0184.jpg|алт=Flowers| Цветови Податотека:Myosotis_scorpioides_blatt.jpeg|алт=Leaves| Лисја Податотека:Illustration_Myosotis_scorpioides0.jpg|алт=Plate 487 from Thomé's Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz (1885)| Илустрација од „Флора на Германија, Австрија и Швајцарија“ на Томе (1885) Податотека:Anna_Munthe-Norstedt_Still_life_with_irises_and_forget-me-nots.jpg|алт=Anna Munthe-Norstedt, Still life with irises and forget-me-nots (1922)| Ана Мунте-Норштет, ''Мртва природа со перуники и незаборавки'' (1922) Податотека:Water_Forget-Me-Not_(Myosotis_scorpioides)_in_Pennsylvania.jpg|алт=Water Forget-Me-Not (Myosotis scorpioides) in Pennsylvania| Моклишна незаборавка (''Myosotis scorpioides'') во Пенсилванија Податотека:Cranach_the_Elder_Girl_with_forget-me-nots_(detail)_01.jpg|алт=Detail from Cranach the Elder's Girl with forget-me-nots| Подробност од „''Девојката со незаборавки“'' на Кранах Постариот </gallery> == Наводи == == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_cpn?Myosotis%20scorpioides|title=''Myosotis scorpioides'' L., Jepson Interchange|last=<!-- not stated -->|date=4 October 2024|work=[[University_and_Jepson_Herbaria#Jepson_Herbarium|Jepson Flora Project]]|publisher=[[The Regents of the University of California]]|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.ct-botanical-society.org/galleries/myosotisscor.html|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated -->|date=1 March 2015|work=ct-botanical-society.org|publisher=Connecticut Botanical Society|location=New Haven, CT|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610040639/http://www.ct-botanical-society.org/Plants/view/399|archive-date=10 June 2021|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Myosotis+scorpioides|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated/multiple photo contributors -->|date=|work=CalPhotos|publisher=Berkeley Natural History Museums|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Myosotis]] k37o2rjfl2t0ay9z3c46ovhl6wtq2ao 5532546 5532545 2026-03-31T21:21:09Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5532546 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image = Myosotis scorpioides - Niitvälja bog.jpg |status = {{TNCStatus}} |status_system = TNC |status_ref = <ref name="NatureServe">{{cite web |last1=NatureServe |title=''Myosotis scorpioides'' |url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.145707/Myosotis_scorpioides |access-date=15 November 2023 |location=Arlington, Virginia |date=2023 |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611185246/https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.145707/Myosotis_scorpioides |url-status=live }}</ref> |genus = Myosotis |species = scorpioides |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref = <ref>{{Cite web |title=''Myosotis scorpioides'' subsp. ''scorpioides'' |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1 |access-date=11 December 2021 |work=Plants of the World Online |publisher=Kew Science |archive-date=11 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211103410/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1 |url-status=live }}</ref> | synonyms = {{Collapsible list| * ''Echioides palustris'' <small>Moench</small> * ''Echioides perennis'' <small>Moench</small> * ''Myosotis adpressa'' <small>Stokes</small> * ''Myosotis aspera'' <small>Lamotte</small> * ''Myosotis coronaria'' <small>Dumort.</small> * ''Myosotis dumortieri'' <small>Thielens</small> * ''Myosotis geniculata'' <small>Schur</small> * ''Myosotis laxiflora'' <small>Rchb.</small> * ''Myosotis multiflora'' <small>Mérat</small> * ''Myosotis oraria'' <small>Dumort.</small> * ''Myosotis palustris'' <small>(L.) Hill</small> * ''Myosotis palustris'' subsp. ''eupalustris'' <small>Hyl.</small> * ''Myosotis palustris'' var. ''subglabrata'' <small>Polozhij</small> * ''Myosotis perennis'' <small>Moench</small> * ''Myosotis scabra'' <small>Simonk.</small> * ''Myosotis scorpioides'' var. ''palustris'' <small>L.</small> * ''Myosotis scorpioides'' subsp. ''palustris'' <small>(L.) F.Herm.</small> * ''Myosotis scorpiurus'' <small>Reichard</small> * ''Myosotis serotina'' <small>Hülph.</small> * ''Myosotis strigulosa'' <small>Rchb.</small> * ''Scorpioides glaber'' <small>Gilib.</small> }}}} '''''Myosotis scorpioides''''' ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis palustris'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000368596|title=''Myosotis scorpioides'' L.|year=2025|work=The World Flora Online|publisher=World Flora Online Consortium|accessdate=28 June 2025}}</ref> — растителен [[Вид (биологија)|вид]] [[Myosotis|незаборавка]] од [[Семејство (биологија)|семејството]], [[Boraginaceae]]. == Опис == == Живеалиште == Растението обично се наоѓа во влажни или мокри живеалишта, како што се [[Тресетиште|тресетишта]], [[Бара|бари]], [[Поток|потоци]], [[Ендек|ендеци]], [[Мочуриште|мочуришта]] и [[Река|реки]].<ref name="Online Atlas">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|title=''Myosotis scorpioides'' (Water Forget-me-not) {{!}} Online Atlas of the British and Irish Flora|work=www.brc.ac.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809093749/https://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|archive-date=9 August 2020|accessdate=16 May 2017}}</ref> Иако претпочита влажна почва, може да преживее потопено во вода и често може да образува пловечки сплавови.<ref name="Online Atlas" /> == Распространетост == Ова [[Зелјесто растение|тревно]] [[повеќегодишно растение]] потекнува од Европа и Азија, но е широко распространето и на други места, вклучувајќи го и поголемиот дел од Северна Америка, како воведен вид, а понекогаш и како штетен плевел. Растението е вообичаено и широко распространето во Велика Британија, но е многу ретко во Џерси.<ref name="Stace-2019">{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C. A.|publisher=C & M Floristics|year=2019|isbn=978-1-5272-2630-2|edition=Fourth|location=Middlewood Green, Suffolk, U.K.|author-link=Stace, C. A.}}</ref> {{Rp|596}} == Историско и културно влијание == Според едно старо европско предание, цветот го добил своето име по еден настан каде што еден витез и неговата свршеница шетале покрај водата кога ги забележале цвеќињата. Дамата изразила желба да има едно од прекрасните цвеќиња и витезот отишол да ја исполни желбата на својата сакана. Но, кога витезот посегнал по нив, паднал во водата. Ги зграпчил цвеќињата што растеле покрај работ на водата и додека се давел, извикал „Не ме заборавај!“<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Plant_Lore_Legends_and_Lyrics/MzslAQAAMAAJ?hl=sv&gbpv=1&dq=forgetmenot+legend+knight&pg=PA342&printsec=frontcover|title=Plant Lore, Legends, and Lyrics: Embracing the Myths, Traditions, Superstitions, and Folk-lore of the Plant Kingdom|last=Folkard|first=Richard|date=1884|publisher=S. Low, Marston, Searle, and Rivington|language=en}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Myosotis_scorpioides_PID1155-3.jpg|алт=Whole plant| Цело растение Податотека:Myosotis_scorpioides_LC0184.jpg|алт=Flowers| Цветови Податотека:Myosotis_scorpioides_blatt.jpeg|алт=Leaves| Лисја Податотека:Illustration_Myosotis_scorpioides0.jpg|алт=Plate 487 from Thomé's Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz (1885)| Илустрација од „Флора на Германија, Австрија и Швајцарија“ на Томе (1885) Податотека:Anna_Munthe-Norstedt_Still_life_with_irises_and_forget-me-nots.jpg|алт=Anna Munthe-Norstedt, Still life with irises and forget-me-nots (1922)| Ана Мунте-Норштет, ''Мртва природа со перуники и незаборавки'' (1922) Податотека:Water_Forget-Me-Not_(Myosotis_scorpioides)_in_Pennsylvania.jpg|алт=Water Forget-Me-Not (Myosotis scorpioides) in Pennsylvania| Моклишна незаборавка (''Myosotis scorpioides'') во Пенсилванија Податотека:Cranach_the_Elder_Girl_with_forget-me-nots_(detail)_01.jpg|алт=Detail from Cranach the Elder's Girl with forget-me-nots| Подробност од „''Девојката со незаборавки“'' на Кранах Постариот </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_cpn?Myosotis%20scorpioides|title=''Myosotis scorpioides'' L., Jepson Interchange|last=<!-- not stated -->|date=4 October 2024|work=Jepson Flora Project|publisher=The Regents of the University of California|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.ct-botanical-society.org/galleries/myosotisscor.html|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated -->|date=1 March 2015|work=ct-botanical-society.org|publisher=Connecticut Botanical Society|location=New Haven, CT|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610040639/http://www.ct-botanical-society.org/Plants/view/399|archive-date=10 June 2021|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Myosotis+scorpioides|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated/multiple photo contributors -->|date=|work=CalPhotos|publisher=Berkeley Natural History Museums|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Myosotis]] rloosb2yutg197p8juy6e3f6jhd6wvk 5532548 5532546 2026-03-31T21:26:53Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5532548 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image = Myosotis scorpioides - Niitvälja bog.jpg |status = {{TNCStatus}} |status_system = TNC |status_ref = <ref name="NatureServe">{{cite web |last1=NatureServe |title=''Myosotis scorpioides'' |url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.145707/Myosotis_scorpioides |access-date=15 November 2023 |location=Arlington, Virginia |date=2023 |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611185246/https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.145707/Myosotis_scorpioides |url-status=live }}</ref> |genus = Myosotis |species = scorpioides |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref = <ref>{{Cite web |title=''Myosotis scorpioides'' subsp. ''scorpioides'' |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1 |access-date=11 December 2021 |work=Plants of the World Online |publisher=Kew Science |archive-date=11 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211103410/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1 |url-status=live }}</ref> | synonyms = {{Collapsible list| * ''Echioides palustris'' <small>Moench</small> * ''Echioides perennis'' <small>Moench</small> * ''Myosotis adpressa'' <small>Stokes</small> * ''Myosotis aspera'' <small>Lamotte</small> * ''Myosotis coronaria'' <small>Dumort.</small> * ''Myosotis dumortieri'' <small>Thielens</small> * ''Myosotis geniculata'' <small>Schur</small> * ''Myosotis laxiflora'' <small>Rchb.</small> * ''Myosotis multiflora'' <small>Mérat</small> * ''Myosotis oraria'' <small>Dumort.</small> * ''Myosotis palustris'' <small>(L.) Hill</small> * ''Myosotis palustris'' subsp. ''eupalustris'' <small>Hyl.</small> * ''Myosotis palustris'' var. ''subglabrata'' <small>Polozhij</small> * ''Myosotis perennis'' <small>Moench</small> * ''Myosotis scabra'' <small>Simonk.</small> * ''Myosotis scorpioides'' var. ''palustris'' <small>L.</small> * ''Myosotis scorpioides'' subsp. ''palustris'' <small>(L.) F.Herm.</small> * ''Myosotis scorpiurus'' <small>Reichard</small> * ''Myosotis serotina'' <small>Hülph.</small> * ''Myosotis strigulosa'' <small>Rchb.</small> * ''Scorpioides glaber'' <small>Gilib.</small> }}}} '''Моклишна незаборавка''' ({{langx|la|Myosotis scorpioides}}) ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis palustris'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000368596|title=''Myosotis scorpioides'' L.|year=2025|work=The World Flora Online|publisher=World Flora Online Consortium|accessdate=28 June 2025}}</ref> — растителен [[Вид (биологија)|вид]] [[Myosotis|незаборавка]] од [[Семејство (биологија)|семејството]], [[Boraginaceae]]. == Опис == Моклишната незаборавка е повеќегодишно тревесто растение, високо од 20 до 55 см, со ползечки [[ризом]] и [[столон]]и. Стеблото ѝ e вертикално или се издигнува, неразгрането или во горниот дел разгрането, во базалниот дел голо или со ретки стрчести влакненца, во горниот дел со прилегнати влакна. Базалните листови се ланцетни или издолжено тесно ланцетни до елиптични, долги 20 до 60 мм долги, широки 5 до 15 мм, во основата стеснети во дршка, од долната страна речиси голи или со куси прилегнати четинести влакна, насочени кон врвот на листовите. [[Стебло|Стеблените]] листови се тесно елиптични, елиптични, ланцетни до јајцевидно-ланцетни, приседнати, долг 20 до 65 мм, широки 5 до 14 мм, со слична влакнавост како и базалните листови. [[Цвет]]овите се собрани во врвни или странични [[соцветие|соцветија]] кои при образување на плодот се издолжуваат. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 1,5 до 3 мм, при образувањето на плодот се издолжуваат до 8 мм, стрчести или лачно свиткани наназад, најгорните косо поставени и насочени нагоре во однос на оската на соцветието. [[Чашка]]та е yвончевидна, долга 1,5 до 3 мм, при образување на плодот се издолжува (до 6 мм), плитко всечена до 1/3 на 5 триаголни запци, со прилегнати четинести влакна, не отпаѓа. Проширениот дел од [[венечно ливче|венчето]] е рамен, со пречник од 5–8 мм, венчето сино. Оревчињата се тесно јајцевидни, долги 1,5 до 2,0 мм, широки 1 до 1,2 мм, затапени, со јасно забележлив страничен раб, обично црни.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=161-162|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> == Живеалиште == Растението обично се наоѓа во влажни или мокри живеалишта, како што се [[Тресетиште|тресетишта]], [[Бара|бари]], [[Поток|потоци]], [[Ендек|ендеци]], [[Мочуриште|мочуришта]] и [[Река|реки]],<ref name="Online Atlas">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|title=''Myosotis scorpioides'' (Water Forget-me-not) {{!}} Online Atlas of the British and Irish Flora|work=www.brc.ac.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809093749/https://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|archive-date=9 August 2020|accessdate=16 May 2017}}</ref> Иако претпочита влажна почва, може да преживее потопено во вода и често може да образува пловечки сплавови.<ref name="Online Atlas" /> на [[надморска височина]] до 1900 м.<ref name=FM/> == Распространетост == Ова [[Зелјесто растение|тревно]] [[повеќегодишно растение]] потекнува од Европа и Азија, но е широко распространето и на други места, вклучувајќи го и поголемиот дел од Северна Америка, како воведен вид, а понекогаш и како штетен плевел. Растението е вообичаено и широко распространето во Велика Британија, но е многу ретко во Џерси.<ref name="Stace-2019">{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C. A.|publisher=C & M Floristics|year=2019|isbn=978-1-5272-2630-2|edition=Fourth|location=Middlewood Green, Suffolk, U.K.|author-link=Stace, C. A.}}</ref> {{Rp|596}} ===Македонија=== Познат за Шар Планина – Лисец, Попова Шапка, Елак , Вакуф, Рудока; Маврово: „Кожа“ – с. Врбен, Маврово, с. Никифорово; Бистра – Царева Чешма, с. Галичник ; клисурата на реката Радика: Состав – Торбешки Мост; Пелистер – с. Нижеполе, реката Сапунчица, Скрково, Орлови Бари, Дебел Рид – Езерска Река, с. Маловиште – реката Шемница, Широка – Палиснопје, Рбет, Црвени Стени, Арвати; Ниџе ; Крива Паланка – Герман; Осогово – Пониква; Саса ; Огражден – Суви Лаки.<ref name=FM/> == Историско и културно влијание == Според едно старо европско предание, цветот го добил своето име по еден настан каде што еден витез и неговата свршеница шетале покрај водата кога ги забележале цвеќињата. Дамата изразила желба да има едно од прекрасните цвеќиња и витезот отишол да ја исполни желбата на својата сакана. Но, кога витезот посегнал по нив, паднал во водата. Ги зграпчил цвеќињата што растеле покрај работ на водата и додека се давел, извикал „Не ме заборавај!“<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Plant_Lore_Legends_and_Lyrics/MzslAQAAMAAJ?hl=sv&gbpv=1&dq=forgetmenot+legend+knight&pg=PA342&printsec=frontcover|title=Plant Lore, Legends, and Lyrics: Embracing the Myths, Traditions, Superstitions, and Folk-lore of the Plant Kingdom|last=Folkard|first=Richard|date=1884|publisher=S. Low, Marston, Searle, and Rivington|language=en}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Myosotis_scorpioides_PID1155-3.jpg|алт=Whole plant| Цело растение Податотека:Myosotis_scorpioides_LC0184.jpg|алт=Flowers| Цветови Податотека:Myosotis_scorpioides_blatt.jpeg|алт=Leaves| Лисја Податотека:Illustration_Myosotis_scorpioides0.jpg|алт=Plate 487 from Thomé's Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz (1885)| Илустрација од „Флора на Германија, Австрија и Швајцарија“ на Томе (1885) Податотека:Anna_Munthe-Norstedt_Still_life_with_irises_and_forget-me-nots.jpg|алт=Anna Munthe-Norstedt, Still life with irises and forget-me-nots (1922)| Ана Мунте-Норштет, ''Мртва природа со перуники и незаборавки'' (1922) Податотека:Water_Forget-Me-Not_(Myosotis_scorpioides)_in_Pennsylvania.jpg|алт=Water Forget-Me-Not (Myosotis scorpioides) in Pennsylvania| Моклишна незаборавка (''Myosotis scorpioides'') во Пенсилванија Податотека:Cranach_the_Elder_Girl_with_forget-me-nots_(detail)_01.jpg|алт=Detail from Cranach the Elder's Girl with forget-me-nots| Подробност од „''Девојката со незаборавки“'' на Кранах Постариот </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Myosotis scorpioides}} {{Викивидови-ред|Myosotis scorpioides}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_cpn?Myosotis%20scorpioides|title=''Myosotis scorpioides'' L., Jepson Interchange|last=<!-- not stated -->|date=4 October 2024|work=Jepson Flora Project|publisher=The Regents of the University of California|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.ct-botanical-society.org/galleries/myosotisscor.html|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated -->|date=1 March 2015|work=ct-botanical-society.org|publisher=Connecticut Botanical Society|location=New Haven, CT|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610040639/http://www.ct-botanical-society.org/Plants/view/399|archive-date=10 June 2021|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Myosotis+scorpioides|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated/multiple photo contributors -->|date=|work=CalPhotos|publisher=Berkeley Natural History Museums|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Myosotis]] 09rcfuw8rdy03jmn5swa2g8xvb8o3ng 5532550 5532548 2026-03-31T21:27:29Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Флора на Македонија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532550 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image = Myosotis scorpioides - Niitvälja bog.jpg |status = {{TNCStatus}} |status_system = TNC |status_ref = <ref name="NatureServe">{{cite web |last1=NatureServe |title=''Myosotis scorpioides'' |url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.145707/Myosotis_scorpioides |access-date=15 November 2023 |location=Arlington, Virginia |date=2023 |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611185246/https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.145707/Myosotis_scorpioides |url-status=live }}</ref> |genus = Myosotis |species = scorpioides |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref = <ref>{{Cite web |title=''Myosotis scorpioides'' subsp. ''scorpioides'' |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1 |access-date=11 December 2021 |work=Plants of the World Online |publisher=Kew Science |archive-date=11 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211103410/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1 |url-status=live }}</ref> | synonyms = {{Collapsible list| * ''Echioides palustris'' <small>Moench</small> * ''Echioides perennis'' <small>Moench</small> * ''Myosotis adpressa'' <small>Stokes</small> * ''Myosotis aspera'' <small>Lamotte</small> * ''Myosotis coronaria'' <small>Dumort.</small> * ''Myosotis dumortieri'' <small>Thielens</small> * ''Myosotis geniculata'' <small>Schur</small> * ''Myosotis laxiflora'' <small>Rchb.</small> * ''Myosotis multiflora'' <small>Mérat</small> * ''Myosotis oraria'' <small>Dumort.</small> * ''Myosotis palustris'' <small>(L.) Hill</small> * ''Myosotis palustris'' subsp. ''eupalustris'' <small>Hyl.</small> * ''Myosotis palustris'' var. ''subglabrata'' <small>Polozhij</small> * ''Myosotis perennis'' <small>Moench</small> * ''Myosotis scabra'' <small>Simonk.</small> * ''Myosotis scorpioides'' var. ''palustris'' <small>L.</small> * ''Myosotis scorpioides'' subsp. ''palustris'' <small>(L.) F.Herm.</small> * ''Myosotis scorpiurus'' <small>Reichard</small> * ''Myosotis serotina'' <small>Hülph.</small> * ''Myosotis strigulosa'' <small>Rchb.</small> * ''Scorpioides glaber'' <small>Gilib.</small> }}}} '''Моклишна незаборавка''' ({{langx|la|Myosotis scorpioides}}) ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis palustris'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000368596|title=''Myosotis scorpioides'' L.|year=2025|work=The World Flora Online|publisher=World Flora Online Consortium|accessdate=28 June 2025}}</ref> — растителен [[Вид (биологија)|вид]] [[Myosotis|незаборавка]] од [[Семејство (биологија)|семејството]], [[Boraginaceae]]. == Опис == Моклишната незаборавка е повеќегодишно тревесто растение, високо од 20 до 55 см, со ползечки [[ризом]] и [[столон]]и. Стеблото ѝ e вертикално или се издигнува, неразгрането или во горниот дел разгрането, во базалниот дел голо или со ретки стрчести влакненца, во горниот дел со прилегнати влакна. Базалните листови се ланцетни или издолжено тесно ланцетни до елиптични, долги 20 до 60 мм долги, широки 5 до 15 мм, во основата стеснети во дршка, од долната страна речиси голи или со куси прилегнати четинести влакна, насочени кон врвот на листовите. [[Стебло|Стеблените]] листови се тесно елиптични, елиптични, ланцетни до јајцевидно-ланцетни, приседнати, долг 20 до 65 мм, широки 5 до 14 мм, со слична влакнавост како и базалните листови. [[Цвет]]овите се собрани во врвни или странични [[соцветие|соцветија]] кои при образување на плодот се издолжуваат. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 1,5 до 3 мм, при образувањето на плодот се издолжуваат до 8 мм, стрчести или лачно свиткани наназад, најгорните косо поставени и насочени нагоре во однос на оската на соцветието. [[Чашка]]та е yвончевидна, долга 1,5 до 3 мм, при образување на плодот се издолжува (до 6 мм), плитко всечена до 1/3 на 5 триаголни запци, со прилегнати четинести влакна, не отпаѓа. Проширениот дел од [[венечно ливче|венчето]] е рамен, со пречник од 5–8 мм, венчето сино. Оревчињата се тесно јајцевидни, долги 1,5 до 2,0 мм, широки 1 до 1,2 мм, затапени, со јасно забележлив страничен раб, обично црни.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=161-162|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> == Живеалиште == Растението обично се наоѓа во влажни или мокри живеалишта, како што се [[Тресетиште|тресетишта]], [[Бара|бари]], [[Поток|потоци]], [[Ендек|ендеци]], [[Мочуриште|мочуришта]] и [[Река|реки]],<ref name="Online Atlas">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|title=''Myosotis scorpioides'' (Water Forget-me-not) {{!}} Online Atlas of the British and Irish Flora|work=www.brc.ac.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809093749/https://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|archive-date=9 August 2020|accessdate=16 May 2017}}</ref> Иако претпочита влажна почва, може да преживее потопено во вода и често може да образува пловечки сплавови.<ref name="Online Atlas" /> на [[надморска височина]] до 1900 м.<ref name=FM/> == Распространетост == Ова [[Зелјесто растение|тревно]] [[повеќегодишно растение]] потекнува од Европа и Азија, но е широко распространето и на други места, вклучувајќи го и поголемиот дел од Северна Америка, како воведен вид, а понекогаш и како штетен плевел. Растението е вообичаено и широко распространето во Велика Британија, но е многу ретко во Џерси.<ref name="Stace-2019">{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C. A.|publisher=C & M Floristics|year=2019|isbn=978-1-5272-2630-2|edition=Fourth|location=Middlewood Green, Suffolk, U.K.|author-link=Stace, C. A.}}</ref> {{Rp|596}} ===Македонија=== Познат за Шар Планина – Лисец, Попова Шапка, Елак , Вакуф, Рудока; Маврово: „Кожа“ – с. Врбен, Маврово, с. Никифорово; Бистра – Царева Чешма, с. Галичник ; клисурата на реката Радика: Состав – Торбешки Мост; Пелистер – с. Нижеполе, реката Сапунчица, Скрково, Орлови Бари, Дебел Рид – Езерска Река, с. Маловиште – реката Шемница, Широка – Палиснопје, Рбет, Црвени Стени, Арвати; Ниџе ; Крива Паланка – Герман; Осогово – Пониква; Саса ; Огражден – Суви Лаки.<ref name=FM/> == Историско и културно влијание == Според едно старо европско предание, цветот го добил своето име по еден настан каде што еден витез и неговата свршеница шетале покрај водата кога ги забележале цвеќињата. Дамата изразила желба да има едно од прекрасните цвеќиња и витезот отишол да ја исполни желбата на својата сакана. Но, кога витезот посегнал по нив, паднал во водата. Ги зграпчил цвеќињата што растеле покрај работ на водата и додека се давел, извикал „Не ме заборавај!“<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Plant_Lore_Legends_and_Lyrics/MzslAQAAMAAJ?hl=sv&gbpv=1&dq=forgetmenot+legend+knight&pg=PA342&printsec=frontcover|title=Plant Lore, Legends, and Lyrics: Embracing the Myths, Traditions, Superstitions, and Folk-lore of the Plant Kingdom|last=Folkard|first=Richard|date=1884|publisher=S. Low, Marston, Searle, and Rivington|language=en}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Myosotis_scorpioides_PID1155-3.jpg|алт=Whole plant| Цело растение Податотека:Myosotis_scorpioides_LC0184.jpg|алт=Flowers| Цветови Податотека:Myosotis_scorpioides_blatt.jpeg|алт=Leaves| Лисја Податотека:Illustration_Myosotis_scorpioides0.jpg|алт=Plate 487 from Thomé's Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz (1885)| Илустрација од „Флора на Германија, Австрија и Швајцарија“ на Томе (1885) Податотека:Anna_Munthe-Norstedt_Still_life_with_irises_and_forget-me-nots.jpg|алт=Anna Munthe-Norstedt, Still life with irises and forget-me-nots (1922)| Ана Мунте-Норштет, ''Мртва природа со перуники и незаборавки'' (1922) Податотека:Water_Forget-Me-Not_(Myosotis_scorpioides)_in_Pennsylvania.jpg|алт=Water Forget-Me-Not (Myosotis scorpioides) in Pennsylvania| Моклишна незаборавка (''Myosotis scorpioides'') во Пенсилванија Податотека:Cranach_the_Elder_Girl_with_forget-me-nots_(detail)_01.jpg|алт=Detail from Cranach the Elder's Girl with forget-me-nots| Подробност од „''Девојката со незаборавки“'' на Кранах Постариот </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Myosotis scorpioides}} {{Викивидови-ред|Myosotis scorpioides}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_cpn?Myosotis%20scorpioides|title=''Myosotis scorpioides'' L., Jepson Interchange|last=<!-- not stated -->|date=4 October 2024|work=Jepson Flora Project|publisher=The Regents of the University of California|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.ct-botanical-society.org/galleries/myosotisscor.html|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated -->|date=1 March 2015|work=ct-botanical-society.org|publisher=Connecticut Botanical Society|location=New Haven, CT|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610040639/http://www.ct-botanical-society.org/Plants/view/399|archive-date=10 June 2021|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Myosotis+scorpioides|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated/multiple photo contributors -->|date=|work=CalPhotos|publisher=Berkeley Natural History Museums|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Myosotis]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 4afuhtdj1agrtuzpqfot9wfeb75ovmp 5532555 5532550 2026-03-31T21:44:24Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5532555 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image = Myosotis scorpioides - Niitvälja bog.jpg |status = {{TNCStatus}} |status_system = TNC |status_ref = <ref name="NatureServe">{{cite web |last1=NatureServe |title=''Myosotis scorpioides'' |url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.145707/Myosotis_scorpioides |access-date=15 November 2023 |location=Arlington, Virginia |date=2023 |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611185246/https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.145707/Myosotis_scorpioides |url-status=live }}</ref> |genus = Myosotis |species = scorpioides |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref = <ref>{{Cite web |title=''Myosotis scorpioides'' subsp. ''scorpioides'' |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1 |access-date=11 December 2021 |work=Plants of the World Online |publisher=Kew Science |archive-date=11 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211103410/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1 |url-status=live }}</ref> | synonyms = {{Collapsible list| * ''Echioides palustris'' <small>Moench</small> * ''Echioides perennis'' <small>Moench</small> * ''Myosotis adpressa'' <small>Stokes</small> * ''Myosotis aspera'' <small>Lamotte</small> * ''Myosotis coronaria'' <small>Dumort.</small> * ''Myosotis dumortieri'' <small>Thielens</small> * ''Myosotis geniculata'' <small>Schur</small> * ''Myosotis laxiflora'' <small>Rchb.</small> * ''Myosotis multiflora'' <small>Mérat</small> * ''Myosotis oraria'' <small>Dumort.</small> * ''Myosotis palustris'' <small>(L.) Hill</small> * ''Myosotis palustris'' subsp. ''eupalustris'' <small>Hyl.</small> * ''Myosotis palustris'' var. ''subglabrata'' <small>Polozhij</small> * ''Myosotis perennis'' <small>Moench</small> * ''Myosotis scabra'' <small>Simonk.</small> * ''Myosotis scorpioides'' var. ''palustris'' <small>L.</small> * ''Myosotis scorpioides'' subsp. ''palustris'' <small>(L.) F.Herm.</small> * ''Myosotis scorpiurus'' <small>Reichard</small> * ''Myosotis serotina'' <small>Hülph.</small> * ''Myosotis strigulosa'' <small>Rchb.</small> * ''Scorpioides glaber'' <small>Gilib.</small> }}}} '''Моклишна незаборавка''' ({{langx|la|Myosotis scorpioides}}) ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis palustris'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000368596|title=''Myosotis scorpioides'' L.|year=2025|work=The World Flora Online|publisher=World Flora Online Consortium|accessdate=28 June 2025}}</ref> — растителен [[Вид (биологија)|вид]] [[Myosotis|незаборавка]] од [[Семејство (биологија)|семејството]], [[Boraginaceae]]. == Опис == Моклишната незаборавка е повеќегодишно тревесто растение, високо од 20 до 55 см, со ползечки [[ризом]] и [[столон]]и. Стеблото ѝ e вертикално или се издигнува, неразгрането или во горниот дел разгрането, во базалниот дел голо или со ретки стрчести влакненца, во горниот дел со прилегнати влакна. Базалните листови се ланцетни или издолжено тесно ланцетни до елиптични, долги 20 до 60 мм долги, широки 5 до 15 мм, во основата стеснети во дршка, од долната страна речиси голи или со куси прилегнати четинести влакна, насочени кон врвот на листовите. [[Стебло|Стеблените]] листови се тесно елиптични, елиптични, ланцетни до јајцевидно-ланцетни, приседнати, долг 20 до 65 мм, широки 5 до 14 мм, со слична влакнавост како и базалните листови. [[Цвет]]овите се собрани во врвни или странични [[соцветие|соцветија]] кои при образување на плодот се издолжуваат. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 1,5 до 3 мм, при образувањето на плодот се издолжуваат до 8 мм, стрчести или лачно свиткани наназад, најгорните косо поставени и насочени нагоре во однос на оската на соцветието. [[Чашка]]та е yвончевидна, долга 1,5 до 3 мм, при образување на плодот се издолжува (до 6 мм), плитко всечена до 1/3 на 5 триаголни запци, со прилегнати четинести влакна, не отпаѓа. Проширениот дел од [[венечно ливче|венчето]] е рамен, со пречник од 5–8 мм, венчето сино. Оревчињата се тесно јајцевидни, долги 1,5 до 2,0 мм, широки 1 до 1,2 мм, затапени, со јасно забележлив страничен раб, обично црни.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=161-162|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> == Живеалиште == Растението обично се наоѓа во влажни или мокри живеалишта, како што се [[Тресетиште|тресетишта]], [[Бара|бари]], [[Поток|потоци]], [[Ендек|ендеци]], [[Мочуриште|мочуришта]] и [[Река|реки]],<ref name="Online Atlas">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|title=''Myosotis scorpioides'' (Water Forget-me-not) {{!}} Online Atlas of the British and Irish Flora|work=www.brc.ac.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809093749/https://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|archive-date=9 August 2020|accessdate=16 May 2017}}</ref> Иако претпочита влажна почва, може да преживее потопено во вода и често може да образува пловечки сплавови.<ref name="Online Atlas" /> на [[надморска височина]] до 1900 м.<ref name=FM/> == Распространетост == Ова [[Зелјесто растение|тревно]] [[повеќегодишно растение]] потекнува од Европа и Азија, но е широко распространето и на други места, вклучувајќи го и поголемиот дел од Северна Америка, како воведен вид, а понекогаш и како штетен плевел. Растението е вообичаено и широко распространето во Велика Британија, но е многу ретко во Џерси.<ref name="Stace-2019">{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C. A.|publisher=C & M Floristics|year=2019|isbn=978-1-5272-2630-2|edition=Fourth|location=Middlewood Green, Suffolk, U.K.|author-link=}}</ref> {{Rp|596}} ===Македонија=== Познат за Шар Планина – Лисец, Попова Шапка, Елак , Вакуф, Рудока; Маврово: „Кожа“ – с. Врбен, Маврово, с. Никифорово; Бистра – Царева Чешма, с. Галичник ; клисурата на реката Радика: Состав – Торбешки Мост; Пелистер – с. Нижеполе, реката Сапунчица, Скрково, Орлови Бари, Дебел Рид – Езерска Река, с. Маловиште – реката Шемница, Широка – Палиснопје, Рбет, Црвени Стени, Арвати; Ниџе ; Крива Паланка – Герман; Осогово – Пониква; Саса ; Огражден – Суви Лаки.<ref name=FM/> == Историско и културно влијание == Според едно старо европско предание, цветот го добил своето име по еден настан каде што еден витез и неговата свршеница шетале покрај водата кога ги забележале цвеќињата. Дамата изразила желба да има едно од прекрасните цвеќиња и витезот отишол да ја исполни желбата на својата сакана. Но, кога витезот посегнал по нив, паднал во водата. Ги зграпчил цвеќињата што растеле покрај работ на водата и додека се давел, извикал „Не ме заборавај!“<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Plant_Lore_Legends_and_Lyrics/MzslAQAAMAAJ?hl=sv&gbpv=1&dq=forgetmenot+legend+knight&pg=PA342&printsec=frontcover|title=Plant Lore, Legends, and Lyrics: Embracing the Myths, Traditions, Superstitions, and Folk-lore of the Plant Kingdom|last=Folkard|first=Richard|date=1884|publisher=S. Low, Marston, Searle, and Rivington|language=en}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Myosotis_scorpioides_PID1155-3.jpg|алт=Whole plant| Цело растение Податотека:Myosotis_scorpioides_LC0184.jpg|алт=Flowers| Цветови Податотека:Myosotis_scorpioides_blatt.jpeg|алт=Leaves| Лисја Податотека:Illustration_Myosotis_scorpioides0.jpg|алт=Plate 487 from Thomé's Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz (1885)| Илустрација од „Флора на Германија, Австрија и Швајцарија“ на Томе (1885) Податотека:Anna_Munthe-Norstedt_Still_life_with_irises_and_forget-me-nots.jpg|алт=Anna Munthe-Norstedt, Still life with irises and forget-me-nots (1922)| Ана Мунте-Норштет, ''Мртва природа со перуники и незаборавки'' (1922) Податотека:Water_Forget-Me-Not_(Myosotis_scorpioides)_in_Pennsylvania.jpg|алт=Water Forget-Me-Not (Myosotis scorpioides) in Pennsylvania| Моклишна незаборавка (''Myosotis scorpioides'') во Пенсилванија Податотека:Cranach_the_Elder_Girl_with_forget-me-nots_(detail)_01.jpg|алт=Detail from Cranach the Elder's Girl with forget-me-nots| Подробност од „''Девојката со незаборавки“'' на Кранах Постариот </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Myosotis scorpioides}} {{Викивидови-ред|Myosotis scorpioides}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_cpn?Myosotis%20scorpioides|title=''Myosotis scorpioides'' L., Jepson Interchange|last=<!-- not stated -->|date=4 October 2024|work=Jepson Flora Project|publisher=The Regents of the University of California|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.ct-botanical-society.org/galleries/myosotisscor.html|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated -->|date=1 March 2015|work=ct-botanical-society.org|publisher=Connecticut Botanical Society|location=New Haven, CT|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610040639/http://www.ct-botanical-society.org/Plants/view/399|archive-date=10 June 2021|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Myosotis+scorpioides|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated/multiple photo contributors -->|date=|work=CalPhotos|publisher=Berkeley Natural History Museums|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Myosotis]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 7yiknvf10ywawifdit4b6uitao09awv 5532556 5532555 2026-03-31T21:45:25Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5532556 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image = Myosotis scorpioides - Niitvälja bog.jpg |status = G5 |status_system = TNC |status_ref = <ref name="NatureServe">{{cite web |last1=NatureServe |title=''Myosotis scorpioides'' |url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.145707/Myosotis_scorpioides |access-date=15 November 2023 |location=Arlington, Virginia |date=2023 |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611185246/https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.145707/Myosotis_scorpioides |url-status=live }}</ref> |genus = Myosotis |species = scorpioides |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref = <ref>{{Cite web |title=''Myosotis scorpioides'' subsp. ''scorpioides'' |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1 |access-date=11 December 2021 |work=Plants of the World Online |publisher=Kew Science |archive-date=11 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211103410/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1 |url-status=live }}</ref> | synonyms = {{Collapsible list| * ''Echioides palustris'' <small>Moench</small> * ''Echioides perennis'' <small>Moench</small> * ''Myosotis adpressa'' <small>Stokes</small> * ''Myosotis aspera'' <small>Lamotte</small> * ''Myosotis coronaria'' <small>Dumort.</small> * ''Myosotis dumortieri'' <small>Thielens</small> * ''Myosotis geniculata'' <small>Schur</small> * ''Myosotis laxiflora'' <small>Rchb.</small> * ''Myosotis multiflora'' <small>Mérat</small> * ''Myosotis oraria'' <small>Dumort.</small> * ''Myosotis palustris'' <small>(L.) Hill</small> * ''Myosotis palustris'' subsp. ''eupalustris'' <small>Hyl.</small> * ''Myosotis palustris'' var. ''subglabrata'' <small>Polozhij</small> * ''Myosotis perennis'' <small>Moench</small> * ''Myosotis scabra'' <small>Simonk.</small> * ''Myosotis scorpioides'' var. ''palustris'' <small>L.</small> * ''Myosotis scorpioides'' subsp. ''palustris'' <small>(L.) F.Herm.</small> * ''Myosotis scorpiurus'' <small>Reichard</small> * ''Myosotis serotina'' <small>Hülph.</small> * ''Myosotis strigulosa'' <small>Rchb.</small> * ''Scorpioides glaber'' <small>Gilib.</small> }}}} '''Моклишна незаборавка''' ({{langx|la|Myosotis scorpioides}}) ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Myosotis palustris'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000368596|title=''Myosotis scorpioides'' L.|year=2025|work=The World Flora Online|publisher=World Flora Online Consortium|accessdate=28 June 2025}}</ref> — растителен [[Вид (биологија)|вид]] [[Myosotis|незаборавка]] од [[Семејство (биологија)|семејството]], [[Boraginaceae]]. == Опис == Моклишната незаборавка е повеќегодишно тревесто растение, високо од 20 до 55 см, со ползечки [[ризом]] и [[столон]]и. Стеблото ѝ e вертикално или се издигнува, неразгрането или во горниот дел разгрането, во базалниот дел голо или со ретки стрчести влакненца, во горниот дел со прилегнати влакна. Базалните листови се ланцетни или издолжено тесно ланцетни до елиптични, долги 20 до 60 мм долги, широки 5 до 15 мм, во основата стеснети во дршка, од долната страна речиси голи или со куси прилегнати четинести влакна, насочени кон врвот на листовите. [[Стебло|Стеблените]] листови се тесно елиптични, елиптични, ланцетни до јајцевидно-ланцетни, приседнати, долг 20 до 65 мм, широки 5 до 14 мм, со слична влакнавост како и базалните листови. [[Цвет]]овите се собрани во врвни или странични [[соцветие|соцветија]] кои при образување на плодот се издолжуваат. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 1,5 до 3 мм, при образувањето на плодот се издолжуваат до 8 мм, стрчести или лачно свиткани наназад, најгорните косо поставени и насочени нагоре во однос на оската на соцветието. [[Чашка]]та е yвончевидна, долга 1,5 до 3 мм, при образување на плодот се издолжува (до 6 мм), плитко всечена до 1/3 на 5 триаголни запци, со прилегнати четинести влакна, не отпаѓа. Проширениот дел од [[венечно ливче|венчето]] е рамен, со пречник од 5–8 мм, венчето сино. Оревчињата се тесно јајцевидни, долги 1,5 до 2,0 мм, широки 1 до 1,2 мм, затапени, со јасно забележлив страничен раб, обично црни.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=161-162|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> == Живеалиште == Растението обично се наоѓа во влажни или мокри живеалишта, како што се [[Тресетиште|тресетишта]], [[Бара|бари]], [[Поток|потоци]], [[Ендек|ендеци]], [[Мочуриште|мочуришта]] и [[Река|реки]],<ref name="Online Atlas">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|title=''Myosotis scorpioides'' (Water Forget-me-not) {{!}} Online Atlas of the British and Irish Flora|work=www.brc.ac.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809093749/https://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1653|archive-date=9 August 2020|accessdate=16 May 2017}}</ref> Иако претпочита влажна почва, може да преживее потопено во вода и често може да образува пловечки сплавови.<ref name="Online Atlas" /> на [[надморска височина]] до 1900 м.<ref name=FM/> == Распространетост == Ова [[Зелјесто растение|тревно]] [[повеќегодишно растение]] потекнува од Европа и Азија, но е широко распространето и на други места, вклучувајќи го и поголемиот дел од Северна Америка, како воведен вид, а понекогаш и како штетен плевел. Растението е вообичаено и широко распространето во Велика Британија, но е многу ретко во Џерси.<ref name="Stace-2019">{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C. A.|publisher=C & M Floristics|year=2019|isbn=978-1-5272-2630-2|edition=Fourth|location=Middlewood Green, Suffolk, U.K.|author-link=}}</ref> {{Rp|596}} ===Македонија=== Познат за Шар Планина – Лисец, Попова Шапка, Елак , Вакуф, Рудока; Маврово: „Кожа“ – с. Врбен, Маврово, с. Никифорово; Бистра – Царева Чешма, с. Галичник ; клисурата на реката Радика: Состав – Торбешки Мост; Пелистер – с. Нижеполе, реката Сапунчица, Скрково, Орлови Бари, Дебел Рид – Езерска Река, с. Маловиште – реката Шемница, Широка – Палиснопје, Рбет, Црвени Стени, Арвати; Ниџе ; Крива Паланка – Герман; Осогово – Пониква; Саса ; Огражден – Суви Лаки.<ref name=FM/> == Историско и културно влијание == Според едно старо европско предание, цветот го добил своето име по еден настан каде што еден витез и неговата свршеница шетале покрај водата кога ги забележале цвеќињата. Дамата изразила желба да има едно од прекрасните цвеќиња и витезот отишол да ја исполни желбата на својата сакана. Но, кога витезот посегнал по нив, паднал во водата. Ги зграпчил цвеќињата што растеле покрај работ на водата и додека се давел, извикал „Не ме заборавај!“<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Plant_Lore_Legends_and_Lyrics/MzslAQAAMAAJ?hl=sv&gbpv=1&dq=forgetmenot+legend+knight&pg=PA342&printsec=frontcover|title=Plant Lore, Legends, and Lyrics: Embracing the Myths, Traditions, Superstitions, and Folk-lore of the Plant Kingdom|last=Folkard|first=Richard|date=1884|publisher=S. Low, Marston, Searle, and Rivington|language=en}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Myosotis_scorpioides_PID1155-3.jpg|алт=Whole plant| Цело растение Податотека:Myosotis_scorpioides_LC0184.jpg|алт=Flowers| Цветови Податотека:Myosotis_scorpioides_blatt.jpeg|алт=Leaves| Лисја Податотека:Illustration_Myosotis_scorpioides0.jpg|алт=Plate 487 from Thomé's Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz (1885)| Илустрација од „Флора на Германија, Австрија и Швајцарија“ на Томе (1885) Податотека:Anna_Munthe-Norstedt_Still_life_with_irises_and_forget-me-nots.jpg|алт=Anna Munthe-Norstedt, Still life with irises and forget-me-nots (1922)| Ана Мунте-Норштет, ''Мртва природа со перуники и незаборавки'' (1922) Податотека:Water_Forget-Me-Not_(Myosotis_scorpioides)_in_Pennsylvania.jpg|алт=Water Forget-Me-Not (Myosotis scorpioides) in Pennsylvania| Моклишна незаборавка (''Myosotis scorpioides'') во Пенсилванија Податотека:Cranach_the_Elder_Girl_with_forget-me-nots_(detail)_01.jpg|алт=Detail from Cranach the Elder's Girl with forget-me-nots| Подробност од „''Девојката со незаборавки“'' на Кранах Постариот </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Myosotis scorpioides}} {{Викивидови-ред|Myosotis scorpioides}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_cpn?Myosotis%20scorpioides|title=''Myosotis scorpioides'' L., Jepson Interchange|last=<!-- not stated -->|date=4 October 2024|work=Jepson Flora Project|publisher=The Regents of the University of California|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.ct-botanical-society.org/galleries/myosotisscor.html|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated -->|date=1 March 2015|work=ct-botanical-society.org|publisher=Connecticut Botanical Society|location=New Haven, CT|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610040639/http://www.ct-botanical-society.org/Plants/view/399|archive-date=10 June 2021|accessdate=26 June 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Myosotis+scorpioides|title=''Myosotis scorpioides''|last=<!-- not stated/multiple photo contributors -->|date=|work=CalPhotos|publisher=Berkeley Natural History Museums|location=Berkeley, CA|accessdate=26 June 2025}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Myosotis]] [[Категорија:Флора на Македонија]] gd8n2gkbgckhzjb5zuyjaka3k06rxdc 1 1390339 5532549 2026-03-31T21:27:06Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5532549 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1390340 5532553 2026-03-31T21:39:21Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Моклишна незаборавка]] 5532553 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Моклишна незаборавка]] d8hbfe8ab4vh84ntrb3alezw3cye9tf 10 1390341 5532554 2026-03-31T21:41:34Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{#switch: {{Str left|{{#invoke:wd|property|{{wikidataOI|label|raw|fetch=true}}|P3648}}| 6 }} | presum = GX | possib = GH | critic = G1 | imperi = G2 | vulner = G3 | appare = G4 | secure = G5 }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 5532554 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{Str left|{{#invoke:wd|property|{{wikidataOI|label|raw|fetch=true}}|P3648}}| 6 }} | presum = GX | possib = GH | critic = G1 | imperi = G2 | vulner = G3 | appare = G4 | secure = G5 }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> hxx3ysnziti3xenruexr8inslc97hns 0 1390342 5532579 2026-04-01T02:58:35Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: [[Податотека:Coord planes color.svg|мини|Тридимензионален [[Декартов координатен систем]].]] '''Тридимензионален простор''' или ('''3Д-простор''') — [[математички простор]] во кој се потребни три вредности (наречени ''[[координати]]'') за одредување на положба (геомет... 5532579 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Coord planes color.svg|мини|Тридимензионален [[Декартов координатен систем]].]] '''Тридимензионален простор''' или ('''3Д-простор''') — [[математички простор]] во кој се потребни три вредности (наречени ''[[координати]]'') за одредување на [[положба (геометрија)|положбата]] на една [[точка (геометрија)|точка]]. Во највообичаената смисла, ова е '''тридимензионален Евклидов простор''', т.е. [[Евклидов простор|Евклидовиот простор]] од трета [[димензија]], со кој го моделираме [[физички простор|физичкиот простор]]. Поопштите тридимензионални простори се нарекуваат ''тридимензионални многуобразија''. Поимот разговорно може да се однесува на подмножество на простор, ''тридимензионална област'' (или 3Д-домен),<ref name="IEV-i241"/> ''[[стереометрија|тело]]''. Технички гледано, [[кратно]] на {{мат|''n''}} [[реален број|броеви]] може да се поимува како [[Декартови координати]] на место во {{мат|''n''}}-димензионален Евклидов простор. Множеството од овие {{мпром|n}}-кратна се бележи како <math>\R^n,</math> и може да се поистовети со парот образуван од {{мпром|n}}-димензионален Евклидов простор и [[Декартов координатен систем]]. Кога {{мат|1=''n'' = 3}}, овој простор се нарекува тридимензионален Евклидов простор (или просто „Евклидов простор“ кога контекстот е јасен).<ref>{{нмс|title=Euclidean space - Encyclopedia of Mathematics|url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Euclidean_space|access-date=12 август 2020|website=encyclopediaofmath.org|language=en}}</ref> Во [[класична физика|класичната физика]] тој служи како модел за физичката [[вселена]], во кој постои сета [[материја]]. Кога се зема предвид [[теорија за релативноста|теоријата за релативноста]], може да се смета за месен потпростор на [[време-простор]]от.<ref name="IEV">{{нмс | title=Details for IEV number 113-01-02: "space" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=113-01-02 | language=ja | access-date=7 ноември 2023}}</ref> Иако ова е најшироко употребуваниот модел на светот кој го искусуваме,<ref>{{нмс|title=Euclidean space {{!}} geometry|url=https://www.britannica.com/science/Euclidean-space|access-date=12 август 2020|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> тој е само еден пример за тридимензионално многуобразие. Во овој класичен пример, кога трите вредности се однесуваат на мерки во разни насоки ([[координатен систем|координати]]), можеме да избереме било кои три насоки под услов тие да не лежат на иста [[рамнина]]. Покрај тоа, ако овие насоки се спарени [[нормалност (математика)|нормали]], трите вредности ги нарекуваме ''[[ширина]]'', ''[[висина]]/длабочина'' и ''[[должина]]''. ==Историја== Филозофот [[Аристотел]] говори за постоењето на три димензии:{{Quote|Величина делива на еден начин е линија, делива на два начина е површина, а делива на три начина е тело. Не постои величина повеќе од овие три, бидејќи постојат само три димензии, и она што е деливо во три насоки е деливо во сите.<ref>Аристотел (350 п.н.е.), [https://archive.org/details/decaeloleofric00arisuoft/decaeloleofric00arisuoft/page/n11/mode/2up ''De Caelo''] („За небото“), Книга 1</ref>}} Книгите XI и XIII од „''[[Елементи (Евклид)|Елементи]]''“ на [[Евклид]] се занимаваат со [[стереометрија|тридимензионална геометрија]]. Книга XI ги образложува нормалноста, паралелноста и ортогоналноста на правите и рамнините, конструкцијата и својствата на аглите и на [[паралелопипед]]ните тела. Книга XII зборува за инфинитезималите о [[метод на исцрпување|методот на исцрпување]] за пронаоѓање на плоштината на кружница или зафатнината на [[пирамида (геометрија)|пирамида]],<ref name=Artmann_2012/> конус, цилиндар или сфера.<ref>{{нмс | title=Euclid's Elements of Geometry | first=Richard | last=Fitzpatrick | date=26 август 2014 | publisher=University of Texas | url=https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html | access-date=4 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122110646/https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html |archive-date=22 ноемри 2025}}</ref> Книга XIII го опишува конструирањето на пет правилни [[Платонови тела]] во сфера: [[коцка]]та, [[октаедар]]ите, [[икосаедар]]ите и [[додекаедар]]ите.<ref name=Artmann_2012>{{наведена книга | title=Euclid—The Creation of Mathematics | first=Benno | last=Artmann | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-1-4612-1412-0 | pages=9–10 | url=https://books.google.com/books?id=F8XgBwAAQBAJ&pg=PA9 }}</ref> Во XVII век тридимензионалниот простор е опишан со [[Декартови координати]], со појавата на [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] разработена од [[Рене Декарт]] во неговото дело „''Геометрија''“.<ref>{{наведена книга | title=The Foundations of Geometry and the Non-Euclidean Plane | series=Mathematics and Statistics | first=G. E. | last=Martin | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=51 | isbn=978-1-4612-5725-7 | url=https://books.google.com/books?id=_ynUBwAAQBAJ&pg=PA51 }}</ref> [[Пјер де Ферма]] независно разработил слични идеи во ракописот „Вовед во рамни и просторни места“ (''Ad locos planos et solidos isagoge''), кој не го објавил додека бил жив.<ref>{{наведена книга | title=Relay Race To Infinity, The: Developments In Mathematics From Euclid To Fermat | first1=Derek Allan | last1=Holton | first2=John | last2=Stillwell | publisher=World Scientific | year=2024 | isbn=978-981-12-9634-5 | page=158 | url=https://books.google.com/books?id=okEyEQAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> Неговата работа на барање на [[екстремни вредности|екстреми]] на крива ги удрила темелите на [[диференцијално сметање|диференцијалното сметање]].<ref>{{наведена книга | chapter=Mathematical Faits Divers | first=J.-B. | last=Hiriart-Urrety | title=Convexity and Duality in Optimization: Proceedings of the Symposium on Convexity and Duality in Optimization Held at the University of Groningen, The Netherlands June 22, 1984 | series=Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems | editor-first=Jacob | editor-last=Ponstein | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=3 | isbn=978-3-642-45610-7 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=L1TsCAAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> [[Исак Њутн]] го вовел [[поларен координатен систем|поларниот координатен систем]] како алтернативен недекартов систем, корисен во некои геометрии.<ref>{{наведено списание | title=Newton as an Originator of Polar Coördinates | first=C. B. | last=Boyer | journal=The American Mathematical Monthly | volume=56 | issue=2 | date=февруари 1949 | pages=73-78 | doi=10.2307/2306162 | jstor=2306162 | publisher=Taylor & Francis, Ltd. }}</ref> Во XVIII век [[Алекси Клеро]] проучувал алгебарски криви во просторот, концептот за [[допирен простор]] и закривеност, како и употребата на анализа за таа цел.<ref>{{нмс | title=The Four Curves of Alexis Clairaut | display-authors=1 | first1=Taner | last1=Kiral | first2=Jonathan | last2=Murdock | first3=Colin B. P. | last3=McKinney | journal=Convergence | publisher=Mathematical Association of America | url=https://old.maa.org/press/periodicals/convergence/the-four-curves-of-alexis-clairaut | access-date=5 ноември 2025 }}</ref><ref name=Struik_1933>{{наведено списание | title=Outline of a History of Differential Geometry: I | first=D. J. | last=Struik | journal=Isis | volume=19 | issue=1 | date=април 1933 | pages=92–120 | jstor=225188 | publisher=The University of Chicago Press }}</ref> [[Леонард Ојлер]] го разгледувал поимот за [[геодезиска линија]] на површина, изведувајќи ја првата аналитичка геодезиска равенка,<ref>{{наведена книга | title=Leonhard Euler: Mathematical Genius in the Enlightenment | first=Ronald | last=Calinger | publisher=Princeton University Press | year=2019 | page=76 | isbn=978-0-691-19640-4 | url=https://books.google.com/books?id=TM2bDwAAQBAJ&pg=PA76 }}</ref> а потоа го вовел првиот збир од сопствени координатени системи на површина,<ref name=Struik_1933/> воведувајќи ја теоријата за ''сопствена геометрија'' на која се засноваат современите геометриски идеи. Во 1760 г. Ојлер докажал теорема изразувајќи ја закривеноста на просторна крива на површина со главни кривини,<ref>{{наведена книга | title=The Legacy of Leonhard Euler: A Tricentennial Tribute | first=Lokenath | last=Debnath | publisher=World Scientific | year=2010 | isbn=978-1-84816-526-7 | page=137 | url=https://books.google.com/books?id=K2liU-SHl6EC&pg=PA137 }}</ref> познато како Ојлерова теорема. Подоцна истиот век, [[Гаспар Монж]] направил важни придонеси кон проучувањето на кривите и површините.<ref name=Struik_1933/> Со тоа Ојлер и Монж ги поставиле темелите на [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]]. Во XIX век геометријата на тридимензионалниот простор бележи развој со работата на ирскиот математичар [[Вилијам Роуан Хамилтон]], поточно разработката на [[кватернион]]ите, кои се [[хиперкомпленсен број|хиперкомплексен броен систем]]. За таа цел Хамилтон ги ги вовел поимите [[скалар]] и [[вектор]], кои за прват се дефинирани во тридимензионална смисла во геометриската рамка за кватерниони.<ref>{{наведена книга | chapter=Introduction | first=Adrian | last=Rice | title=Mathematics in Victorian Britain | display-editors=1 | editor1-first=Raymond | editor1-last=Flood | editor2-first=Adrian | editor2-last=Rice | editor3-first=Robin | editor3-last=Wilson | publisher=OUP Oxford | year=2011 | page=5 | isbn=978-0-19-960139-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=l5YiddUUfl4C&pg=PA5 }}</ref> Така, тридимензионалниот простор можел да се опише со помош на кватернионите <math>q = a + ui + vj + wk</math> кои имале исчезнувачка скаларна составница, т.е. <math>a = 0</math>.<ref name=Morais_2014>{{наведена книга | title=Real Quaternionic Calculus Handbook | display-authors=1 | first1=João Pedro | last1=Morais | first2=Svetlin | last2=Georgiev | first3=Wolfgang | last3=Sprößig | publisher=Springer Science & Business Media | year=2014 | isbn=978-3-0348-0622-0 | pages=1–13 | url=https://books.google.com/books?id=YnS8BAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> Со неговата работа Хамилтон посредно го вовел поимот за база, тука даден од кватернионските елементи <math>i,j,k</math>, како и [[скаларен производ|скаларниот]] и [[векторски производ|векторскиот производ]], што соодветствува на (негативот од) скаларниот дел и векторскиот дел на производот од два векторски кватерниона. Овие два производа се препознаени како нешта сами по себе дури од [[Вилард Гибс]],<ref name=Morais_2014/> Современото бележење на скаларните и векторските производи е воведено од неговите наставни белешки, употребени и во „''Векторска анализа''“ (1901) од Едвин Бидвел Вилсон, врз основа на Гибсовите предавања.<ref>{{наведена книга | title=Vector Analysis: A Text-book for the Use of Students of Mathematics and Physics | series=Yale bicentennial publications | first1=Josiah Willard | last1=Gibbs | first2=Edwin Bidwell | last2=Wilson | edition=2 | publisher=Yale University Press | year=1901 | pages=ix, 55 | url=https://books.google.com/books?id=R5IKAAAAYAAJ&pg=PA55 }}</ref> Понатамошниот развој уследил во облик на апстрактниот формализам на векторските простори во работата на [[Херман Грасман]] и [[Џузепе Пеано]]; Пеано ја дал првата современа дефиниција за векторски простори како [[алгебарска структура]].<ref>{{наведена книга | title=Linear Algebra: A Geometric Approach | first1=Theodore | last1=Shifrin | first2=Malcolm | last2=Adams | publisher=W. H. Freeman & Company | year=2002 | page=215 | isbn=978-0-7167-4337-8 | url=https://books.google.com/books?id=e-X8wgy9a5gC&pg=PA215 }}</ref> Развојот на [[матрица (математика)|матричната математика]] и нејзината применаво n-димензионална геометрија е плод на залагањата на [[Артур Кејли]].<ref>{{нмс | title=Arthur Cayley | website=MacTutor | first1=J. J. | last1=O'Connor | first2=E. F. | last2=Robertson | date=ноември 2014 | publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland | url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cayley/ | access-date=5 ноември 2025 }}</ref> ==Во Евклидовата геометрија== ===Координатни системи=== {{Главна|Координатен систем}} Во математиката, [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] (наречена и Декартова геометрија) ја опишува секоја точка во тридимензионалниот простор со помош на три координати. Се даваат три [[координатна оска|координатни оски]], секоја од нив нормална на другите две во [[координатен почеток|почетокот]], точката во која се сечат. Тие се бележат со {{мат|''x'', ''y''}} и {{мат|''z''}}. Во однос на тие оски, положбата на секоја точка во тридимензионалниот простор се изразува како подредена тројка од [[реален број|реални броеви]], каде секој број е растојанието на таа точка од почетокот измерен долж дадената оска, што е еднакво на оддалеченоста на таа точка од рамнината определена од другите две оски.<ref name="Hughes">{{наведена книга|last1=Hughes-Hallett|first1=Deborah|last2=McCallum|first2=William G.|last3=Gleason|first3=Andrew M.|title=Calculus : Single and Multivariable|date=2013|publisher=John wiley|isbn=978-0470-88861-2|edition=6}}</ref> Други чести начини на опишување на местоположбата на една точка во тридимензионален простор се [[цилиндричпен координатен систем|цилиндричните]] и [[сферен координатен систем|сферните координати]], иако има бесконечно многу можни начини.<ref>{{наведена книга | title=A Student's Guide to Vectors and Tensors | series=Student's Guides | first=Daniel A. | last=Fleisch | publisher=Cambridge University Press | year=2011 | isbn=978-1-139-50394-5 | pages=15–18 | url=https://books.google.com/books?id=eu1wCIRDwSEC&pg=PA15 }}</ref><ref>{{наведена книга | title=Mathematics for Physical Science and Engineering: Symbolic Computing Applications in Maple and Mathematica | first=Frank E. | last=Harris | publisher=Academic Press | year=2014 | isbn=978-0-12-801049-5 | pages=202–205 | url=https://books.google.com/books?id=TbbrAgAAQBAJ&pg=PA202 }}</ref> Подолу се прикажани гореспоманатите системи. <gallery> Image:Coord XYZ.svg|[[Декартов координатен систем]] Image:Cylindrical Coordinates.svg|[[Цилиндричен координатен систем]] Image:Spherical Coordinates (Colatitude, Longitude).svg|[[Сферен координатен систем]] </gallery> ===Прави и рамнини=== Две различни точки секогаш определуваат [[права]]. Три различни точки може да бидат или [[колинеарност|колинеарни]], или да определуваат своја [[рамнина]]. Од друга страна, четири различни точки можат да бидат или колинеарни, или [[копланарност|копланарни]], или да го определуваат целиот простор.<ref>{{наведена книга | title=Introduction to the Geometry of N Dimensions | series=Dover Books on Mathematics | first=D. M. Y. | last=Sommerville | edition=препеч. | publisher=Courier Dover Publications | orig-year=1929 | year=2020 | isbn=978-0-486-84248-6 | pages=3–6 | url=https://books.google.com/books?id=4vXDDwAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> Две одделни прави можат да се пресекуваат, да бидат [[паралелност|паралелни]] или да се [[разминувачки прави|разминувачки]]. Две паралелни прави или две пресекувачки прави лежат на своја рамнина, па така разминувачките прави се прави кои не се среќаваат и не лежат на иста рамнина.<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013>{{наведена книга | title=Handbook of Mathematics | first1=Ilja N. | last1=Bronštejn | first2=Konstantin A. | last2=Semendjaev | edition=3 | publisher=Springer | year=2013 | isbn=978-3-662-25651-0 | page=177 | url=https://books.google.com/books?id=mPXxCAAAQBAJ&pg=PA177 }}</ref> [[Податотека:Relations between planes.png|right|мини|Однос помеѓу три рамнини; само во примерот 12 рамнините се среќаваат во точка.]] Две различни рамнини можат или да се среќаваат во заедничка права, или да бидат паралелни (т.е. да не се среќаваат).<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013/> Три различни прави (каде ниеден пар не е паралелен), можат да се среќаваат во заедничка права, во една заедничка точка, или да немаат ниедна заедничка точка. Во последниот случај, трите прави во пресекот на секој пар се взаемно паралелни.<ref>{{наведена книга | title=Geometry | series=Springer Undergraduate Mathematics Series | first=Roger | last=Fenn | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=152 | isbn=978-1-4471-0325-7 | url=https://books.google.com/books?id=b1HlBwAAQBAJ&pg=PA152 }}</ref> Една права може да лежи на дадена рамнина, да ја пресекува таа рамнина во единствена точка или да биде паралелна на рамнината.<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013/> Во последниот случај може да се образуваат прави на рамнината кои се паралелни на дадената права. [[Хиперрамнина]]та е потпростор со една димензија помалку од димензијата на целиот простор. Хиперрамнините во тридимензионален простор се дводимензионални потпростори, т.е. рамнини. Изразено во Декартови координати, точките на хиперрамнината задоволуваат една [[линеарна равенка]], така што рамнините во овој тридимензионален простор се опишуваат со линеарни равенкии. Правата може да се опише со пар независни линеарни раевнки — секоја од нив претставува рамнина со оваа права како заеднички пресек.<ref>{{наведена книга | title=Topics in Mathematical Analysis and Differential Geometry | series=Pure Mathematics | volume=24 | first=Nicolas K. | last=Laos | publisher=World Scientific | year=1998 | isbn=978-981-02-3180-4 | pages=220–221 | url=https://books.google.com/books?id=1r7dSn4ZqogC&pg=PA220 }}</ref> [[Варињонова теорема|Варињоновата теорема]] вели дека средишната точка на секој четириаголник во <math>\mathbb{R}^{3}</math> образува [[паралелограм]], и затоа е копланарен.<ref>{{наведена книга | title=Geometry by Its History | series=Undergraduate Texts in Mathematics | first1=Alexander | last1=Ostermann | first2=Gerhard | last2=Wanner | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-3-642-29163-0 | url=https://books.google.com/books?id=eOSqPHwWJX8C&pg=PA264 }}</ref> ===Сфери и топки=== {{Главна|Сфера}} [[Податотека:Sphere wireframe 10deg 6r.svg|right|thumb|Перспективна проекција на сфера врз две димензии.]] [[Сфера]]та во тридимензионален простор (наречена и '''дводимензионална сфера''' бидејќи е тело со две димензии) се состои од множество од сите точки во тридимензионален простор на дадено растојание {{мат|''r''}} од централната точка {{мпром|P}}. Телото кое го обвива сферата се нарекува [[топка (математика)|топка]] (поточно, '''тридимензионална топка''').<ref>{{наведена книга | title=Geometry of Lengths, Areas, and Volumes | volume=108 | first=James W. | last=Cannon | publisher=American Mathematical Society | year=2017 | isbn=978-1-4704-3714-5 | page=29 | url=https://books.google.com/books?id=sSI_DwAAQBAJ&pg=PA29 }}</ref> Зафатината на топката е дадена со<ref name=Johnston-Wilder_Mason_2005>{{наведена книга | title=Developing Thinking in Geometry | editor1-first=Sue | editor1-last=Johnston-Wilder | editor2-first=John | editor2-last=Mason | publisher=Paul Chapman Educational Publishing | year=2005 | isbn=978-1-4129-1169-6 | page=106 | url=https://books.google.com/books?id=kig6NvsG9OIC&pg=PA106 }}</ref> <math display = block>V = \frac{4}{3}\pi r^{3},</math> а плоштината на сферата е<ref name=Johnston-Wilder_Mason_2005/> <math display = block>A = 4\pi r^2,</math> Друг вид на сфера произлегува од четиридимензионална топка, чија тридимензионална површина е '''тридимензионалната сфера''': точките подеднакво оддалечени од почетокот на Евклидовиот простор {{мат|'''R'''⁴}}. Ако точката има координати, {{мат|''P''(''x'', ''y'', ''z'', ''w'')}}, тогаш {{мат|1=''x''² + ''y''² + ''z''² + ''w''² = 1}} ги одликува тие толки на единичната тридимензионална сфера со средиште во почетокот.<ref>{{нмс | title=Hypersphere | last=Weisstein | first=Eric W. | work=Wolfram MathWorld | url=https://mathworld.wolfram.com/Hypersphere.html | access-date=6 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202033726/https://mathworld.wolfram.com/Hypersphere.html |archive-date=2 февруари 2026}}</ref> Оваа тридимензионална сфера е пример за тридимензионално многуобразие: [[тополошки простор|простор]] кој ''месно изгледа'' како тридимензионален простор.<ref>{{наведена книга | title=Discrete and Computational Geometry | first1=Joseph | last1=O'Rourke | first2=Satyan L. | last2=Devadoss | publisher=Princeton University Press | year=2011 | isbn=978-1-4008-3898-1 | url=https://books.google.com/books?id=InJL6iAaIQQC&pg=PA146 }}</ref> Строго тополошки изразено, секоја точка на тридимензионалната сфера има околина која е [[хомеоморфизам|хомеоморфна]] на отворено [[подмножество]] на тридимензионален простор. ===Политопи=== {{Главна|Полиедар}} Во три димензии постојат девет [[правилен политоп|правилни политопи]]: петте испакнати [[Платонови тела]] и четири неиспакнати [[Кеплер-Поансоово тело|Кеплер-Поансоови тела]].<ref>{{наведена книга | title=Gems of Geometry | first=John | last=Barnes | edition=2 | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-3-642-30964-9 | page=46 | url=https://books.google.com/books?id=7YCUBUd-4BQC&pg=PA46 }}</ref> {| class=wikitable |+ Правилни политопи во три димензии |- align=center !Класа !colspan=5|[[Платоново тело|Платонови тела]] !colspan=4|[[Кеплер-Поансоово тело|Кеплер-Поансоови тела]] |- ![[Симетрија]] ![[Тетраедарска симетрија|T_d]] !colspan=2|[[Октаедарска симетрија|O_h]] !colspan=6|[[Икосаедарска симетрија|I_h]] |- ![[Коксетерова група]] !A₃, [3,3] !colspan=2|B₃, [4,3] !colspan=6|H₃, [5,3] |- align=center ![[Симетриски број|Ред]] |24 |colspan=2|48 |colspan=6|120 |- align=center ![[Правилен полиедар|Правилен<br>полиедар]] |[[Податотека:Tetrahedron.svg|50п]]<br>[[Тетраедар|{3,3}]] |[[Податотека:Hexahedron.svg|50п]]<br>[[Коцна|{4,3}]] |[[Податотека:Octahedron.svg|50п]]<br>[[Октаедар|{3,4}]] |[[Податотека:Dodecahedron.svg|50п]]<br>[[Додекаедар|{5,3}]] |[[Податотека:Icosahedron.svg|50п]]<br>[[Икосаедар|{3,5}]] |[[Податотека:SmallStellatedDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Мал ѕвездест додекаедар|{5/2,5}]] |[[Податотека:GreatDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем додекаедар|{5,5/2}]] |[[Податотека:GreatStellatedDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем ѕвездест додекаедар|{5/2,3}]] |[[Податотека:GreatIcosahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем икосаедар|{3,5/2}]] |} ===Површини на вртење=== {{Главна|Површина на вртење}} [[Површина (топологија)|Површината]] создадена со вртење на [[рамнинска крива]] околу неподвижна права на оваа рамнина како оска се нарекува [[површина на вртење]]. Рамнинската крива се нарекува ''[[генератриса]]'' на површината. Резнето од површината направено со пресекување на површината со рамнина нормална (ортогонална) на оската е кружница.<ref name=Caliò_Lazzari_2020>{{наведена книга | title=Elements of Mathematics with numerical applications | first1=Franca | last1=Caliò | first2=Alessandro | last2=Lazzari | publisher=Società Editrice Esculapio | year=2020 | isbn=978-88-358-1755-0 | pages=149–151 | url=https://books.google.com/books?id=bX_gDwAAQBAJ&pg=PA149 }}</ref><ref name=Parker_1987>{{наведена книга | title=Sceno-graphic Techniques | first=Wilford Oren | last=Parker | publisher=SIU Press | year=1987 | isbn=978-0-8093-1350-1 | pages=74–76 | url=https://books.google.com/books?id=Be14QTT8SL4C&pg=PA74 }}</ref> Простите примери се јавуваат кога генератрисата е права. Ако таа се пресекува со оската, површината на вртење е правоаголен кружен [[конус]] со теме во пресечната точка. Меѓутоа, ако генератрисата и оската се паралелни, тогаш површината на вртење е кружен [[цилиндар (геометрија)|цилиндар]].<ref name=Caliò_Lazzari_2020/><ref name=Parker_1987/> ===Квадрики=== {{Главна|Квадрика}} Аналогно на [[конусен пресек|конусните пресеци]], квадрика е множеството точки чии Декартови координати ја задоволуваат општата равенка од втор ред, имено, <math display="block">Ax^2 + By^2 + Cz^2 + Fxy + Gyz + Hxz + Jx + Ky + Lz + M = 0,</math> каде {{мат|''A'', ''B'', ''C'', ''F'', ''G'', ''H'', ''J'', ''K'', ''L''}} и {{мат|''M''}} се реални броеви и не сите {{мат|''A'', ''B'', ''C'', ''F'', ''G''}} и {{мат|''H''}} се нула.<ref name=Brannan_et_al_2011>{{наведена книга | title=Geometry | display-authors=1 | first1=David A. | last1=Brannan | first2=Matthew F. | last2=Esplen | first3=Jeremy J. | last3=Gray | edition=2 прераб. | publisher=Cambridge University Press | year=2011 | isbn=978-1-139-50370-9 | pages=42–43, 48–52 | url=https://books.google.com/books?id=UlrmKjIjrzQC&pg=PA42 }}</ref> Постојат шест видови на [[изроденост (математика)|неизродени]] површини од втор ред:<ref name=Brannan_et_al_2011/> # [[Елипсоид]] # [[Хиперболоид#Еднокрилен хиперболоид|Еднокрилен хиперболоид]] # [[Хиперболоид#Двокрилен хиперболоид|Двокрилен хиперболоид]] # [[Елиптичен конус]] # [[Параболоид#Елиптичен параболоид|Елиптичен параболоид]] # [[Хиперболоид|Хиперболичен параболоид]] Изродените квадрики се празното множество, една точка, една права, една рамнина, пар рамнини или квадратен цилиндар (површина што се состои од неизроден конусен пресек на рамнина {{пи}} и сите прави на {{мат|'''R'''³}} низ тој пресек кои се нормални на {{пи}}).<ref name=Brannan_et_al_2011/> Елиптичните конуси исто така понекогаш се сметаат за изродени квадрики. Еднокрилниот и хиперболоид и хиперболичниот параболоид се [[праволиниска површина|праволиниски површини]], што значи дека може да се сочинети од семејство прави. Впрочем, секој има две семејства на творни прави, а членовите на секое семејство се дисјунктивни и секој член на едно семејство се сече, со само еден исклучок, со секој член на другото семејство.<ref name=Brannan_et_al_2011/> Секое семејство се нарекува регул.<ref>{{наведена книга | title=The Collected Mathematical Papers of Arthur Cayley | volume=11 | first=Arthur | last=Cayley | publisher=Cambridge University Press | year=1896 | page=633 | url=https://books.google.com/books?id=-O66AkmM1a4C&pg=PA633 }}</ref> ==Во линеарната алгебра== Во [[линеарна алгебра|линеарната алгебра]], перспективата на тридимензионален простор е суштински зависна од концептот за независност. Просторот има три димензии бидејќи должината на една [[квадар|кутија]] е независна од нејзината ширина и висина. Изразено со техничкиот јазик на линеарната алгебра, просторот е тридимензионален бидејќи секоја точка во него може да се опише со линеарна комбинација од три независни вектори.<ref name=Towers_1988>{{наведена книга | title=Guide to Linear Algebra | series=Mathematical Guides | first=David A. | last=Towers | publisher=Bloomsbury Publishing | year=1988 | isbn=978-1-349-09318-2 | pages=6–8 | url=https://books.google.com/books?id=ZZBKEAAAQBAJ&pg=PA8 }}</ref> ===Скаларен производ, агол и должина=== {{Главна|Скаларен производ}} Векторот може да се претстави како стрелка. Величината на векторот е неговата должина, а неговата насока е насоката што ја покажува стрелката. Еден вектор во <math>\mathbb{R}^{3}</math> може да се претстави со подредена тројка од реални броеви. Овие броеви се нарекуваат '''составници''' (компоненти) на векторот. Скаларниот производ на два вектора {{мат|1='''A''' = [''A''₁, ''A''₂, ''A''_''3'']}} и {{мат|1='''B''' = [''B''₁, ''B''₂, ''B''_''3'']}} се дефинира како:<ref name=Williams_2007>{{наведена книга | title=Linear Algebra with Applications | first=Gareth | last=Williams | publisher=Jones & Bartlett Publishing | year=2007 | isbn=978-0-7637-5753-3 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=HLQ9ocWuCzMC&pg=PA38 }}</ref> :<math>\mathbf{A}\cdot \mathbf{B} = A_1B_1 + A_2B_2 + A_3B_3 = \sum_{i=1}^3 A_i B_i.</math> Величината на еден вектор {{мат|'''A'''}} е претставена со {{мат|{{!}}{{!}}'''A'''{{!}}{{!}}}}. Скаларниот производ на вектор {{мат|1='''A''' = [''A''₁, ''A''₂, ''A''_''3'']}} со самиот себе е :<math>\mathbf A\cdot\mathbf A = \|\mathbf A\|^2 = A_1^2 + A_2^2 + A_3^2,</math> што дава<ref name=Williams_2007/> : <math> \|\mathbf A\| = \sqrt{\mathbf A\cdot\mathbf A} = \sqrt{A_1^2 + A_2^2 + A_3^2},</math> формулата за Евклидовата должина на векторот. Не осврнувајќи се на составниците на векторите, скаларниот производ на два ненуларни Евклидови вектори {{мат|'''A'''}} и {{мат|'''B'''}} е даден од<ref name=Williams_2007/> :<math>\mathbf A\cdot\mathbf B = \|\mathbf A\|\,\|\mathbf B\|\cos\theta,</math> каде {{мат|''θ''}} е [[агол]]от помеѓу {{мат|'''A'''}} и {{мат|'''B'''}}. Како физички пример, имаме еден блок на [[коса рамнина]] што оди надолу влечен од [[њутнов закон за гравитацијата|земјината тежа]]. Можеме да се послужиме со скаларниот производ за да ја пресметаме [[работа (физика)|работата]] <math>W</math> извршена од постојаниот [[сила|силен]] вектор <math>\mathbf g</math> кој дејствува под агол <math>\theta</math> во однос на правецот на надолно движење <math>\mathbf d</math>. Ова значи:<ref>{{наведена книга | title=Advanced Engineering Mathematics | edition=4 | first1=Dennis G. | last1=Zill | first2=Warren S. | last2=Wright | publisher=Jones & Bartlett Publishers | year=2009 | isbn=978-0-7637-8241-2 | page=311 | url=https://books.google.com/books?id=jbJDUFZ27yMC&pg=PA311 }}</ref> : <math>W = \mathbf g\cdot\mathbf d = \|\mathbf g\|\,\|\mathbf d\|\cos\theta</math> ===Векторски производ=== {{Главна|Векторски производ}} [[Векторски производ|Векторскиот производ]] е [[бинарна операција]] со два [[вектор]]а во тридимензионален простор [[простор]] и е претставена со симболот ×. Векторскиот производ '''A''' × '''B''' од векторите '''A''' и '''B''' е вектор кој е [[нормалност (математика)|нормален]] на двата, и затоа на рамнината што ги содржи. Ова наоѓа доста примени во математиката, [[физика]]та и [[инженерство]]то.<ref name=Rogawski_2007>{{наведена книга | title=Multivariable Calculus | first=Jon | last=Rogawski | publisher=Macmillan | year=2007 | isbn=978-1-4292-1069-0 | page=684–686 | url=https://books.google.com/books?id=S0TEA8R_TwIC&pg=PA684 }}</ref> На пример, служи за пресметување на количеството на [[момент на сила]] што дејствува врз завртка кога се одвртува со клуч, или [[Лоренцова сила|Лоренцовите сили]] врз [[електрон]] што патува низ [[магнетно поле]].<ref>{{наведена книга | title=A Brief on Tensor Analysis | series=Undergraduate Texts in Mathematics | first=J. G. | last=Simmonds | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-1-4684-0141-7 | page=11 | url=https://books.google.com/books?id=s0HUBwAAQBAJ&pg=PA11 }}</ref> Функциски изразено, векторскиот производ на една функција <math>\times: \mathbb{R}^3 \times \mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}^3</math>.<ref name=Woit_2017/> [[Податотека:Cross product vector.svg|thumb|right|Векторскиот производ во однос на десен координатен систем.]] Составниците на векторскиот производ се {{бп|<math>\mathbf{A}\times\mathbf{B} = [A_2 B_3 - B_2 A_3, A_3 B_1 - B_3 A_1, A_1 B_2 - B_1 A_2]</math>,}} и може исто така да се запише со составници, користејќи го Ајнштајновиот начин на сумација како <math>(\mathbf{A}\times\mathbf{B})_i = \varepsilon_{ijk} A_j B_k</math> каде <math>\varepsilon_{ijk}</math> е [[симбол на Леви-Чивита|симболот на Леви-Чивита]].<ref>{{наведена книга | title=Einstein's Physics: Atoms, Quanta, and Relativity – Derived, Explained, and Appraised | first=Ta-Pei | last=Cheng | publisher=OUP Oxford | year=2013 | isbn=978-0-19-164877-9 | url=https://books.google.com/books?id=cqR8gzXKQKoC&pg=PT459 }}</ref> Го има својството <math>\mathbf{A}\times \mathbf{B} = -\mathbf{B}\times \mathbf{A}</math>.<ref name=Rogawski_2007/> Неговата величина е поврзана со аголот <math>\theta</math> помеѓу <math>\mathbf{A}</math> и <math>\mathbf{B}</math> со идентитетот<ref name=Rogawski_2007/> <math display = block> \left\|\mathbf{A}\times \mathbf{B}\right\| = \left\|\mathbf{A}\right\| \cdot \left\|\mathbf{B}\right\| \cdot \left|\sin\theta\right|.</math> Просторот и производот образуваат [[алгебра над поле]], која не е ниту [[комутативност|комутативна]] ниту [[асоцијативност|асоцијативна]], туку претставува [[Лиева алгебра]] каде векторскиот производ е Лиева заграда.<ref name=Quillen_Blower_2020/> Поконкретно, просторот заедно со производот, <math>(\mathbb{R}^3,\times)</math> е [[изоморфизам|изоморфен]] на Лиевата алгебра на тридимензионалните вртења, означено со <math>\mathfrak{so}(3)</math>.<ref name=Woit_2017>{{наведена книга | title=Quantum Theory, Groups and Representations: An Introduction | first=Peter | last=Woit | publisher=Springer | year=2017 | isbn=978-3-319-64612-1 | pages=73–75 | url=https://books.google.com/books?id=G248DwAAQBAJ&pg=PA75 }}</ref> За да ги задоволи аксиомите на Лиевата алгебра, наместо асоцијативност на векторскиот производ, тој го задоволува [[Јакобиев идентитет|Јакобиевиот идентитет]]. За било кои три вектори <math>\mathbf{A}, \mathbf{B}</math> и <math>\mathbf{C}</math><ref name=Quillen_Blower_2020>{{наведена книга | title=Topics in Cyclic Theory | volume=97 | series=London Mathematical Society Student Texts | first1=Daniel G. | last1=Quillen | first2=Gordon | last2=Blower | publisher=Cambridge University Press | year=2020 | isbn=978-1-108-85955-4 | url=https://books.google.com/books?id=8VDuDwAAQBAJ&pg=PA18 }}</ref> <math display = block>\mathbf{A}\times(\mathbf{B}\times\mathbf{C}) + \mathbf{B}\times(\mathbf{C}\times\mathbf{A}) + \mathbf{C}\times(\mathbf{A}\times\mathbf{B}) = 0</math> Можеме во ''n'' димензии да го земеме производот на {{бп|''n'' − 1}} вектори за да произведеме вектор нормален на сите нив. Но доколку производот е ограничен на нетривијални бинарни производи со векторски резултати, тој постои само во три и седум димензии.<ref name=Massey2>{{наведено списание | title=Cross products of vectors in higher dimensional Euclidean spaces | first=W. S. | last=Massey | year=1983 | pages=697–701 | journal=The American Mathematical Monthly | volume=90 | issue=10 | jstor=2323537 | doi=10.2307/2323537 | quote=Ако ни требаат само три основни својства на векторскиот производ ... се испоставува дека произод на вектори постои само во тридимензионален и седумдимензионален Евклидов простор. }}</ref> ===Апстрактен опис=== {{Поврзано|Векторски простор}} Може да биде корисно да се опише тридимензионалниот простор како тридимензионален векторски простор <math>V</math> над реалните броеви. Ова се разликува од <math>\mathbb{R}^3</math> на суптилен начин. По дефиниција, постои база <math>\mathcal{B} = \{e_1,e_2,e_3\}</math> за <math>V</math>. Ова соодветствува на [[изоморфизам|изоморфизмот]] помеѓу <math>V</math> и <math>\mathbb{R}^3</math>:<ref name=Towers_1988/>. Меѓутоа, не постои „претпочитана“ или „канонска“ база <math>V</math>. Од друга страна, постои претпочитана база за <math>\mathbb{R}^3</math>, што се должи на нејзниот опис како [[Декартов производ]] од парови на <math>\mathbb{R}</math>, т.е. <math>\mathbb{R}^3 = \mathbb{R}\times \mathbb{R}\times \mathbb{R}</math>, тридимензионалниот Евклидов простор.<ref>{{наведена книга | title=Algebraic Topology | display-authors=1 | first1=Clark | last1=Bray | first2=Adrian | last2=Butscher | first3=Simon | last3=Rubinstein-Salzedo | publisher=Springer Nature | year=2021 | page=2 | isbn=978-3-030-70608-1 | url=https://books.google.com/books?id=Twc0EAAAQBAJ&pg=PA2 }}</ref> Ова овозможува дефинирање на канонски проекции, <math>\pi_i:\mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}</math>, каде <math>1 \leq i \leq 3</math>. На пример, <math>\pi_1(x_1,x_2,x_3) = x</math>. Со тоа, ова овозможува дефинирање на стандардна база <math>\mathcal{B}_{\text{Standard}} = \{E_1, E_2, E_3\}</math> определена од <math display = block>\pi_i(E_j) = \delta_{ij}</math> каде <math>\delta_{ij}</math> е [[Кронекеров делта-симбол|Кронекеровиот делта-симбол]]. Напишано целосно, стандардната база е<ref>{{наведена книга | title=Linear Algebra with Mathematica: An Introduction Using Mathematica | first=Fred | last=Szabo | publisher=Academic Press | year=2000 | isbn=978-0-12-680135-4 | pages=267–268 | url=https://books.google.com/books?id=aqruCh5Hb2cC&pg=PA267 }}</ref> <math display = block>E_1 = \begin{pmatrix}1 \\ 0\\ 0\end{pmatrix}, E_2 = \begin{pmatrix}0 \\ 1\\ 0\end{pmatrix}, E_3 = \begin{pmatrix}0 \\ 0\\ 1\end{pmatrix}.</math> Затоа <math>\mathbb{R}^3</math> може да се смета за апстрактниот векторски простор, заедно со дополнителната структура на изборот на база. Обратно на тоа, <math>V</math> може да се добие почнувајќи од <math>\mathbb{R}^3</math> и „заборавајќи“ ја структурата на Декартовиот производ, или еквивалентно, стандардниот избор на база. Наспроти општ векторски простор <math>V</math>, просторот <math>\mathbb{R}^3</math> понекогаш се нарекува координатен простор.<ref>{{наведена книга | title=Computational Homology | volume=157 | series=Applied Mathematical Sciences | display-authors=1 | first1=Tomasz | last1=Kaczynski | first2=Konstantin | last2=Mischaikow | first3=Marian | last3=Mrozek | publisher=Springer Science & Business Media | year=2006 | isbn=978-0-387-21597-6 | page=429 | url=https://books.google.com/books?id=hbcuBAAAQBAJ&pg=PA429 }}</ref> Физички гледано, концептуално пожелно е да се користи апстрактниот формализам за да се претположи што помалку структура ако таа не е дадена од поараметрите на дадениот проблем. На пример, во проблем со вртежна симетрија, работата со поконкретен опис на тридимензионалниот простор <math>\mathbb{R}^3</math> претпоставува избор на база која соодветстува на извесни оски. Но во вртежната симетрија не постои причина да се претпочитаат едни оски наспроти други, произволно свртени. Поинаку кажано, претпочитаниот избор на оски ја ја нарушува вртежната симетрија на физичкиот простор. Пресметковно гледано, неопходно е да се работи со поконкретниот опис <math>\mathbb{R}^3</math> за да се извршат конкретни пресметки. ====Афин опис==== {{Поврзано|Афин простор|Евклидов простор}} Уште поапстрактен опис е моделирањето на физичкиот простор во тридимензионален афин простор <math>E(3)</math> над реални броеви. Ова е уникатно до афин изоморфизам. Понекогаш се нарекува тридимензионален Евклидов простор.<ref name=Moretti_2023/> Како што описот на векторскиот простор доаѓа од „заборавање на претпочитаната база“ на <math>\mathbb{R}^3</math>, описот на афиниот простор доаѓа од 'заборавање на почетокот' на векторскиот простор. Евклидовите простори понекогаш се нарекуваат ''Евклидови афини простори'' за да се разликуваат од Евклидовите векторски простори.<ref>{{наведена книга | title=A Course in Algebra | volume=56 | series=Graduate studies in mathematics | first=Ėrnest Borisovich | last=Vinberg | publisher=American Mathematical Society | year=2003 | isbn=978-0-8218-3413-8 | pages=239–247 | url=https://books.google.com/books?id=kd24d3mwaecC&pg=PA247 }}</ref> Ова е физички привлечно бидејќи јасно ја покажува преодната инваријатност на физичкиот простор. Претпочитаниот почеток ја нарушува преодната инваријантност.<ref name=Moretti_2023>{{наведена книга | title=Analytical Mechanics: Classical, Lagrangian and Hamiltonian Mechanics, Stability Theory, Special Relativity | first=Valter | last=Moretti | translator-first=Simon G. | translator-last=Chiossi | publisher=Springer Nature | year=2023 | isbn=978-3-031-27612-5 | pages=2–7 | url=https://books.google.com/books?id=3SrCEAAAQBAJ&pg=PA2 }}</ref> ====Внатрешнопроизводен простор==== Дискусијата погоре не го опфаќча [[скаларен производ|скаларниот производ]]. Тој е пример за [[претхилбертов простор|внатрешен производ]]. Физичкиот простор може да се моделира како векторски простор, кој дополнително има структура на внатрешен производ. Внатрешниот производ ги дефинира поимите за должина и агол (а затоа и поимот за [[ортогоналност]]).<ref>{{наведена книга | title=Intermediate Dynamics: A Linear Algebraic Approach | series=Mechanical Engineering Series | first=R. A. | last=Howland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2006 | isbn=978-0-387-28316-6 | pages=49–51 | url=https://books.google.com/books?id=tHOOeOs0jUAC&pg=PA49 }}</ref> За секој внатрешен производ постојат бази при кои внатрешниот производ се сложува со скаларниот производ, но сепак, постојат многу различни можни бази, и недна не е претпочитана. Тие се разликуваат една од друга по вртењето, елемент на групата на вртења SO(3). ==Во анализата== {{Главна|Векторска анализа}} Векторската анализа се занимава со [[инфинитезимала|инфинитезимални]] и кумулативни промени на [[векторско поле|векторските полиња]], особено во тридимензионален [[Евклидов простор]], <math>\mathbb{R}^3</math>. За [[извод|диференцијација]] се користи операторот [[набла|дел]] (<math>\nabla</math>) или набла. ===Градиент, дивергенција и ротор=== [[Градиент]]от ја укажува насоката на најголемо зголемување на функција, како и нејзината величина. Пример за тоа е текот на честички, каде градиент е величината и насоката на текот во дадено место.<ref>{{наведена книга | title=An Invitation to Mathematical Physics and Its History | first=Jont | last=Allen | publisher=Springer Nature | year=2020 | isbn=978-3-030-53759-3 | pages=239–240 | url=https://books.google.com/books?id=cpH-DwAAQBAJ&pg=PA239 }}</ref> Во правоаголен координатен систем, градиентот на диференцијабилна функција <math>f: \mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}</math> е даден од<ref name=Sussman_Wisdom_2025>{{наведена книга | title=Functional Differential Geometry | first1=Gerald Jay | last1=Sussman | first2=Jack | last2=Wisdom | publisher=MIT Press | year=2025 | page=154 | isbn=978-0-262-05289-4 | url=https://books.google.com/books?id=ZulZEQAAQBAJ&pg=PA154 }}</ref> :<math>\nabla f = \frac{\partial f}{\partial x} \mathbf{i} + \frac{\partial f}{\partial y} \mathbf{j} + \frac{\partial f}{\partial z} \mathbf{k}</math> каде '''i''', '''j''' и '''k''' се [[единичен вектор|единичните вектори]] за оските ''x'', ''y'' и ''z''. Во индексен запис се претставува како<ref name=Bedford_Drumheller_2023>{{наведена книга | title=Introduction to Elastic Wave Propagation | first=Anthony | last=Bedford | first2=Douglas S. | last2=Drumheller | edition=2 | publisher=Springer Nature | year=2023 | isbn=978-3-031-32875-6 | pages=1–4 | url=https://books.google.com/books?id=BSTbEAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> <math display=block>(\nabla f)_i = \partial_i f.</math> [[Дивергенција]]та покажува нето [[тек (физика)|тек]] на векторското поле околу една точка, како зголемување или намалување на густината на честички. Ова покажува дали местото е извор или вртача.<ref>{{наведена книга | title=Classical Mechanics: A Computational Approach with Examples Using Mathematica and Python | first1=Christopher W. | last1=Kulp | first2=Vasilis | last2=Pagonis | publisher=CRC Press | year=2020 | page=92 | isbn=978-1-351-02437-2 | url=https://books.google.com/books?id=PRn9DwAAQBAJ&pg=PA92 }}</ref> Дивергенцијата на (диференцијабилно) [[векторско поле]] '''F''' = ''U'' '''i''' + ''V'' '''j''' + ''W'' '''k''', т.е. функција <math>\mathbf{F}:\mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}^3</math>, е еднаква на [[скалар|скаларновредносна]] функција:<ref name=Sussman_Wisdom_2025/> :<math>\operatorname{div}\,\mathbf{F} = \nabla\cdot\mathbf{F} =\frac{\partial U}{\partial x} +\frac{\partial V}{\partial y} +\frac{\partial W}{\partial z }. </math> Во индексен запис, со [[Ајнштајнов запис|Ајнштајновиот начин на сумација]] ова е<ref name=Bedford_Drumheller_2023/> <math display=block>\nabla \cdot \mathbf{F} = \partial_i F_i.</math> [[Ротор (математика)|Роторот]] (или виор) е вектор кој покажува вртежното кружење на векторското поле. Проширено во [[Декартов координатен систем|Декартови координати]], роторот ∇ × '''F''' is, for '''F''' сочинет од [''F''_x, ''F''_y, ''F''_z]:<ref>{{наведена книга | title=Vector Calculus | series=Springer Undergraduate Mathematics Series | first=Paul C. | last=Matthews | publisher=Springer Science & Business Media | year=2000 | page=60 | isbn=978-3-540-76180-8 | url=https://books.google.com/books?id=9wmR7kDdO8EC&pg=PA60 }}</ref> :<math>\begin{vmatrix} \mathbf{i} & \mathbf{j} & \mathbf{k} \\ \\ {\frac{\partial}{\partial x}} & {\frac{\partial}{\partial y}} & {\frac{\partial}{\partial z}} \\ \\ F_x & F_y & F_z \end{vmatrix}</math> Ова се проширува вака:<ref name=Sussman_Wisdom_2025/> :<math>\operatorname{curl}\,\mathbf{F} = \nabla\times\mathbf{F} = \left(\frac{\partial F_z}{\partial y} - \frac{\partial F_y}{\partial z}\right) \mathbf{i} + \left(\frac{\partial F_x}{\partial z} - \frac{\partial F_z}{\partial x}\right) \mathbf{j} + \left(\frac{\partial F_y}{\partial x} - \frac{\partial F_x}{\partial y}\right) \mathbf{k}.</math> Во индексен запис, со Ајнштајновиот начин на сумација ова е<ref name=Bedford_Drumheller_2023/> <math display=block> (\nabla \times \mathbf{F})_i = \epsilon_{ijk}\partial_j F_k,</math> каде <math>\epsilon_{ijk}</math> е сосема антисиметричниот, симболот на Леви-Чивита. ===Линиски, површински и зафатнински интеграли=== [[Податотека:Line integral of vector field.gif|мини|десно|Илустрација на линиски интеграл долж крива C во векторско поле F.]] [[Криволиниски интеграл]] на функција долж [[крива]] може да се смета за непрекината сумација на функциската вредност долж секој инфинитезимален прираст на таа крива. За некои [[скаларно поле]] ''f'' : ''U'' ⊆ '''R'''^''n'' → '''R''', ''линискиот интеграл'' долж крива [[функција дефинирана по делови|мазна по делови]] ''C'' ⊂ ''U'' се дефинира како<ref name=Karpfinger_2022/> :<math>\int\limits_C f\, ds = \int_a^b f(\mathbf{r}(t)) |\mathbf{r}'(t)|\, dt.</math> каде '''r''': [a, b] → ''C'' е произволна [[биекција|биективна]] (соодветство еден со еден) параметризација на кривата ''C'' така што '''r'''(''a'') и '''r'''(''b'') ги даваат крајните точки ''C'' и <math>a < b</math>. За [[векторско поле]] '''F''' : ''U'' ⊆ '''R'''^''n'' → '''R'''^''n'', линискиот интеграл долж мазната крива по делови ''C'' ⊂ ''U'', во насоката '''r''', се дефинира како<ref name=Karpfinger_2022>{{наведена книга | title=Calculus and Linear Algebra in Recipes: Terms, phrases and numerous examples in short learning units | first=Christian | last=Karpfinger | publisher=Springer Nature | year=2022 | isbn=978-3-662-65458-3 | page=640 | url=https://books.google.com/books?id=7xWbEAAAQBAJ&pg=PA640 }}</ref> :<math>\int\limits_C \mathbf{F}(\mathbf{r})\cdot\,d\mathbf{r} = \int_a^b \mathbf{F}(\mathbf{r}(t))\cdot\mathbf{r}'(t)\,dt,</math> каде <math>\cdot</math> е [[скаларен производ|скаларниот производ]], а '''r''': [a, b] → ''C'' е биективната [[параметарска равенка|параметризација]] на кривата ''C'' така што '''r'''(''a'') и '''r'''(''b'') ги даваат крајните точки на ''C''. Подвид на линискиот интеграл среќаваме во физиката кога рамнината е затворена јамка, што го одредува кружењето на функцијата околу јамката<ref>{{наведена книга | title=Vectors in Physics and Engineering | first=Alan | last=Durrant | publisher=Routledge | year=2019 | page=225 | isbn=978-1-351-40556-0 | url=https://books.google.com/books?id=rFEPEAAAQBAJ&pg=PA225 }}</ref> :<math>\oint_C \mathbf{F}(\mathbf{r})\cdot\,d\mathbf{r}.</math> ''[[Површински интеграл|Површинскиот интеграл]]'' е воопштување на [[повеќекратен интеграл|повеќекратни интеграли]] на интеграција над [[површина (топологија)|површини]]. Може да се смета за [[повеќекратен интеграл|двојноинтегрален]] аналог на линискиот интеграл. За да ја најдеме изречната формула за површинскиот интеграл ќе треба да ја [[координатен систем|параметризираме]] дадената површина, ''S'', работејќи со систем на [[криволиниски координатен систем|криволиниски координати]] на ''S'', како [[географски координатен систем|ширина и должина]] на [[сфера]]. Нека таква параметризација биде '''x'''(''s'', ''t''), каде (''s'', ''t'') се разликува во некоја област ''T'' на рамнината. Тогаш површинскиот интеграл е даден од :<math> \iint_{S} f \,\mathrm dS = \iint_{T} f(\mathbf{x}(s, t)) \left\|{\partial \mathbf{x} \over \partial s}\times {\partial \mathbf{x} \over \partial t}\right\| \mathrm ds\, \mathrm dt </math> каде изразот меѓу правите црти на десната страна е [[величина (математика)|величината]] на [[векторски производ|векторскиот производ]] на [[парцијален извод|парцијалните изводи]] на '''x'''(''s'', ''t''), и се нарекува површински елемент. Ако имаме векторско поле '''v''' на ''S'', т.е. функција која на секое '''x''' во ''S'' му задава вектор '''v'''('''x'''), површинскиот интеграл може да се дефинира како составнички според дефинициите на површинскиот интеграл на скалано поле; резултатот е вектор. ''[[Зафатнински интеграл|Зафатнинскиот интеграл]]'' е [[интеграл]] над ''тридимензионален домен'' или област. Кога [[интеграл|интеграндот]] е тривијален (единица), зафатнинскиот интеграл е просто ''[[зафатнината]]'' на областа.<ref name="IEV-h648">{{нмс | title=IEC 60050 — Details for IEV number 102-04-40: "volume" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=102-04-40 | language=ja | access-date=19 септември 2023}}</ref><ref name="IEV-i241">{{нмс | title=IEC 60050 — Details for IEV number 102-04-39: "three-dimensional domain" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=102-04-39 | language=ja | access-date=19 септември 2023}}</ref> Може да значи и [[повеќекратен интеграл|троен интеграл]] во областа ''D'' во '''R'''³ на [[функција (математика)|функција]] <math>f(x,y,z),</math> и обично се запишува вака: :<math>\iiint\limits_D f(x,y,z)\,dx\,dy\,dz.</math> ===Фундаментална теорема за линиските интеграли=== Фундаменталната теорема за криволиниските интеграли вели дека [[криволиниски интеграл]] низ [[градиент]]но поле може да се пресмета со пресметување на првичното скалано поле и завршните точки на кривата.<ref>{{нмс | title=Lecture 25: Fundamental Theorem of Line Integrals | first=Oliver | last=Knill | work=Multivariable Calculus | publisher=Department of Mathematics, Harvard University | url=https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math21a2022/handouts/lecture25.pdf | access-date=8 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109214140/https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math21a2022/handouts/lecture25.pdf |archive-date=9 ноември 2023}}</ref> Нека <math> \varphi : U \subseteq \mathbb{R}^n \to \mathbb{R}</math>. Тогаш :<math> \varphi\left(\mathbf{q}\right)-\varphi\left(\mathbf{p}\right) = \int_{\gamma[\mathbf{p},\,\mathbf{q}]} \nabla\varphi(\mathbf{r})\cdot d\mathbf{r}. </math> ===Стоксова теорема=== {{Главна|Стоксова теорема}} [[Стоксова теорема|Стоксовата теорема]] го поврзува [[површински интеграл|површинскиот интеграл]] на [[ротор (математика)|роторот]] на [[векторско поле]] F над површина Σ во Евклидов тридимензионален простор со [[криволиниски интеграл|криволинискиот интеграл]] на векторското поле над неговата граница ∂Σ:<ref>{{нмс | title=Lecture 22: Stokes’ Theorem and Applications | first=Martin | last=Evans | date=23 април 2002 | publisher=The University of Edinburgh, Department of Physics & Astronomy | url=https://www2.ph.ed.ac.uk/~mevans/mp2h/VTF/lecture22.pdf | access-date=8 ноември 2025 }}</ref> :<math> \iint_{\Sigma} \nabla \times \mathbf{F} \cdot \mathrm{d}\mathbf{\Sigma} = \oint_{\partial\Sigma} \mathbf{F} \cdot \mathrm{d} \mathbf{r}. </math> ===Теорема за дивергенција=== {{Главна|Гаус-Острограсдкиева теорема}} Да земеме дека {{мпром|V}} е подмножество на <math>\mathbb{R}^n</math> (во случајот на {{мат|''n'' {{=}} 3, ''V''}} претставува зафатнина во 3Д-простор) кое е [[компактен простор|компактно]] и има граница мазна по делови {{мпром|S}} (означено и со {{мат|∂''V'' {{=}} ''S''}}). АКо {{мат|'''F'''}} е непрекинато диференцијабилно векторско поле дефинирано на околина {{мпром|V}}, тогаш [[Гаус-Остроградскиева теорема|Гаус-Остроградскиевата теорема]] (теоремата за дивергенција) вели:<ref name=spiegel>{{наведена книга |author1=M. R. Spiegel |author2=S. Lipschutz |author3=D. Spellman | title = Vector Analysis | edition = 2 | series = Schaum's Outlines | publisher = McGraw Hill | location = US | year = 2009 | isbn = 978-0-07-161545-7 }}</ref> :{{oiint | preintegral = <math>\iiint_V\left(\mathbf{\nabla}\cdot\mathbf{F}\right)\,dV=</math> | intsubscpt = <math>\scriptstyle S</math> | integrand = <math>(\mathbf{F}\cdot\mathbf{n})\,dS .</math> }} Левата страна е [[зафатнински интеграл]] над [[зафатнина]]та {{мпром|V}}, а десната е [[површински интеграл|површинскиот интеграл]] над границата на зафатнината {{мпром|V}}. Затвореното многуобразие {{мат|∂''V''}} е, прилично воопштено, границата на {{мпром|V}} насочена кон [[нормала|нормалата]] што покажува нанадвор, а {{мат|'''n'''}} е нанадвор насоченото единично нормално поле на границата {{мат|∂''V''}}. ({{мат|''d'''''S'''}} може да се користи како скратен облик на {{мат|'''n'''''dS''}}.) ==Во топологијата== [[Податотека:WikipediaGlobeOnePiece.stl|мини|исправено=1.2|Логото на [[Википедија]] во три димензии.]] Тридимензионалниот простор има ред тополошки својства кои го разликуваат од простори со други димензии. На пример, за врзување на [[теорија на јазлите|јазол]] на врвца потребни се барем три димензии.<ref>{{наведена книга | first=Dale | last=Rolfsen | title= Knots and Links | issue=346 | series=AMS Chelsea Publishing | publisher=American Mathematical Society | location=Providence, Rhode Island | year=1976 | isbn=978-0-8218-3436-7 | url=https://books.google.com/books?id=naYJBAAAQBAJ&pg=PA9 }}</ref> Во [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]], генеричките тридимензионални простори се тридимензионални многуобразија, кои месно личат на <math>{\mathbb{R}}^3</math>. Globally, истото тридимензионално многуобразие може да биде закривено на разни начини, под услов да остане непрекинато.<ref>{{наведена книга | title=Tensor Calculus and Analytical Dynamics | series=Engineering Mathematics | first=John G. | last=Papastavridis | publisher=Routledge | year=2018 | isbn=978-1-351-41162-2 | page=22 | url=https://books.google.com/books?id=KlIPEAAAQBAJ&pg=PA22 }}</ref> Пример за ова е [[времепросторна крива|закривениот време-простор]] во [[општа релативност|општата релативност]]. ==Во конечната геометрија== Многу поимувања за димензиите може да се испробаат со [[конечна геометрија]]. Најпростиот пример е PG(3,2), кој има [[Фаноова рамнина|Фаноови рамнини]] како негови двозимензионални потпростори.<ref>{{наведена книга | title=A Course in Combinatorics and Graphs | series=Compact Textbooks in Mathematics | first1=Simeon | last1=Ball | first2=Oriol | last2=Serra | publisher=Springer Nature | year=2024 | isbn=978-3-031-55384-4 | page=77 | url=https://books.google.com/books?id=SI4CEQAAQBAJ&pg=PA77 }}</ref> Ова е пример за Галоаова геометрија, која ја проучува [[проективна геометрија|проективната геометрија]] користејќи [[конечно поле|конечни полиња]]. Така, за секое Галоаово поле GF(''q''), постои [[проективен простор]] PG(3,''q'') од три димензии.<ref>{{наведен научен собир | title=Introduction | conference=Finite Geometries and Designs: Proceedings of the Second Isle of Thorns Conference 1980 | issue=3 | series=Lecture note series, London Mathematical Society | volume=49 | display-editors=1 | editor1-first=P. J. | editor1-last=Cameron | editor2-first=J. W. P. | editor2-last=Hirschfeld | editor3-first=D. R. | editor3-last=Hughes | publisher=Cambridge University Press | year=1981 | isbn=978-0-521-28378-6 | page=1 | url=https://books.google.com/books?id=qMawcdK0s-8C&pg=PA1 }}</ref> На пример, секои три [[разминувачки прави]] во PG(3,''q'') се содржат во точно еден регул.<ref>{{наведена книга | first1=Albrecht | last1=Beutelspacher | first2=Ute | last2=Rosenbaum | year=1998 | title=Projective Geometry | page=72 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-48364-3 | url=https://books.google.com/books?id=I4OqBcaKAJ0C&pg=PA72 }}</ref> == Поврзано == * [[Димензионална анализа]] * [[Четиридимензионален простор]] * [[Разминувачки прави]] * [[Стереометрија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|3D}} * {{MathWorld |title=Четиридимензионална геометрија |id=Four-DimensionalGeometry}} * [http://www.numbertheory.org/book/cha8.pdf Елементарна линеарна алгебра — Глава 8: Тридимензионална геометрија], Кит Метјус, Универзитет на Квинсленд {{en}} {{Димензија}} [[Категорија:Димензија]] [[Категорија:Стереометрија]] [[Категорија:Аналитичка геометрија]] [[Категорија:Повеќедимензионална геометрија|3]] [[Категорија:3 (број)|Простор]] [[Категорија:Простор]] 9vu67ebhm28om512jptutqj6kzmo6rs 5532580 5532579 2026-04-01T02:59:13Z Bjankuloski06 332 5532580 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Coord planes color.svg|мини|250п|Тридимензионален [[Декартов координатен систем]].]] '''Тридимензионален простор''' или ('''3Д-простор''') — [[математички простор]] во кој се потребни три вредности (наречени ''[[координати]]'') за одредување на [[положба (геометрија)|положбата]] на една [[точка (геометрија)|точка]]. Во највообичаената смисла, ова е '''тридимензионален Евклидов простор''', т.е. [[Евклидов простор|Евклидовиот простор]] од трета [[димензија]], со кој го моделираме [[физички простор|физичкиот простор]]. Поопштите тридимензионални простори се нарекуваат ''тридимензионални многуобразија''. Поимот разговорно може да се однесува на подмножество на простор, ''тридимензионална област'' (или 3Д-домен),<ref name="IEV-i241"/> ''[[стереометрија|тело]]''. Технички гледано, [[кратно]] на {{мат|''n''}} [[реален број|броеви]] може да се поимува како [[Декартови координати]] на место во {{мат|''n''}}-димензионален Евклидов простор. Множеството од овие {{мпром|n}}-кратна се бележи како <math>\R^n,</math> и може да се поистовети со парот образуван од {{мпром|n}}-димензионален Евклидов простор и [[Декартов координатен систем]]. Кога {{мат|1=''n'' = 3}}, овој простор се нарекува тридимензионален Евклидов простор (или просто „Евклидов простор“ кога контекстот е јасен).<ref>{{нмс|title=Euclidean space - Encyclopedia of Mathematics|url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Euclidean_space|access-date=12 август 2020|website=encyclopediaofmath.org|language=en}}</ref> Во [[класична физика|класичната физика]] тој служи како модел за физичката [[вселена]], во кој постои сета [[материја]]. Кога се зема предвид [[теорија за релативноста|теоријата за релативноста]], може да се смета за месен потпростор на [[време-простор]]от.<ref name="IEV">{{нмс | title=Details for IEV number 113-01-02: "space" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=113-01-02 | language=ja | access-date=7 ноември 2023}}</ref> Иако ова е најшироко употребуваниот модел на светот кој го искусуваме,<ref>{{нмс|title=Euclidean space {{!}} geometry|url=https://www.britannica.com/science/Euclidean-space|access-date=12 август 2020|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> тој е само еден пример за тридимензионално многуобразие. Во овој класичен пример, кога трите вредности се однесуваат на мерки во разни насоки ([[координатен систем|координати]]), можеме да избереме било кои три насоки под услов тие да не лежат на иста [[рамнина]]. Покрај тоа, ако овие насоки се спарени [[нормалност (математика)|нормали]], трите вредности ги нарекуваме ''[[ширина]]'', ''[[висина]]/длабочина'' и ''[[должина]]''. ==Историја== Филозофот [[Аристотел]] говори за постоењето на три димензии:{{Quote|Величина делива на еден начин е линија, делива на два начина е површина, а делива на три начина е тело. Не постои величина повеќе од овие три, бидејќи постојат само три димензии, и она што е деливо во три насоки е деливо во сите.<ref>Аристотел (350 п.н.е.), [https://archive.org/details/decaeloleofric00arisuoft/decaeloleofric00arisuoft/page/n11/mode/2up ''De Caelo''] („За небото“), Книга 1</ref>}} Книгите XI и XIII од „''[[Елементи (Евклид)|Елементи]]''“ на [[Евклид]] се занимаваат со [[стереометрија|тридимензионална геометрија]]. Книга XI ги образложува нормалноста, паралелноста и ортогоналноста на правите и рамнините, конструкцијата и својствата на аглите и на [[паралелопипед]]ните тела. Книга XII зборува за инфинитезималите о [[метод на исцрпување|методот на исцрпување]] за пронаоѓање на плоштината на кружница или зафатнината на [[пирамида (геометрија)|пирамида]],<ref name=Artmann_2012/> конус, цилиндар или сфера.<ref>{{нмс | title=Euclid's Elements of Geometry | first=Richard | last=Fitzpatrick | date=26 август 2014 | publisher=University of Texas | url=https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html | access-date=4 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122110646/https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html |archive-date=22 ноемри 2025}}</ref> Книга XIII го опишува конструирањето на пет правилни [[Платонови тела]] во сфера: [[коцка]]та, [[октаедар]]ите, [[икосаедар]]ите и [[додекаедар]]ите.<ref name=Artmann_2012>{{наведена книга | title=Euclid—The Creation of Mathematics | first=Benno | last=Artmann | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-1-4612-1412-0 | pages=9–10 | url=https://books.google.com/books?id=F8XgBwAAQBAJ&pg=PA9 }}</ref> Во XVII век тридимензионалниот простор е опишан со [[Декартови координати]], со појавата на [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] разработена од [[Рене Декарт]] во неговото дело „''Геометрија''“.<ref>{{наведена книга | title=The Foundations of Geometry and the Non-Euclidean Plane | series=Mathematics and Statistics | first=G. E. | last=Martin | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=51 | isbn=978-1-4612-5725-7 | url=https://books.google.com/books?id=_ynUBwAAQBAJ&pg=PA51 }}</ref> [[Пјер де Ферма]] независно разработил слични идеи во ракописот „Вовед во рамни и просторни места“ (''Ad locos planos et solidos isagoge''), кој не го објавил додека бил жив.<ref>{{наведена книга | title=Relay Race To Infinity, The: Developments In Mathematics From Euclid To Fermat | first1=Derek Allan | last1=Holton | first2=John | last2=Stillwell | publisher=World Scientific | year=2024 | isbn=978-981-12-9634-5 | page=158 | url=https://books.google.com/books?id=okEyEQAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> Неговата работа на барање на [[екстремни вредности|екстреми]] на крива ги удрила темелите на [[диференцијално сметање|диференцијалното сметање]].<ref>{{наведена книга | chapter=Mathematical Faits Divers | first=J.-B. | last=Hiriart-Urrety | title=Convexity and Duality in Optimization: Proceedings of the Symposium on Convexity and Duality in Optimization Held at the University of Groningen, The Netherlands June 22, 1984 | series=Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems | editor-first=Jacob | editor-last=Ponstein | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=3 | isbn=978-3-642-45610-7 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=L1TsCAAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> [[Исак Њутн]] го вовел [[поларен координатен систем|поларниот координатен систем]] како алтернативен недекартов систем, корисен во некои геометрии.<ref>{{наведено списание | title=Newton as an Originator of Polar Coördinates | first=C. B. | last=Boyer | journal=The American Mathematical Monthly | volume=56 | issue=2 | date=февруари 1949 | pages=73-78 | doi=10.2307/2306162 | jstor=2306162 | publisher=Taylor & Francis, Ltd. }}</ref> Во XVIII век [[Алекси Клеро]] проучувал алгебарски криви во просторот, концептот за [[допирен простор]] и закривеност, како и употребата на анализа за таа цел.<ref>{{нмс | title=The Four Curves of Alexis Clairaut | display-authors=1 | first1=Taner | last1=Kiral | first2=Jonathan | last2=Murdock | first3=Colin B. P. | last3=McKinney | journal=Convergence | publisher=Mathematical Association of America | url=https://old.maa.org/press/periodicals/convergence/the-four-curves-of-alexis-clairaut | access-date=5 ноември 2025 }}</ref><ref name=Struik_1933>{{наведено списание | title=Outline of a History of Differential Geometry: I | first=D. J. | last=Struik | journal=Isis | volume=19 | issue=1 | date=април 1933 | pages=92–120 | jstor=225188 | publisher=The University of Chicago Press }}</ref> [[Леонард Ојлер]] го разгледувал поимот за [[геодезиска линија]] на површина, изведувајќи ја првата аналитичка геодезиска равенка,<ref>{{наведена книга | title=Leonhard Euler: Mathematical Genius in the Enlightenment | first=Ronald | last=Calinger | publisher=Princeton University Press | year=2019 | page=76 | isbn=978-0-691-19640-4 | url=https://books.google.com/books?id=TM2bDwAAQBAJ&pg=PA76 }}</ref> а потоа го вовел првиот збир од сопствени координатени системи на површина,<ref name=Struik_1933/> воведувајќи ја теоријата за ''сопствена геометрија'' на која се засноваат современите геометриски идеи. Во 1760 г. Ојлер докажал теорема изразувајќи ја закривеноста на просторна крива на површина со главни кривини,<ref>{{наведена книга | title=The Legacy of Leonhard Euler: A Tricentennial Tribute | first=Lokenath | last=Debnath | publisher=World Scientific | year=2010 | isbn=978-1-84816-526-7 | page=137 | url=https://books.google.com/books?id=K2liU-SHl6EC&pg=PA137 }}</ref> познато како Ојлерова теорема. Подоцна истиот век, [[Гаспар Монж]] направил важни придонеси кон проучувањето на кривите и површините.<ref name=Struik_1933/> Со тоа Ојлер и Монж ги поставиле темелите на [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]]. Во XIX век геометријата на тридимензионалниот простор бележи развој со работата на ирскиот математичар [[Вилијам Роуан Хамилтон]], поточно разработката на [[кватернион]]ите, кои се [[хиперкомпленсен број|хиперкомплексен броен систем]]. За таа цел Хамилтон ги ги вовел поимите [[скалар]] и [[вектор]], кои за прват се дефинирани во тридимензионална смисла во геометриската рамка за кватерниони.<ref>{{наведена книга | chapter=Introduction | first=Adrian | last=Rice | title=Mathematics in Victorian Britain | display-editors=1 | editor1-first=Raymond | editor1-last=Flood | editor2-first=Adrian | editor2-last=Rice | editor3-first=Robin | editor3-last=Wilson | publisher=OUP Oxford | year=2011 | page=5 | isbn=978-0-19-960139-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=l5YiddUUfl4C&pg=PA5 }}</ref> Така, тридимензионалниот простор можел да се опише со помош на кватернионите <math>q = a + ui + vj + wk</math> кои имале исчезнувачка скаларна составница, т.е. <math>a = 0</math>.<ref name=Morais_2014>{{наведена книга | title=Real Quaternionic Calculus Handbook | display-authors=1 | first1=João Pedro | last1=Morais | first2=Svetlin | last2=Georgiev | first3=Wolfgang | last3=Sprößig | publisher=Springer Science & Business Media | year=2014 | isbn=978-3-0348-0622-0 | pages=1–13 | url=https://books.google.com/books?id=YnS8BAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> Со неговата работа Хамилтон посредно го вовел поимот за база, тука даден од кватернионските елементи <math>i,j,k</math>, како и [[скаларен производ|скаларниот]] и [[векторски производ|векторскиот производ]], што соодветствува на (негативот од) скаларниот дел и векторскиот дел на производот од два векторски кватерниона. Овие два производа се препознаени како нешта сами по себе дури од [[Вилард Гибс]],<ref name=Morais_2014/> Современото бележење на скаларните и векторските производи е воведено од неговите наставни белешки, употребени и во „''Векторска анализа''“ (1901) од Едвин Бидвел Вилсон, врз основа на Гибсовите предавања.<ref>{{наведена книга | title=Vector Analysis: A Text-book for the Use of Students of Mathematics and Physics | series=Yale bicentennial publications | first1=Josiah Willard | last1=Gibbs | first2=Edwin Bidwell | last2=Wilson | edition=2 | publisher=Yale University Press | year=1901 | pages=ix, 55 | url=https://books.google.com/books?id=R5IKAAAAYAAJ&pg=PA55 }}</ref> Понатамошниот развој уследил во облик на апстрактниот формализам на векторските простори во работата на [[Херман Грасман]] и [[Џузепе Пеано]]; Пеано ја дал првата современа дефиниција за векторски простори како [[алгебарска структура]].<ref>{{наведена книга | title=Linear Algebra: A Geometric Approach | first1=Theodore | last1=Shifrin | first2=Malcolm | last2=Adams | publisher=W. H. Freeman & Company | year=2002 | page=215 | isbn=978-0-7167-4337-8 | url=https://books.google.com/books?id=e-X8wgy9a5gC&pg=PA215 }}</ref> Развојот на [[матрица (математика)|матричната математика]] и нејзината применаво n-димензионална геометрија е плод на залагањата на [[Артур Кејли]].<ref>{{нмс | title=Arthur Cayley | website=MacTutor | first1=J. J. | last1=O'Connor | first2=E. F. | last2=Robertson | date=ноември 2014 | publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland | url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cayley/ | access-date=5 ноември 2025 }}</ref> ==Во Евклидовата геометрија== ===Координатни системи=== {{Главна|Координатен систем}} Во математиката, [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] (наречена и Декартова геометрија) ја опишува секоја точка во тридимензионалниот простор со помош на три координати. Се даваат три [[координатна оска|координатни оски]], секоја од нив нормална на другите две во [[координатен почеток|почетокот]], точката во која се сечат. Тие се бележат со {{мат|''x'', ''y''}} и {{мат|''z''}}. Во однос на тие оски, положбата на секоја точка во тридимензионалниот простор се изразува како подредена тројка од [[реален број|реални броеви]], каде секој број е растојанието на таа точка од почетокот измерен долж дадената оска, што е еднакво на оддалеченоста на таа точка од рамнината определена од другите две оски.<ref name="Hughes">{{наведена книга|last1=Hughes-Hallett|first1=Deborah|last2=McCallum|first2=William G.|last3=Gleason|first3=Andrew M.|title=Calculus : Single and Multivariable|date=2013|publisher=John wiley|isbn=978-0470-88861-2|edition=6}}</ref> Други чести начини на опишување на местоположбата на една точка во тридимензионален простор се [[цилиндричпен координатен систем|цилиндричните]] и [[сферен координатен систем|сферните координати]], иако има бесконечно многу можни начини.<ref>{{наведена книга | title=A Student's Guide to Vectors and Tensors | series=Student's Guides | first=Daniel A. | last=Fleisch | publisher=Cambridge University Press | year=2011 | isbn=978-1-139-50394-5 | pages=15–18 | url=https://books.google.com/books?id=eu1wCIRDwSEC&pg=PA15 }}</ref><ref>{{наведена книга | title=Mathematics for Physical Science and Engineering: Symbolic Computing Applications in Maple and Mathematica | first=Frank E. | last=Harris | publisher=Academic Press | year=2014 | isbn=978-0-12-801049-5 | pages=202–205 | url=https://books.google.com/books?id=TbbrAgAAQBAJ&pg=PA202 }}</ref> Подолу се прикажани гореспоманатите системи. <gallery> Image:Coord XYZ.svg|[[Декартов координатен систем]] Image:Cylindrical Coordinates.svg|[[Цилиндричен координатен систем]] Image:Spherical Coordinates (Colatitude, Longitude).svg|[[Сферен координатен систем]] </gallery> ===Прави и рамнини=== Две различни точки секогаш определуваат [[права]]. Три различни точки може да бидат или [[колинеарност|колинеарни]], или да определуваат своја [[рамнина]]. Од друга страна, четири различни точки можат да бидат или колинеарни, или [[копланарност|копланарни]], или да го определуваат целиот простор.<ref>{{наведена книга | title=Introduction to the Geometry of N Dimensions | series=Dover Books on Mathematics | first=D. M. Y. | last=Sommerville | edition=препеч. | publisher=Courier Dover Publications | orig-year=1929 | year=2020 | isbn=978-0-486-84248-6 | pages=3–6 | url=https://books.google.com/books?id=4vXDDwAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> Две одделни прави можат да се пресекуваат, да бидат [[паралелност|паралелни]] или да се [[разминувачки прави|разминувачки]]. Две паралелни прави или две пресекувачки прави лежат на своја рамнина, па така разминувачките прави се прави кои не се среќаваат и не лежат на иста рамнина.<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013>{{наведена книга | title=Handbook of Mathematics | first1=Ilja N. | last1=Bronštejn | first2=Konstantin A. | last2=Semendjaev | edition=3 | publisher=Springer | year=2013 | isbn=978-3-662-25651-0 | page=177 | url=https://books.google.com/books?id=mPXxCAAAQBAJ&pg=PA177 }}</ref> [[Податотека:Relations between planes.png|right|мини|Однос помеѓу три рамнини; само во примерот 12 рамнините се среќаваат во точка.]] Две различни рамнини можат или да се среќаваат во заедничка права, или да бидат паралелни (т.е. да не се среќаваат).<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013/> Три различни прави (каде ниеден пар не е паралелен), можат да се среќаваат во заедничка права, во една заедничка точка, или да немаат ниедна заедничка точка. Во последниот случај, трите прави во пресекот на секој пар се взаемно паралелни.<ref>{{наведена книга | title=Geometry | series=Springer Undergraduate Mathematics Series | first=Roger | last=Fenn | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=152 | isbn=978-1-4471-0325-7 | url=https://books.google.com/books?id=b1HlBwAAQBAJ&pg=PA152 }}</ref> Една права може да лежи на дадена рамнина, да ја пресекува таа рамнина во единствена точка или да биде паралелна на рамнината.<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013/> Во последниот случај може да се образуваат прави на рамнината кои се паралелни на дадената права. [[Хиперрамнина]]та е потпростор со една димензија помалку од димензијата на целиот простор. Хиперрамнините во тридимензионален простор се дводимензионални потпростори, т.е. рамнини. Изразено во Декартови координати, точките на хиперрамнината задоволуваат една [[линеарна равенка]], така што рамнините во овој тридимензионален простор се опишуваат со линеарни равенкии. Правата може да се опише со пар независни линеарни раевнки — секоја од нив претставува рамнина со оваа права како заеднички пресек.<ref>{{наведена книга | title=Topics in Mathematical Analysis and Differential Geometry | series=Pure Mathematics | volume=24 | first=Nicolas K. | last=Laos | publisher=World Scientific | year=1998 | isbn=978-981-02-3180-4 | pages=220–221 | url=https://books.google.com/books?id=1r7dSn4ZqogC&pg=PA220 }}</ref> [[Варињонова теорема|Варињоновата теорема]] вели дека средишната точка на секој четириаголник во <math>\mathbb{R}^{3}</math> образува [[паралелограм]], и затоа е копланарен.<ref>{{наведена книга | title=Geometry by Its History | series=Undergraduate Texts in Mathematics | first1=Alexander | last1=Ostermann | first2=Gerhard | last2=Wanner | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-3-642-29163-0 | url=https://books.google.com/books?id=eOSqPHwWJX8C&pg=PA264 }}</ref> ===Сфери и топки=== {{Главна|Сфера}} [[Податотека:Sphere wireframe 10deg 6r.svg|right|thumb|Перспективна проекција на сфера врз две димензии.]] [[Сфера]]та во тридимензионален простор (наречена и '''дводимензионална сфера''' бидејќи е тело со две димензии) се состои од множество од сите точки во тридимензионален простор на дадено растојание {{мат|''r''}} од централната точка {{мпром|P}}. Телото кое го обвива сферата се нарекува [[топка (математика)|топка]] (поточно, '''тридимензионална топка''').<ref>{{наведена книга | title=Geometry of Lengths, Areas, and Volumes | volume=108 | first=James W. | last=Cannon | publisher=American Mathematical Society | year=2017 | isbn=978-1-4704-3714-5 | page=29 | url=https://books.google.com/books?id=sSI_DwAAQBAJ&pg=PA29 }}</ref> Зафатината на топката е дадена со<ref name=Johnston-Wilder_Mason_2005>{{наведена книга | title=Developing Thinking in Geometry | editor1-first=Sue | editor1-last=Johnston-Wilder | editor2-first=John | editor2-last=Mason | publisher=Paul Chapman Educational Publishing | year=2005 | isbn=978-1-4129-1169-6 | page=106 | url=https://books.google.com/books?id=kig6NvsG9OIC&pg=PA106 }}</ref> <math display = block>V = \frac{4}{3}\pi r^{3},</math> а плоштината на сферата е<ref name=Johnston-Wilder_Mason_2005/> <math display = block>A = 4\pi r^2,</math> Друг вид на сфера произлегува од четиридимензионална топка, чија тридимензионална површина е '''тридимензионалната сфера''': точките подеднакво оддалечени од почетокот на Евклидовиот простор {{мат|'''R'''⁴}}. Ако точката има координати, {{мат|''P''(''x'', ''y'', ''z'', ''w'')}}, тогаш {{мат|1=''x''² + ''y''² + ''z''² + ''w''² = 1}} ги одликува тие толки на единичната тридимензионална сфера со средиште во почетокот.<ref>{{нмс | title=Hypersphere | last=Weisstein | first=Eric W. | work=Wolfram MathWorld | url=https://mathworld.wolfram.com/Hypersphere.html | access-date=6 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202033726/https://mathworld.wolfram.com/Hypersphere.html |archive-date=2 февруари 2026}}</ref> Оваа тридимензионална сфера е пример за тридимензионално многуобразие: [[тополошки простор|простор]] кој ''месно изгледа'' како тридимензионален простор.<ref>{{наведена книга | title=Discrete and Computational Geometry | first1=Joseph | last1=O'Rourke | first2=Satyan L. | last2=Devadoss | publisher=Princeton University Press | year=2011 | isbn=978-1-4008-3898-1 | url=https://books.google.com/books?id=InJL6iAaIQQC&pg=PA146 }}</ref> Строго тополошки изразено, секоја точка на тридимензионалната сфера има околина која е [[хомеоморфизам|хомеоморфна]] на отворено [[подмножество]] на тридимензионален простор. ===Политопи=== {{Главна|Полиедар}} Во три димензии постојат девет [[правилен политоп|правилни политопи]]: петте испакнати [[Платонови тела]] и четири неиспакнати [[Кеплер-Поансоово тело|Кеплер-Поансоови тела]].<ref>{{наведена книга | title=Gems of Geometry | first=John | last=Barnes | edition=2 | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-3-642-30964-9 | page=46 | url=https://books.google.com/books?id=7YCUBUd-4BQC&pg=PA46 }}</ref> {| class=wikitable |+ Правилни политопи во три димензии |- align=center !Класа !colspan=5|[[Платоново тело|Платонови тела]] !colspan=4|[[Кеплер-Поансоово тело|Кеплер-Поансоови тела]] |- ![[Симетрија]] ![[Тетраедарска симетрија|T_d]] !colspan=2|[[Октаедарска симетрија|O_h]] !colspan=6|[[Икосаедарска симетрија|I_h]] |- ![[Коксетерова група]] !A₃, [3,3] !colspan=2|B₃, [4,3] !colspan=6|H₃, [5,3] |- align=center ![[Симетриски број|Ред]] |24 |colspan=2|48 |colspan=6|120 |- align=center ![[Правилен полиедар|Правилен<br>полиедар]] |[[Податотека:Tetrahedron.svg|50п]]<br>[[Тетраедар|{3,3}]] |[[Податотека:Hexahedron.svg|50п]]<br>[[Коцна|{4,3}]] |[[Податотека:Octahedron.svg|50п]]<br>[[Октаедар|{3,4}]] |[[Податотека:Dodecahedron.svg|50п]]<br>[[Додекаедар|{5,3}]] |[[Податотека:Icosahedron.svg|50п]]<br>[[Икосаедар|{3,5}]] |[[Податотека:SmallStellatedDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Мал ѕвездест додекаедар|{5/2,5}]] |[[Податотека:GreatDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем додекаедар|{5,5/2}]] |[[Податотека:GreatStellatedDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем ѕвездест додекаедар|{5/2,3}]] |[[Податотека:GreatIcosahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем икосаедар|{3,5/2}]] |} ===Површини на вртење=== {{Главна|Површина на вртење}} [[Површина (топологија)|Површината]] создадена со вртење на [[рамнинска крива]] околу неподвижна права на оваа рамнина како оска се нарекува [[површина на вртење]]. Рамнинската крива се нарекува ''[[генератриса]]'' на површината. Резнето од површината направено со пресекување на површината со рамнина нормална (ортогонална) на оската е кружница.<ref name=Caliò_Lazzari_2020>{{наведена книга | title=Elements of Mathematics with numerical applications | first1=Franca | last1=Caliò | first2=Alessandro | last2=Lazzari | publisher=Società Editrice Esculapio | year=2020 | isbn=978-88-358-1755-0 | pages=149–151 | url=https://books.google.com/books?id=bX_gDwAAQBAJ&pg=PA149 }}</ref><ref name=Parker_1987>{{наведена книга | title=Sceno-graphic Techniques | first=Wilford Oren | last=Parker | publisher=SIU Press | year=1987 | isbn=978-0-8093-1350-1 | pages=74–76 | url=https://books.google.com/books?id=Be14QTT8SL4C&pg=PA74 }}</ref> Простите примери се јавуваат кога генератрисата е права. Ако таа се пресекува со оската, површината на вртење е правоаголен кружен [[конус]] со теме во пресечната точка. Меѓутоа, ако генератрисата и оската се паралелни, тогаш површината на вртење е кружен [[цилиндар (геометрија)|цилиндар]].<ref name=Caliò_Lazzari_2020/><ref name=Parker_1987/> ===Квадрики=== {{Главна|Квадрика}} Аналогно на [[конусен пресек|конусните пресеци]], квадрика е множеството точки чии Декартови координати ја задоволуваат општата равенка од втор ред, имено, <math display="block">Ax^2 + By^2 + Cz^2 + Fxy + Gyz + Hxz + Jx + Ky + Lz + M = 0,</math> каде {{мат|''A'', ''B'', ''C'', ''F'', ''G'', ''H'', ''J'', ''K'', ''L''}} и {{мат|''M''}} се реални броеви и не сите {{мат|''A'', ''B'', ''C'', ''F'', ''G''}} и {{мат|''H''}} се нула.<ref name=Brannan_et_al_2011>{{наведена книга | title=Geometry | display-authors=1 | first1=David A. | last1=Brannan | first2=Matthew F. | last2=Esplen | first3=Jeremy J. | last3=Gray | edition=2 прераб. | publisher=Cambridge University Press | year=2011 | isbn=978-1-139-50370-9 | pages=42–43, 48–52 | url=https://books.google.com/books?id=UlrmKjIjrzQC&pg=PA42 }}</ref> Постојат шест видови на [[изроденост (математика)|неизродени]] површини од втор ред:<ref name=Brannan_et_al_2011/> # [[Елипсоид]] # [[Хиперболоид#Еднокрилен хиперболоид|Еднокрилен хиперболоид]] # [[Хиперболоид#Двокрилен хиперболоид|Двокрилен хиперболоид]] # [[Елиптичен конус]] # [[Параболоид#Елиптичен параболоид|Елиптичен параболоид]] # [[Хиперболоид|Хиперболичен параболоид]] Изродените квадрики се празното множество, една точка, една права, една рамнина, пар рамнини или квадратен цилиндар (површина што се состои од неизроден конусен пресек на рамнина {{пи}} и сите прави на {{мат|'''R'''³}} низ тој пресек кои се нормални на {{пи}}).<ref name=Brannan_et_al_2011/> Елиптичните конуси исто така понекогаш се сметаат за изродени квадрики. Еднокрилниот и хиперболоид и хиперболичниот параболоид се [[праволиниска површина|праволиниски површини]], што значи дека може да се сочинети од семејство прави. Впрочем, секој има две семејства на творни прави, а членовите на секое семејство се дисјунктивни и секој член на едно семејство се сече, со само еден исклучок, со секој член на другото семејство.<ref name=Brannan_et_al_2011/> Секое семејство се нарекува регул.<ref>{{наведена книга | title=The Collected Mathematical Papers of Arthur Cayley | volume=11 | first=Arthur | last=Cayley | publisher=Cambridge University Press | year=1896 | page=633 | url=https://books.google.com/books?id=-O66AkmM1a4C&pg=PA633 }}</ref> ==Во линеарната алгебра== Во [[линеарна алгебра|линеарната алгебра]], перспективата на тридимензионален простор е суштински зависна од концептот за независност. Просторот има три димензии бидејќи должината на една [[квадар|кутија]] е независна од нејзината ширина и висина. Изразено со техничкиот јазик на линеарната алгебра, просторот е тридимензионален бидејќи секоја точка во него може да се опише со линеарна комбинација од три независни вектори.<ref name=Towers_1988>{{наведена книга | title=Guide to Linear Algebra | series=Mathematical Guides | first=David A. | last=Towers | publisher=Bloomsbury Publishing | year=1988 | isbn=978-1-349-09318-2 | pages=6–8 | url=https://books.google.com/books?id=ZZBKEAAAQBAJ&pg=PA8 }}</ref> ===Скаларен производ, агол и должина=== {{Главна|Скаларен производ}} Векторот може да се претстави како стрелка. Величината на векторот е неговата должина, а неговата насока е насоката што ја покажува стрелката. Еден вектор во <math>\mathbb{R}^{3}</math> може да се претстави со подредена тројка од реални броеви. Овие броеви се нарекуваат '''составници''' (компоненти) на векторот. Скаларниот производ на два вектора {{мат|1='''A''' = [''A''₁, ''A''₂, ''A''_''3'']}} и {{мат|1='''B''' = [''B''₁, ''B''₂, ''B''_''3'']}} се дефинира како:<ref name=Williams_2007>{{наведена книга | title=Linear Algebra with Applications | first=Gareth | last=Williams | publisher=Jones & Bartlett Publishing | year=2007 | isbn=978-0-7637-5753-3 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=HLQ9ocWuCzMC&pg=PA38 }}</ref> :<math>\mathbf{A}\cdot \mathbf{B} = A_1B_1 + A_2B_2 + A_3B_3 = \sum_{i=1}^3 A_i B_i.</math> Величината на еден вектор {{мат|'''A'''}} е претставена со {{мат|{{!}}{{!}}'''A'''{{!}}{{!}}}}. Скаларниот производ на вектор {{мат|1='''A''' = [''A''₁, ''A''₂, ''A''_''3'']}} со самиот себе е :<math>\mathbf A\cdot\mathbf A = \|\mathbf A\|^2 = A_1^2 + A_2^2 + A_3^2,</math> што дава<ref name=Williams_2007/> : <math> \|\mathbf A\| = \sqrt{\mathbf A\cdot\mathbf A} = \sqrt{A_1^2 + A_2^2 + A_3^2},</math> формулата за Евклидовата должина на векторот. Не осврнувајќи се на составниците на векторите, скаларниот производ на два ненуларни Евклидови вектори {{мат|'''A'''}} и {{мат|'''B'''}} е даден од<ref name=Williams_2007/> :<math>\mathbf A\cdot\mathbf B = \|\mathbf A\|\,\|\mathbf B\|\cos\theta,</math> каде {{мат|''θ''}} е [[агол]]от помеѓу {{мат|'''A'''}} и {{мат|'''B'''}}. Како физички пример, имаме еден блок на [[коса рамнина]] што оди надолу влечен од [[њутнов закон за гравитацијата|земјината тежа]]. Можеме да се послужиме со скаларниот производ за да ја пресметаме [[работа (физика)|работата]] <math>W</math> извршена од постојаниот [[сила|силен]] вектор <math>\mathbf g</math> кој дејствува под агол <math>\theta</math> во однос на правецот на надолно движење <math>\mathbf d</math>. Ова значи:<ref>{{наведена книга | title=Advanced Engineering Mathematics | edition=4 | first1=Dennis G. | last1=Zill | first2=Warren S. | last2=Wright | publisher=Jones & Bartlett Publishers | year=2009 | isbn=978-0-7637-8241-2 | page=311 | url=https://books.google.com/books?id=jbJDUFZ27yMC&pg=PA311 }}</ref> : <math>W = \mathbf g\cdot\mathbf d = \|\mathbf g\|\,\|\mathbf d\|\cos\theta</math> ===Векторски производ=== {{Главна|Векторски производ}} [[Векторски производ|Векторскиот производ]] е [[бинарна операција]] со два [[вектор]]а во тридимензионален простор [[простор]] и е претставена со симболот ×. Векторскиот производ '''A''' × '''B''' од векторите '''A''' и '''B''' е вектор кој е [[нормалност (математика)|нормален]] на двата, и затоа на рамнината што ги содржи. Ова наоѓа доста примени во математиката, [[физика]]та и [[инженерство]]то.<ref name=Rogawski_2007>{{наведена книга | title=Multivariable Calculus | first=Jon | last=Rogawski | publisher=Macmillan | year=2007 | isbn=978-1-4292-1069-0 | page=684–686 | url=https://books.google.com/books?id=S0TEA8R_TwIC&pg=PA684 }}</ref> На пример, служи за пресметување на количеството на [[момент на сила]] што дејствува врз завртка кога се одвртува со клуч, или [[Лоренцова сила|Лоренцовите сили]] врз [[електрон]] што патува низ [[магнетно поле]].<ref>{{наведена книга | title=A Brief on Tensor Analysis | series=Undergraduate Texts in Mathematics | first=J. G. | last=Simmonds | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-1-4684-0141-7 | page=11 | url=https://books.google.com/books?id=s0HUBwAAQBAJ&pg=PA11 }}</ref> Функциски изразено, векторскиот производ на една функција <math>\times: \mathbb{R}^3 \times \mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}^3</math>.<ref name=Woit_2017/> [[Податотека:Cross product vector.svg|thumb|right|Векторскиот производ во однос на десен координатен систем.]] Составниците на векторскиот производ се {{бп|<math>\mathbf{A}\times\mathbf{B} = [A_2 B_3 - B_2 A_3, A_3 B_1 - B_3 A_1, A_1 B_2 - B_1 A_2]</math>,}} и може исто така да се запише со составници, користејќи го Ајнштајновиот начин на сумација како <math>(\mathbf{A}\times\mathbf{B})_i = \varepsilon_{ijk} A_j B_k</math> каде <math>\varepsilon_{ijk}</math> е [[симбол на Леви-Чивита|симболот на Леви-Чивита]].<ref>{{наведена книга | title=Einstein's Physics: Atoms, Quanta, and Relativity – Derived, Explained, and Appraised | first=Ta-Pei | last=Cheng | publisher=OUP Oxford | year=2013 | isbn=978-0-19-164877-9 | url=https://books.google.com/books?id=cqR8gzXKQKoC&pg=PT459 }}</ref> Го има својството <math>\mathbf{A}\times \mathbf{B} = -\mathbf{B}\times \mathbf{A}</math>.<ref name=Rogawski_2007/> Неговата величина е поврзана со аголот <math>\theta</math> помеѓу <math>\mathbf{A}</math> и <math>\mathbf{B}</math> со идентитетот<ref name=Rogawski_2007/> <math display = block> \left\|\mathbf{A}\times \mathbf{B}\right\| = \left\|\mathbf{A}\right\| \cdot \left\|\mathbf{B}\right\| \cdot \left|\sin\theta\right|.</math> Просторот и производот образуваат [[алгебра над поле]], која не е ниту [[комутативност|комутативна]] ниту [[асоцијативност|асоцијативна]], туку претставува [[Лиева алгебра]] каде векторскиот производ е Лиева заграда.<ref name=Quillen_Blower_2020/> Поконкретно, просторот заедно со производот, <math>(\mathbb{R}^3,\times)</math> е [[изоморфизам|изоморфен]] на Лиевата алгебра на тридимензионалните вртења, означено со <math>\mathfrak{so}(3)</math>.<ref name=Woit_2017>{{наведена книга | title=Quantum Theory, Groups and Representations: An Introduction | first=Peter | last=Woit | publisher=Springer | year=2017 | isbn=978-3-319-64612-1 | pages=73–75 | url=https://books.google.com/books?id=G248DwAAQBAJ&pg=PA75 }}</ref> За да ги задоволи аксиомите на Лиевата алгебра, наместо асоцијативност на векторскиот производ, тој го задоволува [[Јакобиев идентитет|Јакобиевиот идентитет]]. За било кои три вектори <math>\mathbf{A}, \mathbf{B}</math> и <math>\mathbf{C}</math><ref name=Quillen_Blower_2020>{{наведена книга | title=Topics in Cyclic Theory | volume=97 | series=London Mathematical Society Student Texts | first1=Daniel G. | last1=Quillen | first2=Gordon | last2=Blower | publisher=Cambridge University Press | year=2020 | isbn=978-1-108-85955-4 | url=https://books.google.com/books?id=8VDuDwAAQBAJ&pg=PA18 }}</ref> <math display = block>\mathbf{A}\times(\mathbf{B}\times\mathbf{C}) + \mathbf{B}\times(\mathbf{C}\times\mathbf{A}) + \mathbf{C}\times(\mathbf{A}\times\mathbf{B}) = 0</math> Можеме во ''n'' димензии да го земеме производот на {{бп|''n'' − 1}} вектори за да произведеме вектор нормален на сите нив. Но доколку производот е ограничен на нетривијални бинарни производи со векторски резултати, тој постои само во три и седум димензии.<ref name=Massey2>{{наведено списание | title=Cross products of vectors in higher dimensional Euclidean spaces | first=W. S. | last=Massey | year=1983 | pages=697–701 | journal=The American Mathematical Monthly | volume=90 | issue=10 | jstor=2323537 | doi=10.2307/2323537 | quote=Ако ни требаат само три основни својства на векторскиот производ ... се испоставува дека произод на вектори постои само во тридимензионален и седумдимензионален Евклидов простор. }}</ref> ===Апстрактен опис=== {{Поврзано|Векторски простор}} Може да биде корисно да се опише тридимензионалниот простор како тридимензионален векторски простор <math>V</math> над реалните броеви. Ова се разликува од <math>\mathbb{R}^3</math> на суптилен начин. По дефиниција, постои база <math>\mathcal{B} = \{e_1,e_2,e_3\}</math> за <math>V</math>. Ова соодветствува на [[изоморфизам|изоморфизмот]] помеѓу <math>V</math> и <math>\mathbb{R}^3</math>:<ref name=Towers_1988/>. Меѓутоа, не постои „претпочитана“ или „канонска“ база <math>V</math>. Од друга страна, постои претпочитана база за <math>\mathbb{R}^3</math>, што се должи на нејзниот опис како [[Декартов производ]] од парови на <math>\mathbb{R}</math>, т.е. <math>\mathbb{R}^3 = \mathbb{R}\times \mathbb{R}\times \mathbb{R}</math>, тридимензионалниот Евклидов простор.<ref>{{наведена книга | title=Algebraic Topology | display-authors=1 | first1=Clark | last1=Bray | first2=Adrian | last2=Butscher | first3=Simon | last3=Rubinstein-Salzedo | publisher=Springer Nature | year=2021 | page=2 | isbn=978-3-030-70608-1 | url=https://books.google.com/books?id=Twc0EAAAQBAJ&pg=PA2 }}</ref> Ова овозможува дефинирање на канонски проекции, <math>\pi_i:\mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}</math>, каде <math>1 \leq i \leq 3</math>. На пример, <math>\pi_1(x_1,x_2,x_3) = x</math>. Со тоа, ова овозможува дефинирање на стандардна база <math>\mathcal{B}_{\text{Standard}} = \{E_1, E_2, E_3\}</math> определена од <math display = block>\pi_i(E_j) = \delta_{ij}</math> каде <math>\delta_{ij}</math> е [[Кронекеров делта-симбол|Кронекеровиот делта-симбол]]. Напишано целосно, стандардната база е<ref>{{наведена книга | title=Linear Algebra with Mathematica: An Introduction Using Mathematica | first=Fred | last=Szabo | publisher=Academic Press | year=2000 | isbn=978-0-12-680135-4 | pages=267–268 | url=https://books.google.com/books?id=aqruCh5Hb2cC&pg=PA267 }}</ref> <math display = block>E_1 = \begin{pmatrix}1 \\ 0\\ 0\end{pmatrix}, E_2 = \begin{pmatrix}0 \\ 1\\ 0\end{pmatrix}, E_3 = \begin{pmatrix}0 \\ 0\\ 1\end{pmatrix}.</math> Затоа <math>\mathbb{R}^3</math> може да се смета за апстрактниот векторски простор, заедно со дополнителната структура на изборот на база. Обратно на тоа, <math>V</math> може да се добие почнувајќи од <math>\mathbb{R}^3</math> и „заборавајќи“ ја структурата на Декартовиот производ, или еквивалентно, стандардниот избор на база. Наспроти општ векторски простор <math>V</math>, просторот <math>\mathbb{R}^3</math> понекогаш се нарекува координатен простор.<ref>{{наведена книга | title=Computational Homology | volume=157 | series=Applied Mathematical Sciences | display-authors=1 | first1=Tomasz | last1=Kaczynski | first2=Konstantin | last2=Mischaikow | first3=Marian | last3=Mrozek | publisher=Springer Science & Business Media | year=2006 | isbn=978-0-387-21597-6 | page=429 | url=https://books.google.com/books?id=hbcuBAAAQBAJ&pg=PA429 }}</ref> Физички гледано, концептуално пожелно е да се користи апстрактниот формализам за да се претположи што помалку структура ако таа не е дадена од поараметрите на дадениот проблем. На пример, во проблем со вртежна симетрија, работата со поконкретен опис на тридимензионалниот простор <math>\mathbb{R}^3</math> претпоставува избор на база која соодветстува на извесни оски. Но во вртежната симетрија не постои причина да се претпочитаат едни оски наспроти други, произволно свртени. Поинаку кажано, претпочитаниот избор на оски ја ја нарушува вртежната симетрија на физичкиот простор. Пресметковно гледано, неопходно е да се работи со поконкретниот опис <math>\mathbb{R}^3</math> за да се извршат конкретни пресметки. ====Афин опис==== {{Поврзано|Афин простор|Евклидов простор}} Уште поапстрактен опис е моделирањето на физичкиот простор во тридимензионален афин простор <math>E(3)</math> над реални броеви. Ова е уникатно до афин изоморфизам. Понекогаш се нарекува тридимензионален Евклидов простор.<ref name=Moretti_2023/> Како што описот на векторскиот простор доаѓа од „заборавање на претпочитаната база“ на <math>\mathbb{R}^3</math>, описот на афиниот простор доаѓа од 'заборавање на почетокот' на векторскиот простор. Евклидовите простори понекогаш се нарекуваат ''Евклидови афини простори'' за да се разликуваат од Евклидовите векторски простори.<ref>{{наведена книга | title=A Course in Algebra | volume=56 | series=Graduate studies in mathematics | first=Ėrnest Borisovich | last=Vinberg | publisher=American Mathematical Society | year=2003 | isbn=978-0-8218-3413-8 | pages=239–247 | url=https://books.google.com/books?id=kd24d3mwaecC&pg=PA247 }}</ref> Ова е физички привлечно бидејќи јасно ја покажува преодната инваријатност на физичкиот простор. Претпочитаниот почеток ја нарушува преодната инваријантност.<ref name=Moretti_2023>{{наведена книга | title=Analytical Mechanics: Classical, Lagrangian and Hamiltonian Mechanics, Stability Theory, Special Relativity | first=Valter | last=Moretti | translator-first=Simon G. | translator-last=Chiossi | publisher=Springer Nature | year=2023 | isbn=978-3-031-27612-5 | pages=2–7 | url=https://books.google.com/books?id=3SrCEAAAQBAJ&pg=PA2 }}</ref> ====Внатрешнопроизводен простор==== Дискусијата погоре не го опфаќча [[скаларен производ|скаларниот производ]]. Тој е пример за [[претхилбертов простор|внатрешен производ]]. Физичкиот простор може да се моделира како векторски простор, кој дополнително има структура на внатрешен производ. Внатрешниот производ ги дефинира поимите за должина и агол (а затоа и поимот за [[ортогоналност]]).<ref>{{наведена книга | title=Intermediate Dynamics: A Linear Algebraic Approach | series=Mechanical Engineering Series | first=R. A. | last=Howland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2006 | isbn=978-0-387-28316-6 | pages=49–51 | url=https://books.google.com/books?id=tHOOeOs0jUAC&pg=PA49 }}</ref> За секој внатрешен производ постојат бази при кои внатрешниот производ се сложува со скаларниот производ, но сепак, постојат многу различни можни бази, и недна не е претпочитана. Тие се разликуваат една од друга по вртењето, елемент на групата на вртења SO(3). ==Во анализата== {{Главна|Векторска анализа}} Векторската анализа се занимава со [[инфинитезимала|инфинитезимални]] и кумулативни промени на [[векторско поле|векторските полиња]], особено во тридимензионален [[Евклидов простор]], <math>\mathbb{R}^3</math>. За [[извод|диференцијација]] се користи операторот [[набла|дел]] (<math>\nabla</math>) или набла. ===Градиент, дивергенција и ротор=== [[Градиент]]от ја укажува насоката на најголемо зголемување на функција, како и нејзината величина. Пример за тоа е текот на честички, каде градиент е величината и насоката на текот во дадено место.<ref>{{наведена книга | title=An Invitation to Mathematical Physics and Its History | first=Jont | last=Allen | publisher=Springer Nature | year=2020 | isbn=978-3-030-53759-3 | pages=239–240 | url=https://books.google.com/books?id=cpH-DwAAQBAJ&pg=PA239 }}</ref> Во правоаголен координатен систем, градиентот на диференцијабилна функција <math>f: \mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}</math> е даден од<ref name=Sussman_Wisdom_2025>{{наведена книга | title=Functional Differential Geometry | first1=Gerald Jay | last1=Sussman | first2=Jack | last2=Wisdom | publisher=MIT Press | year=2025 | page=154 | isbn=978-0-262-05289-4 | url=https://books.google.com/books?id=ZulZEQAAQBAJ&pg=PA154 }}</ref> :<math>\nabla f = \frac{\partial f}{\partial x} \mathbf{i} + \frac{\partial f}{\partial y} \mathbf{j} + \frac{\partial f}{\partial z} \mathbf{k}</math> каде '''i''', '''j''' и '''k''' се [[единичен вектор|единичните вектори]] за оските ''x'', ''y'' и ''z''. Во индексен запис се претставува како<ref name=Bedford_Drumheller_2023>{{наведена книга | title=Introduction to Elastic Wave Propagation | first=Anthony | last=Bedford | first2=Douglas S. | last2=Drumheller | edition=2 | publisher=Springer Nature | year=2023 | isbn=978-3-031-32875-6 | pages=1–4 | url=https://books.google.com/books?id=BSTbEAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> <math display=block>(\nabla f)_i = \partial_i f.</math> [[Дивергенција]]та покажува нето [[тек (физика)|тек]] на векторското поле околу една точка, како зголемување или намалување на густината на честички. Ова покажува дали местото е извор или вртача.<ref>{{наведена книга | title=Classical Mechanics: A Computational Approach with Examples Using Mathematica and Python | first1=Christopher W. | last1=Kulp | first2=Vasilis | last2=Pagonis | publisher=CRC Press | year=2020 | page=92 | isbn=978-1-351-02437-2 | url=https://books.google.com/books?id=PRn9DwAAQBAJ&pg=PA92 }}</ref> Дивергенцијата на (диференцијабилно) [[векторско поле]] '''F''' = ''U'' '''i''' + ''V'' '''j''' + ''W'' '''k''', т.е. функција <math>\mathbf{F}:\mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}^3</math>, е еднаква на [[скалар|скаларновредносна]] функција:<ref name=Sussman_Wisdom_2025/> :<math>\operatorname{div}\,\mathbf{F} = \nabla\cdot\mathbf{F} =\frac{\partial U}{\partial x} +\frac{\partial V}{\partial y} +\frac{\partial W}{\partial z }. </math> Во индексен запис, со [[Ајнштајнов запис|Ајнштајновиот начин на сумација]] ова е<ref name=Bedford_Drumheller_2023/> <math display=block>\nabla \cdot \mathbf{F} = \partial_i F_i.</math> [[Ротор (математика)|Роторот]] (или виор) е вектор кој покажува вртежното кружење на векторското поле. Проширено во [[Декартов координатен систем|Декартови координати]], роторот ∇ × '''F''' is, for '''F''' сочинет од [''F''_x, ''F''_y, ''F''_z]:<ref>{{наведена книга | title=Vector Calculus | series=Springer Undergraduate Mathematics Series | first=Paul C. | last=Matthews | publisher=Springer Science & Business Media | year=2000 | page=60 | isbn=978-3-540-76180-8 | url=https://books.google.com/books?id=9wmR7kDdO8EC&pg=PA60 }}</ref> :<math>\begin{vmatrix} \mathbf{i} & \mathbf{j} & \mathbf{k} \\ \\ {\frac{\partial}{\partial x}} & {\frac{\partial}{\partial y}} & {\frac{\partial}{\partial z}} \\ \\ F_x & F_y & F_z \end{vmatrix}</math> Ова се проширува вака:<ref name=Sussman_Wisdom_2025/> :<math>\operatorname{curl}\,\mathbf{F} = \nabla\times\mathbf{F} = \left(\frac{\partial F_z}{\partial y} - \frac{\partial F_y}{\partial z}\right) \mathbf{i} + \left(\frac{\partial F_x}{\partial z} - \frac{\partial F_z}{\partial x}\right) \mathbf{j} + \left(\frac{\partial F_y}{\partial x} - \frac{\partial F_x}{\partial y}\right) \mathbf{k}.</math> Во индексен запис, со Ајнштајновиот начин на сумација ова е<ref name=Bedford_Drumheller_2023/> <math display=block> (\nabla \times \mathbf{F})_i = \epsilon_{ijk}\partial_j F_k,</math> каде <math>\epsilon_{ijk}</math> е сосема антисиметричниот, симболот на Леви-Чивита. ===Линиски, површински и зафатнински интеграли=== [[Податотека:Line integral of vector field.gif|мини|десно|Илустрација на линиски интеграл долж крива C во векторско поле F.]] [[Криволиниски интеграл]] на функција долж [[крива]] може да се смета за непрекината сумација на функциската вредност долж секој инфинитезимален прираст на таа крива. За некои [[скаларно поле]] ''f'' : ''U'' ⊆ '''R'''^''n'' → '''R''', ''линискиот интеграл'' долж крива [[функција дефинирана по делови|мазна по делови]] ''C'' ⊂ ''U'' се дефинира како<ref name=Karpfinger_2022/> :<math>\int\limits_C f\, ds = \int_a^b f(\mathbf{r}(t)) |\mathbf{r}'(t)|\, dt.</math> каде '''r''': [a, b] → ''C'' е произволна [[биекција|биективна]] (соодветство еден со еден) параметризација на кривата ''C'' така што '''r'''(''a'') и '''r'''(''b'') ги даваат крајните точки ''C'' и <math>a < b</math>. За [[векторско поле]] '''F''' : ''U'' ⊆ '''R'''^''n'' → '''R'''^''n'', линискиот интеграл долж мазната крива по делови ''C'' ⊂ ''U'', во насоката '''r''', се дефинира како<ref name=Karpfinger_2022>{{наведена книга | title=Calculus and Linear Algebra in Recipes: Terms, phrases and numerous examples in short learning units | first=Christian | last=Karpfinger | publisher=Springer Nature | year=2022 | isbn=978-3-662-65458-3 | page=640 | url=https://books.google.com/books?id=7xWbEAAAQBAJ&pg=PA640 }}</ref> :<math>\int\limits_C \mathbf{F}(\mathbf{r})\cdot\,d\mathbf{r} = \int_a^b \mathbf{F}(\mathbf{r}(t))\cdot\mathbf{r}'(t)\,dt,</math> каде <math>\cdot</math> е [[скаларен производ|скаларниот производ]], а '''r''': [a, b] → ''C'' е биективната [[параметарска равенка|параметризација]] на кривата ''C'' така што '''r'''(''a'') и '''r'''(''b'') ги даваат крајните точки на ''C''. Подвид на линискиот интеграл среќаваме во физиката кога рамнината е затворена јамка, што го одредува кружењето на функцијата околу јамката<ref>{{наведена книга | title=Vectors in Physics and Engineering | first=Alan | last=Durrant | publisher=Routledge | year=2019 | page=225 | isbn=978-1-351-40556-0 | url=https://books.google.com/books?id=rFEPEAAAQBAJ&pg=PA225 }}</ref> :<math>\oint_C \mathbf{F}(\mathbf{r})\cdot\,d\mathbf{r}.</math> ''[[Површински интеграл|Површинскиот интеграл]]'' е воопштување на [[повеќекратен интеграл|повеќекратни интеграли]] на интеграција над [[површина (топологија)|површини]]. Може да се смета за [[повеќекратен интеграл|двојноинтегрален]] аналог на линискиот интеграл. За да ја најдеме изречната формула за површинскиот интеграл ќе треба да ја [[координатен систем|параметризираме]] дадената површина, ''S'', работејќи со систем на [[криволиниски координатен систем|криволиниски координати]] на ''S'', како [[географски координатен систем|ширина и должина]] на [[сфера]]. Нека таква параметризација биде '''x'''(''s'', ''t''), каде (''s'', ''t'') се разликува во некоја област ''T'' на рамнината. Тогаш површинскиот интеграл е даден од :<math> \iint_{S} f \,\mathrm dS = \iint_{T} f(\mathbf{x}(s, t)) \left\|{\partial \mathbf{x} \over \partial s}\times {\partial \mathbf{x} \over \partial t}\right\| \mathrm ds\, \mathrm dt </math> каде изразот меѓу правите црти на десната страна е [[величина (математика)|величината]] на [[векторски производ|векторскиот производ]] на [[парцијален извод|парцијалните изводи]] на '''x'''(''s'', ''t''), и се нарекува површински елемент. Ако имаме векторско поле '''v''' на ''S'', т.е. функција која на секое '''x''' во ''S'' му задава вектор '''v'''('''x'''), површинскиот интеграл може да се дефинира како составнички според дефинициите на површинскиот интеграл на скалано поле; резултатот е вектор. ''[[Зафатнински интеграл|Зафатнинскиот интеграл]]'' е [[интеграл]] над ''тридимензионален домен'' или област. Кога [[интеграл|интеграндот]] е тривијален (единица), зафатнинскиот интеграл е просто ''[[зафатнината]]'' на областа.<ref name="IEV-h648">{{нмс | title=IEC 60050 — Details for IEV number 102-04-40: "volume" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=102-04-40 | language=ja | access-date=19 септември 2023}}</ref><ref name="IEV-i241">{{нмс | title=IEC 60050 — Details for IEV number 102-04-39: "three-dimensional domain" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=102-04-39 | language=ja | access-date=19 септември 2023}}</ref> Може да значи и [[повеќекратен интеграл|троен интеграл]] во областа ''D'' во '''R'''³ на [[функција (математика)|функција]] <math>f(x,y,z),</math> и обично се запишува вака: :<math>\iiint\limits_D f(x,y,z)\,dx\,dy\,dz.</math> ===Фундаментална теорема за линиските интеграли=== Фундаменталната теорема за криволиниските интеграли вели дека [[криволиниски интеграл]] низ [[градиент]]но поле може да се пресмета со пресметување на првичното скалано поле и завршните точки на кривата.<ref>{{нмс | title=Lecture 25: Fundamental Theorem of Line Integrals | first=Oliver | last=Knill | work=Multivariable Calculus | publisher=Department of Mathematics, Harvard University | url=https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math21a2022/handouts/lecture25.pdf | access-date=8 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109214140/https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math21a2022/handouts/lecture25.pdf |archive-date=9 ноември 2023}}</ref> Нека <math> \varphi : U \subseteq \mathbb{R}^n \to \mathbb{R}</math>. Тогаш :<math> \varphi\left(\mathbf{q}\right)-\varphi\left(\mathbf{p}\right) = \int_{\gamma[\mathbf{p},\,\mathbf{q}]} \nabla\varphi(\mathbf{r})\cdot d\mathbf{r}. </math> ===Стоксова теорема=== {{Главна|Стоксова теорема}} [[Стоксова теорема|Стоксовата теорема]] го поврзува [[површински интеграл|површинскиот интеграл]] на [[ротор (математика)|роторот]] на [[векторско поле]] F над површина Σ во Евклидов тридимензионален простор со [[криволиниски интеграл|криволинискиот интеграл]] на векторското поле над неговата граница ∂Σ:<ref>{{нмс | title=Lecture 22: Stokes’ Theorem and Applications | first=Martin | last=Evans | date=23 април 2002 | publisher=The University of Edinburgh, Department of Physics & Astronomy | url=https://www2.ph.ed.ac.uk/~mevans/mp2h/VTF/lecture22.pdf | access-date=8 ноември 2025 }}</ref> :<math> \iint_{\Sigma} \nabla \times \mathbf{F} \cdot \mathrm{d}\mathbf{\Sigma} = \oint_{\partial\Sigma} \mathbf{F} \cdot \mathrm{d} \mathbf{r}. </math> ===Теорема за дивергенција=== {{Главна|Гаус-Острограсдкиева теорема}} Да земеме дека {{мпром|V}} е подмножество на <math>\mathbb{R}^n</math> (во случајот на {{мат|''n'' {{=}} 3, ''V''}} претставува зафатнина во 3Д-простор) кое е [[компактен простор|компактно]] и има граница мазна по делови {{мпром|S}} (означено и со {{мат|∂''V'' {{=}} ''S''}}). АКо {{мат|'''F'''}} е непрекинато диференцијабилно векторско поле дефинирано на околина {{мпром|V}}, тогаш [[Гаус-Остроградскиева теорема|Гаус-Остроградскиевата теорема]] (теоремата за дивергенција) вели:<ref name=spiegel>{{наведена книга |author1=M. R. Spiegel |author2=S. Lipschutz |author3=D. Spellman | title = Vector Analysis | edition = 2 | series = Schaum's Outlines | publisher = McGraw Hill | location = US | year = 2009 | isbn = 978-0-07-161545-7 }}</ref> :{{oiint | preintegral = <math>\iiint_V\left(\mathbf{\nabla}\cdot\mathbf{F}\right)\,dV=</math> | intsubscpt = <math>\scriptstyle S</math> | integrand = <math>(\mathbf{F}\cdot\mathbf{n})\,dS .</math> }} Левата страна е [[зафатнински интеграл]] над [[зафатнина]]та {{мпром|V}}, а десната е [[површински интеграл|површинскиот интеграл]] над границата на зафатнината {{мпром|V}}. Затвореното многуобразие {{мат|∂''V''}} е, прилично воопштено, границата на {{мпром|V}} насочена кон [[нормала|нормалата]] што покажува нанадвор, а {{мат|'''n'''}} е нанадвор насоченото единично нормално поле на границата {{мат|∂''V''}}. ({{мат|''d'''''S'''}} може да се користи како скратен облик на {{мат|'''n'''''dS''}}.) ==Во топологијата== [[Податотека:WikipediaGlobeOnePiece.stl|мини|исправено=1.2|Логото на [[Википедија]] во три димензии.]] Тридимензионалниот простор има ред тополошки својства кои го разликуваат од простори со други димензии. На пример, за врзување на [[теорија на јазлите|јазол]] на врвца потребни се барем три димензии.<ref>{{наведена книга | first=Dale | last=Rolfsen | title= Knots and Links | issue=346 | series=AMS Chelsea Publishing | publisher=American Mathematical Society | location=Providence, Rhode Island | year=1976 | isbn=978-0-8218-3436-7 | url=https://books.google.com/books?id=naYJBAAAQBAJ&pg=PA9 }}</ref> Во [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]], генеричките тридимензионални простори се тридимензионални многуобразија, кои месно личат на <math>{\mathbb{R}}^3</math>. Globally, истото тридимензионално многуобразие може да биде закривено на разни начини, под услов да остане непрекинато.<ref>{{наведена книга | title=Tensor Calculus and Analytical Dynamics | series=Engineering Mathematics | first=John G. | last=Papastavridis | publisher=Routledge | year=2018 | isbn=978-1-351-41162-2 | page=22 | url=https://books.google.com/books?id=KlIPEAAAQBAJ&pg=PA22 }}</ref> Пример за ова е [[времепросторна крива|закривениот време-простор]] во [[општа релативност|општата релативност]]. ==Во конечната геометрија== Многу поимувања за димензиите може да се испробаат со [[конечна геометрија]]. Најпростиот пример е PG(3,2), кој има [[Фаноова рамнина|Фаноови рамнини]] како негови двозимензионални потпростори.<ref>{{наведена книга | title=A Course in Combinatorics and Graphs | series=Compact Textbooks in Mathematics | first1=Simeon | last1=Ball | first2=Oriol | last2=Serra | publisher=Springer Nature | year=2024 | isbn=978-3-031-55384-4 | page=77 | url=https://books.google.com/books?id=SI4CEQAAQBAJ&pg=PA77 }}</ref> Ова е пример за Галоаова геометрија, која ја проучува [[проективна геометрија|проективната геометрија]] користејќи [[конечно поле|конечни полиња]]. Така, за секое Галоаово поле GF(''q''), постои [[проективен простор]] PG(3,''q'') од три димензии.<ref>{{наведен научен собир | title=Introduction | conference=Finite Geometries and Designs: Proceedings of the Second Isle of Thorns Conference 1980 | issue=3 | series=Lecture note series, London Mathematical Society | volume=49 | display-editors=1 | editor1-first=P. J. | editor1-last=Cameron | editor2-first=J. W. P. | editor2-last=Hirschfeld | editor3-first=D. R. | editor3-last=Hughes | publisher=Cambridge University Press | year=1981 | isbn=978-0-521-28378-6 | page=1 | url=https://books.google.com/books?id=qMawcdK0s-8C&pg=PA1 }}</ref> На пример, секои три [[разминувачки прави]] во PG(3,''q'') се содржат во точно еден регул.<ref>{{наведена книга | first1=Albrecht | last1=Beutelspacher | first2=Ute | last2=Rosenbaum | year=1998 | title=Projective Geometry | page=72 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-48364-3 | url=https://books.google.com/books?id=I4OqBcaKAJ0C&pg=PA72 }}</ref> == Поврзано == * [[Димензионална анализа]] * [[Четиридимензионален простор]] * [[Разминувачки прави]] * [[Стереометрија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|3D}} * {{MathWorld |title=Четиридимензионална геометрија |id=Four-DimensionalGeometry}} * [http://www.numbertheory.org/book/cha8.pdf Елементарна линеарна алгебра — Глава 8: Тридимензионална геометрија], Кит Метјус, Универзитет на Квинсленд {{en}} {{Димензија}} [[Категорија:Димензија]] [[Категорија:Стереометрија]] [[Категорија:Аналитичка геометрија]] [[Категорија:Повеќедимензионална геометрија|3]] [[Категорија:3 (број)|Простор]] [[Категорија:Простор]] 9thpewepbnj6lnodicdjv7dhl7gqq4o 5532595 5532580 2026-04-01T03:05:15Z Bjankuloski06 332 /* Поврзано */ 5532595 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Coord planes color.svg|мини|250п|Тридимензионален [[Декартов координатен систем]].]] '''Тридимензионален простор''' или ('''3Д-простор''') — [[математички простор]] во кој се потребни три вредности (наречени ''[[координати]]'') за одредување на [[положба (геометрија)|положбата]] на една [[точка (геометрија)|точка]]. Во највообичаената смисла, ова е '''тридимензионален Евклидов простор''', т.е. [[Евклидов простор|Евклидовиот простор]] од трета [[димензија]], со кој го моделираме [[физички простор|физичкиот простор]]. Поопштите тридимензионални простори се нарекуваат ''тридимензионални многуобразија''. Поимот разговорно може да се однесува на подмножество на простор, ''тридимензионална област'' (или 3Д-домен),<ref name="IEV-i241"/> ''[[стереометрија|тело]]''. Технички гледано, [[кратно]] на {{мат|''n''}} [[реален број|броеви]] може да се поимува како [[Декартови координати]] на место во {{мат|''n''}}-димензионален Евклидов простор. Множеството од овие {{мпром|n}}-кратна се бележи како <math>\R^n,</math> и може да се поистовети со парот образуван од {{мпром|n}}-димензионален Евклидов простор и [[Декартов координатен систем]]. Кога {{мат|1=''n'' = 3}}, овој простор се нарекува тридимензионален Евклидов простор (или просто „Евклидов простор“ кога контекстот е јасен).<ref>{{нмс|title=Euclidean space - Encyclopedia of Mathematics|url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Euclidean_space|access-date=12 август 2020|website=encyclopediaofmath.org|language=en}}</ref> Во [[класична физика|класичната физика]] тој служи како модел за физичката [[вселена]], во кој постои сета [[материја]]. Кога се зема предвид [[теорија за релативноста|теоријата за релативноста]], може да се смета за месен потпростор на [[време-простор]]от.<ref name="IEV">{{нмс | title=Details for IEV number 113-01-02: "space" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=113-01-02 | language=ja | access-date=7 ноември 2023}}</ref> Иако ова е најшироко употребуваниот модел на светот кој го искусуваме,<ref>{{нмс|title=Euclidean space {{!}} geometry|url=https://www.britannica.com/science/Euclidean-space|access-date=12 август 2020|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> тој е само еден пример за тридимензионално многуобразие. Во овој класичен пример, кога трите вредности се однесуваат на мерки во разни насоки ([[координатен систем|координати]]), можеме да избереме било кои три насоки под услов тие да не лежат на иста [[рамнина]]. Покрај тоа, ако овие насоки се спарени [[нормалност (математика)|нормали]], трите вредности ги нарекуваме ''[[ширина]]'', ''[[висина]]/длабочина'' и ''[[должина]]''. ==Историја== Филозофот [[Аристотел]] говори за постоењето на три димензии:{{Quote|Величина делива на еден начин е линија, делива на два начина е површина, а делива на три начина е тело. Не постои величина повеќе од овие три, бидејќи постојат само три димензии, и она што е деливо во три насоки е деливо во сите.<ref>Аристотел (350 п.н.е.), [https://archive.org/details/decaeloleofric00arisuoft/decaeloleofric00arisuoft/page/n11/mode/2up ''De Caelo''] („За небото“), Книга 1</ref>}} Книгите XI и XIII од „''[[Елементи (Евклид)|Елементи]]''“ на [[Евклид]] се занимаваат со [[стереометрија|тридимензионална геометрија]]. Книга XI ги образложува нормалноста, паралелноста и ортогоналноста на правите и рамнините, конструкцијата и својствата на аглите и на [[паралелопипед]]ните тела. Книга XII зборува за инфинитезималите о [[метод на исцрпување|методот на исцрпување]] за пронаоѓање на плоштината на кружница или зафатнината на [[пирамида (геометрија)|пирамида]],<ref name=Artmann_2012/> конус, цилиндар или сфера.<ref>{{нмс | title=Euclid's Elements of Geometry | first=Richard | last=Fitzpatrick | date=26 август 2014 | publisher=University of Texas | url=https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html | access-date=4 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122110646/https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html |archive-date=22 ноемри 2025}}</ref> Книга XIII го опишува конструирањето на пет правилни [[Платонови тела]] во сфера: [[коцка]]та, [[октаедар]]ите, [[икосаедар]]ите и [[додекаедар]]ите.<ref name=Artmann_2012>{{наведена книга | title=Euclid—The Creation of Mathematics | first=Benno | last=Artmann | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-1-4612-1412-0 | pages=9–10 | url=https://books.google.com/books?id=F8XgBwAAQBAJ&pg=PA9 }}</ref> Во XVII век тридимензионалниот простор е опишан со [[Декартови координати]], со појавата на [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] разработена од [[Рене Декарт]] во неговото дело „''Геометрија''“.<ref>{{наведена книга | title=The Foundations of Geometry and the Non-Euclidean Plane | series=Mathematics and Statistics | first=G. E. | last=Martin | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=51 | isbn=978-1-4612-5725-7 | url=https://books.google.com/books?id=_ynUBwAAQBAJ&pg=PA51 }}</ref> [[Пјер де Ферма]] независно разработил слични идеи во ракописот „Вовед во рамни и просторни места“ (''Ad locos planos et solidos isagoge''), кој не го објавил додека бил жив.<ref>{{наведена книга | title=Relay Race To Infinity, The: Developments In Mathematics From Euclid To Fermat | first1=Derek Allan | last1=Holton | first2=John | last2=Stillwell | publisher=World Scientific | year=2024 | isbn=978-981-12-9634-5 | page=158 | url=https://books.google.com/books?id=okEyEQAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> Неговата работа на барање на [[екстремни вредности|екстреми]] на крива ги удрила темелите на [[диференцијално сметање|диференцијалното сметање]].<ref>{{наведена книга | chapter=Mathematical Faits Divers | first=J.-B. | last=Hiriart-Urrety | title=Convexity and Duality in Optimization: Proceedings of the Symposium on Convexity and Duality in Optimization Held at the University of Groningen, The Netherlands June 22, 1984 | series=Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems | editor-first=Jacob | editor-last=Ponstein | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=3 | isbn=978-3-642-45610-7 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=L1TsCAAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> [[Исак Њутн]] го вовел [[поларен координатен систем|поларниот координатен систем]] како алтернативен недекартов систем, корисен во некои геометрии.<ref>{{наведено списание | title=Newton as an Originator of Polar Coördinates | first=C. B. | last=Boyer | journal=The American Mathematical Monthly | volume=56 | issue=2 | date=февруари 1949 | pages=73-78 | doi=10.2307/2306162 | jstor=2306162 | publisher=Taylor & Francis, Ltd. }}</ref> Во XVIII век [[Алекси Клеро]] проучувал алгебарски криви во просторот, концептот за [[допирен простор]] и закривеност, како и употребата на анализа за таа цел.<ref>{{нмс | title=The Four Curves of Alexis Clairaut | display-authors=1 | first1=Taner | last1=Kiral | first2=Jonathan | last2=Murdock | first3=Colin B. P. | last3=McKinney | journal=Convergence | publisher=Mathematical Association of America | url=https://old.maa.org/press/periodicals/convergence/the-four-curves-of-alexis-clairaut | access-date=5 ноември 2025 }}</ref><ref name=Struik_1933>{{наведено списание | title=Outline of a History of Differential Geometry: I | first=D. J. | last=Struik | journal=Isis | volume=19 | issue=1 | date=април 1933 | pages=92–120 | jstor=225188 | publisher=The University of Chicago Press }}</ref> [[Леонард Ојлер]] го разгледувал поимот за [[геодезиска линија]] на површина, изведувајќи ја првата аналитичка геодезиска равенка,<ref>{{наведена книга | title=Leonhard Euler: Mathematical Genius in the Enlightenment | first=Ronald | last=Calinger | publisher=Princeton University Press | year=2019 | page=76 | isbn=978-0-691-19640-4 | url=https://books.google.com/books?id=TM2bDwAAQBAJ&pg=PA76 }}</ref> а потоа го вовел првиот збир од сопствени координатени системи на површина,<ref name=Struik_1933/> воведувајќи ја теоријата за ''сопствена геометрија'' на која се засноваат современите геометриски идеи. Во 1760 г. Ојлер докажал теорема изразувајќи ја закривеноста на просторна крива на површина со главни кривини,<ref>{{наведена книга | title=The Legacy of Leonhard Euler: A Tricentennial Tribute | first=Lokenath | last=Debnath | publisher=World Scientific | year=2010 | isbn=978-1-84816-526-7 | page=137 | url=https://books.google.com/books?id=K2liU-SHl6EC&pg=PA137 }}</ref> познато како Ојлерова теорема. Подоцна истиот век, [[Гаспар Монж]] направил важни придонеси кон проучувањето на кривите и површините.<ref name=Struik_1933/> Со тоа Ојлер и Монж ги поставиле темелите на [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]]. Во XIX век геометријата на тридимензионалниот простор бележи развој со работата на ирскиот математичар [[Вилијам Роуан Хамилтон]], поточно разработката на [[кватернион]]ите, кои се [[хиперкомпленсен број|хиперкомплексен броен систем]]. За таа цел Хамилтон ги ги вовел поимите [[скалар]] и [[вектор]], кои за прват се дефинирани во тридимензионална смисла во геометриската рамка за кватерниони.<ref>{{наведена книга | chapter=Introduction | first=Adrian | last=Rice | title=Mathematics in Victorian Britain | display-editors=1 | editor1-first=Raymond | editor1-last=Flood | editor2-first=Adrian | editor2-last=Rice | editor3-first=Robin | editor3-last=Wilson | publisher=OUP Oxford | year=2011 | page=5 | isbn=978-0-19-960139-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=l5YiddUUfl4C&pg=PA5 }}</ref> Така, тридимензионалниот простор можел да се опише со помош на кватернионите <math>q = a + ui + vj + wk</math> кои имале исчезнувачка скаларна составница, т.е. <math>a = 0</math>.<ref name=Morais_2014>{{наведена книга | title=Real Quaternionic Calculus Handbook | display-authors=1 | first1=João Pedro | last1=Morais | first2=Svetlin | last2=Georgiev | first3=Wolfgang | last3=Sprößig | publisher=Springer Science & Business Media | year=2014 | isbn=978-3-0348-0622-0 | pages=1–13 | url=https://books.google.com/books?id=YnS8BAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> Со неговата работа Хамилтон посредно го вовел поимот за база, тука даден од кватернионските елементи <math>i,j,k</math>, како и [[скаларен производ|скаларниот]] и [[векторски производ|векторскиот производ]], што соодветствува на (негативот од) скаларниот дел и векторскиот дел на производот од два векторски кватерниона. Овие два производа се препознаени како нешта сами по себе дури од [[Вилард Гибс]],<ref name=Morais_2014/> Современото бележење на скаларните и векторските производи е воведено од неговите наставни белешки, употребени и во „''Векторска анализа''“ (1901) од Едвин Бидвел Вилсон, врз основа на Гибсовите предавања.<ref>{{наведена книга | title=Vector Analysis: A Text-book for the Use of Students of Mathematics and Physics | series=Yale bicentennial publications | first1=Josiah Willard | last1=Gibbs | first2=Edwin Bidwell | last2=Wilson | edition=2 | publisher=Yale University Press | year=1901 | pages=ix, 55 | url=https://books.google.com/books?id=R5IKAAAAYAAJ&pg=PA55 }}</ref> Понатамошниот развој уследил во облик на апстрактниот формализам на векторските простори во работата на [[Херман Грасман]] и [[Џузепе Пеано]]; Пеано ја дал првата современа дефиниција за векторски простори како [[алгебарска структура]].<ref>{{наведена книга | title=Linear Algebra: A Geometric Approach | first1=Theodore | last1=Shifrin | first2=Malcolm | last2=Adams | publisher=W. H. Freeman & Company | year=2002 | page=215 | isbn=978-0-7167-4337-8 | url=https://books.google.com/books?id=e-X8wgy9a5gC&pg=PA215 }}</ref> Развојот на [[матрица (математика)|матричната математика]] и нејзината применаво n-димензионална геометрија е плод на залагањата на [[Артур Кејли]].<ref>{{нмс | title=Arthur Cayley | website=MacTutor | first1=J. J. | last1=O'Connor | first2=E. F. | last2=Robertson | date=ноември 2014 | publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland | url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cayley/ | access-date=5 ноември 2025 }}</ref> ==Во Евклидовата геометрија== ===Координатни системи=== {{Главна|Координатен систем}} Во математиката, [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] (наречена и Декартова геометрија) ја опишува секоја точка во тридимензионалниот простор со помош на три координати. Се даваат три [[координатна оска|координатни оски]], секоја од нив нормална на другите две во [[координатен почеток|почетокот]], точката во која се сечат. Тие се бележат со {{мат|''x'', ''y''}} и {{мат|''z''}}. Во однос на тие оски, положбата на секоја точка во тридимензионалниот простор се изразува како подредена тројка од [[реален број|реални броеви]], каде секој број е растојанието на таа точка од почетокот измерен долж дадената оска, што е еднакво на оддалеченоста на таа точка од рамнината определена од другите две оски.<ref name="Hughes">{{наведена книга|last1=Hughes-Hallett|first1=Deborah|last2=McCallum|first2=William G.|last3=Gleason|first3=Andrew M.|title=Calculus : Single and Multivariable|date=2013|publisher=John wiley|isbn=978-0470-88861-2|edition=6}}</ref> Други чести начини на опишување на местоположбата на една точка во тридимензионален простор се [[цилиндричпен координатен систем|цилиндричните]] и [[сферен координатен систем|сферните координати]], иако има бесконечно многу можни начини.<ref>{{наведена книга | title=A Student's Guide to Vectors and Tensors | series=Student's Guides | first=Daniel A. | last=Fleisch | publisher=Cambridge University Press | year=2011 | isbn=978-1-139-50394-5 | pages=15–18 | url=https://books.google.com/books?id=eu1wCIRDwSEC&pg=PA15 }}</ref><ref>{{наведена книга | title=Mathematics for Physical Science and Engineering: Symbolic Computing Applications in Maple and Mathematica | first=Frank E. | last=Harris | publisher=Academic Press | year=2014 | isbn=978-0-12-801049-5 | pages=202–205 | url=https://books.google.com/books?id=TbbrAgAAQBAJ&pg=PA202 }}</ref> Подолу се прикажани гореспоманатите системи. <gallery> Image:Coord XYZ.svg|[[Декартов координатен систем]] Image:Cylindrical Coordinates.svg|[[Цилиндричен координатен систем]] Image:Spherical Coordinates (Colatitude, Longitude).svg|[[Сферен координатен систем]] </gallery> ===Прави и рамнини=== Две различни точки секогаш определуваат [[права]]. Три различни точки може да бидат или [[колинеарност|колинеарни]], или да определуваат своја [[рамнина]]. Од друга страна, четири различни точки можат да бидат или колинеарни, или [[копланарност|копланарни]], или да го определуваат целиот простор.<ref>{{наведена книга | title=Introduction to the Geometry of N Dimensions | series=Dover Books on Mathematics | first=D. M. Y. | last=Sommerville | edition=препеч. | publisher=Courier Dover Publications | orig-year=1929 | year=2020 | isbn=978-0-486-84248-6 | pages=3–6 | url=https://books.google.com/books?id=4vXDDwAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> Две одделни прави можат да се пресекуваат, да бидат [[паралелност|паралелни]] или да се [[разминувачки прави|разминувачки]]. Две паралелни прави или две пресекувачки прави лежат на своја рамнина, па така разминувачките прави се прави кои не се среќаваат и не лежат на иста рамнина.<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013>{{наведена книга | title=Handbook of Mathematics | first1=Ilja N. | last1=Bronštejn | first2=Konstantin A. | last2=Semendjaev | edition=3 | publisher=Springer | year=2013 | isbn=978-3-662-25651-0 | page=177 | url=https://books.google.com/books?id=mPXxCAAAQBAJ&pg=PA177 }}</ref> [[Податотека:Relations between planes.png|right|мини|Однос помеѓу три рамнини; само во примерот 12 рамнините се среќаваат во точка.]] Две различни рамнини можат или да се среќаваат во заедничка права, или да бидат паралелни (т.е. да не се среќаваат).<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013/> Три различни прави (каде ниеден пар не е паралелен), можат да се среќаваат во заедничка права, во една заедничка точка, или да немаат ниедна заедничка точка. Во последниот случај, трите прави во пресекот на секој пар се взаемно паралелни.<ref>{{наведена книга | title=Geometry | series=Springer Undergraduate Mathematics Series | first=Roger | last=Fenn | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=152 | isbn=978-1-4471-0325-7 | url=https://books.google.com/books?id=b1HlBwAAQBAJ&pg=PA152 }}</ref> Една права може да лежи на дадена рамнина, да ја пресекува таа рамнина во единствена точка или да биде паралелна на рамнината.<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013/> Во последниот случај може да се образуваат прави на рамнината кои се паралелни на дадената права. [[Хиперрамнина]]та е потпростор со една димензија помалку од димензијата на целиот простор. Хиперрамнините во тридимензионален простор се дводимензионални потпростори, т.е. рамнини. Изразено во Декартови координати, точките на хиперрамнината задоволуваат една [[линеарна равенка]], така што рамнините во овој тридимензионален простор се опишуваат со линеарни равенкии. Правата може да се опише со пар независни линеарни раевнки — секоја од нив претставува рамнина со оваа права како заеднички пресек.<ref>{{наведена книга | title=Topics in Mathematical Analysis and Differential Geometry | series=Pure Mathematics | volume=24 | first=Nicolas K. | last=Laos | publisher=World Scientific | year=1998 | isbn=978-981-02-3180-4 | pages=220–221 | url=https://books.google.com/books?id=1r7dSn4ZqogC&pg=PA220 }}</ref> [[Варињонова теорема|Варињоновата теорема]] вели дека средишната точка на секој четириаголник во <math>\mathbb{R}^{3}</math> образува [[паралелограм]], и затоа е копланарен.<ref>{{наведена книга | title=Geometry by Its History | series=Undergraduate Texts in Mathematics | first1=Alexander | last1=Ostermann | first2=Gerhard | last2=Wanner | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-3-642-29163-0 | url=https://books.google.com/books?id=eOSqPHwWJX8C&pg=PA264 }}</ref> ===Сфери и топки=== {{Главна|Сфера}} [[Податотека:Sphere wireframe 10deg 6r.svg|right|thumb|Перспективна проекција на сфера врз две димензии.]] [[Сфера]]та во тридимензионален простор (наречена и '''дводимензионална сфера''' бидејќи е тело со две димензии) се состои од множество од сите точки во тридимензионален простор на дадено растојание {{мат|''r''}} од централната точка {{мпром|P}}. Телото кое го обвива сферата се нарекува [[топка (математика)|топка]] (поточно, '''тридимензионална топка''').<ref>{{наведена книга | title=Geometry of Lengths, Areas, and Volumes | volume=108 | first=James W. | last=Cannon | publisher=American Mathematical Society | year=2017 | isbn=978-1-4704-3714-5 | page=29 | url=https://books.google.com/books?id=sSI_DwAAQBAJ&pg=PA29 }}</ref> Зафатината на топката е дадена со<ref name=Johnston-Wilder_Mason_2005>{{наведена книга | title=Developing Thinking in Geometry | editor1-first=Sue | editor1-last=Johnston-Wilder | editor2-first=John | editor2-last=Mason | publisher=Paul Chapman Educational Publishing | year=2005 | isbn=978-1-4129-1169-6 | page=106 | url=https://books.google.com/books?id=kig6NvsG9OIC&pg=PA106 }}</ref> <math display = block>V = \frac{4}{3}\pi r^{3},</math> а плоштината на сферата е<ref name=Johnston-Wilder_Mason_2005/> <math display = block>A = 4\pi r^2,</math> Друг вид на сфера произлегува од четиридимензионална топка, чија тридимензионална површина е '''тридимензионалната сфера''': точките подеднакво оддалечени од почетокот на Евклидовиот простор {{мат|'''R'''⁴}}. Ако точката има координати, {{мат|''P''(''x'', ''y'', ''z'', ''w'')}}, тогаш {{мат|1=''x''² + ''y''² + ''z''² + ''w''² = 1}} ги одликува тие толки на единичната тридимензионална сфера со средиште во почетокот.<ref>{{нмс | title=Hypersphere | last=Weisstein | first=Eric W. | work=Wolfram MathWorld | url=https://mathworld.wolfram.com/Hypersphere.html | access-date=6 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202033726/https://mathworld.wolfram.com/Hypersphere.html |archive-date=2 февруари 2026}}</ref> Оваа тридимензионална сфера е пример за тридимензионално многуобразие: [[тополошки простор|простор]] кој ''месно изгледа'' како тридимензионален простор.<ref>{{наведена книга | title=Discrete and Computational Geometry | first1=Joseph | last1=O'Rourke | first2=Satyan L. | last2=Devadoss | publisher=Princeton University Press | year=2011 | isbn=978-1-4008-3898-1 | url=https://books.google.com/books?id=InJL6iAaIQQC&pg=PA146 }}</ref> Строго тополошки изразено, секоја точка на тридимензионалната сфера има околина која е [[хомеоморфизам|хомеоморфна]] на отворено [[подмножество]] на тридимензионален простор. ===Политопи=== {{Главна|Полиедар}} Во три димензии постојат девет [[правилен политоп|правилни политопи]]: петте испакнати [[Платонови тела]] и четири неиспакнати [[Кеплер-Поансоово тело|Кеплер-Поансоови тела]].<ref>{{наведена книга | title=Gems of Geometry | first=John | last=Barnes | edition=2 | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-3-642-30964-9 | page=46 | url=https://books.google.com/books?id=7YCUBUd-4BQC&pg=PA46 }}</ref> {| class=wikitable |+ Правилни политопи во три димензии |- align=center !Класа !colspan=5|[[Платоново тело|Платонови тела]] !colspan=4|[[Кеплер-Поансоово тело|Кеплер-Поансоови тела]] |- ![[Симетрија]] ![[Тетраедарска симетрија|T_d]] !colspan=2|[[Октаедарска симетрија|O_h]] !colspan=6|[[Икосаедарска симетрија|I_h]] |- ![[Коксетерова група]] !A₃, [3,3] !colspan=2|B₃, [4,3] !colspan=6|H₃, [5,3] |- align=center ![[Симетриски број|Ред]] |24 |colspan=2|48 |colspan=6|120 |- align=center ![[Правилен полиедар|Правилен<br>полиедар]] |[[Податотека:Tetrahedron.svg|50п]]<br>[[Тетраедар|{3,3}]] |[[Податотека:Hexahedron.svg|50п]]<br>[[Коцна|{4,3}]] |[[Податотека:Octahedron.svg|50п]]<br>[[Октаедар|{3,4}]] |[[Податотека:Dodecahedron.svg|50п]]<br>[[Додекаедар|{5,3}]] |[[Податотека:Icosahedron.svg|50п]]<br>[[Икосаедар|{3,5}]] |[[Податотека:SmallStellatedDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Мал ѕвездест додекаедар|{5/2,5}]] |[[Податотека:GreatDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем додекаедар|{5,5/2}]] |[[Податотека:GreatStellatedDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем ѕвездест додекаедар|{5/2,3}]] |[[Податотека:GreatIcosahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем икосаедар|{3,5/2}]] |} ===Површини на вртење=== {{Главна|Површина на вртење}} [[Површина (топологија)|Површината]] создадена со вртење на [[рамнинска крива]] околу неподвижна права на оваа рамнина како оска се нарекува [[површина на вртење]]. Рамнинската крива се нарекува ''[[генератриса]]'' на површината. Резнето од површината направено со пресекување на површината со рамнина нормална (ортогонална) на оската е кружница.<ref name=Caliò_Lazzari_2020>{{наведена книга | title=Elements of Mathematics with numerical applications | first1=Franca | last1=Caliò | first2=Alessandro | last2=Lazzari | publisher=Società Editrice Esculapio | year=2020 | isbn=978-88-358-1755-0 | pages=149–151 | url=https://books.google.com/books?id=bX_gDwAAQBAJ&pg=PA149 }}</ref><ref name=Parker_1987>{{наведена книга | title=Sceno-graphic Techniques | first=Wilford Oren | last=Parker | publisher=SIU Press | year=1987 | isbn=978-0-8093-1350-1 | pages=74–76 | url=https://books.google.com/books?id=Be14QTT8SL4C&pg=PA74 }}</ref> Простите примери се јавуваат кога генератрисата е права. Ако таа се пресекува со оската, површината на вртење е правоаголен кружен [[конус]] со теме во пресечната точка. Меѓутоа, ако генератрисата и оската се паралелни, тогаш површината на вртење е кружен [[цилиндар (геометрија)|цилиндар]].<ref name=Caliò_Lazzari_2020/><ref name=Parker_1987/> ===Квадрики=== {{Главна|Квадрика}} Аналогно на [[конусен пресек|конусните пресеци]], квадрика е множеството точки чии Декартови координати ја задоволуваат општата равенка од втор ред, имено, <math display="block">Ax^2 + By^2 + Cz^2 + Fxy + Gyz + Hxz + Jx + Ky + Lz + M = 0,</math> каде {{мат|''A'', ''B'', ''C'', ''F'', ''G'', ''H'', ''J'', ''K'', ''L''}} и {{мат|''M''}} се реални броеви и не сите {{мат|''A'', ''B'', ''C'', ''F'', ''G''}} и {{мат|''H''}} се нула.<ref name=Brannan_et_al_2011>{{наведена книга | title=Geometry | display-authors=1 | first1=David A. | last1=Brannan | first2=Matthew F. | last2=Esplen | first3=Jeremy J. | last3=Gray | edition=2 прераб. | publisher=Cambridge University Press | year=2011 | isbn=978-1-139-50370-9 | pages=42–43, 48–52 | url=https://books.google.com/books?id=UlrmKjIjrzQC&pg=PA42 }}</ref> Постојат шест видови на [[изроденост (математика)|неизродени]] површини од втор ред:<ref name=Brannan_et_al_2011/> # [[Елипсоид]] # [[Хиперболоид#Еднокрилен хиперболоид|Еднокрилен хиперболоид]] # [[Хиперболоид#Двокрилен хиперболоид|Двокрилен хиперболоид]] # [[Елиптичен конус]] # [[Параболоид#Елиптичен параболоид|Елиптичен параболоид]] # [[Хиперболоид|Хиперболичен параболоид]] Изродените квадрики се празното множество, една точка, една права, една рамнина, пар рамнини или квадратен цилиндар (површина што се состои од неизроден конусен пресек на рамнина {{пи}} и сите прави на {{мат|'''R'''³}} низ тој пресек кои се нормални на {{пи}}).<ref name=Brannan_et_al_2011/> Елиптичните конуси исто така понекогаш се сметаат за изродени квадрики. Еднокрилниот и хиперболоид и хиперболичниот параболоид се [[праволиниска површина|праволиниски површини]], што значи дека може да се сочинети од семејство прави. Впрочем, секој има две семејства на творни прави, а членовите на секое семејство се дисјунктивни и секој член на едно семејство се сече, со само еден исклучок, со секој член на другото семејство.<ref name=Brannan_et_al_2011/> Секое семејство се нарекува регул.<ref>{{наведена книга | title=The Collected Mathematical Papers of Arthur Cayley | volume=11 | first=Arthur | last=Cayley | publisher=Cambridge University Press | year=1896 | page=633 | url=https://books.google.com/books?id=-O66AkmM1a4C&pg=PA633 }}</ref> ==Во линеарната алгебра== Во [[линеарна алгебра|линеарната алгебра]], перспективата на тридимензионален простор е суштински зависна од концептот за независност. Просторот има три димензии бидејќи должината на една [[квадар|кутија]] е независна од нејзината ширина и висина. Изразено со техничкиот јазик на линеарната алгебра, просторот е тридимензионален бидејќи секоја точка во него може да се опише со линеарна комбинација од три независни вектори.<ref name=Towers_1988>{{наведена книга | title=Guide to Linear Algebra | series=Mathematical Guides | first=David A. | last=Towers | publisher=Bloomsbury Publishing | year=1988 | isbn=978-1-349-09318-2 | pages=6–8 | url=https://books.google.com/books?id=ZZBKEAAAQBAJ&pg=PA8 }}</ref> ===Скаларен производ, агол и должина=== {{Главна|Скаларен производ}} Векторот може да се претстави како стрелка. Величината на векторот е неговата должина, а неговата насока е насоката што ја покажува стрелката. Еден вектор во <math>\mathbb{R}^{3}</math> може да се претстави со подредена тројка од реални броеви. Овие броеви се нарекуваат '''составници''' (компоненти) на векторот. Скаларниот производ на два вектора {{мат|1='''A''' = [''A''₁, ''A''₂, ''A''_''3'']}} и {{мат|1='''B''' = [''B''₁, ''B''₂, ''B''_''3'']}} се дефинира како:<ref name=Williams_2007>{{наведена книга | title=Linear Algebra with Applications | first=Gareth | last=Williams | publisher=Jones & Bartlett Publishing | year=2007 | isbn=978-0-7637-5753-3 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=HLQ9ocWuCzMC&pg=PA38 }}</ref> :<math>\mathbf{A}\cdot \mathbf{B} = A_1B_1 + A_2B_2 + A_3B_3 = \sum_{i=1}^3 A_i B_i.</math> Величината на еден вектор {{мат|'''A'''}} е претставена со {{мат|{{!}}{{!}}'''A'''{{!}}{{!}}}}. Скаларниот производ на вектор {{мат|1='''A''' = [''A''₁, ''A''₂, ''A''_''3'']}} со самиот себе е :<math>\mathbf A\cdot\mathbf A = \|\mathbf A\|^2 = A_1^2 + A_2^2 + A_3^2,</math> што дава<ref name=Williams_2007/> : <math> \|\mathbf A\| = \sqrt{\mathbf A\cdot\mathbf A} = \sqrt{A_1^2 + A_2^2 + A_3^2},</math> формулата за Евклидовата должина на векторот. Не осврнувајќи се на составниците на векторите, скаларниот производ на два ненуларни Евклидови вектори {{мат|'''A'''}} и {{мат|'''B'''}} е даден од<ref name=Williams_2007/> :<math>\mathbf A\cdot\mathbf B = \|\mathbf A\|\,\|\mathbf B\|\cos\theta,</math> каде {{мат|''θ''}} е [[агол]]от помеѓу {{мат|'''A'''}} и {{мат|'''B'''}}. Како физички пример, имаме еден блок на [[коса рамнина]] што оди надолу влечен од [[њутнов закон за гравитацијата|земјината тежа]]. Можеме да се послужиме со скаларниот производ за да ја пресметаме [[работа (физика)|работата]] <math>W</math> извршена од постојаниот [[сила|силен]] вектор <math>\mathbf g</math> кој дејствува под агол <math>\theta</math> во однос на правецот на надолно движење <math>\mathbf d</math>. Ова значи:<ref>{{наведена книга | title=Advanced Engineering Mathematics | edition=4 | first1=Dennis G. | last1=Zill | first2=Warren S. | last2=Wright | publisher=Jones & Bartlett Publishers | year=2009 | isbn=978-0-7637-8241-2 | page=311 | url=https://books.google.com/books?id=jbJDUFZ27yMC&pg=PA311 }}</ref> : <math>W = \mathbf g\cdot\mathbf d = \|\mathbf g\|\,\|\mathbf d\|\cos\theta</math> ===Векторски производ=== {{Главна|Векторски производ}} [[Векторски производ|Векторскиот производ]] е [[бинарна операција]] со два [[вектор]]а во тридимензионален простор [[простор]] и е претставена со симболот ×. Векторскиот производ '''A''' × '''B''' од векторите '''A''' и '''B''' е вектор кој е [[нормалност (математика)|нормален]] на двата, и затоа на рамнината што ги содржи. Ова наоѓа доста примени во математиката, [[физика]]та и [[инженерство]]то.<ref name=Rogawski_2007>{{наведена книга | title=Multivariable Calculus | first=Jon | last=Rogawski | publisher=Macmillan | year=2007 | isbn=978-1-4292-1069-0 | page=684–686 | url=https://books.google.com/books?id=S0TEA8R_TwIC&pg=PA684 }}</ref> На пример, служи за пресметување на количеството на [[момент на сила]] што дејствува врз завртка кога се одвртува со клуч, или [[Лоренцова сила|Лоренцовите сили]] врз [[електрон]] што патува низ [[магнетно поле]].<ref>{{наведена книга | title=A Brief on Tensor Analysis | series=Undergraduate Texts in Mathematics | first=J. G. | last=Simmonds | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-1-4684-0141-7 | page=11 | url=https://books.google.com/books?id=s0HUBwAAQBAJ&pg=PA11 }}</ref> Функциски изразено, векторскиот производ на една функција <math>\times: \mathbb{R}^3 \times \mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}^3</math>.<ref name=Woit_2017/> [[Податотека:Cross product vector.svg|thumb|right|Векторскиот производ во однос на десен координатен систем.]] Составниците на векторскиот производ се {{бп|<math>\mathbf{A}\times\mathbf{B} = [A_2 B_3 - B_2 A_3, A_3 B_1 - B_3 A_1, A_1 B_2 - B_1 A_2]</math>,}} и може исто така да се запише со составници, користејќи го Ајнштајновиот начин на сумација како <math>(\mathbf{A}\times\mathbf{B})_i = \varepsilon_{ijk} A_j B_k</math> каде <math>\varepsilon_{ijk}</math> е [[симбол на Леви-Чивита|симболот на Леви-Чивита]].<ref>{{наведена книга | title=Einstein's Physics: Atoms, Quanta, and Relativity – Derived, Explained, and Appraised | first=Ta-Pei | last=Cheng | publisher=OUP Oxford | year=2013 | isbn=978-0-19-164877-9 | url=https://books.google.com/books?id=cqR8gzXKQKoC&pg=PT459 }}</ref> Го има својството <math>\mathbf{A}\times \mathbf{B} = -\mathbf{B}\times \mathbf{A}</math>.<ref name=Rogawski_2007/> Неговата величина е поврзана со аголот <math>\theta</math> помеѓу <math>\mathbf{A}</math> и <math>\mathbf{B}</math> со идентитетот<ref name=Rogawski_2007/> <math display = block> \left\|\mathbf{A}\times \mathbf{B}\right\| = \left\|\mathbf{A}\right\| \cdot \left\|\mathbf{B}\right\| \cdot \left|\sin\theta\right|.</math> Просторот и производот образуваат [[алгебра над поле]], која не е ниту [[комутативност|комутативна]] ниту [[асоцијативност|асоцијативна]], туку претставува [[Лиева алгебра]] каде векторскиот производ е Лиева заграда.<ref name=Quillen_Blower_2020/> Поконкретно, просторот заедно со производот, <math>(\mathbb{R}^3,\times)</math> е [[изоморфизам|изоморфен]] на Лиевата алгебра на тридимензионалните вртења, означено со <math>\mathfrak{so}(3)</math>.<ref name=Woit_2017>{{наведена книга | title=Quantum Theory, Groups and Representations: An Introduction | first=Peter | last=Woit | publisher=Springer | year=2017 | isbn=978-3-319-64612-1 | pages=73–75 | url=https://books.google.com/books?id=G248DwAAQBAJ&pg=PA75 }}</ref> За да ги задоволи аксиомите на Лиевата алгебра, наместо асоцијативност на векторскиот производ, тој го задоволува [[Јакобиев идентитет|Јакобиевиот идентитет]]. За било кои три вектори <math>\mathbf{A}, \mathbf{B}</math> и <math>\mathbf{C}</math><ref name=Quillen_Blower_2020>{{наведена книга | title=Topics in Cyclic Theory | volume=97 | series=London Mathematical Society Student Texts | first1=Daniel G. | last1=Quillen | first2=Gordon | last2=Blower | publisher=Cambridge University Press | year=2020 | isbn=978-1-108-85955-4 | url=https://books.google.com/books?id=8VDuDwAAQBAJ&pg=PA18 }}</ref> <math display = block>\mathbf{A}\times(\mathbf{B}\times\mathbf{C}) + \mathbf{B}\times(\mathbf{C}\times\mathbf{A}) + \mathbf{C}\times(\mathbf{A}\times\mathbf{B}) = 0</math> Можеме во ''n'' димензии да го земеме производот на {{бп|''n'' − 1}} вектори за да произведеме вектор нормален на сите нив. Но доколку производот е ограничен на нетривијални бинарни производи со векторски резултати, тој постои само во три и седум димензии.<ref name=Massey2>{{наведено списание | title=Cross products of vectors in higher dimensional Euclidean spaces | first=W. S. | last=Massey | year=1983 | pages=697–701 | journal=The American Mathematical Monthly | volume=90 | issue=10 | jstor=2323537 | doi=10.2307/2323537 | quote=Ако ни требаат само три основни својства на векторскиот производ ... се испоставува дека произод на вектори постои само во тридимензионален и седумдимензионален Евклидов простор. }}</ref> ===Апстрактен опис=== {{Поврзано|Векторски простор}} Може да биде корисно да се опише тридимензионалниот простор како тридимензионален векторски простор <math>V</math> над реалните броеви. Ова се разликува од <math>\mathbb{R}^3</math> на суптилен начин. По дефиниција, постои база <math>\mathcal{B} = \{e_1,e_2,e_3\}</math> за <math>V</math>. Ова соодветствува на [[изоморфизам|изоморфизмот]] помеѓу <math>V</math> и <math>\mathbb{R}^3</math>:<ref name=Towers_1988/>. Меѓутоа, не постои „претпочитана“ или „канонска“ база <math>V</math>. Од друга страна, постои претпочитана база за <math>\mathbb{R}^3</math>, што се должи на нејзниот опис како [[Декартов производ]] од парови на <math>\mathbb{R}</math>, т.е. <math>\mathbb{R}^3 = \mathbb{R}\times \mathbb{R}\times \mathbb{R}</math>, тридимензионалниот Евклидов простор.<ref>{{наведена книга | title=Algebraic Topology | display-authors=1 | first1=Clark | last1=Bray | first2=Adrian | last2=Butscher | first3=Simon | last3=Rubinstein-Salzedo | publisher=Springer Nature | year=2021 | page=2 | isbn=978-3-030-70608-1 | url=https://books.google.com/books?id=Twc0EAAAQBAJ&pg=PA2 }}</ref> Ова овозможува дефинирање на канонски проекции, <math>\pi_i:\mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}</math>, каде <math>1 \leq i \leq 3</math>. На пример, <math>\pi_1(x_1,x_2,x_3) = x</math>. Со тоа, ова овозможува дефинирање на стандардна база <math>\mathcal{B}_{\text{Standard}} = \{E_1, E_2, E_3\}</math> определена од <math display = block>\pi_i(E_j) = \delta_{ij}</math> каде <math>\delta_{ij}</math> е [[Кронекеров делта-симбол|Кронекеровиот делта-симбол]]. Напишано целосно, стандардната база е<ref>{{наведена книга | title=Linear Algebra with Mathematica: An Introduction Using Mathematica | first=Fred | last=Szabo | publisher=Academic Press | year=2000 | isbn=978-0-12-680135-4 | pages=267–268 | url=https://books.google.com/books?id=aqruCh5Hb2cC&pg=PA267 }}</ref> <math display = block>E_1 = \begin{pmatrix}1 \\ 0\\ 0\end{pmatrix}, E_2 = \begin{pmatrix}0 \\ 1\\ 0\end{pmatrix}, E_3 = \begin{pmatrix}0 \\ 0\\ 1\end{pmatrix}.</math> Затоа <math>\mathbb{R}^3</math> може да се смета за апстрактниот векторски простор, заедно со дополнителната структура на изборот на база. Обратно на тоа, <math>V</math> може да се добие почнувајќи од <math>\mathbb{R}^3</math> и „заборавајќи“ ја структурата на Декартовиот производ, или еквивалентно, стандардниот избор на база. Наспроти општ векторски простор <math>V</math>, просторот <math>\mathbb{R}^3</math> понекогаш се нарекува координатен простор.<ref>{{наведена книга | title=Computational Homology | volume=157 | series=Applied Mathematical Sciences | display-authors=1 | first1=Tomasz | last1=Kaczynski | first2=Konstantin | last2=Mischaikow | first3=Marian | last3=Mrozek | publisher=Springer Science & Business Media | year=2006 | isbn=978-0-387-21597-6 | page=429 | url=https://books.google.com/books?id=hbcuBAAAQBAJ&pg=PA429 }}</ref> Физички гледано, концептуално пожелно е да се користи апстрактниот формализам за да се претположи што помалку структура ако таа не е дадена од поараметрите на дадениот проблем. На пример, во проблем со вртежна симетрија, работата со поконкретен опис на тридимензионалниот простор <math>\mathbb{R}^3</math> претпоставува избор на база која соодветстува на извесни оски. Но во вртежната симетрија не постои причина да се претпочитаат едни оски наспроти други, произволно свртени. Поинаку кажано, претпочитаниот избор на оски ја ја нарушува вртежната симетрија на физичкиот простор. Пресметковно гледано, неопходно е да се работи со поконкретниот опис <math>\mathbb{R}^3</math> за да се извршат конкретни пресметки. ====Афин опис==== {{Поврзано|Афин простор|Евклидов простор}} Уште поапстрактен опис е моделирањето на физичкиот простор во тридимензионален афин простор <math>E(3)</math> над реални броеви. Ова е уникатно до афин изоморфизам. Понекогаш се нарекува тридимензионален Евклидов простор.<ref name=Moretti_2023/> Како што описот на векторскиот простор доаѓа од „заборавање на претпочитаната база“ на <math>\mathbb{R}^3</math>, описот на афиниот простор доаѓа од 'заборавање на почетокот' на векторскиот простор. Евклидовите простори понекогаш се нарекуваат ''Евклидови афини простори'' за да се разликуваат од Евклидовите векторски простори.<ref>{{наведена книга | title=A Course in Algebra | volume=56 | series=Graduate studies in mathematics | first=Ėrnest Borisovich | last=Vinberg | publisher=American Mathematical Society | year=2003 | isbn=978-0-8218-3413-8 | pages=239–247 | url=https://books.google.com/books?id=kd24d3mwaecC&pg=PA247 }}</ref> Ова е физички привлечно бидејќи јасно ја покажува преодната инваријатност на физичкиот простор. Претпочитаниот почеток ја нарушува преодната инваријантност.<ref name=Moretti_2023>{{наведена книга | title=Analytical Mechanics: Classical, Lagrangian and Hamiltonian Mechanics, Stability Theory, Special Relativity | first=Valter | last=Moretti | translator-first=Simon G. | translator-last=Chiossi | publisher=Springer Nature | year=2023 | isbn=978-3-031-27612-5 | pages=2–7 | url=https://books.google.com/books?id=3SrCEAAAQBAJ&pg=PA2 }}</ref> ====Внатрешнопроизводен простор==== Дискусијата погоре не го опфаќча [[скаларен производ|скаларниот производ]]. Тој е пример за [[претхилбертов простор|внатрешен производ]]. Физичкиот простор може да се моделира како векторски простор, кој дополнително има структура на внатрешен производ. Внатрешниот производ ги дефинира поимите за должина и агол (а затоа и поимот за [[ортогоналност]]).<ref>{{наведена книга | title=Intermediate Dynamics: A Linear Algebraic Approach | series=Mechanical Engineering Series | first=R. A. | last=Howland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2006 | isbn=978-0-387-28316-6 | pages=49–51 | url=https://books.google.com/books?id=tHOOeOs0jUAC&pg=PA49 }}</ref> За секој внатрешен производ постојат бази при кои внатрешниот производ се сложува со скаларниот производ, но сепак, постојат многу различни можни бази, и недна не е претпочитана. Тие се разликуваат една од друга по вртењето, елемент на групата на вртења SO(3). ==Во анализата== {{Главна|Векторска анализа}} Векторската анализа се занимава со [[инфинитезимала|инфинитезимални]] и кумулативни промени на [[векторско поле|векторските полиња]], особено во тридимензионален [[Евклидов простор]], <math>\mathbb{R}^3</math>. За [[извод|диференцијација]] се користи операторот [[набла|дел]] (<math>\nabla</math>) или набла. ===Градиент, дивергенција и ротор=== [[Градиент]]от ја укажува насоката на најголемо зголемување на функција, како и нејзината величина. Пример за тоа е текот на честички, каде градиент е величината и насоката на текот во дадено место.<ref>{{наведена книга | title=An Invitation to Mathematical Physics and Its History | first=Jont | last=Allen | publisher=Springer Nature | year=2020 | isbn=978-3-030-53759-3 | pages=239–240 | url=https://books.google.com/books?id=cpH-DwAAQBAJ&pg=PA239 }}</ref> Во правоаголен координатен систем, градиентот на диференцијабилна функција <math>f: \mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}</math> е даден од<ref name=Sussman_Wisdom_2025>{{наведена книга | title=Functional Differential Geometry | first1=Gerald Jay | last1=Sussman | first2=Jack | last2=Wisdom | publisher=MIT Press | year=2025 | page=154 | isbn=978-0-262-05289-4 | url=https://books.google.com/books?id=ZulZEQAAQBAJ&pg=PA154 }}</ref> :<math>\nabla f = \frac{\partial f}{\partial x} \mathbf{i} + \frac{\partial f}{\partial y} \mathbf{j} + \frac{\partial f}{\partial z} \mathbf{k}</math> каде '''i''', '''j''' и '''k''' се [[единичен вектор|единичните вектори]] за оските ''x'', ''y'' и ''z''. Во индексен запис се претставува како<ref name=Bedford_Drumheller_2023>{{наведена книга | title=Introduction to Elastic Wave Propagation | first=Anthony | last=Bedford | first2=Douglas S. | last2=Drumheller | edition=2 | publisher=Springer Nature | year=2023 | isbn=978-3-031-32875-6 | pages=1–4 | url=https://books.google.com/books?id=BSTbEAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> <math display=block>(\nabla f)_i = \partial_i f.</math> [[Дивергенција]]та покажува нето [[тек (физика)|тек]] на векторското поле околу една точка, како зголемување или намалување на густината на честички. Ова покажува дали местото е извор или вртача.<ref>{{наведена книга | title=Classical Mechanics: A Computational Approach with Examples Using Mathematica and Python | first1=Christopher W. | last1=Kulp | first2=Vasilis | last2=Pagonis | publisher=CRC Press | year=2020 | page=92 | isbn=978-1-351-02437-2 | url=https://books.google.com/books?id=PRn9DwAAQBAJ&pg=PA92 }}</ref> Дивергенцијата на (диференцијабилно) [[векторско поле]] '''F''' = ''U'' '''i''' + ''V'' '''j''' + ''W'' '''k''', т.е. функција <math>\mathbf{F}:\mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}^3</math>, е еднаква на [[скалар|скаларновредносна]] функција:<ref name=Sussman_Wisdom_2025/> :<math>\operatorname{div}\,\mathbf{F} = \nabla\cdot\mathbf{F} =\frac{\partial U}{\partial x} +\frac{\partial V}{\partial y} +\frac{\partial W}{\partial z }. </math> Во индексен запис, со [[Ајнштајнов запис|Ајнштајновиот начин на сумација]] ова е<ref name=Bedford_Drumheller_2023/> <math display=block>\nabla \cdot \mathbf{F} = \partial_i F_i.</math> [[Ротор (математика)|Роторот]] (или виор) е вектор кој покажува вртежното кружење на векторското поле. Проширено во [[Декартов координатен систем|Декартови координати]], роторот ∇ × '''F''' is, for '''F''' сочинет од [''F''_x, ''F''_y, ''F''_z]:<ref>{{наведена книга | title=Vector Calculus | series=Springer Undergraduate Mathematics Series | first=Paul C. | last=Matthews | publisher=Springer Science & Business Media | year=2000 | page=60 | isbn=978-3-540-76180-8 | url=https://books.google.com/books?id=9wmR7kDdO8EC&pg=PA60 }}</ref> :<math>\begin{vmatrix} \mathbf{i} & \mathbf{j} & \mathbf{k} \\ \\ {\frac{\partial}{\partial x}} & {\frac{\partial}{\partial y}} & {\frac{\partial}{\partial z}} \\ \\ F_x & F_y & F_z \end{vmatrix}</math> Ова се проширува вака:<ref name=Sussman_Wisdom_2025/> :<math>\operatorname{curl}\,\mathbf{F} = \nabla\times\mathbf{F} = \left(\frac{\partial F_z}{\partial y} - \frac{\partial F_y}{\partial z}\right) \mathbf{i} + \left(\frac{\partial F_x}{\partial z} - \frac{\partial F_z}{\partial x}\right) \mathbf{j} + \left(\frac{\partial F_y}{\partial x} - \frac{\partial F_x}{\partial y}\right) \mathbf{k}.</math> Во индексен запис, со Ајнштајновиот начин на сумација ова е<ref name=Bedford_Drumheller_2023/> <math display=block> (\nabla \times \mathbf{F})_i = \epsilon_{ijk}\partial_j F_k,</math> каде <math>\epsilon_{ijk}</math> е сосема антисиметричниот, симболот на Леви-Чивита. ===Линиски, површински и зафатнински интеграли=== [[Податотека:Line integral of vector field.gif|мини|десно|Илустрација на линиски интеграл долж крива C во векторско поле F.]] [[Криволиниски интеграл]] на функција долж [[крива]] може да се смета за непрекината сумација на функциската вредност долж секој инфинитезимален прираст на таа крива. За некои [[скаларно поле]] ''f'' : ''U'' ⊆ '''R'''^''n'' → '''R''', ''линискиот интеграл'' долж крива [[функција дефинирана по делови|мазна по делови]] ''C'' ⊂ ''U'' се дефинира како<ref name=Karpfinger_2022/> :<math>\int\limits_C f\, ds = \int_a^b f(\mathbf{r}(t)) |\mathbf{r}'(t)|\, dt.</math> каде '''r''': [a, b] → ''C'' е произволна [[биекција|биективна]] (соодветство еден со еден) параметризација на кривата ''C'' така што '''r'''(''a'') и '''r'''(''b'') ги даваат крајните точки ''C'' и <math>a < b</math>. За [[векторско поле]] '''F''' : ''U'' ⊆ '''R'''^''n'' → '''R'''^''n'', линискиот интеграл долж мазната крива по делови ''C'' ⊂ ''U'', во насоката '''r''', се дефинира како<ref name=Karpfinger_2022>{{наведена книга | title=Calculus and Linear Algebra in Recipes: Terms, phrases and numerous examples in short learning units | first=Christian | last=Karpfinger | publisher=Springer Nature | year=2022 | isbn=978-3-662-65458-3 | page=640 | url=https://books.google.com/books?id=7xWbEAAAQBAJ&pg=PA640 }}</ref> :<math>\int\limits_C \mathbf{F}(\mathbf{r})\cdot\,d\mathbf{r} = \int_a^b \mathbf{F}(\mathbf{r}(t))\cdot\mathbf{r}'(t)\,dt,</math> каде <math>\cdot</math> е [[скаларен производ|скаларниот производ]], а '''r''': [a, b] → ''C'' е биективната [[параметарска равенка|параметризација]] на кривата ''C'' така што '''r'''(''a'') и '''r'''(''b'') ги даваат крајните точки на ''C''. Подвид на линискиот интеграл среќаваме во физиката кога рамнината е затворена јамка, што го одредува кружењето на функцијата околу јамката<ref>{{наведена книга | title=Vectors in Physics and Engineering | first=Alan | last=Durrant | publisher=Routledge | year=2019 | page=225 | isbn=978-1-351-40556-0 | url=https://books.google.com/books?id=rFEPEAAAQBAJ&pg=PA225 }}</ref> :<math>\oint_C \mathbf{F}(\mathbf{r})\cdot\,d\mathbf{r}.</math> ''[[Површински интеграл|Површинскиот интеграл]]'' е воопштување на [[повеќекратен интеграл|повеќекратни интеграли]] на интеграција над [[површина (топологија)|површини]]. Може да се смета за [[повеќекратен интеграл|двојноинтегрален]] аналог на линискиот интеграл. За да ја најдеме изречната формула за површинскиот интеграл ќе треба да ја [[координатен систем|параметризираме]] дадената површина, ''S'', работејќи со систем на [[криволиниски координатен систем|криволиниски координати]] на ''S'', како [[географски координатен систем|ширина и должина]] на [[сфера]]. Нека таква параметризација биде '''x'''(''s'', ''t''), каде (''s'', ''t'') се разликува во некоја област ''T'' на рамнината. Тогаш површинскиот интеграл е даден од :<math> \iint_{S} f \,\mathrm dS = \iint_{T} f(\mathbf{x}(s, t)) \left\|{\partial \mathbf{x} \over \partial s}\times {\partial \mathbf{x} \over \partial t}\right\| \mathrm ds\, \mathrm dt </math> каде изразот меѓу правите црти на десната страна е [[величина (математика)|величината]] на [[векторски производ|векторскиот производ]] на [[парцијален извод|парцијалните изводи]] на '''x'''(''s'', ''t''), и се нарекува површински елемент. Ако имаме векторско поле '''v''' на ''S'', т.е. функција која на секое '''x''' во ''S'' му задава вектор '''v'''('''x'''), површинскиот интеграл може да се дефинира како составнички според дефинициите на површинскиот интеграл на скалано поле; резултатот е вектор. ''[[Зафатнински интеграл|Зафатнинскиот интеграл]]'' е [[интеграл]] над ''тридимензионален домен'' или област. Кога [[интеграл|интеграндот]] е тривијален (единица), зафатнинскиот интеграл е просто ''[[зафатнината]]'' на областа.<ref name="IEV-h648">{{нмс | title=IEC 60050 — Details for IEV number 102-04-40: "volume" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=102-04-40 | language=ja | access-date=19 септември 2023}}</ref><ref name="IEV-i241">{{нмс | title=IEC 60050 — Details for IEV number 102-04-39: "three-dimensional domain" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=102-04-39 | language=ja | access-date=19 септември 2023}}</ref> Може да значи и [[повеќекратен интеграл|троен интеграл]] во областа ''D'' во '''R'''³ на [[функција (математика)|функција]] <math>f(x,y,z),</math> и обично се запишува вака: :<math>\iiint\limits_D f(x,y,z)\,dx\,dy\,dz.</math> ===Фундаментална теорема за линиските интеграли=== Фундаменталната теорема за криволиниските интеграли вели дека [[криволиниски интеграл]] низ [[градиент]]но поле може да се пресмета со пресметување на првичното скалано поле и завршните точки на кривата.<ref>{{нмс | title=Lecture 25: Fundamental Theorem of Line Integrals | first=Oliver | last=Knill | work=Multivariable Calculus | publisher=Department of Mathematics, Harvard University | url=https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math21a2022/handouts/lecture25.pdf | access-date=8 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109214140/https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math21a2022/handouts/lecture25.pdf |archive-date=9 ноември 2023}}</ref> Нека <math> \varphi : U \subseteq \mathbb{R}^n \to \mathbb{R}</math>. Тогаш :<math> \varphi\left(\mathbf{q}\right)-\varphi\left(\mathbf{p}\right) = \int_{\gamma[\mathbf{p},\,\mathbf{q}]} \nabla\varphi(\mathbf{r})\cdot d\mathbf{r}. </math> ===Стоксова теорема=== {{Главна|Стоксова теорема}} [[Стоксова теорема|Стоксовата теорема]] го поврзува [[површински интеграл|површинскиот интеграл]] на [[ротор (математика)|роторот]] на [[векторско поле]] F над површина Σ во Евклидов тридимензионален простор со [[криволиниски интеграл|криволинискиот интеграл]] на векторското поле над неговата граница ∂Σ:<ref>{{нмс | title=Lecture 22: Stokes’ Theorem and Applications | first=Martin | last=Evans | date=23 април 2002 | publisher=The University of Edinburgh, Department of Physics & Astronomy | url=https://www2.ph.ed.ac.uk/~mevans/mp2h/VTF/lecture22.pdf | access-date=8 ноември 2025 }}</ref> :<math> \iint_{\Sigma} \nabla \times \mathbf{F} \cdot \mathrm{d}\mathbf{\Sigma} = \oint_{\partial\Sigma} \mathbf{F} \cdot \mathrm{d} \mathbf{r}. </math> ===Теорема за дивергенција=== {{Главна|Гаус-Острограсдкиева теорема}} Да земеме дека {{мпром|V}} е подмножество на <math>\mathbb{R}^n</math> (во случајот на {{мат|''n'' {{=}} 3, ''V''}} претставува зафатнина во 3Д-простор) кое е [[компактен простор|компактно]] и има граница мазна по делови {{мпром|S}} (означено и со {{мат|∂''V'' {{=}} ''S''}}). АКо {{мат|'''F'''}} е непрекинато диференцијабилно векторско поле дефинирано на околина {{мпром|V}}, тогаш [[Гаус-Остроградскиева теорема|Гаус-Остроградскиевата теорема]] (теоремата за дивергенција) вели:<ref name=spiegel>{{наведена книга |author1=M. R. Spiegel |author2=S. Lipschutz |author3=D. Spellman | title = Vector Analysis | edition = 2 | series = Schaum's Outlines | publisher = McGraw Hill | location = US | year = 2009 | isbn = 978-0-07-161545-7 }}</ref> :{{oiint | preintegral = <math>\iiint_V\left(\mathbf{\nabla}\cdot\mathbf{F}\right)\,dV=</math> | intsubscpt = <math>\scriptstyle S</math> | integrand = <math>(\mathbf{F}\cdot\mathbf{n})\,dS .</math> }} Левата страна е [[зафатнински интеграл]] над [[зафатнина]]та {{мпром|V}}, а десната е [[површински интеграл|површинскиот интеграл]] над границата на зафатнината {{мпром|V}}. Затвореното многуобразие {{мат|∂''V''}} е, прилично воопштено, границата на {{мпром|V}} насочена кон [[нормала|нормалата]] што покажува нанадвор, а {{мат|'''n'''}} е нанадвор насоченото единично нормално поле на границата {{мат|∂''V''}}. ({{мат|''d'''''S'''}} може да се користи како скратен облик на {{мат|'''n'''''dS''}}.) ==Во топологијата== [[Податотека:WikipediaGlobeOnePiece.stl|мини|исправено=1.2|Логото на [[Википедија]] во три димензии.]] Тридимензионалниот простор има ред тополошки својства кои го разликуваат од простори со други димензии. На пример, за врзување на [[теорија на јазлите|јазол]] на врвца потребни се барем три димензии.<ref>{{наведена книга | first=Dale | last=Rolfsen | title= Knots and Links | issue=346 | series=AMS Chelsea Publishing | publisher=American Mathematical Society | location=Providence, Rhode Island | year=1976 | isbn=978-0-8218-3436-7 | url=https://books.google.com/books?id=naYJBAAAQBAJ&pg=PA9 }}</ref> Во [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]], генеричките тридимензионални простори се тридимензионални многуобразија, кои месно личат на <math>{\mathbb{R}}^3</math>. Globally, истото тридимензионално многуобразие може да биде закривено на разни начини, под услов да остане непрекинато.<ref>{{наведена книга | title=Tensor Calculus and Analytical Dynamics | series=Engineering Mathematics | first=John G. | last=Papastavridis | publisher=Routledge | year=2018 | isbn=978-1-351-41162-2 | page=22 | url=https://books.google.com/books?id=KlIPEAAAQBAJ&pg=PA22 }}</ref> Пример за ова е [[времепросторна крива|закривениот време-простор]] во [[општа релативност|општата релативност]]. ==Во конечната геометрија== Многу поимувања за димензиите може да се испробаат со [[конечна геометрија]]. Најпростиот пример е PG(3,2), кој има [[Фаноова рамнина|Фаноови рамнини]] како негови двозимензионални потпростори.<ref>{{наведена книга | title=A Course in Combinatorics and Graphs | series=Compact Textbooks in Mathematics | first1=Simeon | last1=Ball | first2=Oriol | last2=Serra | publisher=Springer Nature | year=2024 | isbn=978-3-031-55384-4 | page=77 | url=https://books.google.com/books?id=SI4CEQAAQBAJ&pg=PA77 }}</ref> Ова е пример за Галоаова геометрија, која ја проучува [[проективна геометрија|проективната геометрија]] користејќи [[конечно поле|конечни полиња]]. Така, за секое Галоаово поле GF(''q''), постои [[проективен простор]] PG(3,''q'') од три димензии.<ref>{{наведен научен собир | title=Introduction | conference=Finite Geometries and Designs: Proceedings of the Second Isle of Thorns Conference 1980 | issue=3 | series=Lecture note series, London Mathematical Society | volume=49 | display-editors=1 | editor1-first=P. J. | editor1-last=Cameron | editor2-first=J. W. P. | editor2-last=Hirschfeld | editor3-first=D. R. | editor3-last=Hughes | publisher=Cambridge University Press | year=1981 | isbn=978-0-521-28378-6 | page=1 | url=https://books.google.com/books?id=qMawcdK0s-8C&pg=PA1 }}</ref> На пример, секои три [[разминувачки прави]] во PG(3,''q'') се содржат во точно еден регул.<ref>{{наведена книга | first1=Albrecht | last1=Beutelspacher | first2=Ute | last2=Rosenbaum | year=1998 | title=Projective Geometry | page=72 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-48364-3 | url=https://books.google.com/books?id=I4OqBcaKAJ0C&pg=PA72 }}</ref> == Поврзано == * [[Димензионална анализа]] * [[Четиридимензионален простор]] * [[Разминувачки прави]] * [[Стереометрија]] * [[Тридимензионална геометрија]] * [[Тридимензионален график]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|3D}} * {{MathWorld |title=Четиридимензионална геометрија |id=Four-DimensionalGeometry}} * [http://www.numbertheory.org/book/cha8.pdf Елементарна линеарна алгебра — Глава 8: Тридимензионална геометрија], Кит Метјус, Универзитет на Квинсленд {{en}} {{Димензија}} [[Категорија:Димензија]] [[Категорија:Стереометрија]] [[Категорија:Аналитичка геометрија]] [[Категорија:Повеќедимензионална геометрија|3]] [[Категорија:3 (број)|Простор]] [[Категорија:Простор]] swfmygctisfb80q4fvjqoscoegs1omk 5532602 5532595 2026-04-01T03:09:19Z Bjankuloski06 332 /* Апстрактен опис */ 5532602 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Coord planes color.svg|мини|250п|Тридимензионален [[Декартов координатен систем]].]] '''Тридимензионален простор''' или ('''3Д-простор''') — [[математички простор]] во кој се потребни три вредности (наречени ''[[координати]]'') за одредување на [[положба (геометрија)|положбата]] на една [[точка (геометрија)|точка]]. Во највообичаената смисла, ова е '''тридимензионален Евклидов простор''', т.е. [[Евклидов простор|Евклидовиот простор]] од трета [[димензија]], со кој го моделираме [[физички простор|физичкиот простор]]. Поопштите тридимензионални простори се нарекуваат ''тридимензионални многуобразија''. Поимот разговорно може да се однесува на подмножество на простор, ''тридимензионална област'' (или 3Д-домен),<ref name="IEV-i241"/> ''[[стереометрија|тело]]''. Технички гледано, [[кратно]] на {{мат|''n''}} [[реален број|броеви]] може да се поимува како [[Декартови координати]] на место во {{мат|''n''}}-димензионален Евклидов простор. Множеството од овие {{мпром|n}}-кратна се бележи како <math>\R^n,</math> и може да се поистовети со парот образуван од {{мпром|n}}-димензионален Евклидов простор и [[Декартов координатен систем]]. Кога {{мат|1=''n'' = 3}}, овој простор се нарекува тридимензионален Евклидов простор (или просто „Евклидов простор“ кога контекстот е јасен).<ref>{{нмс|title=Euclidean space - Encyclopedia of Mathematics|url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Euclidean_space|access-date=12 август 2020|website=encyclopediaofmath.org|language=en}}</ref> Во [[класична физика|класичната физика]] тој служи како модел за физичката [[вселена]], во кој постои сета [[материја]]. Кога се зема предвид [[теорија за релативноста|теоријата за релативноста]], може да се смета за месен потпростор на [[време-простор]]от.<ref name="IEV">{{нмс | title=Details for IEV number 113-01-02: "space" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=113-01-02 | language=ja | access-date=7 ноември 2023}}</ref> Иако ова е најшироко употребуваниот модел на светот кој го искусуваме,<ref>{{нмс|title=Euclidean space {{!}} geometry|url=https://www.britannica.com/science/Euclidean-space|access-date=12 август 2020|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> тој е само еден пример за тридимензионално многуобразие. Во овој класичен пример, кога трите вредности се однесуваат на мерки во разни насоки ([[координатен систем|координати]]), можеме да избереме било кои три насоки под услов тие да не лежат на иста [[рамнина]]. Покрај тоа, ако овие насоки се спарени [[нормалност (математика)|нормали]], трите вредности ги нарекуваме ''[[ширина]]'', ''[[висина]]/длабочина'' и ''[[должина]]''. ==Историја== Филозофот [[Аристотел]] говори за постоењето на три димензии:{{Quote|Величина делива на еден начин е линија, делива на два начина е површина, а делива на три начина е тело. Не постои величина повеќе од овие три, бидејќи постојат само три димензии, и она што е деливо во три насоки е деливо во сите.<ref>Аристотел (350 п.н.е.), [https://archive.org/details/decaeloleofric00arisuoft/decaeloleofric00arisuoft/page/n11/mode/2up ''De Caelo''] („За небото“), Книга 1</ref>}} Книгите XI и XIII од „''[[Елементи (Евклид)|Елементи]]''“ на [[Евклид]] се занимаваат со [[стереометрија|тридимензионална геометрија]]. Книга XI ги образложува нормалноста, паралелноста и ортогоналноста на правите и рамнините, конструкцијата и својствата на аглите и на [[паралелопипед]]ните тела. Книга XII зборува за инфинитезималите о [[метод на исцрпување|методот на исцрпување]] за пронаоѓање на плоштината на кружница или зафатнината на [[пирамида (геометрија)|пирамида]],<ref name=Artmann_2012/> конус, цилиндар или сфера.<ref>{{нмс | title=Euclid's Elements of Geometry | first=Richard | last=Fitzpatrick | date=26 август 2014 | publisher=University of Texas | url=https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html | access-date=4 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122110646/https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html |archive-date=22 ноемри 2025}}</ref> Книга XIII го опишува конструирањето на пет правилни [[Платонови тела]] во сфера: [[коцка]]та, [[октаедар]]ите, [[икосаедар]]ите и [[додекаедар]]ите.<ref name=Artmann_2012>{{наведена книга | title=Euclid—The Creation of Mathematics | first=Benno | last=Artmann | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-1-4612-1412-0 | pages=9–10 | url=https://books.google.com/books?id=F8XgBwAAQBAJ&pg=PA9 }}</ref> Во XVII век тридимензионалниот простор е опишан со [[Декартови координати]], со појавата на [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] разработена од [[Рене Декарт]] во неговото дело „''Геометрија''“.<ref>{{наведена книга | title=The Foundations of Geometry and the Non-Euclidean Plane | series=Mathematics and Statistics | first=G. E. | last=Martin | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=51 | isbn=978-1-4612-5725-7 | url=https://books.google.com/books?id=_ynUBwAAQBAJ&pg=PA51 }}</ref> [[Пјер де Ферма]] независно разработил слични идеи во ракописот „Вовед во рамни и просторни места“ (''Ad locos planos et solidos isagoge''), кој не го објавил додека бил жив.<ref>{{наведена книга | title=Relay Race To Infinity, The: Developments In Mathematics From Euclid To Fermat | first1=Derek Allan | last1=Holton | first2=John | last2=Stillwell | publisher=World Scientific | year=2024 | isbn=978-981-12-9634-5 | page=158 | url=https://books.google.com/books?id=okEyEQAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> Неговата работа на барање на [[екстремни вредности|екстреми]] на крива ги удрила темелите на [[диференцијално сметање|диференцијалното сметање]].<ref>{{наведена книга | chapter=Mathematical Faits Divers | first=J.-B. | last=Hiriart-Urrety | title=Convexity and Duality in Optimization: Proceedings of the Symposium on Convexity and Duality in Optimization Held at the University of Groningen, The Netherlands June 22, 1984 | series=Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems | editor-first=Jacob | editor-last=Ponstein | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=3 | isbn=978-3-642-45610-7 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=L1TsCAAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> [[Исак Њутн]] го вовел [[поларен координатен систем|поларниот координатен систем]] како алтернативен недекартов систем, корисен во некои геометрии.<ref>{{наведено списание | title=Newton as an Originator of Polar Coördinates | first=C. B. | last=Boyer | journal=The American Mathematical Monthly | volume=56 | issue=2 | date=февруари 1949 | pages=73-78 | doi=10.2307/2306162 | jstor=2306162 | publisher=Taylor & Francis, Ltd. }}</ref> Во XVIII век [[Алекси Клеро]] проучувал алгебарски криви во просторот, концептот за [[допирен простор]] и закривеност, како и употребата на анализа за таа цел.<ref>{{нмс | title=The Four Curves of Alexis Clairaut | display-authors=1 | first1=Taner | last1=Kiral | first2=Jonathan | last2=Murdock | first3=Colin B. P. | last3=McKinney | journal=Convergence | publisher=Mathematical Association of America | url=https://old.maa.org/press/periodicals/convergence/the-four-curves-of-alexis-clairaut | access-date=5 ноември 2025 }}</ref><ref name=Struik_1933>{{наведено списание | title=Outline of a History of Differential Geometry: I | first=D. J. | last=Struik | journal=Isis | volume=19 | issue=1 | date=април 1933 | pages=92–120 | jstor=225188 | publisher=The University of Chicago Press }}</ref> [[Леонард Ојлер]] го разгледувал поимот за [[геодезиска линија]] на површина, изведувајќи ја првата аналитичка геодезиска равенка,<ref>{{наведена книга | title=Leonhard Euler: Mathematical Genius in the Enlightenment | first=Ronald | last=Calinger | publisher=Princeton University Press | year=2019 | page=76 | isbn=978-0-691-19640-4 | url=https://books.google.com/books?id=TM2bDwAAQBAJ&pg=PA76 }}</ref> а потоа го вовел првиот збир од сопствени координатени системи на површина,<ref name=Struik_1933/> воведувајќи ја теоријата за ''сопствена геометрија'' на која се засноваат современите геометриски идеи. Во 1760 г. Ојлер докажал теорема изразувајќи ја закривеноста на просторна крива на површина со главни кривини,<ref>{{наведена книга | title=The Legacy of Leonhard Euler: A Tricentennial Tribute | first=Lokenath | last=Debnath | publisher=World Scientific | year=2010 | isbn=978-1-84816-526-7 | page=137 | url=https://books.google.com/books?id=K2liU-SHl6EC&pg=PA137 }}</ref> познато како Ојлерова теорема. Подоцна истиот век, [[Гаспар Монж]] направил важни придонеси кон проучувањето на кривите и површините.<ref name=Struik_1933/> Со тоа Ојлер и Монж ги поставиле темелите на [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]]. Во XIX век геометријата на тридимензионалниот простор бележи развој со работата на ирскиот математичар [[Вилијам Роуан Хамилтон]], поточно разработката на [[кватернион]]ите, кои се [[хиперкомпленсен број|хиперкомплексен броен систем]]. За таа цел Хамилтон ги ги вовел поимите [[скалар]] и [[вектор]], кои за прват се дефинирани во тридимензионална смисла во геометриската рамка за кватерниони.<ref>{{наведена книга | chapter=Introduction | first=Adrian | last=Rice | title=Mathematics in Victorian Britain | display-editors=1 | editor1-first=Raymond | editor1-last=Flood | editor2-first=Adrian | editor2-last=Rice | editor3-first=Robin | editor3-last=Wilson | publisher=OUP Oxford | year=2011 | page=5 | isbn=978-0-19-960139-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=l5YiddUUfl4C&pg=PA5 }}</ref> Така, тридимензионалниот простор можел да се опише со помош на кватернионите <math>q = a + ui + vj + wk</math> кои имале исчезнувачка скаларна составница, т.е. <math>a = 0</math>.<ref name=Morais_2014>{{наведена книга | title=Real Quaternionic Calculus Handbook | display-authors=1 | first1=João Pedro | last1=Morais | first2=Svetlin | last2=Georgiev | first3=Wolfgang | last3=Sprößig | publisher=Springer Science & Business Media | year=2014 | isbn=978-3-0348-0622-0 | pages=1–13 | url=https://books.google.com/books?id=YnS8BAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> Со неговата работа Хамилтон посредно го вовел поимот за база, тука даден од кватернионските елементи <math>i,j,k</math>, како и [[скаларен производ|скаларниот]] и [[векторски производ|векторскиот производ]], што соодветствува на (негативот од) скаларниот дел и векторскиот дел на производот од два векторски кватерниона. Овие два производа се препознаени како нешта сами по себе дури од [[Вилард Гибс]],<ref name=Morais_2014/> Современото бележење на скаларните и векторските производи е воведено од неговите наставни белешки, употребени и во „''Векторска анализа''“ (1901) од Едвин Бидвел Вилсон, врз основа на Гибсовите предавања.<ref>{{наведена книга | title=Vector Analysis: A Text-book for the Use of Students of Mathematics and Physics | series=Yale bicentennial publications | first1=Josiah Willard | last1=Gibbs | first2=Edwin Bidwell | last2=Wilson | edition=2 | publisher=Yale University Press | year=1901 | pages=ix, 55 | url=https://books.google.com/books?id=R5IKAAAAYAAJ&pg=PA55 }}</ref> Понатамошниот развој уследил во облик на апстрактниот формализам на векторските простори во работата на [[Херман Грасман]] и [[Џузепе Пеано]]; Пеано ја дал првата современа дефиниција за векторски простори како [[алгебарска структура]].<ref>{{наведена книга | title=Linear Algebra: A Geometric Approach | first1=Theodore | last1=Shifrin | first2=Malcolm | last2=Adams | publisher=W. H. Freeman & Company | year=2002 | page=215 | isbn=978-0-7167-4337-8 | url=https://books.google.com/books?id=e-X8wgy9a5gC&pg=PA215 }}</ref> Развојот на [[матрица (математика)|матричната математика]] и нејзината применаво n-димензионална геометрија е плод на залагањата на [[Артур Кејли]].<ref>{{нмс | title=Arthur Cayley | website=MacTutor | first1=J. J. | last1=O'Connor | first2=E. F. | last2=Robertson | date=ноември 2014 | publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland | url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cayley/ | access-date=5 ноември 2025 }}</ref> ==Во Евклидовата геометрија== ===Координатни системи=== {{Главна|Координатен систем}} Во математиката, [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] (наречена и Декартова геометрија) ја опишува секоја точка во тридимензионалниот простор со помош на три координати. Се даваат три [[координатна оска|координатни оски]], секоја од нив нормална на другите две во [[координатен почеток|почетокот]], точката во која се сечат. Тие се бележат со {{мат|''x'', ''y''}} и {{мат|''z''}}. Во однос на тие оски, положбата на секоја точка во тридимензионалниот простор се изразува како подредена тројка од [[реален број|реални броеви]], каде секој број е растојанието на таа точка од почетокот измерен долж дадената оска, што е еднакво на оддалеченоста на таа точка од рамнината определена од другите две оски.<ref name="Hughes">{{наведена книга|last1=Hughes-Hallett|first1=Deborah|last2=McCallum|first2=William G.|last3=Gleason|first3=Andrew M.|title=Calculus : Single and Multivariable|date=2013|publisher=John wiley|isbn=978-0470-88861-2|edition=6}}</ref> Други чести начини на опишување на местоположбата на една точка во тридимензионален простор се [[цилиндричпен координатен систем|цилиндричните]] и [[сферен координатен систем|сферните координати]], иако има бесконечно многу можни начини.<ref>{{наведена книга | title=A Student's Guide to Vectors and Tensors | series=Student's Guides | first=Daniel A. | last=Fleisch | publisher=Cambridge University Press | year=2011 | isbn=978-1-139-50394-5 | pages=15–18 | url=https://books.google.com/books?id=eu1wCIRDwSEC&pg=PA15 }}</ref><ref>{{наведена книга | title=Mathematics for Physical Science and Engineering: Symbolic Computing Applications in Maple and Mathematica | first=Frank E. | last=Harris | publisher=Academic Press | year=2014 | isbn=978-0-12-801049-5 | pages=202–205 | url=https://books.google.com/books?id=TbbrAgAAQBAJ&pg=PA202 }}</ref> Подолу се прикажани гореспоманатите системи. <gallery> Image:Coord XYZ.svg|[[Декартов координатен систем]] Image:Cylindrical Coordinates.svg|[[Цилиндричен координатен систем]] Image:Spherical Coordinates (Colatitude, Longitude).svg|[[Сферен координатен систем]] </gallery> ===Прави и рамнини=== Две различни точки секогаш определуваат [[права]]. Три различни точки може да бидат или [[колинеарност|колинеарни]], или да определуваат своја [[рамнина]]. Од друга страна, четири различни точки можат да бидат или колинеарни, или [[копланарност|копланарни]], или да го определуваат целиот простор.<ref>{{наведена книга | title=Introduction to the Geometry of N Dimensions | series=Dover Books on Mathematics | first=D. M. Y. | last=Sommerville | edition=препеч. | publisher=Courier Dover Publications | orig-year=1929 | year=2020 | isbn=978-0-486-84248-6 | pages=3–6 | url=https://books.google.com/books?id=4vXDDwAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> Две одделни прави можат да се пресекуваат, да бидат [[паралелност|паралелни]] или да се [[разминувачки прави|разминувачки]]. Две паралелни прави или две пресекувачки прави лежат на своја рамнина, па така разминувачките прави се прави кои не се среќаваат и не лежат на иста рамнина.<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013>{{наведена книга | title=Handbook of Mathematics | first1=Ilja N. | last1=Bronštejn | first2=Konstantin A. | last2=Semendjaev | edition=3 | publisher=Springer | year=2013 | isbn=978-3-662-25651-0 | page=177 | url=https://books.google.com/books?id=mPXxCAAAQBAJ&pg=PA177 }}</ref> [[Податотека:Relations between planes.png|right|мини|Однос помеѓу три рамнини; само во примерот 12 рамнините се среќаваат во точка.]] Две различни рамнини можат или да се среќаваат во заедничка права, или да бидат паралелни (т.е. да не се среќаваат).<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013/> Три различни прави (каде ниеден пар не е паралелен), можат да се среќаваат во заедничка права, во една заедничка точка, или да немаат ниедна заедничка точка. Во последниот случај, трите прави во пресекот на секој пар се взаемно паралелни.<ref>{{наведена книга | title=Geometry | series=Springer Undergraduate Mathematics Series | first=Roger | last=Fenn | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=152 | isbn=978-1-4471-0325-7 | url=https://books.google.com/books?id=b1HlBwAAQBAJ&pg=PA152 }}</ref> Една права може да лежи на дадена рамнина, да ја пресекува таа рамнина во единствена точка или да биде паралелна на рамнината.<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013/> Во последниот случај може да се образуваат прави на рамнината кои се паралелни на дадената права. [[Хиперрамнина]]та е потпростор со една димензија помалку од димензијата на целиот простор. Хиперрамнините во тридимензионален простор се дводимензионални потпростори, т.е. рамнини. Изразено во Декартови координати, точките на хиперрамнината задоволуваат една [[линеарна равенка]], така што рамнините во овој тридимензионален простор се опишуваат со линеарни равенкии. Правата може да се опише со пар независни линеарни раевнки — секоја од нив претставува рамнина со оваа права како заеднички пресек.<ref>{{наведена книга | title=Topics in Mathematical Analysis and Differential Geometry | series=Pure Mathematics | volume=24 | first=Nicolas K. | last=Laos | publisher=World Scientific | year=1998 | isbn=978-981-02-3180-4 | pages=220–221 | url=https://books.google.com/books?id=1r7dSn4ZqogC&pg=PA220 }}</ref> [[Варињонова теорема|Варињоновата теорема]] вели дека средишната точка на секој четириаголник во <math>\mathbb{R}^{3}</math> образува [[паралелограм]], и затоа е копланарен.<ref>{{наведена книга | title=Geometry by Its History | series=Undergraduate Texts in Mathematics | first1=Alexander | last1=Ostermann | first2=Gerhard | last2=Wanner | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-3-642-29163-0 | url=https://books.google.com/books?id=eOSqPHwWJX8C&pg=PA264 }}</ref> ===Сфери и топки=== {{Главна|Сфера}} [[Податотека:Sphere wireframe 10deg 6r.svg|right|thumb|Перспективна проекција на сфера врз две димензии.]] [[Сфера]]та во тридимензионален простор (наречена и '''дводимензионална сфера''' бидејќи е тело со две димензии) се состои од множество од сите точки во тридимензионален простор на дадено растојание {{мат|''r''}} од централната точка {{мпром|P}}. Телото кое го обвива сферата се нарекува [[топка (математика)|топка]] (поточно, '''тридимензионална топка''').<ref>{{наведена книга | title=Geometry of Lengths, Areas, and Volumes | volume=108 | first=James W. | last=Cannon | publisher=American Mathematical Society | year=2017 | isbn=978-1-4704-3714-5 | page=29 | url=https://books.google.com/books?id=sSI_DwAAQBAJ&pg=PA29 }}</ref> Зафатината на топката е дадена со<ref name=Johnston-Wilder_Mason_2005>{{наведена книга | title=Developing Thinking in Geometry | editor1-first=Sue | editor1-last=Johnston-Wilder | editor2-first=John | editor2-last=Mason | publisher=Paul Chapman Educational Publishing | year=2005 | isbn=978-1-4129-1169-6 | page=106 | url=https://books.google.com/books?id=kig6NvsG9OIC&pg=PA106 }}</ref> <math display = block>V = \frac{4}{3}\pi r^{3},</math> а плоштината на сферата е<ref name=Johnston-Wilder_Mason_2005/> <math display = block>A = 4\pi r^2,</math> Друг вид на сфера произлегува од четиридимензионална топка, чија тридимензионална површина е '''тридимензионалната сфера''': точките подеднакво оддалечени од почетокот на Евклидовиот простор {{мат|'''R'''⁴}}. Ако точката има координати, {{мат|''P''(''x'', ''y'', ''z'', ''w'')}}, тогаш {{мат|1=''x''² + ''y''² + ''z''² + ''w''² = 1}} ги одликува тие толки на единичната тридимензионална сфера со средиште во почетокот.<ref>{{нмс | title=Hypersphere | last=Weisstein | first=Eric W. | work=Wolfram MathWorld | url=https://mathworld.wolfram.com/Hypersphere.html | access-date=6 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202033726/https://mathworld.wolfram.com/Hypersphere.html |archive-date=2 февруари 2026}}</ref> Оваа тридимензионална сфера е пример за тридимензионално многуобразие: [[тополошки простор|простор]] кој ''месно изгледа'' како тридимензионален простор.<ref>{{наведена книга | title=Discrete and Computational Geometry | first1=Joseph | last1=O'Rourke | first2=Satyan L. | last2=Devadoss | publisher=Princeton University Press | year=2011 | isbn=978-1-4008-3898-1 | url=https://books.google.com/books?id=InJL6iAaIQQC&pg=PA146 }}</ref> Строго тополошки изразено, секоја точка на тридимензионалната сфера има околина која е [[хомеоморфизам|хомеоморфна]] на отворено [[подмножество]] на тридимензионален простор. ===Политопи=== {{Главна|Полиедар}} Во три димензии постојат девет [[правилен политоп|правилни политопи]]: петте испакнати [[Платонови тела]] и четири неиспакнати [[Кеплер-Поансоово тело|Кеплер-Поансоови тела]].<ref>{{наведена книга | title=Gems of Geometry | first=John | last=Barnes | edition=2 | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-3-642-30964-9 | page=46 | url=https://books.google.com/books?id=7YCUBUd-4BQC&pg=PA46 }}</ref> {| class=wikitable |+ Правилни политопи во три димензии |- align=center !Класа !colspan=5|[[Платоново тело|Платонови тела]] !colspan=4|[[Кеплер-Поансоово тело|Кеплер-Поансоови тела]] |- ![[Симетрија]] ![[Тетраедарска симетрија|T_d]] !colspan=2|[[Октаедарска симетрија|O_h]] !colspan=6|[[Икосаедарска симетрија|I_h]] |- ![[Коксетерова група]] !A₃, [3,3] !colspan=2|B₃, [4,3] !colspan=6|H₃, [5,3] |- align=center ![[Симетриски број|Ред]] |24 |colspan=2|48 |colspan=6|120 |- align=center ![[Правилен полиедар|Правилен<br>полиедар]] |[[Податотека:Tetrahedron.svg|50п]]<br>[[Тетраедар|{3,3}]] |[[Податотека:Hexahedron.svg|50п]]<br>[[Коцна|{4,3}]] |[[Податотека:Octahedron.svg|50п]]<br>[[Октаедар|{3,4}]] |[[Податотека:Dodecahedron.svg|50п]]<br>[[Додекаедар|{5,3}]] |[[Податотека:Icosahedron.svg|50п]]<br>[[Икосаедар|{3,5}]] |[[Податотека:SmallStellatedDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Мал ѕвездест додекаедар|{5/2,5}]] |[[Податотека:GreatDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем додекаедар|{5,5/2}]] |[[Податотека:GreatStellatedDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем ѕвездест додекаедар|{5/2,3}]] |[[Податотека:GreatIcosahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем икосаедар|{3,5/2}]] |} ===Површини на вртење=== {{Главна|Површина на вртење}} [[Површина (топологија)|Површината]] создадена со вртење на [[рамнинска крива]] околу неподвижна права на оваа рамнина како оска се нарекува [[површина на вртење]]. Рамнинската крива се нарекува ''[[генератриса]]'' на површината. Резнето од површината направено со пресекување на површината со рамнина нормална (ортогонална) на оската е кружница.<ref name=Caliò_Lazzari_2020>{{наведена книга | title=Elements of Mathematics with numerical applications | first1=Franca | last1=Caliò | first2=Alessandro | last2=Lazzari | publisher=Società Editrice Esculapio | year=2020 | isbn=978-88-358-1755-0 | pages=149–151 | url=https://books.google.com/books?id=bX_gDwAAQBAJ&pg=PA149 }}</ref><ref name=Parker_1987>{{наведена книга | title=Sceno-graphic Techniques | first=Wilford Oren | last=Parker | publisher=SIU Press | year=1987 | isbn=978-0-8093-1350-1 | pages=74–76 | url=https://books.google.com/books?id=Be14QTT8SL4C&pg=PA74 }}</ref> Простите примери се јавуваат кога генератрисата е права. Ако таа се пресекува со оската, површината на вртење е правоаголен кружен [[конус]] со теме во пресечната точка. Меѓутоа, ако генератрисата и оската се паралелни, тогаш површината на вртење е кружен [[цилиндар (геометрија)|цилиндар]].<ref name=Caliò_Lazzari_2020/><ref name=Parker_1987/> ===Квадрики=== {{Главна|Квадрика}} Аналогно на [[конусен пресек|конусните пресеци]], квадрика е множеството точки чии Декартови координати ја задоволуваат општата равенка од втор ред, имено, <math display="block">Ax^2 + By^2 + Cz^2 + Fxy + Gyz + Hxz + Jx + Ky + Lz + M = 0,</math> каде {{мат|''A'', ''B'', ''C'', ''F'', ''G'', ''H'', ''J'', ''K'', ''L''}} и {{мат|''M''}} се реални броеви и не сите {{мат|''A'', ''B'', ''C'', ''F'', ''G''}} и {{мат|''H''}} се нула.<ref name=Brannan_et_al_2011>{{наведена книга | title=Geometry | display-authors=1 | first1=David A. | last1=Brannan | first2=Matthew F. | last2=Esplen | first3=Jeremy J. | last3=Gray | edition=2 прераб. | publisher=Cambridge University Press | year=2011 | isbn=978-1-139-50370-9 | pages=42–43, 48–52 | url=https://books.google.com/books?id=UlrmKjIjrzQC&pg=PA42 }}</ref> Постојат шест видови на [[изроденост (математика)|неизродени]] површини од втор ред:<ref name=Brannan_et_al_2011/> # [[Елипсоид]] # [[Хиперболоид#Еднокрилен хиперболоид|Еднокрилен хиперболоид]] # [[Хиперболоид#Двокрилен хиперболоид|Двокрилен хиперболоид]] # [[Елиптичен конус]] # [[Параболоид#Елиптичен параболоид|Елиптичен параболоид]] # [[Хиперболоид|Хиперболичен параболоид]] Изродените квадрики се празното множество, една точка, една права, една рамнина, пар рамнини или квадратен цилиндар (површина што се состои од неизроден конусен пресек на рамнина {{пи}} и сите прави на {{мат|'''R'''³}} низ тој пресек кои се нормални на {{пи}}).<ref name=Brannan_et_al_2011/> Елиптичните конуси исто така понекогаш се сметаат за изродени квадрики. Еднокрилниот и хиперболоид и хиперболичниот параболоид се [[праволиниска површина|праволиниски површини]], што значи дека може да се сочинети од семејство прави. Впрочем, секој има две семејства на творни прави, а членовите на секое семејство се дисјунктивни и секој член на едно семејство се сече, со само еден исклучок, со секој член на другото семејство.<ref name=Brannan_et_al_2011/> Секое семејство се нарекува регул.<ref>{{наведена книга | title=The Collected Mathematical Papers of Arthur Cayley | volume=11 | first=Arthur | last=Cayley | publisher=Cambridge University Press | year=1896 | page=633 | url=https://books.google.com/books?id=-O66AkmM1a4C&pg=PA633 }}</ref> ==Во линеарната алгебра== Во [[линеарна алгебра|линеарната алгебра]], перспективата на тридимензионален простор е суштински зависна од концептот за независност. Просторот има три димензии бидејќи должината на една [[квадар|кутија]] е независна од нејзината ширина и висина. Изразено со техничкиот јазик на линеарната алгебра, просторот е тридимензионален бидејќи секоја точка во него може да се опише со линеарна комбинација од три независни вектори.<ref name=Towers_1988>{{наведена книга | title=Guide to Linear Algebra | series=Mathematical Guides | first=David A. | last=Towers | publisher=Bloomsbury Publishing | year=1988 | isbn=978-1-349-09318-2 | pages=6–8 | url=https://books.google.com/books?id=ZZBKEAAAQBAJ&pg=PA8 }}</ref> ===Скаларен производ, агол и должина=== {{Главна|Скаларен производ}} Векторот може да се претстави како стрелка. Величината на векторот е неговата должина, а неговата насока е насоката што ја покажува стрелката. Еден вектор во <math>\mathbb{R}^{3}</math> може да се претстави со подредена тројка од реални броеви. Овие броеви се нарекуваат '''составници''' (компоненти) на векторот. Скаларниот производ на два вектора {{мат|1='''A''' = [''A''₁, ''A''₂, ''A''_''3'']}} и {{мат|1='''B''' = [''B''₁, ''B''₂, ''B''_''3'']}} се дефинира како:<ref name=Williams_2007>{{наведена книга | title=Linear Algebra with Applications | first=Gareth | last=Williams | publisher=Jones & Bartlett Publishing | year=2007 | isbn=978-0-7637-5753-3 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=HLQ9ocWuCzMC&pg=PA38 }}</ref> :<math>\mathbf{A}\cdot \mathbf{B} = A_1B_1 + A_2B_2 + A_3B_3 = \sum_{i=1}^3 A_i B_i.</math> Величината на еден вектор {{мат|'''A'''}} е претставена со {{мат|{{!}}{{!}}'''A'''{{!}}{{!}}}}. Скаларниот производ на вектор {{мат|1='''A''' = [''A''₁, ''A''₂, ''A''_''3'']}} со самиот себе е :<math>\mathbf A\cdot\mathbf A = \|\mathbf A\|^2 = A_1^2 + A_2^2 + A_3^2,</math> што дава<ref name=Williams_2007/> : <math> \|\mathbf A\| = \sqrt{\mathbf A\cdot\mathbf A} = \sqrt{A_1^2 + A_2^2 + A_3^2},</math> формулата за Евклидовата должина на векторот. Не осврнувајќи се на составниците на векторите, скаларниот производ на два ненуларни Евклидови вектори {{мат|'''A'''}} и {{мат|'''B'''}} е даден од<ref name=Williams_2007/> :<math>\mathbf A\cdot\mathbf B = \|\mathbf A\|\,\|\mathbf B\|\cos\theta,</math> каде {{мат|''θ''}} е [[агол]]от помеѓу {{мат|'''A'''}} и {{мат|'''B'''}}. Како физички пример, имаме еден блок на [[коса рамнина]] што оди надолу влечен од [[њутнов закон за гравитацијата|земјината тежа]]. Можеме да се послужиме со скаларниот производ за да ја пресметаме [[работа (физика)|работата]] <math>W</math> извршена од постојаниот [[сила|силен]] вектор <math>\mathbf g</math> кој дејствува под агол <math>\theta</math> во однос на правецот на надолно движење <math>\mathbf d</math>. Ова значи:<ref>{{наведена книга | title=Advanced Engineering Mathematics | edition=4 | first1=Dennis G. | last1=Zill | first2=Warren S. | last2=Wright | publisher=Jones & Bartlett Publishers | year=2009 | isbn=978-0-7637-8241-2 | page=311 | url=https://books.google.com/books?id=jbJDUFZ27yMC&pg=PA311 }}</ref> : <math>W = \mathbf g\cdot\mathbf d = \|\mathbf g\|\,\|\mathbf d\|\cos\theta</math> ===Векторски производ=== {{Главна|Векторски производ}} [[Векторски производ|Векторскиот производ]] е [[бинарна операција]] со два [[вектор]]а во тридимензионален простор [[простор]] и е претставена со симболот ×. Векторскиот производ '''A''' × '''B''' од векторите '''A''' и '''B''' е вектор кој е [[нормалност (математика)|нормален]] на двата, и затоа на рамнината што ги содржи. Ова наоѓа доста примени во математиката, [[физика]]та и [[инженерство]]то.<ref name=Rogawski_2007>{{наведена книга | title=Multivariable Calculus | first=Jon | last=Rogawski | publisher=Macmillan | year=2007 | isbn=978-1-4292-1069-0 | page=684–686 | url=https://books.google.com/books?id=S0TEA8R_TwIC&pg=PA684 }}</ref> На пример, служи за пресметување на количеството на [[момент на сила]] што дејствува врз завртка кога се одвртува со клуч, или [[Лоренцова сила|Лоренцовите сили]] врз [[електрон]] што патува низ [[магнетно поле]].<ref>{{наведена книга | title=A Brief on Tensor Analysis | series=Undergraduate Texts in Mathematics | first=J. G. | last=Simmonds | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-1-4684-0141-7 | page=11 | url=https://books.google.com/books?id=s0HUBwAAQBAJ&pg=PA11 }}</ref> Функциски изразено, векторскиот производ на една функција <math>\times: \mathbb{R}^3 \times \mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}^3</math>.<ref name=Woit_2017/> [[Податотека:Cross product vector.svg|thumb|right|Векторскиот производ во однос на десен координатен систем.]] Составниците на векторскиот производ се {{бп|<math>\mathbf{A}\times\mathbf{B} = [A_2 B_3 - B_2 A_3, A_3 B_1 - B_3 A_1, A_1 B_2 - B_1 A_2]</math>,}} и може исто така да се запише со составници, користејќи го Ајнштајновиот начин на сумација како <math>(\mathbf{A}\times\mathbf{B})_i = \varepsilon_{ijk} A_j B_k</math> каде <math>\varepsilon_{ijk}</math> е [[симбол на Леви-Чивита|симболот на Леви-Чивита]].<ref>{{наведена книга | title=Einstein's Physics: Atoms, Quanta, and Relativity – Derived, Explained, and Appraised | first=Ta-Pei | last=Cheng | publisher=OUP Oxford | year=2013 | isbn=978-0-19-164877-9 | url=https://books.google.com/books?id=cqR8gzXKQKoC&pg=PT459 }}</ref> Го има својството <math>\mathbf{A}\times \mathbf{B} = -\mathbf{B}\times \mathbf{A}</math>.<ref name=Rogawski_2007/> Неговата величина е поврзана со аголот <math>\theta</math> помеѓу <math>\mathbf{A}</math> и <math>\mathbf{B}</math> со идентитетот<ref name=Rogawski_2007/> <math display = block> \left\|\mathbf{A}\times \mathbf{B}\right\| = \left\|\mathbf{A}\right\| \cdot \left\|\mathbf{B}\right\| \cdot \left|\sin\theta\right|.</math> Просторот и производот образуваат [[алгебра над поле]], која не е ниту [[комутативност|комутативна]] ниту [[асоцијативност|асоцијативна]], туку претставува [[Лиева алгебра]] каде векторскиот производ е Лиева заграда.<ref name=Quillen_Blower_2020/> Поконкретно, просторот заедно со производот, <math>(\mathbb{R}^3,\times)</math> е [[изоморфизам|изоморфен]] на Лиевата алгебра на тридимензионалните вртења, означено со <math>\mathfrak{so}(3)</math>.<ref name=Woit_2017>{{наведена книга | title=Quantum Theory, Groups and Representations: An Introduction | first=Peter | last=Woit | publisher=Springer | year=2017 | isbn=978-3-319-64612-1 | pages=73–75 | url=https://books.google.com/books?id=G248DwAAQBAJ&pg=PA75 }}</ref> За да ги задоволи аксиомите на Лиевата алгебра, наместо асоцијативност на векторскиот производ, тој го задоволува [[Јакобиев идентитет|Јакобиевиот идентитет]]. За било кои три вектори <math>\mathbf{A}, \mathbf{B}</math> и <math>\mathbf{C}</math><ref name=Quillen_Blower_2020>{{наведена книга | title=Topics in Cyclic Theory | volume=97 | series=London Mathematical Society Student Texts | first1=Daniel G. | last1=Quillen | first2=Gordon | last2=Blower | publisher=Cambridge University Press | year=2020 | isbn=978-1-108-85955-4 | url=https://books.google.com/books?id=8VDuDwAAQBAJ&pg=PA18 }}</ref> <math display = block>\mathbf{A}\times(\mathbf{B}\times\mathbf{C}) + \mathbf{B}\times(\mathbf{C}\times\mathbf{A}) + \mathbf{C}\times(\mathbf{A}\times\mathbf{B}) = 0</math> Можеме во ''n'' димензии да го земеме производот на {{бп|''n'' − 1}} вектори за да произведеме вектор нормален на сите нив. Но доколку производот е ограничен на нетривијални бинарни производи со векторски резултати, тој постои само во три и седум димензии.<ref name=Massey2>{{наведено списание | title=Cross products of vectors in higher dimensional Euclidean spaces | first=W. S. | last=Massey | year=1983 | pages=697–701 | journal=The American Mathematical Monthly | volume=90 | issue=10 | jstor=2323537 | doi=10.2307/2323537 | quote=Ако ни требаат само три основни својства на векторскиот производ ... се испоставува дека произод на вектори постои само во тридимензионален и седумдимензионален Евклидов простор. }}</ref> ===Апстрактен опис=== {{Поврзано|Векторски простор}} Може да биде корисно да се опише тридимензионалниот простор како тридимензионален векторски простор <math>V</math> над реалните броеви. Ова се разликува од <math>\mathbb{R}^3</math> на суптилен начин. По дефиниција, постои база <math>\mathcal{B} = \{e_1,e_2,e_3\}</math> за <math>V</math>. Ова соодветствува на [[изоморфизам|изоморфизмот]] помеѓу <math>V</math> и <math>\mathbb{R}^3</math>:<ref name=Towers_1988/>. Меѓутоа, не постои „претпочитана“ или „канонска“ база <math>V</math>. Од друга страна, постои претпочитана база за <math>\mathbb{R}^3</math>, што се должи на нејзниот опис како [[Декартов производ]] од парови на <math>\mathbb{R}</math>, т.е. <math>\mathbb{R}^3 = \mathbb{R}\times \mathbb{R}\times \mathbb{R}</math>, тридимензионалниот Евклидов простор.<ref>{{наведена книга | title=Algebraic Topology | display-authors=1 | first1=Clark | last1=Bray | first2=Adrian | last2=Butscher | first3=Simon | last3=Rubinstein-Salzedo | publisher=Springer Nature | year=2021 | page=2 | isbn=978-3-030-70608-1 | url=https://books.google.com/books?id=Twc0EAAAQBAJ&pg=PA2 }}</ref> Ова овозможува дефинирање на канонски проекции, <math>\pi_i:\mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}</math>, каде <math>1 \leq i \leq 3</math>. На пример, <math>\pi_1(x_1,x_2,x_3) = x</math>. Со тоа, ова овозможува дефинирање на стандардна база <math>\mathcal{B}_{\text{стандард}} = \{E_1, E_2, E_3\}</math> определена од <math display = block>\pi_i(E_j) = \delta_{ij}</math> каде <math>\delta_{ij}</math> е [[Кронекеров делта-симбол|Кронекеровиот делта-симбол]]. Напишано целосно, стандардната база е<ref>{{наведена книга | title=Linear Algebra with Mathematica: An Introduction Using Mathematica | first=Fred | last=Szabo | publisher=Academic Press | year=2000 | isbn=978-0-12-680135-4 | pages=267–268 | url=https://books.google.com/books?id=aqruCh5Hb2cC&pg=PA267 }}</ref> <math display = block>E_1 = \begin{pmatrix}1 \\ 0\\ 0\end{pmatrix}, E_2 = \begin{pmatrix}0 \\ 1\\ 0\end{pmatrix}, E_3 = \begin{pmatrix}0 \\ 0\\ 1\end{pmatrix}.</math> Затоа <math>\mathbb{R}^3</math> може да се смета за апстрактниот векторски простор, заедно со дополнителната структура на изборот на база. Обратно на тоа, <math>V</math> може да се добие почнувајќи од <math>\mathbb{R}^3</math> и „заборавајќи“ ја структурата на Декартовиот производ, или еквивалентно, стандардниот избор на база. Наспроти општ векторски простор <math>V</math>, просторот <math>\mathbb{R}^3</math> понекогаш се нарекува координатен простор.<ref>{{наведена книга | title=Computational Homology | volume=157 | series=Applied Mathematical Sciences | display-authors=1 | first1=Tomasz | last1=Kaczynski | first2=Konstantin | last2=Mischaikow | first3=Marian | last3=Mrozek | publisher=Springer Science & Business Media | year=2006 | isbn=978-0-387-21597-6 | page=429 | url=https://books.google.com/books?id=hbcuBAAAQBAJ&pg=PA429 }}</ref> Физички гледано, концептуално пожелно е да се користи апстрактниот формализам за да се претположи што помалку структура ако таа не е дадена од поараметрите на дадениот проблем. На пример, во проблем со вртежна симетрија, работата со поконкретен опис на тридимензионалниот простор <math>\mathbb{R}^3</math> претпоставува избор на база која соодветстува на извесни оски. Но во вртежната симетрија не постои причина да се претпочитаат едни оски наспроти други, произволно свртени. Поинаку кажано, претпочитаниот избор на оски ја ја нарушува вртежната симетрија на физичкиот простор. Пресметковно гледано, неопходно е да се работи со поконкретниот опис <math>\mathbb{R}^3</math> за да се извршат конкретни пресметки. ====Афин опис==== {{Поврзано|Афин простор|Евклидов простор}} Уште поапстрактен опис е моделирањето на физичкиот простор во тридимензионален афин простор <math>E(3)</math> над реални броеви. Ова е уникатно до афин изоморфизам. Понекогаш се нарекува тридимензионален Евклидов простор.<ref name=Moretti_2023/> Како што описот на векторскиот простор доаѓа од „заборавање на претпочитаната база“ на <math>\mathbb{R}^3</math>, описот на афиниот простор доаѓа од 'заборавање на почетокот' на векторскиот простор. Евклидовите простори понекогаш се нарекуваат ''Евклидови афини простори'' за да се разликуваат од Евклидовите векторски простори.<ref>{{наведена книга | title=A Course in Algebra | volume=56 | series=Graduate studies in mathematics | first=Ėrnest Borisovich | last=Vinberg | publisher=American Mathematical Society | year=2003 | isbn=978-0-8218-3413-8 | pages=239–247 | url=https://books.google.com/books?id=kd24d3mwaecC&pg=PA247 }}</ref> Ова е физички привлечно бидејќи јасно ја покажува преодната инваријатност на физичкиот простор. Претпочитаниот почеток ја нарушува преодната инваријантност.<ref name=Moretti_2023>{{наведена книга | title=Analytical Mechanics: Classical, Lagrangian and Hamiltonian Mechanics, Stability Theory, Special Relativity | first=Valter | last=Moretti | translator-first=Simon G. | translator-last=Chiossi | publisher=Springer Nature | year=2023 | isbn=978-3-031-27612-5 | pages=2–7 | url=https://books.google.com/books?id=3SrCEAAAQBAJ&pg=PA2 }}</ref> ====Внатрешнопроизводен простор==== Дискусијата погоре не го опфаќча [[скаларен производ|скаларниот производ]]. Тој е пример за [[претхилбертов простор|внатрешен производ]]. Физичкиот простор може да се моделира како векторски простор, кој дополнително има структура на внатрешен производ. Внатрешниот производ ги дефинира поимите за должина и агол (а затоа и поимот за [[ортогоналност]]).<ref>{{наведена книга | title=Intermediate Dynamics: A Linear Algebraic Approach | series=Mechanical Engineering Series | first=R. A. | last=Howland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2006 | isbn=978-0-387-28316-6 | pages=49–51 | url=https://books.google.com/books?id=tHOOeOs0jUAC&pg=PA49 }}</ref> За секој внатрешен производ постојат бази при кои внатрешниот производ се сложува со скаларниот производ, но сепак, постојат многу различни можни бази, и недна не е претпочитана. Тие се разликуваат една од друга по вртењето, елемент на групата на вртења SO(3). ==Во анализата== {{Главна|Векторска анализа}} Векторската анализа се занимава со [[инфинитезимала|инфинитезимални]] и кумулативни промени на [[векторско поле|векторските полиња]], особено во тридимензионален [[Евклидов простор]], <math>\mathbb{R}^3</math>. За [[извод|диференцијација]] се користи операторот [[набла|дел]] (<math>\nabla</math>) или набла. ===Градиент, дивергенција и ротор=== [[Градиент]]от ја укажува насоката на најголемо зголемување на функција, како и нејзината величина. Пример за тоа е текот на честички, каде градиент е величината и насоката на текот во дадено место.<ref>{{наведена книга | title=An Invitation to Mathematical Physics and Its History | first=Jont | last=Allen | publisher=Springer Nature | year=2020 | isbn=978-3-030-53759-3 | pages=239–240 | url=https://books.google.com/books?id=cpH-DwAAQBAJ&pg=PA239 }}</ref> Во правоаголен координатен систем, градиентот на диференцијабилна функција <math>f: \mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}</math> е даден од<ref name=Sussman_Wisdom_2025>{{наведена книга | title=Functional Differential Geometry | first1=Gerald Jay | last1=Sussman | first2=Jack | last2=Wisdom | publisher=MIT Press | year=2025 | page=154 | isbn=978-0-262-05289-4 | url=https://books.google.com/books?id=ZulZEQAAQBAJ&pg=PA154 }}</ref> :<math>\nabla f = \frac{\partial f}{\partial x} \mathbf{i} + \frac{\partial f}{\partial y} \mathbf{j} + \frac{\partial f}{\partial z} \mathbf{k}</math> каде '''i''', '''j''' и '''k''' се [[единичен вектор|единичните вектори]] за оските ''x'', ''y'' и ''z''. Во индексен запис се претставува како<ref name=Bedford_Drumheller_2023>{{наведена книга | title=Introduction to Elastic Wave Propagation | first=Anthony | last=Bedford | first2=Douglas S. | last2=Drumheller | edition=2 | publisher=Springer Nature | year=2023 | isbn=978-3-031-32875-6 | pages=1–4 | url=https://books.google.com/books?id=BSTbEAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> <math display=block>(\nabla f)_i = \partial_i f.</math> [[Дивергенција]]та покажува нето [[тек (физика)|тек]] на векторското поле околу една точка, како зголемување или намалување на густината на честички. Ова покажува дали местото е извор или вртача.<ref>{{наведена книга | title=Classical Mechanics: A Computational Approach with Examples Using Mathematica and Python | first1=Christopher W. | last1=Kulp | first2=Vasilis | last2=Pagonis | publisher=CRC Press | year=2020 | page=92 | isbn=978-1-351-02437-2 | url=https://books.google.com/books?id=PRn9DwAAQBAJ&pg=PA92 }}</ref> Дивергенцијата на (диференцијабилно) [[векторско поле]] '''F''' = ''U'' '''i''' + ''V'' '''j''' + ''W'' '''k''', т.е. функција <math>\mathbf{F}:\mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}^3</math>, е еднаква на [[скалар|скаларновредносна]] функција:<ref name=Sussman_Wisdom_2025/> :<math>\operatorname{div}\,\mathbf{F} = \nabla\cdot\mathbf{F} =\frac{\partial U}{\partial x} +\frac{\partial V}{\partial y} +\frac{\partial W}{\partial z }. </math> Во индексен запис, со [[Ајнштајнов запис|Ајнштајновиот начин на сумација]] ова е<ref name=Bedford_Drumheller_2023/> <math display=block>\nabla \cdot \mathbf{F} = \partial_i F_i.</math> [[Ротор (математика)|Роторот]] (или виор) е вектор кој покажува вртежното кружење на векторското поле. Проширено во [[Декартов координатен систем|Декартови координати]], роторот ∇ × '''F''' is, for '''F''' сочинет од [''F''_x, ''F''_y, ''F''_z]:<ref>{{наведена книга | title=Vector Calculus | series=Springer Undergraduate Mathematics Series | first=Paul C. | last=Matthews | publisher=Springer Science & Business Media | year=2000 | page=60 | isbn=978-3-540-76180-8 | url=https://books.google.com/books?id=9wmR7kDdO8EC&pg=PA60 }}</ref> :<math>\begin{vmatrix} \mathbf{i} & \mathbf{j} & \mathbf{k} \\ \\ {\frac{\partial}{\partial x}} & {\frac{\partial}{\partial y}} & {\frac{\partial}{\partial z}} \\ \\ F_x & F_y & F_z \end{vmatrix}</math> Ова се проширува вака:<ref name=Sussman_Wisdom_2025/> :<math>\operatorname{curl}\,\mathbf{F} = \nabla\times\mathbf{F} = \left(\frac{\partial F_z}{\partial y} - \frac{\partial F_y}{\partial z}\right) \mathbf{i} + \left(\frac{\partial F_x}{\partial z} - \frac{\partial F_z}{\partial x}\right) \mathbf{j} + \left(\frac{\partial F_y}{\partial x} - \frac{\partial F_x}{\partial y}\right) \mathbf{k}.</math> Во индексен запис, со Ајнштајновиот начин на сумација ова е<ref name=Bedford_Drumheller_2023/> <math display=block> (\nabla \times \mathbf{F})_i = \epsilon_{ijk}\partial_j F_k,</math> каде <math>\epsilon_{ijk}</math> е сосема антисиметричниот, симболот на Леви-Чивита. ===Линиски, површински и зафатнински интеграли=== [[Податотека:Line integral of vector field.gif|мини|десно|Илустрација на линиски интеграл долж крива C во векторско поле F.]] [[Криволиниски интеграл]] на функција долж [[крива]] може да се смета за непрекината сумација на функциската вредност долж секој инфинитезимален прираст на таа крива. За некои [[скаларно поле]] ''f'' : ''U'' ⊆ '''R'''^''n'' → '''R''', ''линискиот интеграл'' долж крива [[функција дефинирана по делови|мазна по делови]] ''C'' ⊂ ''U'' се дефинира како<ref name=Karpfinger_2022/> :<math>\int\limits_C f\, ds = \int_a^b f(\mathbf{r}(t)) |\mathbf{r}'(t)|\, dt.</math> каде '''r''': [a, b] → ''C'' е произволна [[биекција|биективна]] (соодветство еден со еден) параметризација на кривата ''C'' така што '''r'''(''a'') и '''r'''(''b'') ги даваат крајните точки ''C'' и <math>a < b</math>. За [[векторско поле]] '''F''' : ''U'' ⊆ '''R'''^''n'' → '''R'''^''n'', линискиот интеграл долж мазната крива по делови ''C'' ⊂ ''U'', во насоката '''r''', се дефинира како<ref name=Karpfinger_2022>{{наведена книга | title=Calculus and Linear Algebra in Recipes: Terms, phrases and numerous examples in short learning units | first=Christian | last=Karpfinger | publisher=Springer Nature | year=2022 | isbn=978-3-662-65458-3 | page=640 | url=https://books.google.com/books?id=7xWbEAAAQBAJ&pg=PA640 }}</ref> :<math>\int\limits_C \mathbf{F}(\mathbf{r})\cdot\,d\mathbf{r} = \int_a^b \mathbf{F}(\mathbf{r}(t))\cdot\mathbf{r}'(t)\,dt,</math> каде <math>\cdot</math> е [[скаларен производ|скаларниот производ]], а '''r''': [a, b] → ''C'' е биективната [[параметарска равенка|параметризација]] на кривата ''C'' така што '''r'''(''a'') и '''r'''(''b'') ги даваат крајните точки на ''C''. Подвид на линискиот интеграл среќаваме во физиката кога рамнината е затворена јамка, што го одредува кружењето на функцијата околу јамката<ref>{{наведена книга | title=Vectors in Physics and Engineering | first=Alan | last=Durrant | publisher=Routledge | year=2019 | page=225 | isbn=978-1-351-40556-0 | url=https://books.google.com/books?id=rFEPEAAAQBAJ&pg=PA225 }}</ref> :<math>\oint_C \mathbf{F}(\mathbf{r})\cdot\,d\mathbf{r}.</math> ''[[Површински интеграл|Површинскиот интеграл]]'' е воопштување на [[повеќекратен интеграл|повеќекратни интеграли]] на интеграција над [[површина (топологија)|површини]]. Може да се смета за [[повеќекратен интеграл|двојноинтегрален]] аналог на линискиот интеграл. За да ја најдеме изречната формула за површинскиот интеграл ќе треба да ја [[координатен систем|параметризираме]] дадената површина, ''S'', работејќи со систем на [[криволиниски координатен систем|криволиниски координати]] на ''S'', како [[географски координатен систем|ширина и должина]] на [[сфера]]. Нека таква параметризација биде '''x'''(''s'', ''t''), каде (''s'', ''t'') се разликува во некоја област ''T'' на рамнината. Тогаш површинскиот интеграл е даден од :<math> \iint_{S} f \,\mathrm dS = \iint_{T} f(\mathbf{x}(s, t)) \left\|{\partial \mathbf{x} \over \partial s}\times {\partial \mathbf{x} \over \partial t}\right\| \mathrm ds\, \mathrm dt </math> каде изразот меѓу правите црти на десната страна е [[величина (математика)|величината]] на [[векторски производ|векторскиот производ]] на [[парцијален извод|парцијалните изводи]] на '''x'''(''s'', ''t''), и се нарекува површински елемент. Ако имаме векторско поле '''v''' на ''S'', т.е. функција која на секое '''x''' во ''S'' му задава вектор '''v'''('''x'''), површинскиот интеграл може да се дефинира како составнички според дефинициите на површинскиот интеграл на скалано поле; резултатот е вектор. ''[[Зафатнински интеграл|Зафатнинскиот интеграл]]'' е [[интеграл]] над ''тридимензионален домен'' или област. Кога [[интеграл|интеграндот]] е тривијален (единица), зафатнинскиот интеграл е просто ''[[зафатнината]]'' на областа.<ref name="IEV-h648">{{нмс | title=IEC 60050 — Details for IEV number 102-04-40: "volume" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=102-04-40 | language=ja | access-date=19 септември 2023}}</ref><ref name="IEV-i241">{{нмс | title=IEC 60050 — Details for IEV number 102-04-39: "three-dimensional domain" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=102-04-39 | language=ja | access-date=19 септември 2023}}</ref> Може да значи и [[повеќекратен интеграл|троен интеграл]] во областа ''D'' во '''R'''³ на [[функција (математика)|функција]] <math>f(x,y,z),</math> и обично се запишува вака: :<math>\iiint\limits_D f(x,y,z)\,dx\,dy\,dz.</math> ===Фундаментална теорема за линиските интеграли=== Фундаменталната теорема за криволиниските интеграли вели дека [[криволиниски интеграл]] низ [[градиент]]но поле може да се пресмета со пресметување на првичното скалано поле и завршните точки на кривата.<ref>{{нмс | title=Lecture 25: Fundamental Theorem of Line Integrals | first=Oliver | last=Knill | work=Multivariable Calculus | publisher=Department of Mathematics, Harvard University | url=https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math21a2022/handouts/lecture25.pdf | access-date=8 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109214140/https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math21a2022/handouts/lecture25.pdf |archive-date=9 ноември 2023}}</ref> Нека <math> \varphi : U \subseteq \mathbb{R}^n \to \mathbb{R}</math>. Тогаш :<math> \varphi\left(\mathbf{q}\right)-\varphi\left(\mathbf{p}\right) = \int_{\gamma[\mathbf{p},\,\mathbf{q}]} \nabla\varphi(\mathbf{r})\cdot d\mathbf{r}. </math> ===Стоксова теорема=== {{Главна|Стоксова теорема}} [[Стоксова теорема|Стоксовата теорема]] го поврзува [[површински интеграл|површинскиот интеграл]] на [[ротор (математика)|роторот]] на [[векторско поле]] F над површина Σ во Евклидов тридимензионален простор со [[криволиниски интеграл|криволинискиот интеграл]] на векторското поле над неговата граница ∂Σ:<ref>{{нмс | title=Lecture 22: Stokes’ Theorem and Applications | first=Martin | last=Evans | date=23 април 2002 | publisher=The University of Edinburgh, Department of Physics & Astronomy | url=https://www2.ph.ed.ac.uk/~mevans/mp2h/VTF/lecture22.pdf | access-date=8 ноември 2025 }}</ref> :<math> \iint_{\Sigma} \nabla \times \mathbf{F} \cdot \mathrm{d}\mathbf{\Sigma} = \oint_{\partial\Sigma} \mathbf{F} \cdot \mathrm{d} \mathbf{r}. </math> ===Теорема за дивергенција=== {{Главна|Гаус-Острограсдкиева теорема}} Да земеме дека {{мпром|V}} е подмножество на <math>\mathbb{R}^n</math> (во случајот на {{мат|''n'' {{=}} 3, ''V''}} претставува зафатнина во 3Д-простор) кое е [[компактен простор|компактно]] и има граница мазна по делови {{мпром|S}} (означено и со {{мат|∂''V'' {{=}} ''S''}}). АКо {{мат|'''F'''}} е непрекинато диференцијабилно векторско поле дефинирано на околина {{мпром|V}}, тогаш [[Гаус-Остроградскиева теорема|Гаус-Остроградскиевата теорема]] (теоремата за дивергенција) вели:<ref name=spiegel>{{наведена книга |author1=M. R. Spiegel |author2=S. Lipschutz |author3=D. Spellman | title = Vector Analysis | edition = 2 | series = Schaum's Outlines | publisher = McGraw Hill | location = US | year = 2009 | isbn = 978-0-07-161545-7 }}</ref> :{{oiint | preintegral = <math>\iiint_V\left(\mathbf{\nabla}\cdot\mathbf{F}\right)\,dV=</math> | intsubscpt = <math>\scriptstyle S</math> | integrand = <math>(\mathbf{F}\cdot\mathbf{n})\,dS .</math> }} Левата страна е [[зафатнински интеграл]] над [[зафатнина]]та {{мпром|V}}, а десната е [[површински интеграл|површинскиот интеграл]] над границата на зафатнината {{мпром|V}}. Затвореното многуобразие {{мат|∂''V''}} е, прилично воопштено, границата на {{мпром|V}} насочена кон [[нормала|нормалата]] што покажува нанадвор, а {{мат|'''n'''}} е нанадвор насоченото единично нормално поле на границата {{мат|∂''V''}}. ({{мат|''d'''''S'''}} може да се користи како скратен облик на {{мат|'''n'''''dS''}}.) ==Во топологијата== [[Податотека:WikipediaGlobeOnePiece.stl|мини|исправено=1.2|Логото на [[Википедија]] во три димензии.]] Тридимензионалниот простор има ред тополошки својства кои го разликуваат од простори со други димензии. На пример, за врзување на [[теорија на јазлите|јазол]] на врвца потребни се барем три димензии.<ref>{{наведена книга | first=Dale | last=Rolfsen | title= Knots and Links | issue=346 | series=AMS Chelsea Publishing | publisher=American Mathematical Society | location=Providence, Rhode Island | year=1976 | isbn=978-0-8218-3436-7 | url=https://books.google.com/books?id=naYJBAAAQBAJ&pg=PA9 }}</ref> Во [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]], генеричките тридимензионални простори се тридимензионални многуобразија, кои месно личат на <math>{\mathbb{R}}^3</math>. Globally, истото тридимензионално многуобразие може да биде закривено на разни начини, под услов да остане непрекинато.<ref>{{наведена книга | title=Tensor Calculus and Analytical Dynamics | series=Engineering Mathematics | first=John G. | last=Papastavridis | publisher=Routledge | year=2018 | isbn=978-1-351-41162-2 | page=22 | url=https://books.google.com/books?id=KlIPEAAAQBAJ&pg=PA22 }}</ref> Пример за ова е [[времепросторна крива|закривениот време-простор]] во [[општа релативност|општата релативност]]. ==Во конечната геометрија== Многу поимувања за димензиите може да се испробаат со [[конечна геометрија]]. Најпростиот пример е PG(3,2), кој има [[Фаноова рамнина|Фаноови рамнини]] како негови двозимензионални потпростори.<ref>{{наведена книга | title=A Course in Combinatorics and Graphs | series=Compact Textbooks in Mathematics | first1=Simeon | last1=Ball | first2=Oriol | last2=Serra | publisher=Springer Nature | year=2024 | isbn=978-3-031-55384-4 | page=77 | url=https://books.google.com/books?id=SI4CEQAAQBAJ&pg=PA77 }}</ref> Ова е пример за Галоаова геометрија, која ја проучува [[проективна геометрија|проективната геометрија]] користејќи [[конечно поле|конечни полиња]]. Така, за секое Галоаово поле GF(''q''), постои [[проективен простор]] PG(3,''q'') од три димензии.<ref>{{наведен научен собир | title=Introduction | conference=Finite Geometries and Designs: Proceedings of the Second Isle of Thorns Conference 1980 | issue=3 | series=Lecture note series, London Mathematical Society | volume=49 | display-editors=1 | editor1-first=P. J. | editor1-last=Cameron | editor2-first=J. W. P. | editor2-last=Hirschfeld | editor3-first=D. R. | editor3-last=Hughes | publisher=Cambridge University Press | year=1981 | isbn=978-0-521-28378-6 | page=1 | url=https://books.google.com/books?id=qMawcdK0s-8C&pg=PA1 }}</ref> На пример, секои три [[разминувачки прави]] во PG(3,''q'') се содржат во точно еден регул.<ref>{{наведена книга | first1=Albrecht | last1=Beutelspacher | first2=Ute | last2=Rosenbaum | year=1998 | title=Projective Geometry | page=72 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-48364-3 | url=https://books.google.com/books?id=I4OqBcaKAJ0C&pg=PA72 }}</ref> == Поврзано == * [[Димензионална анализа]] * [[Четиридимензионален простор]] * [[Разминувачки прави]] * [[Стереометрија]] * [[Тридимензионална геометрија]] * [[Тридимензионален график]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|3D}} * {{MathWorld |title=Четиридимензионална геометрија |id=Four-DimensionalGeometry}} * [http://www.numbertheory.org/book/cha8.pdf Елементарна линеарна алгебра — Глава 8: Тридимензионална геометрија], Кит Метјус, Универзитет на Квинсленд {{en}} {{Димензија}} [[Категорија:Димензија]] [[Категорија:Стереометрија]] [[Категорија:Аналитичка геометрија]] [[Категорија:Повеќедимензионална геометрија|3]] [[Категорија:3 (број)|Простор]] [[Категорија:Простор]] 51urj1guacyzqejqh6rrilfrqj2ebkz 5532603 5532602 2026-04-01T03:10:32Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ 5532603 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Coord planes color.svg|мини|250п|Тридимензионален [[Декартов координатен систем]].]] '''Тридимензионален простор''' или ('''3Д-простор''') — [[математички простор]] во кој се потребни три вредности (наречени ''[[координати]]'') за одредување на [[положба (геометрија)|положбата]] на една [[точка (геометрија)|точка]]. Во највообичаената смисла, ова е '''тридимензионален Евклидов простор''', т.е. [[Евклидов простор|Евклидовиот простор]] од трета [[димензија]], со кој го моделираме [[физички простор|физичкиот простор]]. Поопштите тридимензионални простори се нарекуваат ''тридимензионални многуобразија''. Поимот разговорно може да се однесува на подмножество на простор, ''тридимензионална област'' (или 3Д-домен),<ref name="IEV-i241"/> ''[[стереометрија|тело]]''. Технички гледано, [[кратно]] на {{мат|''n''}} [[реален број|броеви]] може да се поимува како [[Декартови координати]] на место во {{мат|''n''}}-димензионален Евклидов простор. Множеството од овие {{мпром|n}}-кратна се бележи како <math>\R^n,</math> и може да се поистовети со парот образуван од {{мпром|n}}-димензионален Евклидов простор и [[Декартов координатен систем]]. Кога {{мат|1=''n'' = 3}}, овој простор се нарекува тридимензионален Евклидов простор (или просто „Евклидов простор“ кога контекстот е јасен).<ref>{{нмс|title=Euclidean space - Encyclopedia of Mathematics|url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Euclidean_space|access-date=12 август 2020|website=encyclopediaofmath.org|language=en}}</ref> Во [[класична физика|класичната физика]] тој служи како модел за физичката [[вселена]], во кој постои сета [[материја]]. Кога се зема предвид [[теорија за релативноста|теоријата за релативноста]], може да се смета за месен потпростор на [[време-простор]]от.<ref name="IEV">{{нмс | title=Details for IEV number 113-01-02: "space" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=113-01-02 | language=ja | access-date=7 ноември 2023}}</ref> Иако ова е најшироко употребуваниот модел на светот кој го искусуваме,<ref>{{нмс|title=Euclidean space {{!}} geometry|url=https://www.britannica.com/science/Euclidean-space|access-date=12 август 2020|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> тој е само еден пример за тридимензионално многуобразие. Во овој класичен пример, кога трите вредности се однесуваат на мерки во разни насоки ([[координатен систем|координати]]), можеме да избереме било кои три насоки под услов тие да не лежат на иста [[рамнина]]. Покрај тоа, ако овие насоки се спарени [[нормалност (математика)|нормали]], трите вредности ги нарекуваме ''[[ширина]]'', ''[[висина]]/длабочина'' и ''[[должина]]''. ==Историја== Филозофот [[Аристотел]] говори за постоењето на три димензии:{{Quote|Величина делива на еден начин е линија, делива на два начина е површина, а делива на три начина е тело. Не постои величина повеќе од овие три, бидејќи постојат само три димензии, и она што е деливо во три насоки е деливо во сите.<ref>Аристотел (350 п.н.е.), [https://archive.org/details/decaeloleofric00arisuoft/decaeloleofric00arisuoft/page/n11/mode/2up ''De Caelo''] („За небото“), Книга 1</ref>}} Книгите XI и XIII од „''[[Елементи (Евклид)|Елементи]]''“ на [[Евклид]] се занимаваат со [[стереометрија|тридимензионална геометрија]]. Книга XI ги образложува нормалноста, паралелноста и ортогоналноста на правите и рамнините, конструкцијата и својствата на аглите и на [[паралелопипед]]ните тела. Книга XII зборува за инфинитезималите и [[метод на исцрпување|методот на исцрпување]] за пронаоѓање на плоштината на кружница или зафатнината на [[пирамида (геометрија)|пирамида]],<ref name=Artmann_2012/> конус, цилиндар или сфера.<ref>{{нмс | title=Euclid's Elements of Geometry | first=Richard | last=Fitzpatrick | date=26 август 2014 | publisher=University of Texas | url=https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html | access-date=4 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122110646/https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html |archive-date=22 ноемри 2025}}</ref> Книга XIII го опишува конструирањето на пет правилни [[Платонови тела]] во сфера: [[коцка]]та, [[октаедар]]ите, [[икосаедар]]ите и [[додекаедар]]ите.<ref name=Artmann_2012>{{наведена книга | title=Euclid—The Creation of Mathematics | first=Benno | last=Artmann | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-1-4612-1412-0 | pages=9–10 | url=https://books.google.com/books?id=F8XgBwAAQBAJ&pg=PA9 }}</ref> Во XVII век тридимензионалниот простор е опишан со [[Декартови координати]], со појавата на [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] разработена од [[Рене Декарт]] во неговото дело „''Геометрија''“.<ref>{{наведена книга | title=The Foundations of Geometry and the Non-Euclidean Plane | series=Mathematics and Statistics | first=G. E. | last=Martin | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=51 | isbn=978-1-4612-5725-7 | url=https://books.google.com/books?id=_ynUBwAAQBAJ&pg=PA51 }}</ref> [[Пјер де Ферма]] независно разработил слични идеи во ракописот „Вовед во рамни и просторни места“ (''Ad locos planos et solidos isagoge''), кој не го објавил додека бил жив.<ref>{{наведена книга | title=Relay Race To Infinity, The: Developments In Mathematics From Euclid To Fermat | first1=Derek Allan | last1=Holton | first2=John | last2=Stillwell | publisher=World Scientific | year=2024 | isbn=978-981-12-9634-5 | page=158 | url=https://books.google.com/books?id=okEyEQAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> Неговата работа на барање на [[екстремни вредности|екстреми]] на крива ги удрила темелите на [[диференцијално сметање|диференцијалното сметање]].<ref>{{наведена книга | chapter=Mathematical Faits Divers | first=J.-B. | last=Hiriart-Urrety | title=Convexity and Duality in Optimization: Proceedings of the Symposium on Convexity and Duality in Optimization Held at the University of Groningen, The Netherlands June 22, 1984 | series=Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems | editor-first=Jacob | editor-last=Ponstein | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=3 | isbn=978-3-642-45610-7 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=L1TsCAAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> [[Исак Њутн]] го вовел [[поларен координатен систем|поларниот координатен систем]] како алтернативен недекартов систем, корисен во некои геометрии.<ref>{{наведено списание | title=Newton as an Originator of Polar Coördinates | first=C. B. | last=Boyer | journal=The American Mathematical Monthly | volume=56 | issue=2 | date=февруари 1949 | pages=73-78 | doi=10.2307/2306162 | jstor=2306162 | publisher=Taylor & Francis, Ltd. }}</ref> Во XVIII век [[Алекси Клеро]] проучувал алгебарски криви во просторот, концептот за [[допирен простор]] и закривеност, како и употребата на анализа за таа цел.<ref>{{нмс | title=The Four Curves of Alexis Clairaut | display-authors=1 | first1=Taner | last1=Kiral | first2=Jonathan | last2=Murdock | first3=Colin B. P. | last3=McKinney | journal=Convergence | publisher=Mathematical Association of America | url=https://old.maa.org/press/periodicals/convergence/the-four-curves-of-alexis-clairaut | access-date=5 ноември 2025 }}</ref><ref name=Struik_1933>{{наведено списание | title=Outline of a History of Differential Geometry: I | first=D. J. | last=Struik | journal=Isis | volume=19 | issue=1 | date=април 1933 | pages=92–120 | jstor=225188 | publisher=The University of Chicago Press }}</ref> [[Леонард Ојлер]] го разгледувал поимот за [[геодезиска линија]] на површина, изведувајќи ја првата аналитичка геодезиска равенка,<ref>{{наведена книга | title=Leonhard Euler: Mathematical Genius in the Enlightenment | first=Ronald | last=Calinger | publisher=Princeton University Press | year=2019 | page=76 | isbn=978-0-691-19640-4 | url=https://books.google.com/books?id=TM2bDwAAQBAJ&pg=PA76 }}</ref> а потоа го вовел првиот збир од сопствени координатени системи на површина,<ref name=Struik_1933/> воведувајќи ја теоријата за ''сопствена геометрија'' на која се засноваат современите геометриски идеи. Во 1760 г. Ојлер докажал теорема изразувајќи ја закривеноста на просторна крива на површина со главни кривини,<ref>{{наведена книга | title=The Legacy of Leonhard Euler: A Tricentennial Tribute | first=Lokenath | last=Debnath | publisher=World Scientific | year=2010 | isbn=978-1-84816-526-7 | page=137 | url=https://books.google.com/books?id=K2liU-SHl6EC&pg=PA137 }}</ref> познато како Ојлерова теорема. Подоцна истиот век, [[Гаспар Монж]] направил важни придонеси кон проучувањето на кривите и површините.<ref name=Struik_1933/> Со тоа Ојлер и Монж ги поставиле темелите на [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]]. Во XIX век геометријата на тридимензионалниот простор бележи развој со работата на ирскиот математичар [[Вилијам Роуан Хамилтон]], поточно разработката на [[кватернион]]ите, кои се [[хиперкомпленсен број|хиперкомплексен броен систем]]. За таа цел Хамилтон ги ги вовел поимите [[скалар]] и [[вектор]], кои за прват се дефинирани во тридимензионална смисла во геометриската рамка за кватерниони.<ref>{{наведена книга | chapter=Introduction | first=Adrian | last=Rice | title=Mathematics in Victorian Britain | display-editors=1 | editor1-first=Raymond | editor1-last=Flood | editor2-first=Adrian | editor2-last=Rice | editor3-first=Robin | editor3-last=Wilson | publisher=OUP Oxford | year=2011 | page=5 | isbn=978-0-19-960139-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=l5YiddUUfl4C&pg=PA5 }}</ref> Така, тридимензионалниот простор можел да се опише со помош на кватернионите <math>q = a + ui + vj + wk</math> кои имале исчезнувачка скаларна составница, т.е. <math>a = 0</math>.<ref name=Morais_2014>{{наведена книга | title=Real Quaternionic Calculus Handbook | display-authors=1 | first1=João Pedro | last1=Morais | first2=Svetlin | last2=Georgiev | first3=Wolfgang | last3=Sprößig | publisher=Springer Science & Business Media | year=2014 | isbn=978-3-0348-0622-0 | pages=1–13 | url=https://books.google.com/books?id=YnS8BAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> Со неговата работа Хамилтон посредно го вовел поимот за база, тука даден од кватернионските елементи <math>i,j,k</math>, како и [[скаларен производ|скаларниот]] и [[векторски производ|векторскиот производ]], што соодветствува на (негативот од) скаларниот дел и векторскиот дел на производот од два векторски кватерниона. Овие два производа се препознаени како нешта сами по себе дури од [[Вилард Гибс]],<ref name=Morais_2014/> Современото бележење на скаларните и векторските производи е воведено од неговите наставни белешки, употребени и во „''Векторска анализа''“ (1901) од Едвин Бидвел Вилсон, врз основа на Гибсовите предавања.<ref>{{наведена книга | title=Vector Analysis: A Text-book for the Use of Students of Mathematics and Physics | series=Yale bicentennial publications | first1=Josiah Willard | last1=Gibbs | first2=Edwin Bidwell | last2=Wilson | edition=2 | publisher=Yale University Press | year=1901 | pages=ix, 55 | url=https://books.google.com/books?id=R5IKAAAAYAAJ&pg=PA55 }}</ref> Понатамошниот развој уследил во облик на апстрактниот формализам на векторските простори во работата на [[Херман Грасман]] и [[Џузепе Пеано]]; Пеано ја дал првата современа дефиниција за векторски простори како [[алгебарска структура]].<ref>{{наведена книга | title=Linear Algebra: A Geometric Approach | first1=Theodore | last1=Shifrin | first2=Malcolm | last2=Adams | publisher=W. H. Freeman & Company | year=2002 | page=215 | isbn=978-0-7167-4337-8 | url=https://books.google.com/books?id=e-X8wgy9a5gC&pg=PA215 }}</ref> Развојот на [[матрица (математика)|матричната математика]] и нејзината применаво n-димензионална геометрија е плод на залагањата на [[Артур Кејли]].<ref>{{нмс | title=Arthur Cayley | website=MacTutor | first1=J. J. | last1=O'Connor | first2=E. F. | last2=Robertson | date=ноември 2014 | publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland | url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cayley/ | access-date=5 ноември 2025 }}</ref> ==Во Евклидовата геометрија== ===Координатни системи=== {{Главна|Координатен систем}} Во математиката, [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] (наречена и Декартова геометрија) ја опишува секоја точка во тридимензионалниот простор со помош на три координати. Се даваат три [[координатна оска|координатни оски]], секоја од нив нормална на другите две во [[координатен почеток|почетокот]], точката во која се сечат. Тие се бележат со {{мат|''x'', ''y''}} и {{мат|''z''}}. Во однос на тие оски, положбата на секоја точка во тридимензионалниот простор се изразува како подредена тројка од [[реален број|реални броеви]], каде секој број е растојанието на таа точка од почетокот измерен долж дадената оска, што е еднакво на оддалеченоста на таа точка од рамнината определена од другите две оски.<ref name="Hughes">{{наведена книга|last1=Hughes-Hallett|first1=Deborah|last2=McCallum|first2=William G.|last3=Gleason|first3=Andrew M.|title=Calculus : Single and Multivariable|date=2013|publisher=John wiley|isbn=978-0470-88861-2|edition=6}}</ref> Други чести начини на опишување на местоположбата на една точка во тридимензионален простор се [[цилиндричпен координатен систем|цилиндричните]] и [[сферен координатен систем|сферните координати]], иако има бесконечно многу можни начини.<ref>{{наведена книга | title=A Student's Guide to Vectors and Tensors | series=Student's Guides | first=Daniel A. | last=Fleisch | publisher=Cambridge University Press | year=2011 | isbn=978-1-139-50394-5 | pages=15–18 | url=https://books.google.com/books?id=eu1wCIRDwSEC&pg=PA15 }}</ref><ref>{{наведена книга | title=Mathematics for Physical Science and Engineering: Symbolic Computing Applications in Maple and Mathematica | first=Frank E. | last=Harris | publisher=Academic Press | year=2014 | isbn=978-0-12-801049-5 | pages=202–205 | url=https://books.google.com/books?id=TbbrAgAAQBAJ&pg=PA202 }}</ref> Подолу се прикажани гореспоманатите системи. <gallery> Image:Coord XYZ.svg|[[Декартов координатен систем]] Image:Cylindrical Coordinates.svg|[[Цилиндричен координатен систем]] Image:Spherical Coordinates (Colatitude, Longitude).svg|[[Сферен координатен систем]] </gallery> ===Прави и рамнини=== Две различни точки секогаш определуваат [[права]]. Три различни точки може да бидат или [[колинеарност|колинеарни]], или да определуваат своја [[рамнина]]. Од друга страна, четири различни точки можат да бидат или колинеарни, или [[копланарност|копланарни]], или да го определуваат целиот простор.<ref>{{наведена книга | title=Introduction to the Geometry of N Dimensions | series=Dover Books on Mathematics | first=D. M. Y. | last=Sommerville | edition=препеч. | publisher=Courier Dover Publications | orig-year=1929 | year=2020 | isbn=978-0-486-84248-6 | pages=3–6 | url=https://books.google.com/books?id=4vXDDwAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> Две одделни прави можат да се пресекуваат, да бидат [[паралелност|паралелни]] или да се [[разминувачки прави|разминувачки]]. Две паралелни прави или две пресекувачки прави лежат на своја рамнина, па така разминувачките прави се прави кои не се среќаваат и не лежат на иста рамнина.<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013>{{наведена книга | title=Handbook of Mathematics | first1=Ilja N. | last1=Bronštejn | first2=Konstantin A. | last2=Semendjaev | edition=3 | publisher=Springer | year=2013 | isbn=978-3-662-25651-0 | page=177 | url=https://books.google.com/books?id=mPXxCAAAQBAJ&pg=PA177 }}</ref> [[Податотека:Relations between planes.png|right|мини|Однос помеѓу три рамнини; само во примерот 12 рамнините се среќаваат во точка.]] Две различни рамнини можат или да се среќаваат во заедничка права, или да бидат паралелни (т.е. да не се среќаваат).<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013/> Три различни прави (каде ниеден пар не е паралелен), можат да се среќаваат во заедничка права, во една заедничка точка, или да немаат ниедна заедничка точка. Во последниот случај, трите прави во пресекот на секој пар се взаемно паралелни.<ref>{{наведена книга | title=Geometry | series=Springer Undergraduate Mathematics Series | first=Roger | last=Fenn | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | page=152 | isbn=978-1-4471-0325-7 | url=https://books.google.com/books?id=b1HlBwAAQBAJ&pg=PA152 }}</ref> Една права може да лежи на дадена рамнина, да ја пресекува таа рамнина во единствена точка или да биде паралелна на рамнината.<ref name=Bronštejn_Semendjaev_2013/> Во последниот случај може да се образуваат прави на рамнината кои се паралелни на дадената права. [[Хиперрамнина]]та е потпростор со една димензија помалку од димензијата на целиот простор. Хиперрамнините во тридимензионален простор се дводимензионални потпростори, т.е. рамнини. Изразено во Декартови координати, точките на хиперрамнината задоволуваат една [[линеарна равенка]], така што рамнините во овој тридимензионален простор се опишуваат со линеарни равенкии. Правата може да се опише со пар независни линеарни раевнки — секоја од нив претставува рамнина со оваа права како заеднички пресек.<ref>{{наведена книга | title=Topics in Mathematical Analysis and Differential Geometry | series=Pure Mathematics | volume=24 | first=Nicolas K. | last=Laos | publisher=World Scientific | year=1998 | isbn=978-981-02-3180-4 | pages=220–221 | url=https://books.google.com/books?id=1r7dSn4ZqogC&pg=PA220 }}</ref> [[Варињонова теорема|Варињоновата теорема]] вели дека средишната точка на секој четириаголник во <math>\mathbb{R}^{3}</math> образува [[паралелограм]], и затоа е копланарен.<ref>{{наведена книга | title=Geometry by Its History | series=Undergraduate Texts in Mathematics | first1=Alexander | last1=Ostermann | first2=Gerhard | last2=Wanner | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-3-642-29163-0 | url=https://books.google.com/books?id=eOSqPHwWJX8C&pg=PA264 }}</ref> ===Сфери и топки=== {{Главна|Сфера}} [[Податотека:Sphere wireframe 10deg 6r.svg|right|thumb|Перспективна проекција на сфера врз две димензии.]] [[Сфера]]та во тридимензионален простор (наречена и '''дводимензионална сфера''' бидејќи е тело со две димензии) се состои од множество од сите точки во тридимензионален простор на дадено растојание {{мат|''r''}} од централната точка {{мпром|P}}. Телото кое го обвива сферата се нарекува [[топка (математика)|топка]] (поточно, '''тридимензионална топка''').<ref>{{наведена книга | title=Geometry of Lengths, Areas, and Volumes | volume=108 | first=James W. | last=Cannon | publisher=American Mathematical Society | year=2017 | isbn=978-1-4704-3714-5 | page=29 | url=https://books.google.com/books?id=sSI_DwAAQBAJ&pg=PA29 }}</ref> Зафатината на топката е дадена со<ref name=Johnston-Wilder_Mason_2005>{{наведена книга | title=Developing Thinking in Geometry | editor1-first=Sue | editor1-last=Johnston-Wilder | editor2-first=John | editor2-last=Mason | publisher=Paul Chapman Educational Publishing | year=2005 | isbn=978-1-4129-1169-6 | page=106 | url=https://books.google.com/books?id=kig6NvsG9OIC&pg=PA106 }}</ref> <math display = block>V = \frac{4}{3}\pi r^{3},</math> а плоштината на сферата е<ref name=Johnston-Wilder_Mason_2005/> <math display = block>A = 4\pi r^2,</math> Друг вид на сфера произлегува од четиридимензионална топка, чија тридимензионална површина е '''тридимензионалната сфера''': точките подеднакво оддалечени од почетокот на Евклидовиот простор {{мат|'''R'''⁴}}. Ако точката има координати, {{мат|''P''(''x'', ''y'', ''z'', ''w'')}}, тогаш {{мат|1=''x''² + ''y''² + ''z''² + ''w''² = 1}} ги одликува тие толки на единичната тридимензионална сфера со средиште во почетокот.<ref>{{нмс | title=Hypersphere | last=Weisstein | first=Eric W. | work=Wolfram MathWorld | url=https://mathworld.wolfram.com/Hypersphere.html | access-date=6 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202033726/https://mathworld.wolfram.com/Hypersphere.html |archive-date=2 февруари 2026}}</ref> Оваа тридимензионална сфера е пример за тридимензионално многуобразие: [[тополошки простор|простор]] кој ''месно изгледа'' како тридимензионален простор.<ref>{{наведена книга | title=Discrete and Computational Geometry | first1=Joseph | last1=O'Rourke | first2=Satyan L. | last2=Devadoss | publisher=Princeton University Press | year=2011 | isbn=978-1-4008-3898-1 | url=https://books.google.com/books?id=InJL6iAaIQQC&pg=PA146 }}</ref> Строго тополошки изразено, секоја точка на тридимензионалната сфера има околина која е [[хомеоморфизам|хомеоморфна]] на отворено [[подмножество]] на тридимензионален простор. ===Политопи=== {{Главна|Полиедар}} Во три димензии постојат девет [[правилен политоп|правилни политопи]]: петте испакнати [[Платонови тела]] и четири неиспакнати [[Кеплер-Поансоово тело|Кеплер-Поансоови тела]].<ref>{{наведена книга | title=Gems of Geometry | first=John | last=Barnes | edition=2 | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-3-642-30964-9 | page=46 | url=https://books.google.com/books?id=7YCUBUd-4BQC&pg=PA46 }}</ref> {| class=wikitable |+ Правилни политопи во три димензии |- align=center !Класа !colspan=5|[[Платоново тело|Платонови тела]] !colspan=4|[[Кеплер-Поансоово тело|Кеплер-Поансоови тела]] |- ![[Симетрија]] ![[Тетраедарска симетрија|T_d]] !colspan=2|[[Октаедарска симетрија|O_h]] !colspan=6|[[Икосаедарска симетрија|I_h]] |- ![[Коксетерова група]] !A₃, [3,3] !colspan=2|B₃, [4,3] !colspan=6|H₃, [5,3] |- align=center ![[Симетриски број|Ред]] |24 |colspan=2|48 |colspan=6|120 |- align=center ![[Правилен полиедар|Правилен<br>полиедар]] |[[Податотека:Tetrahedron.svg|50п]]<br>[[Тетраедар|{3,3}]] |[[Податотека:Hexahedron.svg|50п]]<br>[[Коцна|{4,3}]] |[[Податотека:Octahedron.svg|50п]]<br>[[Октаедар|{3,4}]] |[[Податотека:Dodecahedron.svg|50п]]<br>[[Додекаедар|{5,3}]] |[[Податотека:Icosahedron.svg|50п]]<br>[[Икосаедар|{3,5}]] |[[Податотека:SmallStellatedDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Мал ѕвездест додекаедар|{5/2,5}]] |[[Податотека:GreatDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем додекаедар|{5,5/2}]] |[[Податотека:GreatStellatedDodecahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем ѕвездест додекаедар|{5/2,3}]] |[[Податотека:GreatIcosahedron.jpg|50п]]<br>[[Голем икосаедар|{3,5/2}]] |} ===Површини на вртење=== {{Главна|Површина на вртење}} [[Површина (топологија)|Површината]] создадена со вртење на [[рамнинска крива]] околу неподвижна права на оваа рамнина како оска се нарекува [[површина на вртење]]. Рамнинската крива се нарекува ''[[генератриса]]'' на површината. Резнето од површината направено со пресекување на површината со рамнина нормална (ортогонална) на оската е кружница.<ref name=Caliò_Lazzari_2020>{{наведена книга | title=Elements of Mathematics with numerical applications | first1=Franca | last1=Caliò | first2=Alessandro | last2=Lazzari | publisher=Società Editrice Esculapio | year=2020 | isbn=978-88-358-1755-0 | pages=149–151 | url=https://books.google.com/books?id=bX_gDwAAQBAJ&pg=PA149 }}</ref><ref name=Parker_1987>{{наведена книга | title=Sceno-graphic Techniques | first=Wilford Oren | last=Parker | publisher=SIU Press | year=1987 | isbn=978-0-8093-1350-1 | pages=74–76 | url=https://books.google.com/books?id=Be14QTT8SL4C&pg=PA74 }}</ref> Простите примери се јавуваат кога генератрисата е права. Ако таа се пресекува со оската, површината на вртење е правоаголен кружен [[конус]] со теме во пресечната точка. Меѓутоа, ако генератрисата и оската се паралелни, тогаш површината на вртење е кружен [[цилиндар (геометрија)|цилиндар]].<ref name=Caliò_Lazzari_2020/><ref name=Parker_1987/> ===Квадрики=== {{Главна|Квадрика}} Аналогно на [[конусен пресек|конусните пресеци]], квадрика е множеството точки чии Декартови координати ја задоволуваат општата равенка од втор ред, имено, <math display="block">Ax^2 + By^2 + Cz^2 + Fxy + Gyz + Hxz + Jx + Ky + Lz + M = 0,</math> каде {{мат|''A'', ''B'', ''C'', ''F'', ''G'', ''H'', ''J'', ''K'', ''L''}} и {{мат|''M''}} се реални броеви и не сите {{мат|''A'', ''B'', ''C'', ''F'', ''G''}} и {{мат|''H''}} се нула.<ref name=Brannan_et_al_2011>{{наведена книга | title=Geometry | display-authors=1 | first1=David A. | last1=Brannan | first2=Matthew F. | last2=Esplen | first3=Jeremy J. | last3=Gray | edition=2 прераб. | publisher=Cambridge University Press | year=2011 | isbn=978-1-139-50370-9 | pages=42–43, 48–52 | url=https://books.google.com/books?id=UlrmKjIjrzQC&pg=PA42 }}</ref> Постојат шест видови на [[изроденост (математика)|неизродени]] површини од втор ред:<ref name=Brannan_et_al_2011/> # [[Елипсоид]] # [[Хиперболоид#Еднокрилен хиперболоид|Еднокрилен хиперболоид]] # [[Хиперболоид#Двокрилен хиперболоид|Двокрилен хиперболоид]] # [[Елиптичен конус]] # [[Параболоид#Елиптичен параболоид|Елиптичен параболоид]] # [[Хиперболоид|Хиперболичен параболоид]] Изродените квадрики се празното множество, една точка, една права, една рамнина, пар рамнини или квадратен цилиндар (површина што се состои од неизроден конусен пресек на рамнина {{пи}} и сите прави на {{мат|'''R'''³}} низ тој пресек кои се нормални на {{пи}}).<ref name=Brannan_et_al_2011/> Елиптичните конуси исто така понекогаш се сметаат за изродени квадрики. Еднокрилниот и хиперболоид и хиперболичниот параболоид се [[праволиниска површина|праволиниски површини]], што значи дека може да се сочинети од семејство прави. Впрочем, секој има две семејства на творни прави, а членовите на секое семејство се дисјунктивни и секој член на едно семејство се сече, со само еден исклучок, со секој член на другото семејство.<ref name=Brannan_et_al_2011/> Секое семејство се нарекува регул.<ref>{{наведена книга | title=The Collected Mathematical Papers of Arthur Cayley | volume=11 | first=Arthur | last=Cayley | publisher=Cambridge University Press | year=1896 | page=633 | url=https://books.google.com/books?id=-O66AkmM1a4C&pg=PA633 }}</ref> ==Во линеарната алгебра== Во [[линеарна алгебра|линеарната алгебра]], перспективата на тридимензионален простор е суштински зависна од концептот за независност. Просторот има три димензии бидејќи должината на една [[квадар|кутија]] е независна од нејзината ширина и висина. Изразено со техничкиот јазик на линеарната алгебра, просторот е тридимензионален бидејќи секоја точка во него може да се опише со линеарна комбинација од три независни вектори.<ref name=Towers_1988>{{наведена книга | title=Guide to Linear Algebra | series=Mathematical Guides | first=David A. | last=Towers | publisher=Bloomsbury Publishing | year=1988 | isbn=978-1-349-09318-2 | pages=6–8 | url=https://books.google.com/books?id=ZZBKEAAAQBAJ&pg=PA8 }}</ref> ===Скаларен производ, агол и должина=== {{Главна|Скаларен производ}} Векторот може да се претстави како стрелка. Величината на векторот е неговата должина, а неговата насока е насоката што ја покажува стрелката. Еден вектор во <math>\mathbb{R}^{3}</math> може да се претстави со подредена тројка од реални броеви. Овие броеви се нарекуваат '''составници''' (компоненти) на векторот. Скаларниот производ на два вектора {{мат|1='''A''' = [''A''₁, ''A''₂, ''A''_''3'']}} и {{мат|1='''B''' = [''B''₁, ''B''₂, ''B''_''3'']}} се дефинира како:<ref name=Williams_2007>{{наведена книга | title=Linear Algebra with Applications | first=Gareth | last=Williams | publisher=Jones & Bartlett Publishing | year=2007 | isbn=978-0-7637-5753-3 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=HLQ9ocWuCzMC&pg=PA38 }}</ref> :<math>\mathbf{A}\cdot \mathbf{B} = A_1B_1 + A_2B_2 + A_3B_3 = \sum_{i=1}^3 A_i B_i.</math> Величината на еден вектор {{мат|'''A'''}} е претставена со {{мат|{{!}}{{!}}'''A'''{{!}}{{!}}}}. Скаларниот производ на вектор {{мат|1='''A''' = [''A''₁, ''A''₂, ''A''_''3'']}} со самиот себе е :<math>\mathbf A\cdot\mathbf A = \|\mathbf A\|^2 = A_1^2 + A_2^2 + A_3^2,</math> што дава<ref name=Williams_2007/> : <math> \|\mathbf A\| = \sqrt{\mathbf A\cdot\mathbf A} = \sqrt{A_1^2 + A_2^2 + A_3^2},</math> формулата за Евклидовата должина на векторот. Не осврнувајќи се на составниците на векторите, скаларниот производ на два ненуларни Евклидови вектори {{мат|'''A'''}} и {{мат|'''B'''}} е даден од<ref name=Williams_2007/> :<math>\mathbf A\cdot\mathbf B = \|\mathbf A\|\,\|\mathbf B\|\cos\theta,</math> каде {{мат|''θ''}} е [[агол]]от помеѓу {{мат|'''A'''}} и {{мат|'''B'''}}. Како физички пример, имаме еден блок на [[коса рамнина]] што оди надолу влечен од [[њутнов закон за гравитацијата|земјината тежа]]. Можеме да се послужиме со скаларниот производ за да ја пресметаме [[работа (физика)|работата]] <math>W</math> извршена од постојаниот [[сила|силен]] вектор <math>\mathbf g</math> кој дејствува под агол <math>\theta</math> во однос на правецот на надолно движење <math>\mathbf d</math>. Ова значи:<ref>{{наведена книга | title=Advanced Engineering Mathematics | edition=4 | first1=Dennis G. | last1=Zill | first2=Warren S. | last2=Wright | publisher=Jones & Bartlett Publishers | year=2009 | isbn=978-0-7637-8241-2 | page=311 | url=https://books.google.com/books?id=jbJDUFZ27yMC&pg=PA311 }}</ref> : <math>W = \mathbf g\cdot\mathbf d = \|\mathbf g\|\,\|\mathbf d\|\cos\theta</math> ===Векторски производ=== {{Главна|Векторски производ}} [[Векторски производ|Векторскиот производ]] е [[бинарна операција]] со два [[вектор]]а во тридимензионален простор [[простор]] и е претставена со симболот ×. Векторскиот производ '''A''' × '''B''' од векторите '''A''' и '''B''' е вектор кој е [[нормалност (математика)|нормален]] на двата, и затоа на рамнината што ги содржи. Ова наоѓа доста примени во математиката, [[физика]]та и [[инженерство]]то.<ref name=Rogawski_2007>{{наведена книга | title=Multivariable Calculus | first=Jon | last=Rogawski | publisher=Macmillan | year=2007 | isbn=978-1-4292-1069-0 | page=684–686 | url=https://books.google.com/books?id=S0TEA8R_TwIC&pg=PA684 }}</ref> На пример, служи за пресметување на количеството на [[момент на сила]] што дејствува врз завртка кога се одвртува со клуч, или [[Лоренцова сила|Лоренцовите сили]] врз [[електрон]] што патува низ [[магнетно поле]].<ref>{{наведена книга | title=A Brief on Tensor Analysis | series=Undergraduate Texts in Mathematics | first=J. G. | last=Simmonds | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-1-4684-0141-7 | page=11 | url=https://books.google.com/books?id=s0HUBwAAQBAJ&pg=PA11 }}</ref> Функциски изразено, векторскиот производ на една функција <math>\times: \mathbb{R}^3 \times \mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}^3</math>.<ref name=Woit_2017/> [[Податотека:Cross product vector.svg|thumb|right|Векторскиот производ во однос на десен координатен систем.]] Составниците на векторскиот производ се {{бп|<math>\mathbf{A}\times\mathbf{B} = [A_2 B_3 - B_2 A_3, A_3 B_1 - B_3 A_1, A_1 B_2 - B_1 A_2]</math>,}} и може исто така да се запише со составници, користејќи го Ајнштајновиот начин на сумација како <math>(\mathbf{A}\times\mathbf{B})_i = \varepsilon_{ijk} A_j B_k</math> каде <math>\varepsilon_{ijk}</math> е [[симбол на Леви-Чивита|симболот на Леви-Чивита]].<ref>{{наведена книга | title=Einstein's Physics: Atoms, Quanta, and Relativity – Derived, Explained, and Appraised | first=Ta-Pei | last=Cheng | publisher=OUP Oxford | year=2013 | isbn=978-0-19-164877-9 | url=https://books.google.com/books?id=cqR8gzXKQKoC&pg=PT459 }}</ref> Го има својството <math>\mathbf{A}\times \mathbf{B} = -\mathbf{B}\times \mathbf{A}</math>.<ref name=Rogawski_2007/> Неговата величина е поврзана со аголот <math>\theta</math> помеѓу <math>\mathbf{A}</math> и <math>\mathbf{B}</math> со идентитетот<ref name=Rogawski_2007/> <math display = block> \left\|\mathbf{A}\times \mathbf{B}\right\| = \left\|\mathbf{A}\right\| \cdot \left\|\mathbf{B}\right\| \cdot \left|\sin\theta\right|.</math> Просторот и производот образуваат [[алгебра над поле]], која не е ниту [[комутативност|комутативна]] ниту [[асоцијативност|асоцијативна]], туку претставува [[Лиева алгебра]] каде векторскиот производ е Лиева заграда.<ref name=Quillen_Blower_2020/> Поконкретно, просторот заедно со производот, <math>(\mathbb{R}^3,\times)</math> е [[изоморфизам|изоморфен]] на Лиевата алгебра на тридимензионалните вртења, означено со <math>\mathfrak{so}(3)</math>.<ref name=Woit_2017>{{наведена книга | title=Quantum Theory, Groups and Representations: An Introduction | first=Peter | last=Woit | publisher=Springer | year=2017 | isbn=978-3-319-64612-1 | pages=73–75 | url=https://books.google.com/books?id=G248DwAAQBAJ&pg=PA75 }}</ref> За да ги задоволи аксиомите на Лиевата алгебра, наместо асоцијативност на векторскиот производ, тој го задоволува [[Јакобиев идентитет|Јакобиевиот идентитет]]. За било кои три вектори <math>\mathbf{A}, \mathbf{B}</math> и <math>\mathbf{C}</math><ref name=Quillen_Blower_2020>{{наведена книга | title=Topics in Cyclic Theory | volume=97 | series=London Mathematical Society Student Texts | first1=Daniel G. | last1=Quillen | first2=Gordon | last2=Blower | publisher=Cambridge University Press | year=2020 | isbn=978-1-108-85955-4 | url=https://books.google.com/books?id=8VDuDwAAQBAJ&pg=PA18 }}</ref> <math display = block>\mathbf{A}\times(\mathbf{B}\times\mathbf{C}) + \mathbf{B}\times(\mathbf{C}\times\mathbf{A}) + \mathbf{C}\times(\mathbf{A}\times\mathbf{B}) = 0</math> Можеме во ''n'' димензии да го земеме производот на {{бп|''n'' − 1}} вектори за да произведеме вектор нормален на сите нив. Но доколку производот е ограничен на нетривијални бинарни производи со векторски резултати, тој постои само во три и седум димензии.<ref name=Massey2>{{наведено списание | title=Cross products of vectors in higher dimensional Euclidean spaces | first=W. S. | last=Massey | year=1983 | pages=697–701 | journal=The American Mathematical Monthly | volume=90 | issue=10 | jstor=2323537 | doi=10.2307/2323537 | quote=Ако ни требаат само три основни својства на векторскиот производ ... се испоставува дека произод на вектори постои само во тридимензионален и седумдимензионален Евклидов простор. }}</ref> ===Апстрактен опис=== {{Поврзано|Векторски простор}} Може да биде корисно да се опише тридимензионалниот простор како тридимензионален векторски простор <math>V</math> над реалните броеви. Ова се разликува од <math>\mathbb{R}^3</math> на суптилен начин. По дефиниција, постои база <math>\mathcal{B} = \{e_1,e_2,e_3\}</math> за <math>V</math>. Ова соодветствува на [[изоморфизам|изоморфизмот]] помеѓу <math>V</math> и <math>\mathbb{R}^3</math>:<ref name=Towers_1988/>. Меѓутоа, не постои „претпочитана“ или „канонска“ база <math>V</math>. Од друга страна, постои претпочитана база за <math>\mathbb{R}^3</math>, што се должи на нејзниот опис како [[Декартов производ]] од парови на <math>\mathbb{R}</math>, т.е. <math>\mathbb{R}^3 = \mathbb{R}\times \mathbb{R}\times \mathbb{R}</math>, тридимензионалниот Евклидов простор.<ref>{{наведена книга | title=Algebraic Topology | display-authors=1 | first1=Clark | last1=Bray | first2=Adrian | last2=Butscher | first3=Simon | last3=Rubinstein-Salzedo | publisher=Springer Nature | year=2021 | page=2 | isbn=978-3-030-70608-1 | url=https://books.google.com/books?id=Twc0EAAAQBAJ&pg=PA2 }}</ref> Ова овозможува дефинирање на канонски проекции, <math>\pi_i:\mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}</math>, каде <math>1 \leq i \leq 3</math>. На пример, <math>\pi_1(x_1,x_2,x_3) = x</math>. Со тоа, ова овозможува дефинирање на стандардна база <math>\mathcal{B}_{\text{стандард}} = \{E_1, E_2, E_3\}</math> определена од <math display = block>\pi_i(E_j) = \delta_{ij}</math> каде <math>\delta_{ij}</math> е [[Кронекеров делта-симбол|Кронекеровиот делта-симбол]]. Напишано целосно, стандардната база е<ref>{{наведена книга | title=Linear Algebra with Mathematica: An Introduction Using Mathematica | first=Fred | last=Szabo | publisher=Academic Press | year=2000 | isbn=978-0-12-680135-4 | pages=267–268 | url=https://books.google.com/books?id=aqruCh5Hb2cC&pg=PA267 }}</ref> <math display = block>E_1 = \begin{pmatrix}1 \\ 0\\ 0\end{pmatrix}, E_2 = \begin{pmatrix}0 \\ 1\\ 0\end{pmatrix}, E_3 = \begin{pmatrix}0 \\ 0\\ 1\end{pmatrix}.</math> Затоа <math>\mathbb{R}^3</math> може да се смета за апстрактниот векторски простор, заедно со дополнителната структура на изборот на база. Обратно на тоа, <math>V</math> може да се добие почнувајќи од <math>\mathbb{R}^3</math> и „заборавајќи“ ја структурата на Декартовиот производ, или еквивалентно, стандардниот избор на база. Наспроти општ векторски простор <math>V</math>, просторот <math>\mathbb{R}^3</math> понекогаш се нарекува координатен простор.<ref>{{наведена книга | title=Computational Homology | volume=157 | series=Applied Mathematical Sciences | display-authors=1 | first1=Tomasz | last1=Kaczynski | first2=Konstantin | last2=Mischaikow | first3=Marian | last3=Mrozek | publisher=Springer Science & Business Media | year=2006 | isbn=978-0-387-21597-6 | page=429 | url=https://books.google.com/books?id=hbcuBAAAQBAJ&pg=PA429 }}</ref> Физички гледано, концептуално пожелно е да се користи апстрактниот формализам за да се претположи што помалку структура ако таа не е дадена од поараметрите на дадениот проблем. На пример, во проблем со вртежна симетрија, работата со поконкретен опис на тридимензионалниот простор <math>\mathbb{R}^3</math> претпоставува избор на база која соодветстува на извесни оски. Но во вртежната симетрија не постои причина да се претпочитаат едни оски наспроти други, произволно свртени. Поинаку кажано, претпочитаниот избор на оски ја ја нарушува вртежната симетрија на физичкиот простор. Пресметковно гледано, неопходно е да се работи со поконкретниот опис <math>\mathbb{R}^3</math> за да се извршат конкретни пресметки. ====Афин опис==== {{Поврзано|Афин простор|Евклидов простор}} Уште поапстрактен опис е моделирањето на физичкиот простор во тридимензионален афин простор <math>E(3)</math> над реални броеви. Ова е уникатно до афин изоморфизам. Понекогаш се нарекува тридимензионален Евклидов простор.<ref name=Moretti_2023/> Како што описот на векторскиот простор доаѓа од „заборавање на претпочитаната база“ на <math>\mathbb{R}^3</math>, описот на афиниот простор доаѓа од 'заборавање на почетокот' на векторскиот простор. Евклидовите простори понекогаш се нарекуваат ''Евклидови афини простори'' за да се разликуваат од Евклидовите векторски простори.<ref>{{наведена книга | title=A Course in Algebra | volume=56 | series=Graduate studies in mathematics | first=Ėrnest Borisovich | last=Vinberg | publisher=American Mathematical Society | year=2003 | isbn=978-0-8218-3413-8 | pages=239–247 | url=https://books.google.com/books?id=kd24d3mwaecC&pg=PA247 }}</ref> Ова е физички привлечно бидејќи јасно ја покажува преодната инваријатност на физичкиот простор. Претпочитаниот почеток ја нарушува преодната инваријантност.<ref name=Moretti_2023>{{наведена книга | title=Analytical Mechanics: Classical, Lagrangian and Hamiltonian Mechanics, Stability Theory, Special Relativity | first=Valter | last=Moretti | translator-first=Simon G. | translator-last=Chiossi | publisher=Springer Nature | year=2023 | isbn=978-3-031-27612-5 | pages=2–7 | url=https://books.google.com/books?id=3SrCEAAAQBAJ&pg=PA2 }}</ref> ====Внатрешнопроизводен простор==== Дискусијата погоре не го опфаќча [[скаларен производ|скаларниот производ]]. Тој е пример за [[претхилбертов простор|внатрешен производ]]. Физичкиот простор може да се моделира како векторски простор, кој дополнително има структура на внатрешен производ. Внатрешниот производ ги дефинира поимите за должина и агол (а затоа и поимот за [[ортогоналност]]).<ref>{{наведена книга | title=Intermediate Dynamics: A Linear Algebraic Approach | series=Mechanical Engineering Series | first=R. A. | last=Howland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2006 | isbn=978-0-387-28316-6 | pages=49–51 | url=https://books.google.com/books?id=tHOOeOs0jUAC&pg=PA49 }}</ref> За секој внатрешен производ постојат бази при кои внатрешниот производ се сложува со скаларниот производ, но сепак, постојат многу различни можни бази, и недна не е претпочитана. Тие се разликуваат една од друга по вртењето, елемент на групата на вртења SO(3). ==Во анализата== {{Главна|Векторска анализа}} Векторската анализа се занимава со [[инфинитезимала|инфинитезимални]] и кумулативни промени на [[векторско поле|векторските полиња]], особено во тридимензионален [[Евклидов простор]], <math>\mathbb{R}^3</math>. За [[извод|диференцијација]] се користи операторот [[набла|дел]] (<math>\nabla</math>) или набла. ===Градиент, дивергенција и ротор=== [[Градиент]]от ја укажува насоката на најголемо зголемување на функција, како и нејзината величина. Пример за тоа е текот на честички, каде градиент е величината и насоката на текот во дадено место.<ref>{{наведена книга | title=An Invitation to Mathematical Physics and Its History | first=Jont | last=Allen | publisher=Springer Nature | year=2020 | isbn=978-3-030-53759-3 | pages=239–240 | url=https://books.google.com/books?id=cpH-DwAAQBAJ&pg=PA239 }}</ref> Во правоаголен координатен систем, градиентот на диференцијабилна функција <math>f: \mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}</math> е даден од<ref name=Sussman_Wisdom_2025>{{наведена книга | title=Functional Differential Geometry | first1=Gerald Jay | last1=Sussman | first2=Jack | last2=Wisdom | publisher=MIT Press | year=2025 | page=154 | isbn=978-0-262-05289-4 | url=https://books.google.com/books?id=ZulZEQAAQBAJ&pg=PA154 }}</ref> :<math>\nabla f = \frac{\partial f}{\partial x} \mathbf{i} + \frac{\partial f}{\partial y} \mathbf{j} + \frac{\partial f}{\partial z} \mathbf{k}</math> каде '''i''', '''j''' и '''k''' се [[единичен вектор|единичните вектори]] за оските ''x'', ''y'' и ''z''. Во индексен запис се претставува како<ref name=Bedford_Drumheller_2023>{{наведена книга | title=Introduction to Elastic Wave Propagation | first=Anthony | last=Bedford | first2=Douglas S. | last2=Drumheller | edition=2 | publisher=Springer Nature | year=2023 | isbn=978-3-031-32875-6 | pages=1–4 | url=https://books.google.com/books?id=BSTbEAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> <math display=block>(\nabla f)_i = \partial_i f.</math> [[Дивергенција]]та покажува нето [[тек (физика)|тек]] на векторското поле околу една точка, како зголемување или намалување на густината на честички. Ова покажува дали местото е извор или вртача.<ref>{{наведена книга | title=Classical Mechanics: A Computational Approach with Examples Using Mathematica and Python | first1=Christopher W. | last1=Kulp | first2=Vasilis | last2=Pagonis | publisher=CRC Press | year=2020 | page=92 | isbn=978-1-351-02437-2 | url=https://books.google.com/books?id=PRn9DwAAQBAJ&pg=PA92 }}</ref> Дивергенцијата на (диференцијабилно) [[векторско поле]] '''F''' = ''U'' '''i''' + ''V'' '''j''' + ''W'' '''k''', т.е. функција <math>\mathbf{F}:\mathbb{R}^3 \rightarrow \mathbb{R}^3</math>, е еднаква на [[скалар|скаларновредносна]] функција:<ref name=Sussman_Wisdom_2025/> :<math>\operatorname{div}\,\mathbf{F} = \nabla\cdot\mathbf{F} =\frac{\partial U}{\partial x} +\frac{\partial V}{\partial y} +\frac{\partial W}{\partial z }. </math> Во индексен запис, со [[Ајнштајнов запис|Ајнштајновиот начин на сумација]] ова е<ref name=Bedford_Drumheller_2023/> <math display=block>\nabla \cdot \mathbf{F} = \partial_i F_i.</math> [[Ротор (математика)|Роторот]] (или виор) е вектор кој покажува вртежното кружење на векторското поле. Проширено во [[Декартов координатен систем|Декартови координати]], роторот ∇ × '''F''' is, for '''F''' сочинет од [''F''_x, ''F''_y, ''F''_z]:<ref>{{наведена книга | title=Vector Calculus | series=Springer Undergraduate Mathematics Series | first=Paul C. | last=Matthews | publisher=Springer Science & Business Media | year=2000 | page=60 | isbn=978-3-540-76180-8 | url=https://books.google.com/books?id=9wmR7kDdO8EC&pg=PA60 }}</ref> :<math>\begin{vmatrix} \mathbf{i} & \mathbf{j} & \mathbf{k} \\ \\ {\frac{\partial}{\partial x}} & {\frac{\partial}{\partial y}} & {\frac{\partial}{\partial z}} \\ \\ F_x & F_y & F_z \end{vmatrix}</math> Ова се проширува вака:<ref name=Sussman_Wisdom_2025/> :<math>\operatorname{curl}\,\mathbf{F} = \nabla\times\mathbf{F} = \left(\frac{\partial F_z}{\partial y} - \frac{\partial F_y}{\partial z}\right) \mathbf{i} + \left(\frac{\partial F_x}{\partial z} - \frac{\partial F_z}{\partial x}\right) \mathbf{j} + \left(\frac{\partial F_y}{\partial x} - \frac{\partial F_x}{\partial y}\right) \mathbf{k}.</math> Во индексен запис, со Ајнштајновиот начин на сумација ова е<ref name=Bedford_Drumheller_2023/> <math display=block> (\nabla \times \mathbf{F})_i = \epsilon_{ijk}\partial_j F_k,</math> каде <math>\epsilon_{ijk}</math> е сосема антисиметричниот, симболот на Леви-Чивита. ===Линиски, површински и зафатнински интеграли=== [[Податотека:Line integral of vector field.gif|мини|десно|Илустрација на линиски интеграл долж крива C во векторско поле F.]] [[Криволиниски интеграл]] на функција долж [[крива]] може да се смета за непрекината сумација на функциската вредност долж секој инфинитезимален прираст на таа крива. За некои [[скаларно поле]] ''f'' : ''U'' ⊆ '''R'''^''n'' → '''R''', ''линискиот интеграл'' долж крива [[функција дефинирана по делови|мазна по делови]] ''C'' ⊂ ''U'' се дефинира како<ref name=Karpfinger_2022/> :<math>\int\limits_C f\, ds = \int_a^b f(\mathbf{r}(t)) |\mathbf{r}'(t)|\, dt.</math> каде '''r''': [a, b] → ''C'' е произволна [[биекција|биективна]] (соодветство еден со еден) параметризација на кривата ''C'' така што '''r'''(''a'') и '''r'''(''b'') ги даваат крајните точки ''C'' и <math>a < b</math>. За [[векторско поле]] '''F''' : ''U'' ⊆ '''R'''^''n'' → '''R'''^''n'', линискиот интеграл долж мазната крива по делови ''C'' ⊂ ''U'', во насоката '''r''', се дефинира како<ref name=Karpfinger_2022>{{наведена книга | title=Calculus and Linear Algebra in Recipes: Terms, phrases and numerous examples in short learning units | first=Christian | last=Karpfinger | publisher=Springer Nature | year=2022 | isbn=978-3-662-65458-3 | page=640 | url=https://books.google.com/books?id=7xWbEAAAQBAJ&pg=PA640 }}</ref> :<math>\int\limits_C \mathbf{F}(\mathbf{r})\cdot\,d\mathbf{r} = \int_a^b \mathbf{F}(\mathbf{r}(t))\cdot\mathbf{r}'(t)\,dt,</math> каде <math>\cdot</math> е [[скаларен производ|скаларниот производ]], а '''r''': [a, b] → ''C'' е биективната [[параметарска равенка|параметризација]] на кривата ''C'' така што '''r'''(''a'') и '''r'''(''b'') ги даваат крајните точки на ''C''. Подвид на линискиот интеграл среќаваме во физиката кога рамнината е затворена јамка, што го одредува кружењето на функцијата околу јамката<ref>{{наведена книга | title=Vectors in Physics and Engineering | first=Alan | last=Durrant | publisher=Routledge | year=2019 | page=225 | isbn=978-1-351-40556-0 | url=https://books.google.com/books?id=rFEPEAAAQBAJ&pg=PA225 }}</ref> :<math>\oint_C \mathbf{F}(\mathbf{r})\cdot\,d\mathbf{r}.</math> ''[[Површински интеграл|Површинскиот интеграл]]'' е воопштување на [[повеќекратен интеграл|повеќекратни интеграли]] на интеграција над [[површина (топологија)|површини]]. Може да се смета за [[повеќекратен интеграл|двојноинтегрален]] аналог на линискиот интеграл. За да ја најдеме изречната формула за површинскиот интеграл ќе треба да ја [[координатен систем|параметризираме]] дадената површина, ''S'', работејќи со систем на [[криволиниски координатен систем|криволиниски координати]] на ''S'', како [[географски координатен систем|ширина и должина]] на [[сфера]]. Нека таква параметризација биде '''x'''(''s'', ''t''), каде (''s'', ''t'') се разликува во некоја област ''T'' на рамнината. Тогаш површинскиот интеграл е даден од :<math> \iint_{S} f \,\mathrm dS = \iint_{T} f(\mathbf{x}(s, t)) \left\|{\partial \mathbf{x} \over \partial s}\times {\partial \mathbf{x} \over \partial t}\right\| \mathrm ds\, \mathrm dt </math> каде изразот меѓу правите црти на десната страна е [[величина (математика)|величината]] на [[векторски производ|векторскиот производ]] на [[парцијален извод|парцијалните изводи]] на '''x'''(''s'', ''t''), и се нарекува површински елемент. Ако имаме векторско поле '''v''' на ''S'', т.е. функција која на секое '''x''' во ''S'' му задава вектор '''v'''('''x'''), површинскиот интеграл може да се дефинира како составнички според дефинициите на површинскиот интеграл на скалано поле; резултатот е вектор. ''[[Зафатнински интеграл|Зафатнинскиот интеграл]]'' е [[интеграл]] над ''тридимензионален домен'' или област. Кога [[интеграл|интеграндот]] е тривијален (единица), зафатнинскиот интеграл е просто ''[[зафатнината]]'' на областа.<ref name="IEV-h648">{{нмс | title=IEC 60050 — Details for IEV number 102-04-40: "volume" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=102-04-40 | language=ja | access-date=19 септември 2023}}</ref><ref name="IEV-i241">{{нмс | title=IEC 60050 — Details for IEV number 102-04-39: "three-dimensional domain" | website=International Electrotechnical Vocabulary | url=https://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=102-04-39 | language=ja | access-date=19 септември 2023}}</ref> Може да значи и [[повеќекратен интеграл|троен интеграл]] во областа ''D'' во '''R'''³ на [[функција (математика)|функција]] <math>f(x,y,z),</math> и обично се запишува вака: :<math>\iiint\limits_D f(x,y,z)\,dx\,dy\,dz.</math> ===Фундаментална теорема за линиските интеграли=== Фундаменталната теорема за криволиниските интеграли вели дека [[криволиниски интеграл]] низ [[градиент]]но поле може да се пресмета со пресметување на првичното скалано поле и завршните точки на кривата.<ref>{{нмс | title=Lecture 25: Fundamental Theorem of Line Integrals | first=Oliver | last=Knill | work=Multivariable Calculus | publisher=Department of Mathematics, Harvard University | url=https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math21a2022/handouts/lecture25.pdf | access-date=8 ноември 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109214140/https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math21a2022/handouts/lecture25.pdf |archive-date=9 ноември 2023}}</ref> Нека <math> \varphi : U \subseteq \mathbb{R}^n \to \mathbb{R}</math>. Тогаш :<math> \varphi\left(\mathbf{q}\right)-\varphi\left(\mathbf{p}\right) = \int_{\gamma[\mathbf{p},\,\mathbf{q}]} \nabla\varphi(\mathbf{r})\cdot d\mathbf{r}. </math> ===Стоксова теорема=== {{Главна|Стоксова теорема}} [[Стоксова теорема|Стоксовата теорема]] го поврзува [[површински интеграл|површинскиот интеграл]] на [[ротор (математика)|роторот]] на [[векторско поле]] F над површина Σ во Евклидов тридимензионален простор со [[криволиниски интеграл|криволинискиот интеграл]] на векторското поле над неговата граница ∂Σ:<ref>{{нмс | title=Lecture 22: Stokes’ Theorem and Applications | first=Martin | last=Evans | date=23 април 2002 | publisher=The University of Edinburgh, Department of Physics & Astronomy | url=https://www2.ph.ed.ac.uk/~mevans/mp2h/VTF/lecture22.pdf | access-date=8 ноември 2025 }}</ref> :<math> \iint_{\Sigma} \nabla \times \mathbf{F} \cdot \mathrm{d}\mathbf{\Sigma} = \oint_{\partial\Sigma} \mathbf{F} \cdot \mathrm{d} \mathbf{r}. </math> ===Теорема за дивергенција=== {{Главна|Гаус-Острограсдкиева теорема}} Да земеме дека {{мпром|V}} е подмножество на <math>\mathbb{R}^n</math> (во случајот на {{мат|''n'' {{=}} 3, ''V''}} претставува зафатнина во 3Д-простор) кое е [[компактен простор|компактно]] и има граница мазна по делови {{мпром|S}} (означено и со {{мат|∂''V'' {{=}} ''S''}}). АКо {{мат|'''F'''}} е непрекинато диференцијабилно векторско поле дефинирано на околина {{мпром|V}}, тогаш [[Гаус-Остроградскиева теорема|Гаус-Остроградскиевата теорема]] (теоремата за дивергенција) вели:<ref name=spiegel>{{наведена книга |author1=M. R. Spiegel |author2=S. Lipschutz |author3=D. Spellman | title = Vector Analysis | edition = 2 | series = Schaum's Outlines | publisher = McGraw Hill | location = US | year = 2009 | isbn = 978-0-07-161545-7 }}</ref> :{{oiint | preintegral = <math>\iiint_V\left(\mathbf{\nabla}\cdot\mathbf{F}\right)\,dV=</math> | intsubscpt = <math>\scriptstyle S</math> | integrand = <math>(\mathbf{F}\cdot\mathbf{n})\,dS .</math> }} Левата страна е [[зафатнински интеграл]] над [[зафатнина]]та {{мпром|V}}, а десната е [[површински интеграл|површинскиот интеграл]] над границата на зафатнината {{мпром|V}}. Затвореното многуобразие {{мат|∂''V''}} е, прилично воопштено, границата на {{мпром|V}} насочена кон [[нормала|нормалата]] што покажува нанадвор, а {{мат|'''n'''}} е нанадвор насоченото единично нормално поле на границата {{мат|∂''V''}}. ({{мат|''d'''''S'''}} може да се користи како скратен облик на {{мат|'''n'''''dS''}}.) ==Во топологијата== [[Податотека:WikipediaGlobeOnePiece.stl|мини|исправено=1.2|Логото на [[Википедија]] во три димензии.]] Тридимензионалниот простор има ред тополошки својства кои го разликуваат од простори со други димензии. На пример, за врзување на [[теорија на јазлите|јазол]] на врвца потребни се барем три димензии.<ref>{{наведена книга | first=Dale | last=Rolfsen | title= Knots and Links | issue=346 | series=AMS Chelsea Publishing | publisher=American Mathematical Society | location=Providence, Rhode Island | year=1976 | isbn=978-0-8218-3436-7 | url=https://books.google.com/books?id=naYJBAAAQBAJ&pg=PA9 }}</ref> Во [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]], генеричките тридимензионални простори се тридимензионални многуобразија, кои месно личат на <math>{\mathbb{R}}^3</math>. Globally, истото тридимензионално многуобразие може да биде закривено на разни начини, под услов да остане непрекинато.<ref>{{наведена книга | title=Tensor Calculus and Analytical Dynamics | series=Engineering Mathematics | first=John G. | last=Papastavridis | publisher=Routledge | year=2018 | isbn=978-1-351-41162-2 | page=22 | url=https://books.google.com/books?id=KlIPEAAAQBAJ&pg=PA22 }}</ref> Пример за ова е [[времепросторна крива|закривениот време-простор]] во [[општа релативност|општата релативност]]. ==Во конечната геометрија== Многу поимувања за димензиите може да се испробаат со [[конечна геометрија]]. Најпростиот пример е PG(3,2), кој има [[Фаноова рамнина|Фаноови рамнини]] како негови двозимензионални потпростори.<ref>{{наведена книга | title=A Course in Combinatorics and Graphs | series=Compact Textbooks in Mathematics | first1=Simeon | last1=Ball | first2=Oriol | last2=Serra | publisher=Springer Nature | year=2024 | isbn=978-3-031-55384-4 | page=77 | url=https://books.google.com/books?id=SI4CEQAAQBAJ&pg=PA77 }}</ref> Ова е пример за Галоаова геометрија, која ја проучува [[проективна геометрија|проективната геометрија]] користејќи [[конечно поле|конечни полиња]]. Така, за секое Галоаово поле GF(''q''), постои [[проективен простор]] PG(3,''q'') од три димензии.<ref>{{наведен научен собир | title=Introduction | conference=Finite Geometries and Designs: Proceedings of the Second Isle of Thorns Conference 1980 | issue=3 | series=Lecture note series, London Mathematical Society | volume=49 | display-editors=1 | editor1-first=P. J. | editor1-last=Cameron | editor2-first=J. W. P. | editor2-last=Hirschfeld | editor3-first=D. R. | editor3-last=Hughes | publisher=Cambridge University Press | year=1981 | isbn=978-0-521-28378-6 | page=1 | url=https://books.google.com/books?id=qMawcdK0s-8C&pg=PA1 }}</ref> На пример, секои три [[разминувачки прави]] во PG(3,''q'') се содржат во точно еден регул.<ref>{{наведена книга | first1=Albrecht | last1=Beutelspacher | first2=Ute | last2=Rosenbaum | year=1998 | title=Projective Geometry | page=72 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-48364-3 | url=https://books.google.com/books?id=I4OqBcaKAJ0C&pg=PA72 }}</ref> == Поврзано == * [[Димензионална анализа]] * [[Четиридимензионален простор]] * [[Разминувачки прави]] * [[Стереометрија]] * [[Тридимензионална геометрија]] * [[Тридимензионален график]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|3D}} * {{MathWorld |title=Четиридимензионална геометрија |id=Four-DimensionalGeometry}} * [http://www.numbertheory.org/book/cha8.pdf Елементарна линеарна алгебра — Глава 8: Тридимензионална геометрија], Кит Метјус, Универзитет на Квинсленд {{en}} {{Димензија}} [[Категорија:Димензија]] [[Категорија:Стереометрија]] [[Категорија:Аналитичка геометрија]] [[Категорија:Повеќедимензионална геометрија|3]] [[Категорија:3 (број)|Простор]] [[Категорија:Простор]] c1iajo52vxf0ral7c6ynqxv5f9nq15s 0 1390343 5532581 2026-04-01T02:59:52Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532581 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390344 5532582 2026-04-01T02:59:59Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532582 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390345 5532584 2026-04-01T03:03:16Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532584 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390346 5532585 2026-04-01T03:03:18Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532585 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390347 5532586 2026-04-01T03:03:21Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532586 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390348 5532587 2026-04-01T03:03:23Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532587 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390349 5532588 2026-04-01T03:03:25Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532588 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390350 5532589 2026-04-01T03:03:28Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532589 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390351 5532590 2026-04-01T03:03:30Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532590 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390352 5532591 2026-04-01T03:03:48Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532591 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390353 5532592 2026-04-01T03:04:12Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532592 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390354 5532593 2026-04-01T03:04:31Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532593 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390355 5532594 2026-04-01T03:04:33Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532594 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390356 5532596 2026-04-01T03:06:26Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532596 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390357 5532597 2026-04-01T03:06:43Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Дводимензионален простор]] 5532597 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Дводимензионален простор]] ceu8g0l1j24r8g6socluy6ojpmkf2lv 0 1390358 5532598 2026-04-01T03:06:49Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Еднодимензионален простор]] 5532598 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Еднодимензионален простор]] kosm1so6n711efnzzgx3x8pn8wx00z2 0 1390359 5532599 2026-04-01T03:06:55Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Четиридимензионален простор]] 5532599 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Четиридимензионален простор]] 395ho757w7l8kp8fbozzexosaj9068p 0 1390360 5532600 2026-04-01T03:07:23Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532600 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390361 5532601 2026-04-01T03:08:08Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тридимензионален простор]] 5532601 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тридимензионален простор]] j5l9ux9p69locwh6h3hi5g2pk6fewcb 0 1390362 5532626 2026-04-01T06:38:15Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Гласоечко]] 5532626 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Гласоечко]] jbqdudhgxik9audlikqsqmu4ifoh6v8 0 1390363 5532633 2026-04-01T07:16:58Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Јамткрафт Арена]] на [[Јемткрафт Арена]] 5532633 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Јемткрафт Арена]] r1lp9f6xd0mbtxs9rmhwd6er9oqoxde 0 1390364 5532639 2026-04-01T07:46:39Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Умео Енерџи Арена]] на [[Гамлијавален]] 5532639 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Гамлијавален]] n3rxel29j38hqwnbsintmq0jawkqmc9 0 1390365 5532641 2026-04-01T07:49:15Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Извод]] 5532641 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Извод]] 2qgn08te7nc2vokgmjb0yszwbvu1ljo 10 1390366 5532643 2026-04-01T07:54:19Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Затворено-затворено]] 5532643 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Затворено-затворено]] tmcumhay546bd3rdch4w4n5jhkwq207 10 1390367 5532644 2026-04-01T07:55:07Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{мат|1=&#91;{{{1}}}&#93;|size={{{size|}}}}}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за математичко форматирање]] </noinclude> 5532644 wikitext text/x-wiki {{мат|1=&#91;{{{1}}}&#93;|size={{{size|}}}}}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за математичко форматирање]] </noinclude> ey2llx6hftaak9fdpx6oq80602ez5g4 0 1390368 5532651 2026-04-01T08:05:52Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Фурјеова преобразба]] 5532651 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Фурјеова преобразба]] r3oumr12mfi0wzrhaq4jgexz3xbqltq 0 1390369 5532653 2026-04-01T08:05:54Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Фурјеова преобразба]] 5532653 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Фурјеова преобразба]] r3oumr12mfi0wzrhaq4jgexz3xbqltq 0 1390370 5532659 2026-04-01T08:07:41Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Фуриеова преобразба]] на [[Фурјеова преобразба]] 5532659 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Фурјеова преобразба]] jxude22gqlv9necdiu50zdy69x84vi6 1 1390371 5532661 2026-04-01T08:07:42Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Фуриеова преобразба]] на [[Разговор:Фурјеова преобразба]] 5532661 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Фурјеова преобразба]] 201cwx5ncdhispvl8hu0cz3c5gsb6n7 0 1390375 5532678 2026-04-01T08:20:05Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Жозеф Фурие]] на [[Жозеф Фурје]] презапишувајќи врз пренасочување 5532678 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Жозеф Фурје]] 8tsie5fb5d9c6b4jsadyfbw8nfcon90 1 1390376 5532680 2026-04-01T08:20:05Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Жозеф Фурие]] на [[Разговор:Жозеф Фурје]] презапишувајќи врз пренасочување 5532680 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Жозеф Фурје]] c140zxpia28lt70yq60s3lfdddxmh3a 14 1390377 5532683 2026-04-01T08:24:14Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|Fourier series}} [[Категорија:Фурјеова анализа|Редови]] [[Категорија:Математички редови]] 5532683 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Fourier series}} [[Категорија:Фурјеова анализа|Редови]] [[Категорија:Математички редови]] jq31dt25kahss6hej7ofatybnyq0ll2 5532684 5532683 2026-04-01T08:24:25Z Bjankuloski06 332 5532684 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Фурјеов ред}} {{рв|Fourier series}} [[Категорија:Фурјеова анализа|Редови]] [[Категорија:Математички редови]] ttzubt45f8139gkzi1ssr6fh36x4njh 0 1390378 5532695 2026-04-01T08:30:37Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Фурјеов ред]] 5532695 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Фурјеов ред]] sv32ujp64xkt18hdih5lspevclc0bwv 0 1390379 5532702 2026-04-01T09:03:40Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Поворка импулси]] на [[Поворка на импулси]] 5532702 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Поворка на импулси]] p2bcn3asrog81eipeoxt8ku17mhwjtv 1 1390380 5532704 2026-04-01T09:03:40Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Поворка импулси]] на [[Разговор:Поворка на импулси]] 5532704 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Поворка на импулси]] eo6tk0tuh7x56e1915wz71l8dzooo4f 0 1390381 5532705 2026-04-01T09:04:21Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Ортогонални функции]] 5532705 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ортогонални функции]] 8pxti5dk2k2ghio5a2sahdusa8kehc5 0 1390382 5532731 2026-04-01T10:20:54Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Фурјеова преобразба]] на [[Фурјеова трансформација]] презапишувајќи врз пренасочување 5532731 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Фурјеова трансформација]] kwutwl30a74ufnvcwb4o65pb0bfnmkd 1 1390383 5532733 2026-04-01T10:20:54Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Фурјеова преобразба]] на [[Разговор:Фурјеова трансформација]] 5532733 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Фурјеова трансформација]] 004i4iygjxf33fb8qg2p8bygufh50ul 0 1390384 5532735 2026-04-01T10:42:39Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342492556|Munich Agreement]]“ 5532735 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Договор|name=Минхенски договор|date_signed=30 септември 1938|location_signed=[[Минхен]], Германија|image=Bundesarchiv Bild 183-R69173, Münchener Abkommen, Staatschefs.jpg|caption=Од лево кон десно: [[Невил Чемберлен]], [[Едуар Даладје]], [[Адолф Хитлер]], [[Бенито Мусолини]] и [[Галеацо Чано]] фотографирани пред потпишувањето на Минхенскиот договор (1938)|signatories={{flagdeco|Nazi Germany}} [[Адолф Хитлер]]<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[Невил Чемберлен]]<br />{{flagdeco|French Third Republic}} [[Едуар Даладје]]<br />{{flagdeco|Kingdom of Italy}} [[Бенито Мусолини]]|parties={{plainlist| * {{flag|Nazi Germany|name=Germany}} * {{flag|United Kingdom|name=United Kingdom}} * {{flag|Third French Republic|name=France}} * {{flag|Kingdom of Italy|name=Italy}}}}}}'''Минхенскиот договор''' {{Efn|name=„странски имиња“}} - договор кој бил постигнат во [[Минхен]] на 30 септември 1938 година, од страна на [[Трет Рајх|Нацистичка Германија]], [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], [[Трета Француска Република|Франција]] и [[Кралство Италија|Италија]]. Договорот предвидувал [[Окупација на Чехословачка (1938–1945)|германска анексија]] на дел од [[Прва Чехословачка Република|Првата Чехословачка Република]] наречен [[Судетска Област|Судетска област]], каде што живееле три милиони луѓе, главно етнички Германци. Пактот е познат во некои области како ''Минхенски диктат'' ({{Langx|cs|Mnichovský diktát}}; {{Langx|sk|Mníchovský diktát}}), или ''минхенско предавство'' ({{Langx|cs|Mnichovská zrada}} {{Langx|sk|Mníchovská zrada}}), поради претходниот договор за сојуз од 1924 година и воениот пакт од 1925 година меѓу Франција и Чехословачката Република. Германија започнала необјавена војна со низок интензитет против Чехословачка на [[17 септември]] [[1938]] година. Како реакција на тоа, Велика Британија и Франција на 20 септември формално побарале од Чехословачка да ѝ ја отстапи територијата на Судетската област на Германија. По ова следеле територијални барања од Полска и Унгарија поднесени на 21 и 22 септември, соодветно. Во меѓувреме, германските сили освоиле делови од [[Хеб (округ)|округот Хеб]] и [[Јесеник (округ)|округот Јесеник]], каде што битките вклучувале употреба на германска артилерија, чехословачки тенкови и оклопни возила. Лесно вооружената германска пешадија накратко ги прегазила другите гранични окрузи пред да биде одбиена. Полска ги групирала своите армиски единици во близина на заедничката граница со Чехословачка и спроведела неуспешна истражувачка офанзива на 23 септември. <ref name="Goldstein E., Lukes, I.">{{Наведување|first=Erik|last=Goldstein|first2=Igor|last2=Lukes|year=1999|title=The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II|place=New York|pages=59–60|url=https://books.google.com/books?id=UzeeAO54m7gC&q=polish+demands+21+september+1938&pg=PA60|access-date=25 August 2019|isbn=9781136328398}}</ref> Унгарија ги преместила своите трупи кон границата со Чехословачка, без да нападне. [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] ја објавил својата подготвеност да ѝ помогне на Чехословачка, под услов [[Црвена армија|Црвената армија]] да може да ја премине полската и романската територија но и двете земји го одбиле предлогот. <ref>{{Наведено списание|last=Ragsdale|first=Hugh|date=2001|title=The Butenko Affair: Documents from Soviet-Romanian Relations in the Time of the Purges, Anschluss, and Munich|url=https://www.jstor.org/stable/4213322|journal=The Slavonic and East European Review|volume=79|issue=4|pages=698–720|doi=10.1353/see.2001.0004|issn=0037-6795|jstor=4213322|url-access=subscription}}</ref> Итен состанок на главните европски сили - без Чехословачка, иако нивните претставници биле присутни во градот, ниту Советскиот Сојуз, сојузник на Франција и Чехословачка - се одржал во Минхен, на 29-30 септември. Брзо бил постигнат договор според условите на [[Адолф Хитлер]] и потпишан од водачите на Германија, Франција, Велика Британија и Италија. Чехословачката планинска гранична област означувала природна граница помеѓу [[Историја на Чешка|чешката држава]] и германските држави уште од раниот среден век. Таа исто така претставувала голема природна пречка за евентуален германски напад. Зацврстена со гранични утврдувања, Судетската област претставувала стратешка точка од големо значење за Чехословачка. На 30 септември, Чехословачка се подложила на комбинацијата од воен притисок од Германија, Полска и Унгарија, и дипломатски притисок од Велика Британија и Франција, и се согласила да ѝ предаде територија на Германија според условите од Минхен. Минхенскиот договор набрзо бил проследен со [[Првата виенска арбитража]] на 2 ноември 1938 година, со која се одделиле претежно унгарските територии во јужна Словачка и јужна [[Закарпатија|Закарпатска Русија]] од Чехословачка. На 30 ноември, Чехословачка ѝ отстапила на Полска мали парчиња територија во регионите Спиш и Орава. {{Sfn|Jesenský|2014}} Во март 1939 година, [[Словачка Република (1939–1945)|Првата Словачка Република]], [[Марионетска држава|марионетска германска држава]], ја прогласила својата независност. Кратко потоа, Хитлер се откажал од своето ветување да го почитува интегритетот на Чехословачка со окупирање на остатокот од земјата и создавање на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторат Бохемија и Моравија]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kafkadesk.org/2021/03/14/on-this-day-in-1939-slovakia-declared-its-independence-to-side-with-nazi-germany/|title=On this Day, in 1939: Slovakia declared its independence to side with Nazi Germany – Kafkadesk|last=office|first=Kafkadesk Prague|date=2021-03-14|work=kafkadesk.org|language=en-GB|accessdate=2021-10-04}}</ref> Индустријата за вооружување и тенковите на освоената нација и нејзината голема армија ѝ овозможиле на Германија да се зајакне. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zfhqy9q/revision/3|title=Invasion of Czechoslovakia – Final steps to war – National 5 History Revision|work=BBC Bitesize|language=en-GB|accessdate=2025-08-30}}</ref> Голем дел од Европа го прославила Минхенскиот договор, бидејќи го сметала за начин да се спречи голема војна на континентот. <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2024-04-29}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://history.blog.gov.uk/2013/09/30/whats-the-context-30-september-1938-the-munich-agreement/|title=What's the context? 30 September 1938: The Munich Agreement – History of government|date=2013-09-30|work=history.blog.gov.uk|accessdate=2024-04-29}}</ref> Хитлер објавил дека тоа е негово последно територијално барање во [[Северна Европа]]. Денес, Минхенскиот договор се смета за неуспешен чин на смирување, а терминот станал „симбол за бесмисленоста на смирувањето на експанзионистичките тоталитарни држави“. == Историја == === Позадина === ==== Барања за автономија ==== [[Податотека:Sudetendeutsche.png|мини|Чешки области со етничко германско население во 1934 година од 20% или повеќе (розова), 50% или повеќе (црвена) и 80% или повеќе (темно црвена) <ref>{{Наведена книга|title=Statistický lexikon obcí v Republice československé I. Země česká|year=1934|location=Prague}}<br /><br />{{Наведена книга|title=Statistický lexikon obcí v Republice česko7slovenské II. Země moravskoslezská|year=1935|location=Prague}}</ref> во 1935 година]] [[Податотека:Konrad_Henlein_(1898-1945).jpg|мини|[[Конрад Хенлајн]], водач на Судетската германска партија (СдП), огранок на Нацистичката партија на Германија во Чехословачка]] [[Податотека:Edvard_Beneš.jpg|мини|[[Едвард Бенеш]], претседател на Чехословачка и водач на чехословачката влада во егзил]] [[Прва Чехословачка Република|Првата Чехословачка Република]] била создадена во 1918 година по [[Распад на Австроунгарија|распадот на Австроунгарија]] на крајот од [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. [[Договор од Сен Жермен|Договорот од Сен Жермен]] ја признал независноста на Чехословачка, а [[Тријанонски договор|Тријанонскиот договор]] ги дефинирал границите на новата држава, која била поделена на регионите [[Чешка (историска област)|Бохемија]] и [[Моравија]] на запад и Словачка и [[Закарпатија|Закарпатска Русија]] на исток, вклучувајќи повеќе од три милиони Германци, 22,95% од вкупното население на земјата. Тие живееле претежно во пограничните региони на историските [[Чешки земји]] за кои го измислиле новото име [[Судетска Област]], која се граничела со [[Вајмарска Република|Германија]] и новосоздадената држава [[Прва Австриска Република|Австрија]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/title/951158062|title=Cleansing the Czechoslovak borderlands: migration, environment, and health in the former Sudetenland|last=Glassheim|first=Eagle|date=2016|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-6426-1|series=Pitt series in Russian and East European studies|location=Pittsburgh, Pa|oclc=951158062}}</ref> Судетските Германци не биле консултирани дали сакаат да бидат граѓани на Чехословачка. Иако уставот гарантирал еднаквост за сите граѓани, меѓу политичките водачи постоел стремеж земјата да се преобрази „во инструмент на [[Чешки национализам|чешкиот]] и [[Словачки национализам|словачкиот национализам]]“. Бил постигнат одреден напредок во интегрирањето на Германците и другите малцинства, но тие продолжиле да бидат недоволно застапени во владата и армијата. Покрај тоа, [[Големата депресија]], која започнала во 1929 година, влијаела врз високо индустријализираните и извозно ориентирани Судетски Германци повеќе отколку врз чешкото и словачкото население. До 1936 година, 60 проценти од невработените во Чехословачка биле Германци. Во 1933 година, водачот на Судетската Германија, [[Конрад Хенлајн]], ја основал [[Судетска германска партија|Судетската германска партија]] (СдП), која била „''милитантна, популистичка и отворено непријателска''“ кон чехословачката влада. Набрзо освоила две третини од гласовите во областите со големо германско население. Историчарите се разликуваат околу тоа дали СдП била нацистичка организација од самиот почеток или се преобразила во таква. <ref name="Eleanor L. Turk 1999. Pp. 123">Eleanor L. Turk. ''The History of Germany''. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 1999. {{ISBN|9780313302749}}. p. 123.</ref> До 1935 година, СдП била втора по големина политичка партија во Чехословачка, бидејќи германските гласови се концентрирале на оваа партија, а чешките и словачките гласови биле распределени меѓу неколку партии. Кратко по ''[[Аншлус|аншлусот]]'' на Австрија кон Германија, Хенлајн се сретнал со Хитлер во Берлин на [[28 март]] [[1938]] година и добил упатства да постави барања неприфатливи за демократската чехословачка влада, предводена од претседателот [[Едвард Бенеш]]. На 24 април, СдП издал серија барања познати како [[Карлсбадерова програма]]. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Хенлајн побарал автономија за Германците во Чехословачка. Чехословачката влада одговорила велејќи дека е подготвена да обезбеди повеќе малцински права на германското малцинство, но првично не сакала да даде автономија. СдП добила 88% од гласовите на етничките Германци во мај 1938 година. <ref>{{Наведена книга|title=Boj o pohraničí: Sudetoněmecký Freikorps v roce 1938|last=Hruška|first=E.|date=2013|publisher=Nakladatelství epocha|location=Prague|page=11|language=cs}}</ref> Со висока напнатост меѓу Германците и чехословачката влада, Бенеш, на 15 септември 1938 година, тајно понудил да донира {{км2|6,000}} од Чехословачка на Германија, во замена за германски договор за прием на 1,5 до 2,0 милиони судетски Германци протерани од Чехословачка. Хитлер не одговорил на барањето. ==== Судетска криза ==== Како што покажало претходното [[Политика на смирување|смирување на Хитлер]], Франција и Велика Британија биле решени да избегнат војна. Француската влада не сакала сама да се соочи со Германија и го зела водството од [[Конзервативна партија (Обединето Кралство)|британската конзервативна]] влада на премиерот Невил Чемберлејн . Тој ги сметал жалбите на судетската Германија за оправдани и верувал дека намерите на Хитлер се ограничени. Затоа, и Велика Британија и Франција ја советувале Чехословачка да се согласи со барањата на Германија. Бенеш се спротивставил и, на 19 мај, започнал делумна мобилизација како одговор на можна германска инвазија. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 20 мај, Хитлер им претставил на своите генерали нацрт-план за напад врз Чехословачка, со кодно име Операција Зелено. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Тој инсистирал дека нема да ја „скрши Чехословачка“ воено без „провокација“, „особено поволна можност“ или „соодветно политичко оправдување“. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 28 мај, Хитлер свикал состанок на своите началници на службите, наредил забрзување на изградбата на подморници и ја поместил изградбата на неговите нови борбени бродови, ''[[Бизмарк (брод)|Бизмарк]]'' и [[Тирпиц (брод)|''Тирпиц'']] '','' до пролетта 1940 година. Тој побарал да се абрза зголемувањето на огнената моќ на борбените бродови [[Шарнхорст (брод)|''Шарнхорст'']] и [[Гнајзенау (брод)|''Гнајзенау'']] да се забрза. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Иако признавал дека ова сè уште нема да биде доволно за целосна поморска војна со Велика Британија, Хитлер се надевал дека тоа ќе биде доволно средство за нивно одвраќање. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Десет дена подоцна, Хитлер потпишал таен документ за започнување на војната против Чехословачка најдоцна до [[1 октомври]]. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 22 мај, [[Јулиш Лукасјевич]], полскиот амбасадор во Франција, му кажал на францускиот министер за надворешни работи [[Жорж Боне]] дека доколку Франција дејствува против Германија за да ја брани Чехословачка, „''ние нема да дејствуваме''“. Лукасјевич, исто така, му рекол на Боне дека Полска ќе се спротивстави на секој обид на советските сили да ја бранат Чехословачка од Германија. [[Едуар Даладје]] му рекол на [[Јакоб Суриц]], советскиот амбасадор во Франција: „''Не само што не можеме да сметаме на полска поддршка, туку немаме ни верба дека Полска нема да нè удри во грб''“. <ref name="Paul N. Hehn 2005 89">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=nOALhEZkYDkC&q=%22we+shall+not+move%22|title=A Low, Dishonest Decade: The Great Powers, Eastern Europe and the Economic Origins of World War II, 1930–1941|last=Hehn|first=Paul N|publisher=Bloomsbury Academic|year=2005|isbn=9780826417619|page=89}}</ref> Сепак, полската влада повеќе пати посочувала (во март 1936 година и мај, јуни и август 1938 година) дека е подготвена да се бори против Германија доколку Французите одлучат да ѝ помогнат на Чехословачка: Предлогот на Бек до Боне, неговите изјави до амбасадорот Дрексел Бидл и изјавата забележана од Ванзитарт покажале дека полскиот министер за надворешни работи бил подготвен да спроведе радикална промена на политиката доколку западните сили се одлучат за војна со Германија. Сепак, овие предлози и изјави не предизвикале никаква реакција од британската и француската влада кои биле решени да ја спречат војната преку смирување на Германија. [[Податотека:Bunkr_Skutina_3_-_panoramio.jpg|мини|Чехословачка изградила систем на гранични утврдувања од 1935 до 1938 година како одбранбена контрамерка против растечката закана од нацистичка Германија.]] Аѓутантот на Хитлер, [[Фриц Видеман]], по војната се присетил дека бил „многу шокиран“ од новите планови на Хитлер да ја нападне Велика Британија и Франција три до четири години по „''справувањето со ситуацијата''“ во Чехословачка. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Генералот [[Лудвиг Бек]], началник на [[Германски генералштаб|германскиот генералштаб]], забележал дека промената на расположението на Хитлер во корист на брза акција се должело на тоа што чехословачката одбрана сè уште се импровизирала, што повеќе немало да биде случај две до три години подоцна, а британското вооружување немало да стапи на сила до 1941 или 1942 година. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Генералот [[Алфред Јодл]] забележал во својот дневник дека делумната чехословачка мобилизација од 21 мај го навела Хитлер да издаде нова наредба за операцијата „Зелено“ на 30 мај и дека таа била придружена со пропратно писмо од [[Вилхелм Кајтел]] во кое било наведено дека планот мора да се спроведе најдоцна до 1 октомври. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Во меѓувреме, британската влада побарала Бенеш да побара посредник. Не сакајќи да ги прекине врските на својата влада со [[Западна Европа]], Бенеш неволно прифатил. Британците го назначиле лордот Рансиман, поранешен либерален министер во кабинетот, кој пристигнал во [[Прага]] на 3 август со упатства да го убеди Бенеш да се согласи со план прифатлив за Судетските Германци.{{sfn|Bell|1986|p=238}} На 20 јули, Боне му кажал на чехословачкиот амбасадор во [[Париз]] дека иако Франција јавно ќе ја искаже својата поддршка за да им помогне на чехословачките преговори, не е подготвена да влезе во војна за Судетска област.{{sfn|Bell|1986|p=238}} Во август, германскиот печат бил полн со приказни во кои се наведуваат злосторства на Чехословаците врз Судетските Германци, со намера да го принуди Западот да изврши притисок врз Чехословаците да направат отстапки.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 2 p. 201}} Хитлер се надевал дека Чехословаците ќе одбијат и дека Западот потоа ќе се чувствува морално оправдано да ги остави Чехословаците на нивната судбина.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} Во август, Германија испрати 750.000 војници по границата со Чехословачка, официјално како дел од армиските маневри.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} На 4 или 5 септември,{{sfn|Bell|1986|p=238}} Бенеш го поднел Четвртиот план, со кој ги исполнил речиси сите барања од договорот. Судетските Германци биле под инструкции од Хитлер да избегнат компромис,{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} а СдП одржала протести што предизвикале полициска акција во [[Острава]] на 7 септември, во која биле уапсени двајца од нивните парламентарни пратеници.{{sfn|Bell|1986|p=238}} Судетските Германци го искористиле инцидентот и лажните обвинувања за други злосторства како изговор за прекин на понатамошните преговори..{{sfn|Bell|1986|p=238}}{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=Vol. 3|p=105}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-H12478,_Obersalzberg,_Münchener_Abkommen,_Vorbereitung.jpg|мини|Хитлер го поздравува Чемберлејн на скалите од [[Бергхоф]], 15 септември 1938 година]] На 12 септември, Хитлер одржал говор на [[Нирнбершки собири|митингот на Нацистичката партија во Нирнберг]] за судетската криза, осудувајќи ги постапките на владата на Чехословачка. Хитлер ја осудил Чехословачка како измамничка држава која го крши нагласувањето на меѓународното право на национално [[самоопределување]], тврдејќи дека таа е чешка хегемонија, иако [[Германци|Германците]], [[Словаци|Словаците]], [[Унгарци|Унгарците]], [[Украинци|Украинците]] и [[Полјаци|Полјаците]] во земјата всушност сакале да бидат во унија со Чесите. Хитлер го обвинил Бенеш дека се стреми постепено да ги истреби Судетските Германци и тврдел дека од создавањето на Чехословачка, над 600.000 Германци биле намерно протерани од своите домови под закана од глад доколку не заминат. <ref name="Adolf Hitler 2007. Pp. 627">Adolf Hitler, Max Domarus. ''The Essential Hitler: Speeches and Commentary''. Bolchazy-Carducci Publishers, 2007. {{ISBN|9780865166271}}. p. 627.</ref> Тој тврдел дека владата на Бенеш ги прогонувала Германците, заедно со Унгарците, Полјаците и Словаците, и го обвинил Бенеш дека им се заканува на националностите дека ќе бидат етикетирани како предавници доколку не бидат лојални на земјата. Тој изјавил дека тој, како шеф на државата Германија, ќе го поддржи правото на самоопределување на сограѓаните Германци во Судетската област. Тој го осудил Бенеш за неодамнешното погубување на неколку германски демонстранти од страна на неговата влада. Тој го обвинил Бенеш за воинствено и заканувачко однесување кон Германија, кое, доколку избувне војна, ќе резултира со тоа што Бенеш ќе ги принуди Судетските Германци да се борат против нивната волја против Германците од Германија. Хитлер ја обвинил владата на Чехословачка дека е клиентски режим на [[Франција]], тврдејќи дека францускиот министер за воздухопловство Пјер Кот изјавил: „''Потребна ни е оваа држава како основа од која полесно ќе фрламе бомби за да ја уништиме германската економија и нејзината индустрија''“. === Состанок во Берхтесгаден === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1976-063-32,_Bad_Godesberg,_Münchener_Abkommen,_Vorbereitung.jpg|лево|мини|Чемберлен пречекан од Хитлер на почетокот на состанокот во Бад Годесберг на 24 септември 1938 година]] На 13 септември, откако настанало внатрешно насилство и нарушувања во Чехословачка, Чемберлејн побарал од Хитлер лична средба за да се најде решение со цел да се избегне војна.{{sfn|Bell|1986|p=239}} Чемберлејн одлучил да го направи тоа по консултација со неговите советници [[Лорд Халифакс]], [[Сер Џон Сајмон]] и [[Samuel Hoare, 1st Viscount Templewood|Сер Самуел Хоар]]. Средбата била најавена на специјална прес-конференција во [[10 Даунинг Стрит]], што довело до зголемување на оптимизмот во британското јавно мислење.<ref name="Reynolds2">{{Cite book|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> Чемберлен пристигнал со изнајмен авион на [[British Airways]] во Германија на 15 септември, а потоа пристигнал во резиденцијата на Хитлер во Берхтесгаден за средбата.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 712">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 71.</ref> Летот бил еден од првите случаи кога шеф на држава или дипломатски претставник патувал на дипломатска средба со [[авион]], бидејќи напнатата ситуација оставила малку време за патување со [[воз]] или [[брод]] Хенлајн отпатувал за Германија истиот ден.{{sfn|Bell|1986|p=239}} Тој ден, Хитлер и Чемберлејн одржале разговори во кои Хитлер инсистирал дека Судетските Германци мора да имаат право да го остварат правото на национално самоопределување и да можат да се приклучат кон Судетската област со Германија. Хитлер повеќепати лажно тврдел дека чехословачката влада убила 300 Судетски Германци Хитлер исто така изразил загриженост пред Чемберлејн за она што тој го сметаал за британски „закани“. Чемберлејн одговорил дека не издал „закани“ и фрустрирано го прашал Хитлер „''Зошто дојдов тука да си го губам времето''?“ Хитлер одговорил дека доколку Чемберлејн е подготвен да го прифати самоопределувањето на Судетските Германци, тој би бил подготвен да разговара за прашањето. Хитлер исто така го уверил Чемберлејн дека навистина не сака да ја уништи Чехословачка, туку дека верува дека по германската анексија на Судетската област, малцинствата во земјата ќе се отцепат и ќе предизвикаат распад на државата. Чемберлејн и Хитлер разговарале три часа, по што средбата била прекината. Чемберлејн се вратил во Британија со авион и се состанал со својот кабинет за да го разгледа прашањето. По состанокот, Даладје отпатувал за Лондон на 16 септември за да се сретне со британски претставници за да разговара за текот на дејствувањето. <ref>Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. pp. 71–72.</ref> Ситуацијата во Чехословачка станала уште потензична тој ден, при што чехословачката влада издала налог за апсење на Хенлајн, кој пристигнал во Германија еден ден претходно за да учествува во преговорите. <ref name="Santi Corvaja 2008, pp. 72">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 72.</ref> Француските предлози се движеле од водење војна против Германија до поддршка за отстапување на Судетската област на Германија. Разговорите завршиле со цврст британско-француски план. Велика Британија и Франција побарале Чехословачка да ѝ ги отстапи на Германија сите територии на кои германското население претставува над 50% од вкупното население на Судетската Област. Во замена за таа отстапка, Велика Британија и Франција ќе ја гарантираат независноста на Чехословачка. Чехословачка го отфрлила предложеното решение. [[Податотека:Čs._vojáci_v_Krásné_Lípě.gif|мини|Војници на Чехословачката армија на патрола во Судетската Област во септември 1938 година]] На 17 септември 1938 година, Хитлер наредил основање на ''[[Судетскогермански Фрајкор]]'', паравоена организација која ја презела структурата на Орднерсгрупе, организација на етнички Германци во Чехословачка, која била распуштена од чехословачките власти претходниот ден поради нејзината вмешаност во голем број [[Тероризам|терористички]] активности. Организацијата била засолнета, обучена и опремена од германските власти и спроведувала прекугранични терористички операции на чехословачка територија. Потпирајќи се на Конвенцијата за дефиниција на агресија, чехословачкиот претседател Едвард Бенеш и владата во егзил подоцна го сметале 17 септември 1938 година за почеток на необјавената германско-чехословачка војна. Ова разбирање го прифатил и современиот чешки Уставен суд. <ref name="Con Court ruling">{{Наведување|last=Constitutional Court of the Czech Republic|title=Ruling No. II. ÚS 307/97|place=Brno|year=1997|language=cs}} ''Stran interpretace "kdy země vede válku", obsažené v čl. I Úmluvy o naturalizaci mezi Československem a Spojenými státy, publikované pod č. 169/1929 Sb. za účelem zjištění, zda je splněna podmínka státního občanství dle restitučních předpisů, Ústavní soud vychází z již v roce 1933 vypracované definice agrese Společnosti národů, která byla převzata do londýnské Úmluvy o agresi (CONVENITION DE DEFINITION DE L'AGRESSION), uzavřené dne 4. 7. 1933 Československem, dle které není třeba válku vyhlašovat (čl. II bod 2) a dle které je třeba za útočníka považovat ten stát, který první poskytne podporu ozbrojeným tlupám, jež se utvoří na jeho území a jež vpadnou na území druhého státu (čl. II bod 5). V souladu s nótou londýnské vlády ze dne 22. 2. 1944, navazující na prohlášení prezidenta republiky ze dne 16. 12. 1941 dle § 64 odst. 1 bod 3 tehdejší Ústavy, a v souladu s citovaným čl. II bod 5 má Ústavní soud za to, že dnem, kdy nastal stav války, a to s Německem, je den 17. 9. 1938, neboť tento den na pokyn Hitlera došlo k utvoření "Sudetoněmeckého svobodného sboru" (Freikorps) z uprchnuvších vůdců Henleinovy strany a několik málo hodin poté už tito vpadli na československé území ozbrojeni německými zbraněmi.''</ref> Во следните денови, чехословачките сили претрпеле над 100 убиени лица во акција, стотици ранети и над 2.000 киднапирани во Германија. На 18 септември, италијанскиот [[Дуче|''дуче'']] [[Бенито Мусолини]] одржал говор во [[Трст]], Италија, каде што изјавил „''Доколку има два табора, за и против Прага, нека се знае дека Италија ја избрала својата страна''“, со јасна порака дека Мусолини ја поддржал Германија во кризата. <ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 71">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 71.</ref> На 20 септември, [[Германски отпор против нацизмот|германските противници]] во војската се состанале за да разговараат за конечните планови за заговорот што го развиле за соборување на нацистичкиот режим. Состанокот го водел генералот [[Ханс Остер]], заменик-шеф на ''Абвер'' (германската агенција за контрашпионажа). Меѓу другите членови бил и капетанот Фридрих Вилхем Хајнц и други воени офицери кои го воделе планираниот [[државен удар]] и се сретнале на состанокот. На 22 септември, Чемберлејн, кој се подготвувал да се качи на својот авион за да замине во Германија на понатамошни разговори во Бад Годесберг, изјавил пред на печатот кој го пречекал таму: „''Мојата цел е мир во Европа, верувам дека ова патување е патот до тој мир''“. Чемберлејн пристигнал во [[Келн]], каде што добил раскошен, величествен пречек со германски бенд кој ја свирел „[[Боже, чувај го Кралот]]“, а Германците му дале цвеќе и подароци на Чемберлејн. Чемберлејн пресметал дека целосното прифаќање на германската анексија на цела Судетска Област без ограничувања ќе го принуди Хитлер да го прифати договорот. Откако бил известен за ова, Хитлер одговорил: „''Дали ова значи дека сојузниците се согласиле со одобрението на Прага за префрлање на Судетската Област на Германија''?“, на кое Чемберлејн одговорил: „''Точно така''“, на што Хитлер одговорил со тресење на главата, велејќи дека понудата на сојузниците е недоволна. Тој му рекол на Чемберлејн дека сака Чехословачка целосно да се распадне, а нејзините територии да бидат прераспределени на Германија, Полска и Унгарија, и му рекол на Чемберлејн да ја земе одлуката или да го напушти состанокот. Чемберлејн бил потресен од оваа изјава. Хитлер продолжил да му кажува на Чемберлејн дека од нивниот последен состанок на 15, дејствијата на Чехословачка, за кои Хитлер тврдел дека вклучуваат убиства на Германци, ја направиле ситуацијата неподнослива за Германија. Подоцна на состанокот, била преземена измама за да се влијае и да се изврши притисок врз Чемберлејн: еден од помошниците на Хитлер влегол во собата за да го информира Хитлер дека во Чехословачка биле убиени повеќе Германци, на што Хитлер извикал како одговор „''Ќе ги одмаздам сите. Чесите мора да бидат уништени''“. Средбата завршила со тоа што Хитлер одбил да направи какви било отстапки на барањата на сојузниците. Подоцна истата вечер, Хитлер се загрижил дека отишол предалеку во притисокот врз Чемберлејн и се јавил во хотелскиот апартман на Чемберлејн, велејќи дека ќе прифати анексирање само на Судетската Област, без никакви територии, под услов Чехословачка да започне со евакуација на етничките Чеси од териториите со германски мнозинство до 26 септември во 8:00 часот наутро. Откако бил притиснат од Чемберлејн, Хитлер се согласил ултиматумот да биде поставен за 1 октомври (истиот датум кога требало да започне операцијата Зелено). <ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 73">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 73.</ref> Потоа Хитлер му кажал на Чемберлејн дека ова е една отстапка што тој е спремен да му ја направи на премиерот како „''подарок''“ од почит кон фактот дека Чемберлејн бил спремен малку да се повлече од својата претходна позиција. Хитлер продолжил велејќи дека по анексијата на Судетската Област, Германија нема да има понатамошни територијални претензии кон Чехословачка и ќе склучи колективен договор за гарантирање на границите на Германија и Чехословачка. Така бил формиран нов чехословачки кабинет, под водство на генерал [[Јан Сировски]], а на 23 септември бил издаден декрет за општа мобилизација, кој бил прифатен од јавноста со силен ентузијазам - во рок од 24 часа, еден милион луѓе се приклучиле на армијата за да ја бранат земјата. Чехословачката армија, осовремена, искусна и со одличен систем на гранични утврдувања, била подготвена за борба. [[Советскиот Сојуз]] ја објавил својата подготвеност да ѝ помогне на Чехословачка, под услов [[Црвената армија]] да може да ја премине полската и романската територија. Двете земји одбиле да ѝ дозволат на советската армија да ги користи нивните територии.<ref>{{Наведена книга|title=Soviet Foreign Policy, 1930–33. The Impact of the Depression|last=Haslam|first=Jonathan|publisher=St. Martin's Press|year=1983|location=New York}}</ref> Во раните часови на 24 септември, Хитлер го издал [[Годесбергов меморандум|Годесберговиот меморандум]], со кој се барало Чехословачка да го отстапи Судетскиот Округ на Германија најдоцна до 28 септември, со плебисцити што ќе се одржат во неопределени области под надзор на германските и чехословачките сили. Во меморандумот, исто така, се наведувало дека доколку Чехословачка не се согласи со германските барања до 2 часот попладне на 28 септември, Германија ќе го преземе Судетскиот Округ со сила. Истиот ден, Чемберлејн се врати во Британија и објавил дека Хитлер бара анексија на Судетскиот Округ без одложување. Соопштението ги разбеснило оние во Британија и Франција кои сакале да се соочат со Хитлер еднаш засекогаш, дури и доколку тоа значело војна, а неговите поддржувачи добиле на сила. Чехословачкиот амбасадор во Обединетото Кралство, Јан Масарик, бил воодушевен кога слушнал за поддршката за Чехословачка од британските и француските противници на плановите на Хитлер, велејќи „''Нацијата на Свети Вацлав никогаш нема да биде нација на робови''“. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R99301,_Münchener_Abkommen,_Chamberlain,_Mussolini,_Ciano.jpg|лево|мини|Чемберлејн со Бенито Мусолини, септември 1938 година]] На 25 септември, Чехословачка се согласила со условите кои претходно биле договорени од Велика Британија, Франција и Германија. Следниот ден, сепак, Хитлер додал нови барања, инсистирајќи да бидат задоволени и барањата на етничките [[Германци во Полска]] и [[Германци во Унгарија|Унгарија]]. На 26 септември, Чемберлејн го испратил [[Сер Хорас Вилсон]] да му однесе лично писмо на Хитлер во кое било навеено дека сојузниците сакаат мирно решавање на судетската криза. Подоцна истата вечер, Хитлер го дал својот одговор во говор во Берлинскиот спортски центар; тој тврдел дека Судетската Област е „''последното територијално барање што треба да го поставам во Европа''“ <ref name="sudetenland1">{{Наведена книга|title=Hitler: speeches and proclamations, 1932–1945 : the chronicle of a dictatorship|last=Domarus|first=Max|last2=Hitler|first2=Adolf|year=1990|page=1393}}</ref> и ѝ дал на Чехословачка рок до 28 септември во 14:00 часот да ѝ го отстапи Судетскиот Округ на Германија или да се соочи со војна. Во овој момент, британската влада почнала да прави воени подготовки, а Долниот дом бил повторно свикан од парламентарната пауза. <ref name="Reynolds">{{Наведена книга|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> На 27 септември 1938 година, кога преговорите меѓу Хитлер и Чемберлејн станале затегнати, Чемберлејн им се обратил на британскиот народ, велејќи особено: „''Колку е ужасно, фантастично, неверојатно што треба да копаме ровови и да пробуваме гас-маски овде поради кавга во далечна земја меѓу луѓе за кои не знаеме ништо''.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historyguide.org/europe/munich.html|title=Neville Chamberlin on 'Appeasement' (1939)|work=www.historyguide.org}}</ref> На [[28 септември]] во 10:00 часот наутро, четири часа пред крајниот рок и без согласност од Чехословачка за барањето на Хитлер, британскиот амбасадор во Италија, лордот [[Ерик Драмонд]], го повикал италијанскиот министер за надворешни работи, [[Галеацо Чано]], за да побара итен состанок. Лордот го информирал Чано дека Чемберлејн му наложил да побара од Мусолини да влезе во преговорите и да го натера Хитлер да го одложи ултиматумот. Во 11:00 часот наутро, Чано се сретнал со Мусолини и го информирал за предлогот на Чемберлејн; Мусолини се согласил со него и одговорил со телефонирање на италијанскиот амбасадор во Германија и му рекол: „''Оди веднаш кај Фирерот и кажи му дека што и да се случи, јас ќе бидам на негова страна, но дека барам одложување од 24 часа пред да започнат непријателствата. Во меѓувреме, ќе проучам што може да се направи за да се реши проблемот''.“<ref>Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. pp. 73–74.</ref> Хитлер ја примил пораката од Мусолини додека разговарал со францускиот амбасадор. Хитлер одговорил: „''Мојот добар пријател, Бенито Мусолини, ме замоли да ги одложам наредбите за марширање на германската армија за дваесет и четири часа, и јас се согласив''“. Секако, ова не претставувало отстапка, бидејќи датумот на инвазијата бил одреден за 1 октомври 1938 година..<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 74">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 74.</ref> По разговорот со Чемберлејн, лордот му ја упатил благодарноста на Чемберлејн до Мусолини, како и барањето на Чемберлејн Мусолини да присуствува на конференцијата на четирите сили: Велика Британија, Франција, Германија и Италија во [[Минхен]] на [[29 септември]] за да се реши проблемот со Судетските Области пред крајниот рок од 14:00 часот. Мусолини се согласил. Единственото барање на Хитлер било да се осигури дека Мусолини ќе биде вклучен во преговорите на конференцијата. Невил Хендерсон, Александар Кадоган и личниот секретар на Чемберлејн, лорд Данглас, му ја пренеле веста за конференцијата на Чемберлејн додека тој се обраќал пред Парламентот, а Чемберлејн одеднаш ја објавил конференцијата и неговото прифаќање да присуствува на крајот од говорот, со навивање. Кога претседателот на Соединетите Американски Држави, [[Франклин Д. Рузвелт]], дознал дека конференцијата е закажана, му телеграфирал на Чемберлен со зборовите: „''Добар човеку''“. <ref name="dallek roosevelt">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xTKvo-cXv3EC&q=roosevelt+chamberlain+%22good+man%22&pg=PA166|title=Franklin D. Roosevelt and American Foreign Policy, 1932–1945: With a New Afterword|last=Dallek|first=Robert|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=9780199826667|pages=166|author-link=Robert Dallek}}</ref> === Резолуција === [[Податотека:Münchner_abkommen5_en.svg|мини|Редослед на настани по Минхенскиот договор:<br /><br />1. Судетската област станала дел од Германија во согласност со Минхенскиот договор (октомври 1938 година).<br /> 2. Полска ја анектирала Заолзе, област со полско мнозинство, за која двете земји воделе војна во 1919 година (октомври 1938 година).<br /> 3. Пограничните области (јужна третина од Словачка и јужна [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]]) со унгарски малцинства станале дел од Унгарија во согласност со Првата Виенска арбитража (ноември 1938 година).<br /> 4. На 15 март 1939 година, за време на германската инвазија на преостанатите чешки територии, Унгарија го анектирала остатокот од [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]] (која била [[Карпатска Украина|автономна]] од октомври 1938 година).<br /> 5. Германија го воспоставила [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]] со [[Марионетска држава|марионетска влада]], на 16 март 1939 година.<br /> 6. На 14 март 1939 година, прохитлеровата [[Римокатоличка црква|католичко]] - [[Фашизам|фашистичка]] влада ја прогласила [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката Република]] за клиентска држава [[Сили на Оската|на Оската]].]] [[Податотека:MunichAgreement.jpg|мини|Британскиот премиер Невил Чемберлејн по слетувањето на аеродромот Хестон по средбата со [[Адолф Хитлер]]]] Преговорите започнале во [[Фирербау]] веднаш по пристигнувањето на Чемберлејн и Даладје, што им дало малку време за консултации. Состанокот се одржал на англиски, француски и германски јазик.<ref name="Reynolds">{{Наведена книга|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> Договорот бил постигнат на 29 септември, а околу 1:30 часот наутро на 30 септември 1938 година,{{Sfn|Gilbert|Gott|1999}} [[Адолф Хитлер]], [[Невил Чемберлејн]], [[Бенито Мусолини]] и [[Едуар Даладје]] го потпишале Минхенскиот договор. Договорот официјално го претставил Мусолини, иако всушност италијанскиот план бил речиси идентичен со предлогот на Годесберг: германската армија требало да ја заврши окупацијата на Судетската Област до 10 октомври, а меѓународна комисија ќе одлучи за иднината на другите спорни области. Чехословачка била информирана од Велика Британија и Франција дека може или сама да се спротивстави на нацистичка Германија или да се потчини на пропишаните анексии. Чехословачката влада, сфаќајќи ја безнадежноста од самостојно борење против нацистите, неволно капитулирала (30 септември) и се согласила да се придржува до договорот. Спогодбата ѝ ја дало на Германија Судетската Област почнувајќи од 10 октомври и [[де факто]] контрола врз остатокот од Чехословачка сè додека Хитлер ветил дека нема да оди понатаму. На 30 септември, по малку одмор, Чемберлејн заминал во станот на Хитлер на Принцрегентенштрасе и го замолил да потпише изјава во која го нарекува англо-германскиот поморски договор „''симболичен на желбата на нашите две земји никогаш повеќе да не војуваат една со друга''“. Откако преведувачот на Хитлер му го превел, тој со задоволство се согласил на тоа. На 30 септември, по враќањето во Британија, Чемберлејн го одржал својот контроверзен говор „[[Мир за нашето време]]“ пред толпите во Лондон. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannia.com/history/docs/peacetime.html|title=Peacetime|publisher=Encyclopedia Britannica}}</ref> [[Податотека:The_Führerbau.jpg|мини|Фирербау во Минхен, место на потпишување на Минхенскиот договор]] [[Податотека:Hitler's_office_in_the_Führerbau.JPG|мини|Денешен поглед на канцеларијата на Хитлер во Фирербау каде што бил потпишан Минхенскиот договор, со оригиналниот камин и таванска ламба]] === Реакции === ==== Итен одговор ==== ===== Чехословачка ===== Чехословаците биле разочарани од Минхенскиот договор. Тие не биле поканети на конференцијата и сметале дека биле предадени од британската и француската влада. Многу [[Чеси]] и [[Словаци]] го нарекуваат Минхенскиот договор '''Минхенски диктат''' ( {{Langx|cs|Mnichovský diktát}}; {{Langx|sk|Mníchovský diktát}}). Фразата „[[Минхенско предавство]]“ ({{Јаз|cs|Mnichovská zrada}} {{Јаз|sk|Mníchovská zrada}}) се употребува поради воениот сојуз што Чехословачка го имала со Франција и кој се покажал како бескорисен. Ова се одразило и во фактот што особено француската влада изразила став дека Чехословачка ќе се смета за одговорна за секоја европска војна што ќе произлезе од тоа доколку Чехословачката Република се одбрани со сила од германските упади. <ref>{{Наведена книга|title=The validity of the Munich agreement and the process of the repudiation during the second world war as seen from a Czechoslovak perspective|last=Kuklik|first=Jan|page=346}}</ref> Слоганот „ За нас, без нас! “ ({{Јаз|cs|O nás bez nás!}} {{Јаз|sk|O nás bez nás!}}) ги собира чувствата на народот на Чехословачка (денес [[Словачка]] и [[Чешка]]) кон договорот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/1100326.html|title=Czech Republic: Past Imperfect – 64 Years Later, Munich 'Betrayal' Still Defines Thought (Part 5)|date=19 July 2002|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> Со припојувањето на Судетската Област кон Германија, [[Втора Чехословачка Република|Чехословачка]] (како што била преименувана државата) ја изгубила својата одбранлива граница со Германија и чехословачките гранични утврдувања. Без нив, нејзината независност станала повеќе номинална отколку реална. Чехословачка, исто така, изгубила 70% од својата железарско-челична индустрија, 70% од својата електрична енергија и 3,5&nbsp;милиони граѓани во Германија како резултат на населбата. Судетските Германци го прославиле она што го сметале за свое ослободување. Се сметало дека претстојната војна била избегната. {{Sfn|Shirer|1960}} [[Нобелова награда за литература|Нобеловецот]], [[Томас Ман]], преку пенкалото застанал во одбрана на својата сурогат татковина, прогласувајќи ја својата гордост што е чехословачки граѓанин и запоставувајќи ги достигнувањата на републиката. Тој ја нападнал „''Европа која е подготвена за ропство''“, пишувајќи дека „''Чехословачкиот народ е подготвен да се бори за слобода и да ја надмине сопствената судбина''“ и „''Премногу е доцна за британската влада да го спаси мирот. Тие изгубија премногу можности''“. Претседателот Бенеш од Чехословачка бил номиниран за [[Нобелова награда за мир]] во 1939 година. ===== Германија ===== Иако Британците и Французите биле задоволни, еден британски дипломат во [[Берлин]] тврдел дека бил информиран од член на придружбата на Хитлер дека набргу по средбата со Чемберлејн, Хитлер бесно рекол: „''Господа, ова беше мојата прва меѓународна конференција и можам да ве уверам дека ќе биде и последна''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} Во друга прилика, се слушнал како вели за Чемберлејн: „''Доколку некогаш тој глупав старец повторно дојде да се меша овде со својот чадор, ќе го шутнам долу и ќе му скокнам на стомак пред сликарите''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} Во еден од неговите јавни говори по Минхен, Хитлер изјавил: „''Фала му на Бога што немаме политичари со чадор во оваа земја''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} [[Податотека:Adolf_Hitler_in_Neustadt.jpg|мини|Хитлер пречекан во Нојштат (денешен Прудник) додека ги посетувал судетските територии]] Хитлер се чувствувал измамен од ограничената војна против Чесите, кон која се стремел цело лето. На почетокот на октомври, прес-секретарот на Чемберлејн побарал јавна декларација за германско пријателство со Велика Британија за да се зацврсти домашната положба на Чемберлејн; наместо тоа, Хитлер одржал говори во кои го осудил „''мешањето на гувернантата''“ на Чемберлејн. Во август 1939 година, кратко пред [[Инвазија на Полска (1939)|инвазијата на Полска]], Хитлер им кажал на своите генерали: „''Нашите непријатели се луѓе под просекот, не се луѓе од акција, не се господари. Тие се мали црви. Ги видов во Минхен''.“ Пред Минхенскиот договор, решителноста на Хитлер да ја нападне Чехословачка на [[1 октомври]] [[1938]] година предизвикало голема криза во германската командна структура. Началникот на Генералштабот, генерал Лудвиг Бек, протестирал во долга серија меморандуми дека тоа ќе започне [[светска војна]] што Германија ќе ја изгуби и го повикал на Хитлер да го одложи планираниот воен судир. Хитлер ги нарекол аргументите на Бек против војната „ ''kindische Kräfteberechnungen'' “ („детски пресметки на сила“). На [[4 август]] [[1938]] година, се одржал таен состанок на армијата. Бек го прочитал својот долг извештај пред собраните офицери. Сите се согласиле дека мора да се направи нешто за да се спречи сигурна катастрофа. Бек се надевал дека сите заедно ќе поднесат оставка, но никој не поднел оставка освен Бек. Неговиот заменик, генерал [[Франц Халдер]], сочувствувал со Бек и двајцата биле регрутирани во [[Остерова завера|Септемвриската завера]] на [[Ханс Остер]], која планирала да го уапси Хитлер во моментот кога ќе ја даде наредбата за инвазија. Овој план би функционирал единствено доколку Велика Британија издала силно предупредување и писмо во кое ќе се бори за зачувување на Чехословачка. Ова би помогнало да се убеди германскиот народ дека Германија ја чека сигурен пораз. Затоа биле испратени агенти во Англија за да му пренесат на Чемберлејн дека бил планиран напад врз Чехословачка и за нивната намера да го соборат Хитлер доколку тоа се случи. Предлогот бил одбиен од британскиот кабинет и такво писмо не било издадено. Според тоа, предложеното отстранување на Хитлер не се случило. {{Sfn|Parssinen|2004}} На 7 октомври 1938 година, Хитлер ги посетил судетските територии. Тој пристигнал со воз во Нојштад (денес Прудник, Полска), град веднаш до поранешната чехословачка граница, а потоа отпатувал за [[Мјесто Албрехтице]], [[Крнов]], [[Брунтал]] и [[Злате Хори]].<ref>{{Наведени вести|url=https://sbc.org.pl/dlibra/publication/282694/edition/267492|title=Swastyka nad miastem|last=Dereń|first=Andrzej|date=November 2000|work=Tygodnik Prudnicki|publisher=Spółka Wydawnicza "Aneks"|location=Prudnik|pages=1, 5|language=pl|issn=1231-904X}}</ref> ===== Британија и Франција ===== [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1976-033-20,_Anschluss_sudetendeutscher_Gebiete.jpg|лево|мини|Судетски Германци го поздравуваат пристигнувањето на германската армија во Судетската Област во октомври 1938 година]] Договорот генерално бил пречекан позитивно. Премиерот Даладје од Франција не верувал, како што изјавил еден научник, дека европската војна е оправдана „''за да се одржат три милиони Германци под чешки суверенитет''“. Анкетите на Галуп во Велика Британија, Франција и Соединетите Американски Држави покажале дека мнозинството луѓе го поддржале договорот. Претседателот Бенеш од Чехословачка бил номиниран за [[Нобелова награда за мир]] во 1939 година. Насловот на ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' за Минхенскиот договор гласел „''Хитлер добива помалку од неговите судетски барања''“ и објавил дека „''радосна толпа''“ го поздравила Даладје по неговото враќање во Франција и дека Чемберлејн бил „''диво надвиван''“ по неговото враќање во Британија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0930.html|title=Britain and Germany Make Anti-War Pact; Hitler Gets Less Than His Sudeten Demands; Polish Ultimatum Threatens Action Today|work=The New York Times|accessdate=20 July 2019}}</ref> Во Франција, единствената политичка партија која се спротивставила на Минхенскиот договор била[[Комунистичка партија на Франција|Комунистичката партија]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1968/09/30/en-france-seuls-les-communistes-deux-deputes-et-quelques-journalistes-ont-combattu-l-accord_2481194_1819218.html|title=En France, seuls les communistes, deux députés et quelques journalistes ont combattu l'accord|date=30 September 1968|work=Le Monde.fr}}</ref> Британското население очекувало непосредна војна, а „''државничкиот гест''“ на Чемберлејн на почетокот бил пречекан со воодушевување. Тој бил пречекан како херој од кралското семејство и поканет на балконот во [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]] пред да го претстави договорот пред [[Парламент на Обединетото Кралство|британскиот парламент]]. Генерално позитивната реакција брзо се влошила, и покрај кралското покровителство. Сепак, од самиот почеток постоело противење. [[Клемент Атли]] и [[Лабуристичка партија (Обединето Кралство)|Лабуристичката партија]] се спротивставиле на договорот, во сојуз со двајца конзервативни пратеници, Даф Купер и Вивјан Адамс, кои дотогаш се сметале за реакционерен елемент во [[Конзервативна партија (Обединето Кралство)|Конзервативната партија]]. Даладје верувал дека крајните цели на Хитлер се закана. На состанок кон крајот на април 1938 година, тој им рекол на Британците дека вистинската долгорочна цел на Хитлер е да обезбеди „''доминација на континентот во споредба со која амбициите на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] биле слаби''“. Тој продолжил велејќи: „''Денес е редот на Чехословачка. Утре ќе биде редот на [[Втора Полска Република|Полска]] и [[Кралство Романија|Романија]]. Кога Германија ќе ја добие нафтата и пченицата кои ѝ се потребни, таа ќе се сврти кон Западот. Секако мора да ги зголемиме нашите напори за да ја избегнеме војна. Но, тоа нема да се постигне освен доколку Велика Британија и Франција не се држат заедно, интервенирајќи во Прага за нови отстапки, но истовремено изјавувајќи дека ќе ја заштитат независноста на Чехословачка. Доколку, напротив, западните сили повторно капитулираат, тие само ќе ја забрзаат војната која сакаат да ја избегнат''.“ {{Sfn|Shirer|1969}} Можеби обесхрабрен од аргументите на француските воени водачи и цивилни службеници во врска со нивната неподготвена воена и слаба финансиска состојба, а сепак трауматизиран од крвопролевањето на Франција во [[Првата светска војна]], на кое тој лично бил сведок, Даладје на крајот му дозволил на Чемберлејн да го стори она што го посакува. По враќањето во Париз, Даладје, кој очекувал непријателска толпа, бил аплаудиран. Во деновите по состанокот од Минхен, Чемберлејн добил повеќе од 20.000 писма и телеграми на благодарност, како и подароци, вклучувајќи 6000 разни луковици од благодарни холандски обожаватели и крст од [[Папа Пиј XI|папата Пиј XI]]. ===== Полска ===== [[Податотека:Polish_Army_capturing_Zaolzie_in_1938.PNG|лево|мини|Полската армија влегува во Заолже во 1938 година]] [[Полска]] градела тајна полска организација во областа [[Заолже]] од 1935 година. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Во летото 1938 година, Полска направила обид да организира герилски групи во областа. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} На 21 септември, Полска официјално побарала директен пренос на областа под своја контрола. Полскиот пратеник во Прага, Казимјеж Папе, истакнал дека враќањето на [[Чешинска Шлеска]] ќе биде знак на добра волја и „''исправка на неправдата''“ од 1920 година. {{Sfn|Jesenský|2014}} Слични ноти биле испратени до Париз и Лондон со барање полското малцинство во Чехословачка да ги добие истите права како и судетските Германци. {{Sfn|Rak|2019}} Следниот ден Бенеш испратил писмо до полскиот претседател [[Игнаци Мошчицки]] со ветување за „''корективна граница''“, но писмото било доставено дури на 26 септември. {{Sfn|Kornat|2012}} Одговорот на Мошчицки, даден на 27 септември, бил заобиколен, но бил придружен со барањето на полската влада веднаш да ѝ ги предаде двете области на Заолже, како претходница на конечното решавање на граничниот спор. {{Sfn|Majewski|2019}} Одговорот на Бенеш не бил конечен: тој се согласил да ѝ ја предаде спорната територија на Полска, но тврдел дека тоа не може да се направи во пресрет на германската инвазија, бидејќи тоа би ги нарушило подготовките на Чехословачка за војна. Полјаците го прифатиле одговорот како играње на време. {{Sfn|Kornat|2012}} Полските дипломатски акции биле придружени со распоредување војска по должината на чехословачката граница на 23-24 септември и со давање наредба на таканаречените „''борбени единици''“ на заолошките Полјаци и „заолошката легија“, паравоена организација составена од волонтери од цела Полска, да ја преминат границата кон Чехословачка и да ги нападнат чехословачките единици. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Сепак, малкумината кои ја преминале биле одбиени од чехословачките сили и се повлекле назад во Полска. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Полскиот амбасадор во Германија дознал за резултатите од Минхенската конференција на [[30 септември]] од [[Јоаким фон Рибентроп|Рибентроп]], кој го уверил дека [[Берлин]] ги условува гаранциите за остатокот од Чехословачка со исполнување на полските и унгарските територијални барања. {{Sfn|Rak|2019}} Полскиот министер за надворешни работи [[Јожеф Бек]] бил разочаран од таков пресврт на настаните. Според неговите зборови, конференцијата била „''обид на директоратот на големите сили да им наметне обврзувачки одлуки на другите држави (а Полска не може да се согласи на тоа, бидејќи тогаш тоа би се свело на политичка цел што другите ја спроведуваат по своја волја'').“ {{Sfn|Rak|2019}} Како резултат на тоа, во 11:45 часот попладне на 30 септември, 11 часа откако чехословачката влада ги прифатила условите од Минхен, Полска ѝ поставила ултиматум на чехословачката влада. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Побарала итна евакуација на чехословачките сили и полиција и ѝ дал време на [[Прага]] до пладне следниот ден. Во 11:45 часот на 1 октомври, чехословачкото Министерство за надворешни работи го повикало полскиот амбасадор во Прага и му пренело дека Полска може да добие што сака, но потоа побарала одложување од 24 часа. На 2 октомври, [[Полска армија|полската армија]], под команда на генерал Владислав Бортновски, анектирала област од 801,5&nbsp;км² со население од 227.399 жители. Административно, припоената област била поделена помеѓу окрузите Фриштат и Чешин. <ref>{{Наведено списание|date=14 February 2008|title=Dziennik Ustaw Śląskich, 31.10.1938, [R. 17], nr 18 – Silesian Digital Library|url=https://www.sbc.org.pl/dlibra/show-content/publication/edition/6949?id=6949|journal=4258 III|access-date=2019-08-29}}</ref> Историчарот Дариуш Балишевски напишал дека за време на анексијата немало соработка помеѓу полските и германските трупи, но имало случаи на соработка меѓу полските и чешките трупи кои бранеле територија од Германците, на пример во [[Бохумин]]. <ref name="Baliszewski">{{Наведена мрежна страница|url=https://historia.uwazamrze.pl/artykul/1149147/prawda-o-zaolziu|title=Prawda o Zaolziu – Uważam Rze Historia|last=Baliszewski|first=Mariusz|work=historia.uwazamrze.pl|language=pl|accessdate=2019-10-12}}</ref> Полскиот ултиматум конечно го наведело Бенеш да одлучи, според негово сопствено објаснување, да се откаже од каква било идеја за отпор кон спогодбата (Чехословачка требало да биде нападната од сите страни). <ref name="Taylor 1967 241">{{Наведена книга|title=Origin of the Second World War|last=Taylor|first=A.J.P.|publisher=Penguin Books|year=1967|pages=241}}</ref> Германците биле воодушевени од тој исход и биле среќни да се откажат од жртвувањето на мал покраински железнички центар во корист на Полска во замена за пропагандните придобивки што следувале. Тоа ја проширило вината за поделбата на Чехословачка, ја направило Полска учесник во процесот и ги збунило политичките очекувања. Полска била обвинета дека е соучесник на Германија. <ref>{{Наведена книга|title=Bitter Glory. Poland and its fate 1918–1939|last=Watt|first=Richard|publisher=Hippocrene Books|year=1998|isbn=9780781806732|location=New York|pages=511}}</ref> Сепак, во ниту еден момент немало формален договор меѓу Полска и Германија за Чехословачка. <ref name="Weinberg1">{{Наведено списание|last=Weinberg|first=Gerhard L.|year=1975|title=German Foreign Policy and Poland, 1937–38|url=https://www.jstor.org/stable/27920627|journal=The Polish Review|volume=20|issue=1|page=16|jstor=27920627|access-date=13 February 2021}}</ref> Началникот на Генералштабот на чехословачката армија, генерал Лудвик Крејчи, на 29 септември изјавил дека „''нашата армија за околу два дена ќе биде во целосна подготвеност да издржи напад дури и од сите германски сили заедно, под услов Полска да не се движи против нас''“.<ref>{{Наведена книга|title=Czechoslovakia Crossroads and Crises|last=Stone|first=Norman|date=1989|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=9781349106462|pages=119}}</ref> Историчари како што се Х.Л. Робертс <ref name="Roberts">{{Наведена книга|title=The Diplomats 1919–1939|last=Roberts|first=H.L.|date=1960|publisher=Princeton|editor-last=Craig|editor-first=Gordon A.|pages=603, 611|chapter=The Diplomacy of Colonel Beck|quote="Even Beck's unpleasant performance at the time of Munich was not planned in concert with the Germans... He did not like Czechoslovakia, but he did not plot its destruction"|editor-last2=Gilbert|editor-first2=Felix}}</ref> и Ана Ценцјала <ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.4324/9780203045077|title=The Munich Crisis, 1938 Prelude to World War II|last=Cienciala|first=A.M.|date=30 November 1999|publisher=Routledge|isbn=9780203045077|editor-last=Goldstein|editor-first=Erik|pages=57–58|chapter=The Munich crisis of 1938: Plans and strategy in Warsaw in the context of the western appeasement of Germany|doi=10.4324/9780203045077|access-date=13 February 2021|editor-last2=Lukes|editor-first2=Igor}}</ref> ги окарактеризирале постапките на Бек за време на кризата како непријателски настроени кон Чехословачка, но не и како активно насочени кон нејзино уништување. Додека полската историографија од периодот на [[Јосиф Сталин|Сталин]] обично ја следела линијата дека Бек бил „''германски агент''“ и соработувал со Германија, историографијата по 1956 година генерално ја отфрлила оваа карактеризација. <ref name="Gromada1">{{Наведено списание|last=Gromada|first=Thadeus V.|year=1981|title=Joseph Beck in the Light of Recent Polish Historiography|url=https://www.jstor.org/stable/25777835|journal=The Polish Review|volume=26|issue=3|pages=68–71|jstor=25777835|access-date=13 February 2021}}</ref> ===== Унгарија ===== По барањето на Полска за пренос на територија, Унгарија го поднела своето барање на [[22 септември]]. {{Sfn|Jesenský|2014}} Унгарските барања конечно биле исполнети за време на [[Прва виенска арбитража|Првата виенска арбитража]] на [[2 ноември]] [[1938]] година. ===== Советски Сојуз ===== [[Податотека:Польша_показала_Ивану_его_место.jpg|мини|Политичка карикатура од Полска на која е прикажан Советскиот Сојуз во ликот на „Иван“ како е исфрлен од Европа: „''Имам чувство дека Европа престанала да ме почитува''“]] [[Јосиф Сталин]] бил вознемирен од резултатите од Минхенската конференција. Години претходно, на 2 мај 1935 година, Франција и Советскиот Сојуз го потпишале [[Француско-советски договор за меѓусебна помош|Француско-советскиот договор за меѓусебна помош]] со цел да се спречи агресијата од страна на Германија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webdepot.umontreal.ca/Usagers/carleym/MonDepotPublic/Carley%27s%20Web%20site/Carley_Berlin_2014.pdf|title=Who Betrayed Whom? Franco-Anglo-Soviet Relations, 1932–1939|last=Jabara Carley|first=Michael|publisher=Université de Montréal}}</ref> Советите, кои имале договор за меѓусебна воена помош со Чехословачка, се чувствувале предадени од Франција, која исто така имала [[Мала Антанта|договор за меѓусебна воена помош со Чехословачка]]. <ref>{{Наведени вести|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,717350,00.html|title=Franco-Czech Treaty|date=7 January 1924|work=Time}}</ref> Британците и Французите најчесто ги употребувале Советите како закана за да се потчинат на Германците. Сталин заклучил дека Западот се здружил со Хитлер за да им предаде една земја во [[Средна Европа]] на Германците, предизвикувајќи загриженост дека тие би можеле да го сторат истото на Советскиот Сојуз во иднина за да дозволат негова поделба меѓу западните нации. Ова верување го навело Советскиот Сојуз да ја пренасочи својата надворешна политика кон зближување со Германија, што на крајот довело до потпишување на [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]] во 1939 година. {{Sfn|Hildebrand|1991}} Во 1938 година, Советскиот Сојуз бил сојузник со Франција и Чехословачка. До септември 1939 година, Советите во сите намери и цели станале ковоинствени со нацистичка Германија, поради стравот на Сталин од втор Минхенски договор со Советскиот Сојуз што ќе ја замени Чехословачка. Така, договорот индиректно придонел за избувнувањето на војната во 1939 година. <ref>{{Наведена книга|title=The Rise and Fall of the Soviet Union 1917–1991|last=Sakwa|first=Richard|date=1999|publisher=Routledge|isbn=0415122899|page=225}}</ref> ===== На други места ===== [[Австралија|Австралискиот]] премиер [[Џозеф Лајонс]] изјавил: „''Им должиме искрена благодарност на сите одговорни за исходот и многу ги цениме напорите на претседателот Рузвелт и господинот Мусолини за одржување на Минхенската конференција, на која беше покажана обединета желба за мир''.“ <ref>{{Наведени вести|title=Empire Comment on the Agreement|date=1 October 1938|work=The Manchester Guardian|page=7|quote=We owe heartfelt thanks to all responsible for the outcome, and appreciate very much the efforts of President [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] and Signor Mussolini to bring about the Munich conference of the Powers at which a united desire for peace has been shown.}}</ref> [[Податотека:Sudetenland_Reichsgau_1944.png|мини|Карта на судетски [[Рајхсгау]]]] ==== Подоцнежни мислења ==== Како што заканите од Германија и од европска војна станувале поочигледни, мислењата за договорот станувале понепријателски настроени. Чемберлејн бил критикуван за неговата улога како еден од „''Луѓето од Минхен''“, во книги како што е „''Виновните луѓе''“ од 1940 година. Ретка воена одбрана на договорот дошла во 1944 година од виконтот Могам, кој бил лорд канцелар. Могам ја сметал одлуката за основање чехословачка држава, вклучувајќи значителни германски и унгарски малцинства, како „''опасен експеримент''“ во светлината на претходните спорови и го прикажувал договорот како предизвикан во голема мера од потребата на Франција да се извлече од своите договорни обврски во светлината на нејзината неподготвеност за војна. {{Sfn|Maugham|1944}} По војната, историјата на Черчил за тој период, ''„Gathering Storm “'' (1948), тврдела дека смирувањето на Чемберлејн со Хитлер во Минхен било погрешно и ги евидентирала предвоените предупредувања на Черчил за планот за агресија на Хитлер и глупоста на упорноста на Британија со разоружувањето откако Германија постигнала воздушен паритет над Британија. Иако Черчил признал дека Чемберлејн дејствувал од благородни мотиви, тој тврдел дека требало да се спротивстави на Хитлер поради Чехословачка и дека требало да се направат напори за вклучување на Советскиот Сојуз. Во своите мемоари напишани по крајот на војната, Черчил, противник на помирувањето, ги ставил Полска и Унгарија, кои подоцна анектирале делови од Чехословачка со Полјаци и Унгарци, во група со Германија како „''мршојадци на трупот на Чехословачка''“. <ref name="Winston S. Churchill 2002 290">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Daxn4IOTqC4C&pg=PA290|title=The Second World War|last=Churchill|first=Winston S|publisher=RosettaBooks LLC|year=2002|isbn=9780795308321|volume=1: The Gathering Storm|pages=289–290}}</ref> Американскиот историчар [[Вилијам Л. Ширер]], во своето дело „''[[Подем и пад на Третиот рајх]]''“ (1960), сметал дека иако Хитлер не блефирал за својата намера за инвазија, Чехословачка можела да пружи значителен отпор. Ширер верувал дека Велика Британија и Франција имале доволно [[воздушна одбрана]] за да избегнат сериозно бомбардирање на [[Лондон]] и [[Париз]] и можеле да водат брза и успешна војна против Германија. {{Sfn|Shirer|1960}} Тој го цитирал Черчил како вели дека договорот значел дека „''Велика Британија и Франција биле во многу полоша положба во споредба со Хитлерова Германија''“. {{Sfn|Shirer|1960}} Откако Хитлер лично ги прегледал чешките утврдувања, тој приватно му рекол на [[Јозеф Гебелс]] дека „''ќе пролеевме многу крв''“ и дека било среќа што немало борби. === Последици === [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Третиот Рајх]] [[Категорија:Поделби на земји]] [[Категорија:Статии со извори на полски (pl)]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Статии со текст на словачки]] [[Категорија:Статии со текст на чешки]] [[Категорија:Статии со текст на германски]] [[Категорија:Статии со текст на француски]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 8eacrpazmro0nkef2aedilb02dbxkin 0 1390385 5532737 2026-04-01T11:02:35Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1346525424|2026 FIFA World Cup]]“ 5532737 wikitext text/x-wiki   '''Светско првенство во фудбал 2026''' — 23. светско [[Фудбал|фудбалско]] првенство, меѓународен фудбалски турнир кој се одржува на секој четири години и на кој право на учество имаат сите членки на ФИФА кој ги минале квалификациите. Турнирот ќе се одржи од 11 јуни до 19 јули 2026 година.<ref name="Schedule">{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule|date=February 4, 2024|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|archive-date=February 5, 2024|accessdate=February 4, 2024}}</ref> Ќе биде одржано во шеснаесет градови домаќини, единаесет во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], три во [[Мексико]] и два во [[Канада]]. Турнирот ќе биде првото Светско првенство во фудбал кое ќе биде одржано во три нации и првото кое ќе вклучува 48 екипи, што е проширување од 32. Кандидатурата на Обединетите нации за 2026 година ја победила конкурентската кандидатура на Мароко за време на финалното гласање на 68-от Конгрес на ФИФА во [[Москва]]. Ова ќе биде првото Светско првенство од [[Светско првенство во фудбал 2002|2002 година]] кое ќе има повеќе од еден домаќин. Со претходните домаќинства на турнирите во [[Светско првенство во фудбал 1970|1970]] и [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], Мексико ќе стане првата земја што три пати ќе биде домаќин или ко-домаќин на Светското првенство. Соединетите Американски Држави претходно биле домаќини на Светското првенство во [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]]. Спротивно на тоа, ова ќе биде прв пат Канада да биде домаќин или ко-домаќин на машкиот турнир. Настанот ќе се врати во својот традиционален летен распоред на [[Северна полутопка|Северната хемисфера]] откако [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство во 2022]] во [[Катар]] се одржало во ноември и декември. Како земји домаќини, Канада, [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]] и [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] автоматски се квалификувале. Зелено'ртските Острови, Курасао, Јордан и Узбекистан ќе го имаат своето деби на Светското првенство. [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] е [[Финале на Светското првенство во фудбал 2022|бранител на титулата]], откако ја освоила својата трета титула на Светското првенство во 2022 година. [[Категорија:Статии со краток опис]] fyj3jljswrjj3qc9uakgpxj1fgnk6ae 5532739 5532737 2026-04-01T11:04:21Z Bojan9Spasovski 91316 5532739 wikitext text/x-wiki '''Светско првенство во фудбал 2026''' — 23. светско [[Фудбал|фудбалско]] првенство, меѓународен фудбалски турнир кој се одржува на секој четири години и на кој право на учество имаат сите членки на ФИФА кој ги минале квалификациите. Турнирот ќе се одржи од 11 јуни до 19 јули 2026 година.<ref name="Schedule">{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule|date=February 4, 2024|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|archive-date=February 5, 2024|accessdate=February 4, 2024}}</ref> Ќе биде одржано во шеснаесет градови домаќини, единаесет во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], три во [[Мексико]] и два во [[Канада]]. Турнирот ќе биде првото Светско првенство во фудбал кое ќе биде одржано во три нации и првото кое ќе вклучува 48 екипи, што е проширување од 32. Кандидатурата на Обединетите нации за 2026 година ја победила конкурентската кандидатура на Мароко за време на финалното гласање на 68-от Конгрес на ФИФА во [[Москва]]. Ова ќе биде првото Светско првенство од [[Светско првенство во фудбал 2002|2002 година]] кое ќе има повеќе од еден домаќин. Со претходните домаќинства на турнирите во [[Светско првенство во фудбал 1970|1970]] и [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], Мексико ќе стане првата земја што три пати ќе биде домаќин или ко-домаќин на Светското првенство. Соединетите Американски Држави претходно биле домаќини на Светското првенство во [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]]. Спротивно на тоа, ова ќе биде прв пат Канада да биде домаќин или ко-домаќин на машкиот турнир. Настанот ќе се врати во својот традиционален летен распоред на [[Северна полутопка|Северната хемисфера]] откако [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство во 2022]] во [[Катар]] се одржало во ноември и декември. Како земји домаќини, Канада, [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]] и [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] автоматски се квалификувале. Зелено'ртските Острови, Курасао, Јордан и Узбекистан ќе го имаат своето деби на Светското првенство. [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] е [[Финале на Светското првенство во фудбал 2022|бранител на титулата]], откако ја освоила својата трета титула на Светското првенство во 2022 година. == Наводи == [[Категорија:Статии со краток опис]] 96lb4fplb99gxvedvvzxfnqdyax834z 5532740 5532739 2026-04-01T11:08:56Z Bojan9Spasovski 91316 5532740 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија меѓународно фудбалско првенство | tourney_name = Светско првенство во фудбал 2026 | year = | other_titles = {{ubl|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 150px | country = {{flagsport|CAN}} [[Канада]] | country2 = {{flagsport|MEX}} [[Мексико]] | country3 = {{flagsport|USA}} [[САД]] | dates = 11 јуни – 19 јули | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] | nextseason = [[Светско првенство во фудбал 2030|''2030'']] }} '''Светско првенство во фудбал 2026''' — 23. светско [[Фудбал|фудбалско]] првенство, меѓународен фудбалски турнир кој се одржува на секој четири години и на кој право на учество имаат сите членки на ФИФА кој ги минале квалификациите. Турнирот ќе се одржи од 11 јуни до 19 јули 2026 година.<ref name="Schedule">{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule|date=February 4, 2024|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|archive-date=February 5, 2024|accessdate=February 4, 2024}}</ref> Ќе биде одржано во шеснаесет градови домаќини, единаесет во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], три во [[Мексико]] и два во [[Канада]]. Турнирот ќе биде првото Светско првенство во фудбал кое ќе биде одржано во три нации и првото кое ќе вклучува 48 екипи, што е проширување од 32. Кандидатурата на Обединетите нации за 2026 година ја победила конкурентската кандидатура на Мароко за време на финалното гласање на 68-от Конгрес на ФИФА во [[Москва]]. Ова ќе биде првото Светско првенство од [[Светско првенство во фудбал 2002|2002 година]] кое ќе има повеќе од еден домаќин. Со претходните домаќинства на турнирите во [[Светско првенство во фудбал 1970|1970]] и [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], Мексико ќе стане првата земја што три пати ќе биде домаќин или ко-домаќин на Светското првенство. Соединетите Американски Држави претходно биле домаќини на Светското првенство во [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]]. Спротивно на тоа, ова ќе биде прв пат Канада да биде домаќин или ко-домаќин на машкиот турнир. Настанот ќе се врати во својот традиционален летен распоред на [[Северна полутопка|Северната хемисфера]] откако [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство во 2022]] во [[Катар]] се одржало во ноември и декември. Како земји домаќини, Канада, [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]] и [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] автоматски се квалификувале. Зелено'ртските Острови, Курасао, Јордан и Узбекистан ќе го имаат своето деби на Светското првенство. [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] е [[Финале на Светското првенство во фудбал 2022|бранител на титулата]], откако ја освоила својата трета титула на Светското првенство во 2022 година. == Наводи == [[Категорија:Статии со краток опис]] aqaj5tqitjsfelvlkjm3wcfbj7jytg6 5532741 5532740 2026-04-01T11:09:24Z Bojan9Spasovski 91316 5532741 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија меѓународно фудбалско првенство | tourney_name = Светско првенство во фудбал 2026 | year = | other_titles = {{ubl|2026 FIFA World Cup|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 150px | country = {{flagsport|CAN}} [[Канада]] | country2 = {{flagsport|MEX}} [[Мексико]] | country3 = {{flagsport|USA}} [[САД]] | dates = 11 јуни – 19 јули | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] | nextseason = [[Светско првенство во фудбал 2030|''2030'']] }} '''Светско првенство во фудбал 2026''' — 23. светско [[Фудбал|фудбалско]] првенство, меѓународен фудбалски турнир кој се одржува на секој четири години и на кој право на учество имаат сите членки на ФИФА кој ги минале квалификациите. Турнирот ќе се одржи од 11 јуни до 19 јули 2026 година.<ref name="Schedule">{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule|date=February 4, 2024|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf|archive-date=February 5, 2024|accessdate=February 4, 2024}}</ref> Ќе биде одржано во шеснаесет градови домаќини, единаесет во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], три во [[Мексико]] и два во [[Канада]]. Турнирот ќе биде првото Светско првенство во фудбал кое ќе биде одржано во три нации и првото кое ќе вклучува 48 екипи, што е проширување од 32. Кандидатурата на Обединетите нации за 2026 година ја победила конкурентската кандидатура на Мароко за време на финалното гласање на 68-от Конгрес на ФИФА во [[Москва]]. Ова ќе биде првото Светско првенство од [[Светско првенство во фудбал 2002|2002 година]] кое ќе има повеќе од еден домаќин. Со претходните домаќинства на турнирите во [[Светско првенство во фудбал 1970|1970]] и [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]], Мексико ќе стане првата земја што три пати ќе биде домаќин или ко-домаќин на Светското првенство. Соединетите Американски Држави претходно биле домаќини на Светското првенство во [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]]. Спротивно на тоа, ова ќе биде прв пат Канада да биде домаќин или ко-домаќин на машкиот турнир. Настанот ќе се врати во својот традиционален летен распоред на [[Северна полутопка|Северната хемисфера]] откако [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство во 2022]] во [[Катар]] се одржало во ноември и декември. Како земји домаќини, Канада, [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]] и [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] автоматски се квалификувале. Зелено'ртските Острови, Курасао, Јордан и Узбекистан ќе го имаат своето деби на Светското првенство. [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] е [[Финале на Светското првенство во фудбал 2022|бранител на титулата]], откако ја освоила својата трета титула на Светското првенство во 2022 година. == Наводи == [[Категорија:Статии со краток опис]] j82pjepphiujk6kac9n2e7id2lc39hr 0 1390386 5532746 2026-04-01T11:23:20Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Фондација Livestrong]] на [[Фондација Ливстронг]]: Погрешно напишан наслов 5532746 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Фондација Ливстронг]] hjt6vm6xa8saxsk0epm96hnblh3nnpp